Συνέχεια από Τρίτη 3. Νοεμβρίου 2026
Ιερέας
Pavel
Florenskij
Ο
στύλος και το εδραίωμα της αλήθειας
Επιτελώντας τον άθλο της πίστης, οι ορθόδοξοι αναζητούσαν το δέον, το ανώτερο· οι αρειανοί, αντίθετα, προφυλάσσοντας εσωτερικά τον εαυτό τους, ρωτούσαν υπολογιστικά: «Μήπως η Αλήθεια απαιτήσει από εμάς κάποια θυσία;» Και, μόλις διέκριναν τον κήπο της Γεθσημανή, οπισθοχωρούσαν. Και οι μεν και οι δε έκαναν μια ελεύθερη επιλογή· ωστόσο οι αρειανοί χρησιμοποιούσαν την ελευθερία τους για να υποδουλωθούν στον εαυτό τους, ενώ οι ορθόδοξοι για να ελευθερωθούν από την αιχμαλωσία του σαρκικού περιορισμού. «Τολμάτε να διδάσκετε και να σκέφτεστε το αδύνατο», έγραφε ο Ευνόμιος στον Μέγα Βασίλειο και στον Γρηγόριο Νύσσης σχετικά με το χριστολογικό δόγμα [71]. Αυτή είναι η κραυγή της σαρκικότητας, η κραυγή της διάνοιας που πορεύεται σύμφωνα με τα στοιχεία του κόσμου και τρέμει εγωιστικά για την ακεραιότητά της· της διάνοιας που είναι ικανοποιημένη από τον εαυτό της, παρά την πλήρη εσωτερική της αποσύνθεση· της διάνοιας που, μέσα στον απεριόριστο φόβο της μπροστά στον παραμικρό πόνο, τολμά να προσαρμόζει την ίδια την Αλήθεια στον εαυτό της, στους τυφλούς και ανόητους κανόνες της. Όμως για τον ζωώδη φόβο για τον εαυτό μας υπάρχει ένα και μόνο μέσο: το μαστίγιο. Ο «έχων εξουσία» το ύψωσε πάνω από τη διεφθαρμένη διάνοια: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω: αν ο κόκκος του σιταριού πέσει στη γη και δεν πεθάνει, μένει μόνος· αν όμως πεθάνει, φέρνει πολύ καρπό· όποιος αγαπά την ψυχή του θα τη χάσει, και όποιος μισεί την ψυχή του σε αυτόν τον κόσμο θα τη διαφυλάξει για την αιώνια ζωή» (Ιω. 12:24–25). Όσοι δεν θέλουν να χάσουν την ψυχή τους, ας παραμένουν λοιπόν στη γέεννα, στην άσβεστη φωτιά της ἐποχῆς, «όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει και η φωτιά τους δεν σβήνει».!!!!!!!!
Επομένως, αφετηρία είναι η πλήρης εμπιστοσύνη και η πλήρης νίκη της βούλησης πάνω στην έλξη προς τη σαρκικότητα, πάνω στους δισταγμούς που εμποδίζουν την άνοδο προς τα ύψη, την αιχμαλώτιση της διάνοιας στην υπακοή της πίστης. Λουσμένος στο αίμα, θα λέω με όλη μου την ένταση: «Credo, quia absurdum est. Τίποτε, τίποτε δικό μου δεν θέλω — δεν θέλω ούτε καν τη διάνοια· Εσύ μόνος — μόνο Εσύ. Die animae meae: salus tua Ego sum! Ωστόσο, ας γίνει όχι το δικό μου, αλλά το δικό Σου θέλημα. Τριάς Μονάς, ελέησόν με!» [72].
Αυτό το αναγκαίο στάδιο της προσωπικής ανάπτυξης αντιπροσωπεύεται χαρακτηριστικά στην ιστορία της Εκκλησίας από τον 2ο αιώνα και συνδέεται αβίαστα με το όνομα του Τερτυλλιανού, ο οποίος, με ολόκληρη τη φλογερή προσωπικότητά του, εξέφρασε στην καθαρή της μορφή την πρώτη βαθμίδα της πίστης: Credo quia absurdum [73]. Πιστεύω παρά τους στεναγμούς της διάνοιας· πιστεύω ακριβώς επειδή στην ίδια την εχθρότητα της διάνοιας προς την πίστη μου διακρίνω την εγγύηση για κάτι νέο, κάτι ανήκουστο και ανώτερο. Δεν θα κατέβω στα χαμηλώματα της διάνοιας, με όποιους φόβους κι αν με τρομοκρατεί. Έχω ήδη δει ότι, παραμένοντας προσκολλημένος στη διάνοια, χάνομαι στην ἐποχή· τώρα θέλω να είμαι άφρων. Και στις κολακευτικές διαβεβαιώσεις της θα φωνάξω: «Λες ψέματα! Τα έχω ακούσει ήδη χίλιες φορές!» Και τότε ας σφυρίξει το ανελέητο μαστίγιο.
Μακάριος όποιος διαφύλαξε ακόμη το νόημα
των εθίμων των πατέρων, της σκοτεινής τους παράδοσης,
κι αποκρίθηκε με δάκρυ στο άκουσμα ενός ψαλμού·
όποιος με τη θέλησή του ξερίζωσε τις αμφιβολίες του νου,
διαβάζει με κατάνυξη την αγία Βίβλο
και, ακούγοντας μες στη νύχτα την καμπάνα της εκκλησίας, με ευλάβεια
και προσευχή άναψε μπροστά στην άγια εικόνα
το τάμα του, ένα κερί, και έκλαψε μπροστά της.
Έπειτα, έχοντας ανέβει σε μια νέα βαθμίδα, έχοντας εξασφαλίσει ότι δεν μπορώ να ξαναγλιστρήσω στο επίπεδο της διάνοιας, λέω στον εαυτό μου: «Τώρα πιστεύω και ελπίζω να κατανοήσω αυτό στο οποίο πιστεύω. Τώρα δεν θα μετατρέψω το άπειρο και το αιώνιο σε πεπερασμένο και πρόσκαιρο· η ανώτερη ενότητα δεν θα διασπαστεί για εμένα σε ασυμβίβαστες στιγμές. Τώρα βλέπω ότι η πίστη μου είναι πηγή ανώτερης κατανόησης και ότι μέσα της η διάνοια αποκτά βάθος». Και, αναπαυόμενος από τη δυσκολία που πέρασα, επαναλαμβάνω ήρεμα μαζί με τον Άνσελμο Καντερβουρίας: «Credo ut intelligam. Στην αρχή μού φαινόταν πως κάτι “γνωρίζω”· ύστερα από τη ριζική μεταστροφή άρχισα να “πιστεύω”. Τώρα όμως γνωρίζω, επειδή πιστεύω».
Χρειάστηκαν εννέα αιώνες στην ανθρωπότητα για να φτάσει σε αυτή την κατάσταση. Και, αφού το πω αυτό, περνώ στην τρίτη βαθμίδα. Κατανοώ την πίστη μου. Βλέπω ότι είναι λατρεία του «Γνωστού Θεού» [74], ότι όχι μόνο πιστεύω, αλλά και γνωρίζω. Τα όρια της γνώσης και της πίστης συγχωνεύονται. Τα διαχωριστικά τοιχώματα της διάνοιας λιώνουν και ρέουν· ολόκληρη η διάνοια μεταποιείται σε μια νέα ουσία. Και εγώ, χαρούμενος, αναφωνώ: «Intelligo ut credam! Δόξα τω Θεώ για όλα. “Τώρα βλέπουμε σαν μέσα από θαμπό γυαλί, αινιγματικά· τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο· τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω όπως γνώρισα τον ίδιο μου τον εαυτό” [75] (Α΄ Κορ. 13:12)». Χρειάστηκαν άλλοι εννέα αιώνες στην ανθρωπότητα για να ανέβει σε αυτή τη βαθμίδα.
Αυτά είναι τα τρία στάδια της πίστης, τόσο στη φυλογένεση όσο και στην οντογένεση. Περιγράφοντάς τα όμως, προχώρησα πιο μπροστά. Είναι αναγκαίο να στραφούμε πίσω και να αποκαλύψουμε σε τι συνίσταται το τελευταίο στάδιο της πίστης στην Αγία Τριάδα· με άλλα λόγια, πώς βιώνεται στην πραγματικότητα η αλήθεια του δόγματος, πώς αίρεται η ἐποχή.
Με τον άθλο της πίστης έχει ξεπεραστεί, νικηθεί και ανατραπεί ο «παραλογισμός» του δόγματος για τη διάνοια. Έχει γίνει συνειδητό ότι μέσα του βρίσκεται η πηγή της γνώσης. Ο τελικός σκοπός, όμως, είναι το να μας είναι δεδομένο. Αυτό έχει —στις συνθήκες της επίγειας ζωής— δύο βαθμίδες: τη συμβολική γνώση και την άμεση, αν και όχι ολοκληρωτική, γνώση.
Ο άθλος της πίστης συνίσταται στο να περάσει κανείς από τη δεδομένη βεβαιωτική αλήθεια του κόσμου στην αποδεικτική —αλλά ακόμη μη δεδομένη— Αλήθεια του δόγματος· να προτιμήσει το αμφίβολο, αν και παρόν, «εδώ» από το βέβαιο, αλλά ακόμη μη παρόν, «εκεί».
Ο νόμος της ταυτότητας και η ανώτερη μορφή του έχουν κατανοηθεί από εμάς ως προς τη δυνατότητά τους. Η απαίτηση να συλλάβουμε την πραγματικότητα αυτής της δυνατότητας σημαίνει ότι είναι αναγκαίο να εξέλθουμε από την περιοχή των εννοιών και να εισέλθουμε στη σφαίρα της ζωντανής εμπειρίας. Η έλλογη ενόραση θα αποτελούσε ακριβώς τον τελευταίο κρίκο στην αλυσίδα των συμπερασμών, εκείνον που θα έλυνε τα πάντα. Χωρίς αυτήν περιστρεφόμαστε στην περιοχή των αιτημάτων και των προϋποθέσεων της βέβαιης γνώσης —αναπόφευκτων, βέβαια—, αλλά δεν βλέπουμε αν αυτές εκπληρώνονται. Ολόκληρη η αλυσίδα, που εκτοξεύτηκε προς τον ουρανό, κρεμάστηκε για μια στιγμή στον αέρα, στερεώθηκε για μια στιγμή σε όρθια θέση. Αν όμως δεν πιαστεί «εκεί», θα πέσει πάλι πάνω στο κεφάλι μας με δυσοίωνο κροτάλισμα και πάταγο. Ή μήπως δεν υπάρχει καθόλου Αλήθεια; Τότε ολόκληρη η πραγματικότητα μετατρέπεται σε έναν απολύτως παράλογο και παρανοϊκό εφιάλτη, κι εμείς αναγκαζόμαστε να περάσουμε από την έλλογη, αλλά βασανιστική ἐποχή σε μια παράφρονα και ολότελα βασανιστική αγωνία, ασφυκτιώντας αιώνια, πεθαίνοντας αιώνια χωρίς την Αλήθεια.
Όπως κι αν έχει, ανάμεσα στον Τριαδικό Θεό του χριστιανισμού και στον θάνατο μέσα στην παραφροσύνη tertium non datur. Πρόσεξε: αυτό που γράφω δεν είναι υπερβολή, αλλά ακριβολογία· δεν μου φτάνουν καν οι λέξεις για να εκφραστώ ακόμη εντονότερα. Ανάμεσα στην αιώνια ζωή στους κόλπους της Τριάδας και στον αιώνιο δεύτερο θάνατο δεν υπάρχει ούτε διάστημα μιας τρίχας. Ή το ένα ή το άλλο. Πράγματι: η διάνοια, ως προς τους συγκροτητικούς λογικούς κανόνες της, ή είναι πέρα για πέρα παράλογη, παράφρων έως την πιο λεπτή δομή της, συγκροτημένη από στοιχεία αναπόδεικτα και γι’ αυτό εντελώς τυχαία, ή έχει ως θεμέλιό της το υπέρλογο. Ένα από τα δύο: ή πρέπει να δεχτούμε την κατ’ αρχήν τυχαιότητα των νόμων της λογικής ή είναι αναπόφευκτο να αναγνωρίσουμε ένα υπέρλογο θεμέλιο αυτών των κανόνων — ένα θεμέλιο που, από την άποψη της ίδιας της διάνοιας, είναι αναγκαίο ως αίτημα, αλλά ακριβώς γι’ αυτό έχει για τη διάνοια αντινομικό χαρακτήρα. Και το ένα και το άλλο οδηγούν πέρα από τα όρια της διάνοιας. Το πρώτο όμως αποσυνθέτει τη διάνοια, εισάγοντας στη συνείδηση μια αιώνια παράφρονα αγωνία, ενώ το δεύτερο την ενδυναμώνει με τον άθλο της αυθυπέρβασης — με τον σταυρό, που για τη διάνοια αποτελεί παράλογη απόσπαση του εαυτού της από τον εαυτό της. Η πίστη, διά της οποίας σωζόμαστε, είναι η αρχή και το τέλος του σταυρού και της συσταύρωσης με τον Χριστό. Αλλά η πίστη που αποκαλείται «έλλογη», δηλαδή «με αποδείξεις από τον λόγο», η πίστη σύμφωνα με τη διατύπωση του Τολστόι: «Θέλω να κατανοήσω έτσι, ώστε κάθε ανεξήγητη θέση να μου παρουσιάζεται ως αναγκαιότητα του λόγου» [76] — μια τέτοια πίστη είναι ένα σκληρυμένο, κακό, άκαμπτο και πέτρινο εξόγκωμα στην καρδιά, που δεν την αφήνει να πλησιάσει τον Θεό· ανταρσία εναντίον του Θεού, τερατώδες γέννημα του ανθρώπινου εγωισμού, ο οποίος θέλει να υποτάξει στον εαυτό του ακόμη και τον Θεό. Υπάρχουν πολλά είδη αθεΐας, αλλά το χειρότερο είναι η λεγόμενη «έλλογη» ή, ακριβέστερα, διανοιακή πίστη. Το χειρότερο, διότι, εκτός από τη μη αναγνώριση του αντικειμένου της πίστης («πραγμάτων αόρατων»), εκδηλώνει επιπλέον και υποκρισία: αναγνωρίζει τον Θεό για να απορρίψει την ίδια Του την ουσία — την «αορατότητα», δηλαδή τον χαρακτήρα Του που υπερβαίνει τη διάνοια. «Τι είναι η “έλλογη πίστη”;» ρωτώ τον εαυτό μου. Απαντώ: «Η “έλλογη πίστη” είναι βδελυγμία και δυσωδία ενώπιον του Θεού». Δεν θα πιστέψεις προτού απαρνηθείς τον εαυτό σου, τον δικό σου νόμο. Και η «έλλογη πίστη» ακριβώς δεν θέλει να απαρνηθεί την εγωικότητα· επιπλέον, μάλιστα, ισχυρίζεται ότι γνωρίζει την Αλήθεια. Όμως, χωρίς να έχει απαρνηθεί τον εαυτό της, μπορεί να έχει μέσα της μόνο τον εαυτό της. Η Αλήθεια γνωρίζεται διά της ίδιας της Αλήθειας — όχι αλλιώς· για να γνωρίσεις την Αλήθεια, πρέπει να την έχεις, και γι’ αυτό είναι αναγκαίο να πάψεις να είσαι μόνο ο εαυτός σου και να μετάσχεις στην ίδια την Αλήθεια. Η «έλλογη πίστη» είναι η αρχή της διαβολικής υπερηφάνειας, η επιθυμία όχι να δεχτεί κανείς μέσα του τον Θεό, αλλά να παρουσιάσει τον εαυτό του ως Θεό — αντιποίηση και αυθαιρεσία. Η παραίτηση, για χάρη του Θεού, από τον μονισμό στη σκέψη είναι ακριβώς η αρχή της πίστης. Μονιστική συνέχεια — αυτή είναι η σημαία της στασιαστικής διάνοιας του κτίσματος, που αποσπάται από την Αρχή και τη Ρίζα του και διαλύεται στη σκόνη της αυτοεπιβεβαίωσης και της αυτοκαταστροφής. Δυϊστική ασυνέχεια — αυτή είναι η σημαία της διάνοιας που χάνει τον εαυτό της για χάρη της Αρχής της και, ενωμένη μαζί Της, αποκτά την ανακαίνιση και τη δύναμή της [77]. Στην αντιπαράθεση των δύο συνθημάτων βρίσκεται η αντιπαράθεση ανάμεσα στο κτίσμα που τόλμησε να θελήσει να πάρει τη θέση του Δημιουργού και αναπόφευκτα κατακρημνίζεται μακριά Του στην αγωνία του αιώνιου αφανισμού, και στο κτίσμα που δέχεται με ταπείνωση από την Αλήθεια την αιώνια θέωση: «Ιδού η δούλη του Κυρίου· ας γίνει σ’ εμένα σύμφωνα με τον λόγο Σου». Αλλά έτσι έχουν τα πράγματα, εάν υπάρχει η Αλήθεια. Αυτός ο τελευταίος όρος στέκεται σαν φυλάκιο στη γέφυρα, στο πέρασμα προς την περιοχή της Αλήθειας. Ανάμεσα στην περιοχή της εννοιακής γνώσης που έχουμε ήδη διασχίσει, της γνώσης περί της Αλήθειας —γνώσης που έχει χαρακτήρα αιτήματος και γι’ αυτό είναι υποθετική—, και στην υποτιθέμενη, απαιτούμενη περιοχή της ενορατικής γνώσης, της γνώσης της Αλήθειας —γνώσης ουσιώδους, που περιλαμβάνει μέσα της τη θεμελίωσή της και γι’ αυτό είναι απόλυτη—, βρίσκεται μια άβυσσος, την οποία δεν μπορούμε να παρακάμψουμε με κανέναν παρακαμπτήριο δρόμο ούτε έχουμε τη δύναμη να υπερπηδήσουμε με καμία προσπάθεια. Διότι πρέπει να πατήσουμε σε μια εντελώς νέα γη, για την οποία δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα. Δεν γνωρίζουμε καν αν υπάρχει πραγματικά αυτή η νέα γη· δεν γνωρίζουμε, επειδή τα πνευματικά αγαθά που αναζητούμε βρίσκονται έξω από την περιοχή της σαρκικής γνώσης: είναι εκείνα «που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και στην καρδιά του ανθρώπου δεν ανέβηκαν» (Α΄ Κορ. 2:9· πρβλ. Ησ. 64:4). Η γέφυρα όμως που οδηγεί κάπου —ίσως σε εκείνη την υποτιθέμενη απέναντι όχθη της αβύσσου, στην Εδέμ των αμάραντων πνευματικών χαρών, ίσως πάλι και πουθενά— είναι η πίστη. Πρέπει ή να πεθαίνουμε μέσα στην αγωνία στη δική μας όχθη της αβύσσου ή να προχωρήσουμε στην τύχη και να αναζητήσουμε τη «νέα γη», στην οποία «κατοικεί η Δικαιοσύνη» (Β΄ Πέτρ. 3:13). Είμαστε ελεύθεροι να επιλέξουμε, αλλά πρέπει να αποφασίσουμε είτε το ένα είτε το άλλο. Ή αναζήτηση της Τριάδας ή θάνατος μέσα στην παραφροσύνη. Διάλεξε, σκουλήκι και μηδαμινότητα: tertium non datur!
Σημειώσεις
70 Β. Νεσμέλοφ, Το δογματικό σύστημα του Γρηγορίου Νύσσης, Καζάν, 1889, σ. 168.
71 Παρατίθεται στον Γρηγόριο Νύσσης, Κατά Ευνομίου, βιβλ. 5 (Migne, Patrologia, ελληνική σειρά, τ. 45, στ. 688 Α).
72 Τα τελευταία λόγια προέρχονται από τον Μεγάλο Κανόνα του Ανδρέα Κρήτης (Πέμπτη της πρώτης εβδομάδας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, απόδειπνο, ωδή 8η, τριαδικό).
73 Το περίφημο «Credo, quia absurdum» αποδίδει σχηματικά μόνο τη σκέψη του Τερτυλλιανού. Η αυθεντική ρήση έχει ως εξής: «Mortuus est Dei filius, credibile est, quia inseptum est; et sepultus revixit, certum est quia impossibile est» — «Το ότι πέθανε ο Υιός του Θεού είναι αξιόπιστο, επειδή είναι παράλογο· το ότι, αφού ενταφιάστηκε, αναστήθηκε είναι αναμφίβολο, επειδή είναι αδύνατο». Τερτυλλιανός, Περί της σαρκός του Χριστού (Migne, Patrologia, λατινική σειρά, τ. 2).
74 ΣΤΟΝ ΓΝΩΣΤΟ ΘΕΟ — αυτή είναι η επιγραφή στο αέτωμα της δυτικής εισόδου του καθεδρικού ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Λαύρα της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Σεργίου. Εφόσον αυτό το πρόπυλο κατασκευάστηκε το 1781 στη θέση του νάρθηκα που υπήρχε εκεί προηγουμένως (βλ. Ε. [Ε.] Γκολουμπίνσκι, Ο όσιος Σέργιος του Ραντονέζ και η Λαύρα της Αγίας Τριάδας που ίδρυσε, 2η έκδ., Μόσχα, 1909, σ. 207), πρέπει να υποθέσουμε ότι η βαθυστόχαστη επιγραφή που μας ενδιαφέρει έγινε κατόπιν εντολής του Πλάτωνα Λέβσιν, τότε αρχιεπισκόπου Μόσχας. Προφανώς εκφράζει τη δική του εσωτερική κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στην πίστη και τη γνώση.
Ένας άλλος, εξίσου έγκυρος ιεράρχης, ο αρχιεπίσκοπος Χερσώνος Ιννοκέντιος Μπορίσοφ, παρατηρεί εύστοχα: «Η κοντόφθαλμη φιλοσοφία του περασμένου [δηλαδή του 18ου] αιώνα φαντάστηκε για λίγο ότι θα μπορούσε να διαλύσει αυτή την ιερή ένωση και ανάγκασε τη γνώση να σκάψει τον τάφο της πίστης· τι προέκυψε όμως από αυτή τη μητροκτόνο απόπειρα; Η αγία πίστη, την οποία τιμούσε η διάνοια που λησμονούσε τον εαυτό της, κρύφτηκε στο απρόσιτο γι’ αυτήν βάθος της καρδιάς, και η ψευδώνυμη γνώση έμεινε μόνη, μαζί με τα σοφίσματά της, μέσα στον τάφο που η ίδια είχε σκάψει» (Ιννοκέντιος, αρχιεπίσκοπος Χερσώνος, Έργα, έκδ. Βολφ, τ. 4, σ. 275).
«Η αληθινή φιλοσοφία μπορεί να υπάρχει μόνο σε ένωση με τον ουρανό, διότι η αληθινή γνώση ζει και τρέφεται όχι από τη γη, αλλά από τον ουρανό» (ό.π., τ. 10).
«Έχουμε συνηθίσει να λέμε: ο κύκλος των επιστημών, ο κύκλος της γνώσης, και να τον διαχωρίζουμε από τον κύκλο της πίστης· αλλά, κυριολεκτικά μιλώντας, δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρξει κύκλος των επιστημών· υπάρχει ένας και μόνο απεριόριστος κύκλος της πίστης, το εσωτερικό του οποίου κατανέμεται ανάμεσα στις επιστήμες. Η γνώση χωρίς πίστη είναι ένα μέσον χωρίς αρχή και τέλος· γι’ αυτό όποιος αναζητεί όχι άψυχα αποσπάσματα, αλλά ένα ζωντανό, έλλογο όλον, πρέπει αναγκαστικά να συνδέσει τη γνώση με την πίστη» (ό.π., τ. 4, σ. 274).
«Τι άλλο είναι γενικά η αληθινή γνώση παρά η φυσική θυγατέρα της πίστης; Τι άλλο είναι η αληθινή πίστη παρά το φυσικό τέλος και το επιστέγασμα κάθε θεμελιωμένης γνώσης;» (ό.π., τ. 4, σ. 156).
75 Η μετάφραση που δίνεται στο κείμενο διαφέρει από τη συνήθη και έχει διορθωθεί σύμφωνα με την έρευνα του σεβαστού δασκάλου μου, καθηγητή Μ. Ντ. Μουρέτοφ· βλ. Μ. Ντ. Μουρέτοφ, «Η εν μέρει γνώση και η αυτογνωσία», Θεολογικός Κήρυκας.
Σημείωση του μεταφραστή: Στην τελευταία φράση διατηρείται η σειρά του πρωτοτύπου («να προτιμήσει το “εδώ” από το “εκεί”»), παρότι η αμέσως προηγούμενη διατύπωση περιγράφει την αντίστροφη πορεία.
76 Λ. Ν. Τολστόι, Εξομολόγηση, Μόσχα, 1907, εκδ. «Ποσρέντνικ», σ. 74. Το ακριβώς αντίθετο αυτής της τολστοϊκής αυθαιρεσίας της διάνοιας αποτελεί η αρχή της υπακοής και της σταύρωσης της διάνοιας που προβάλλει ο Κ. Ν. Λεόντιεφ. «Στην Ορθοδοξία υποτάσσομαι πλήρως», λέει. «Αναγνωρίζω όχι μόνο ό,τι μέσα της είναι πειστικό για τον λόγο και την καρδιά μου, αλλά και ό,τι με απωθεί… Credo, quia absurdum — Θα εκφραστώ διαφορετικά: πιστεύω και εκείνο που, εξαιτίας της ανθρώπινης αδυναμίας γενικά και της αδυναμίας του δικού μου λόγου ειδικότερα, μου φαίνεται παράλογο. Ας δεχτούμε ότι δεν είναι παράλογο καθαυτό, αλλά για μένα μοιάζει παράλογο… Ωστόσο πιστεύω και υπακούω. Αυτό είναι ίσως το καλύτερο είδος πίστης. Μια συμβουλή που μας φαίνεται λογική μπορούμε να τη δεχτούμε, για παράδειγμα, από οποιονδήποτε έξυπνο χωρικό. Η σκέψη κάποιου άλλου εντυπωσίασε τον νου μας με την αλήθεια της. Τι το θαυμαστό υπάρχει λοιπόν στο να τη δεχτούμε; Υποτασσόμαστε σε αυτήν ακούσια και απλώς απορούμε πώς δεν μας είχε έρθει νωρίτερα στο μυαλό. Αλλά, πιστεύοντας σε μια πνευματική αυθεντία, να υποτάσσεσαι σε αυτήν αντίθετα προς τον δικό σου λόγο και προς τις προτιμήσεις που διαμορφώθηκαν επί μακρά χρόνια μιας διαφορετικής ζωής, να υποτάσσεις τον εαυτό σου εκούσια και με τη βία, ενάντια σε ολόκληρη θύελλα εσωτερικών διαμαρτυριών — αυτό, μου φαίνεται, είναι η αληθινή πίστη» (Κ. Ν. Λεόντιεφ, Ο πατήρ Κλήμης Ζέντεργκολμ, 2η έκδ., Μόσχα, 1882, σ. 99).
77 Στο πρωτότυπο δεν υπάρχει τέτοια υποσημείωση.
Επομένως, αφετηρία είναι η πλήρης εμπιστοσύνη και η πλήρης νίκη της βούλησης πάνω στην έλξη προς τη σαρκικότητα, πάνω στους δισταγμούς που εμποδίζουν την άνοδο προς τα ύψη, την αιχμαλώτιση της διάνοιας στην υπακοή της πίστης. Λουσμένος στο αίμα, θα λέω με όλη μου την ένταση: «Credo, quia absurdum est. Τίποτε, τίποτε δικό μου δεν θέλω — δεν θέλω ούτε καν τη διάνοια· Εσύ μόνος — μόνο Εσύ. Die animae meae: salus tua Ego sum! Ωστόσο, ας γίνει όχι το δικό μου, αλλά το δικό Σου θέλημα. Τριάς Μονάς, ελέησόν με!» [72].
Αυτό το αναγκαίο στάδιο της προσωπικής ανάπτυξης αντιπροσωπεύεται χαρακτηριστικά στην ιστορία της Εκκλησίας από τον 2ο αιώνα και συνδέεται αβίαστα με το όνομα του Τερτυλλιανού, ο οποίος, με ολόκληρη τη φλογερή προσωπικότητά του, εξέφρασε στην καθαρή της μορφή την πρώτη βαθμίδα της πίστης: Credo quia absurdum [73]. Πιστεύω παρά τους στεναγμούς της διάνοιας· πιστεύω ακριβώς επειδή στην ίδια την εχθρότητα της διάνοιας προς την πίστη μου διακρίνω την εγγύηση για κάτι νέο, κάτι ανήκουστο και ανώτερο. Δεν θα κατέβω στα χαμηλώματα της διάνοιας, με όποιους φόβους κι αν με τρομοκρατεί. Έχω ήδη δει ότι, παραμένοντας προσκολλημένος στη διάνοια, χάνομαι στην ἐποχή· τώρα θέλω να είμαι άφρων. Και στις κολακευτικές διαβεβαιώσεις της θα φωνάξω: «Λες ψέματα! Τα έχω ακούσει ήδη χίλιες φορές!» Και τότε ας σφυρίξει το ανελέητο μαστίγιο.
Μακάριος όποιος διαφύλαξε ακόμη το νόημα
των εθίμων των πατέρων, της σκοτεινής τους παράδοσης,
κι αποκρίθηκε με δάκρυ στο άκουσμα ενός ψαλμού·
όποιος με τη θέλησή του ξερίζωσε τις αμφιβολίες του νου,
διαβάζει με κατάνυξη την αγία Βίβλο
και, ακούγοντας μες στη νύχτα την καμπάνα της εκκλησίας, με ευλάβεια
και προσευχή άναψε μπροστά στην άγια εικόνα
το τάμα του, ένα κερί, και έκλαψε μπροστά της.
Έπειτα, έχοντας ανέβει σε μια νέα βαθμίδα, έχοντας εξασφαλίσει ότι δεν μπορώ να ξαναγλιστρήσω στο επίπεδο της διάνοιας, λέω στον εαυτό μου: «Τώρα πιστεύω και ελπίζω να κατανοήσω αυτό στο οποίο πιστεύω. Τώρα δεν θα μετατρέψω το άπειρο και το αιώνιο σε πεπερασμένο και πρόσκαιρο· η ανώτερη ενότητα δεν θα διασπαστεί για εμένα σε ασυμβίβαστες στιγμές. Τώρα βλέπω ότι η πίστη μου είναι πηγή ανώτερης κατανόησης και ότι μέσα της η διάνοια αποκτά βάθος». Και, αναπαυόμενος από τη δυσκολία που πέρασα, επαναλαμβάνω ήρεμα μαζί με τον Άνσελμο Καντερβουρίας: «Credo ut intelligam. Στην αρχή μού φαινόταν πως κάτι “γνωρίζω”· ύστερα από τη ριζική μεταστροφή άρχισα να “πιστεύω”. Τώρα όμως γνωρίζω, επειδή πιστεύω».
Χρειάστηκαν εννέα αιώνες στην ανθρωπότητα για να φτάσει σε αυτή την κατάσταση. Και, αφού το πω αυτό, περνώ στην τρίτη βαθμίδα. Κατανοώ την πίστη μου. Βλέπω ότι είναι λατρεία του «Γνωστού Θεού» [74], ότι όχι μόνο πιστεύω, αλλά και γνωρίζω. Τα όρια της γνώσης και της πίστης συγχωνεύονται. Τα διαχωριστικά τοιχώματα της διάνοιας λιώνουν και ρέουν· ολόκληρη η διάνοια μεταποιείται σε μια νέα ουσία. Και εγώ, χαρούμενος, αναφωνώ: «Intelligo ut credam! Δόξα τω Θεώ για όλα. “Τώρα βλέπουμε σαν μέσα από θαμπό γυαλί, αινιγματικά· τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο· τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω όπως γνώρισα τον ίδιο μου τον εαυτό” [75] (Α΄ Κορ. 13:12)». Χρειάστηκαν άλλοι εννέα αιώνες στην ανθρωπότητα για να ανέβει σε αυτή τη βαθμίδα.
Αυτά είναι τα τρία στάδια της πίστης, τόσο στη φυλογένεση όσο και στην οντογένεση. Περιγράφοντάς τα όμως, προχώρησα πιο μπροστά. Είναι αναγκαίο να στραφούμε πίσω και να αποκαλύψουμε σε τι συνίσταται το τελευταίο στάδιο της πίστης στην Αγία Τριάδα· με άλλα λόγια, πώς βιώνεται στην πραγματικότητα η αλήθεια του δόγματος, πώς αίρεται η ἐποχή.
Με τον άθλο της πίστης έχει ξεπεραστεί, νικηθεί και ανατραπεί ο «παραλογισμός» του δόγματος για τη διάνοια. Έχει γίνει συνειδητό ότι μέσα του βρίσκεται η πηγή της γνώσης. Ο τελικός σκοπός, όμως, είναι το να μας είναι δεδομένο. Αυτό έχει —στις συνθήκες της επίγειας ζωής— δύο βαθμίδες: τη συμβολική γνώση και την άμεση, αν και όχι ολοκληρωτική, γνώση.
Ο άθλος της πίστης συνίσταται στο να περάσει κανείς από τη δεδομένη βεβαιωτική αλήθεια του κόσμου στην αποδεικτική —αλλά ακόμη μη δεδομένη— Αλήθεια του δόγματος· να προτιμήσει το αμφίβολο, αν και παρόν, «εδώ» από το βέβαιο, αλλά ακόμη μη παρόν, «εκεί».
Ο νόμος της ταυτότητας και η ανώτερη μορφή του έχουν κατανοηθεί από εμάς ως προς τη δυνατότητά τους. Η απαίτηση να συλλάβουμε την πραγματικότητα αυτής της δυνατότητας σημαίνει ότι είναι αναγκαίο να εξέλθουμε από την περιοχή των εννοιών και να εισέλθουμε στη σφαίρα της ζωντανής εμπειρίας. Η έλλογη ενόραση θα αποτελούσε ακριβώς τον τελευταίο κρίκο στην αλυσίδα των συμπερασμών, εκείνον που θα έλυνε τα πάντα. Χωρίς αυτήν περιστρεφόμαστε στην περιοχή των αιτημάτων και των προϋποθέσεων της βέβαιης γνώσης —αναπόφευκτων, βέβαια—, αλλά δεν βλέπουμε αν αυτές εκπληρώνονται. Ολόκληρη η αλυσίδα, που εκτοξεύτηκε προς τον ουρανό, κρεμάστηκε για μια στιγμή στον αέρα, στερεώθηκε για μια στιγμή σε όρθια θέση. Αν όμως δεν πιαστεί «εκεί», θα πέσει πάλι πάνω στο κεφάλι μας με δυσοίωνο κροτάλισμα και πάταγο. Ή μήπως δεν υπάρχει καθόλου Αλήθεια; Τότε ολόκληρη η πραγματικότητα μετατρέπεται σε έναν απολύτως παράλογο και παρανοϊκό εφιάλτη, κι εμείς αναγκαζόμαστε να περάσουμε από την έλλογη, αλλά βασανιστική ἐποχή σε μια παράφρονα και ολότελα βασανιστική αγωνία, ασφυκτιώντας αιώνια, πεθαίνοντας αιώνια χωρίς την Αλήθεια.
Όπως κι αν έχει, ανάμεσα στον Τριαδικό Θεό του χριστιανισμού και στον θάνατο μέσα στην παραφροσύνη tertium non datur. Πρόσεξε: αυτό που γράφω δεν είναι υπερβολή, αλλά ακριβολογία· δεν μου φτάνουν καν οι λέξεις για να εκφραστώ ακόμη εντονότερα. Ανάμεσα στην αιώνια ζωή στους κόλπους της Τριάδας και στον αιώνιο δεύτερο θάνατο δεν υπάρχει ούτε διάστημα μιας τρίχας. Ή το ένα ή το άλλο. Πράγματι: η διάνοια, ως προς τους συγκροτητικούς λογικούς κανόνες της, ή είναι πέρα για πέρα παράλογη, παράφρων έως την πιο λεπτή δομή της, συγκροτημένη από στοιχεία αναπόδεικτα και γι’ αυτό εντελώς τυχαία, ή έχει ως θεμέλιό της το υπέρλογο. Ένα από τα δύο: ή πρέπει να δεχτούμε την κατ’ αρχήν τυχαιότητα των νόμων της λογικής ή είναι αναπόφευκτο να αναγνωρίσουμε ένα υπέρλογο θεμέλιο αυτών των κανόνων — ένα θεμέλιο που, από την άποψη της ίδιας της διάνοιας, είναι αναγκαίο ως αίτημα, αλλά ακριβώς γι’ αυτό έχει για τη διάνοια αντινομικό χαρακτήρα. Και το ένα και το άλλο οδηγούν πέρα από τα όρια της διάνοιας. Το πρώτο όμως αποσυνθέτει τη διάνοια, εισάγοντας στη συνείδηση μια αιώνια παράφρονα αγωνία, ενώ το δεύτερο την ενδυναμώνει με τον άθλο της αυθυπέρβασης — με τον σταυρό, που για τη διάνοια αποτελεί παράλογη απόσπαση του εαυτού της από τον εαυτό της. Η πίστη, διά της οποίας σωζόμαστε, είναι η αρχή και το τέλος του σταυρού και της συσταύρωσης με τον Χριστό. Αλλά η πίστη που αποκαλείται «έλλογη», δηλαδή «με αποδείξεις από τον λόγο», η πίστη σύμφωνα με τη διατύπωση του Τολστόι: «Θέλω να κατανοήσω έτσι, ώστε κάθε ανεξήγητη θέση να μου παρουσιάζεται ως αναγκαιότητα του λόγου» [76] — μια τέτοια πίστη είναι ένα σκληρυμένο, κακό, άκαμπτο και πέτρινο εξόγκωμα στην καρδιά, που δεν την αφήνει να πλησιάσει τον Θεό· ανταρσία εναντίον του Θεού, τερατώδες γέννημα του ανθρώπινου εγωισμού, ο οποίος θέλει να υποτάξει στον εαυτό του ακόμη και τον Θεό. Υπάρχουν πολλά είδη αθεΐας, αλλά το χειρότερο είναι η λεγόμενη «έλλογη» ή, ακριβέστερα, διανοιακή πίστη. Το χειρότερο, διότι, εκτός από τη μη αναγνώριση του αντικειμένου της πίστης («πραγμάτων αόρατων»), εκδηλώνει επιπλέον και υποκρισία: αναγνωρίζει τον Θεό για να απορρίψει την ίδια Του την ουσία — την «αορατότητα», δηλαδή τον χαρακτήρα Του που υπερβαίνει τη διάνοια. «Τι είναι η “έλλογη πίστη”;» ρωτώ τον εαυτό μου. Απαντώ: «Η “έλλογη πίστη” είναι βδελυγμία και δυσωδία ενώπιον του Θεού». Δεν θα πιστέψεις προτού απαρνηθείς τον εαυτό σου, τον δικό σου νόμο. Και η «έλλογη πίστη» ακριβώς δεν θέλει να απαρνηθεί την εγωικότητα· επιπλέον, μάλιστα, ισχυρίζεται ότι γνωρίζει την Αλήθεια. Όμως, χωρίς να έχει απαρνηθεί τον εαυτό της, μπορεί να έχει μέσα της μόνο τον εαυτό της. Η Αλήθεια γνωρίζεται διά της ίδιας της Αλήθειας — όχι αλλιώς· για να γνωρίσεις την Αλήθεια, πρέπει να την έχεις, και γι’ αυτό είναι αναγκαίο να πάψεις να είσαι μόνο ο εαυτός σου και να μετάσχεις στην ίδια την Αλήθεια. Η «έλλογη πίστη» είναι η αρχή της διαβολικής υπερηφάνειας, η επιθυμία όχι να δεχτεί κανείς μέσα του τον Θεό, αλλά να παρουσιάσει τον εαυτό του ως Θεό — αντιποίηση και αυθαιρεσία. Η παραίτηση, για χάρη του Θεού, από τον μονισμό στη σκέψη είναι ακριβώς η αρχή της πίστης. Μονιστική συνέχεια — αυτή είναι η σημαία της στασιαστικής διάνοιας του κτίσματος, που αποσπάται από την Αρχή και τη Ρίζα του και διαλύεται στη σκόνη της αυτοεπιβεβαίωσης και της αυτοκαταστροφής. Δυϊστική ασυνέχεια — αυτή είναι η σημαία της διάνοιας που χάνει τον εαυτό της για χάρη της Αρχής της και, ενωμένη μαζί Της, αποκτά την ανακαίνιση και τη δύναμή της [77]. Στην αντιπαράθεση των δύο συνθημάτων βρίσκεται η αντιπαράθεση ανάμεσα στο κτίσμα που τόλμησε να θελήσει να πάρει τη θέση του Δημιουργού και αναπόφευκτα κατακρημνίζεται μακριά Του στην αγωνία του αιώνιου αφανισμού, και στο κτίσμα που δέχεται με ταπείνωση από την Αλήθεια την αιώνια θέωση: «Ιδού η δούλη του Κυρίου· ας γίνει σ’ εμένα σύμφωνα με τον λόγο Σου». Αλλά έτσι έχουν τα πράγματα, εάν υπάρχει η Αλήθεια. Αυτός ο τελευταίος όρος στέκεται σαν φυλάκιο στη γέφυρα, στο πέρασμα προς την περιοχή της Αλήθειας. Ανάμεσα στην περιοχή της εννοιακής γνώσης που έχουμε ήδη διασχίσει, της γνώσης περί της Αλήθειας —γνώσης που έχει χαρακτήρα αιτήματος και γι’ αυτό είναι υποθετική—, και στην υποτιθέμενη, απαιτούμενη περιοχή της ενορατικής γνώσης, της γνώσης της Αλήθειας —γνώσης ουσιώδους, που περιλαμβάνει μέσα της τη θεμελίωσή της και γι’ αυτό είναι απόλυτη—, βρίσκεται μια άβυσσος, την οποία δεν μπορούμε να παρακάμψουμε με κανέναν παρακαμπτήριο δρόμο ούτε έχουμε τη δύναμη να υπερπηδήσουμε με καμία προσπάθεια. Διότι πρέπει να πατήσουμε σε μια εντελώς νέα γη, για την οποία δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα. Δεν γνωρίζουμε καν αν υπάρχει πραγματικά αυτή η νέα γη· δεν γνωρίζουμε, επειδή τα πνευματικά αγαθά που αναζητούμε βρίσκονται έξω από την περιοχή της σαρκικής γνώσης: είναι εκείνα «που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και στην καρδιά του ανθρώπου δεν ανέβηκαν» (Α΄ Κορ. 2:9· πρβλ. Ησ. 64:4). Η γέφυρα όμως που οδηγεί κάπου —ίσως σε εκείνη την υποτιθέμενη απέναντι όχθη της αβύσσου, στην Εδέμ των αμάραντων πνευματικών χαρών, ίσως πάλι και πουθενά— είναι η πίστη. Πρέπει ή να πεθαίνουμε μέσα στην αγωνία στη δική μας όχθη της αβύσσου ή να προχωρήσουμε στην τύχη και να αναζητήσουμε τη «νέα γη», στην οποία «κατοικεί η Δικαιοσύνη» (Β΄ Πέτρ. 3:13). Είμαστε ελεύθεροι να επιλέξουμε, αλλά πρέπει να αποφασίσουμε είτε το ένα είτε το άλλο. Ή αναζήτηση της Τριάδας ή θάνατος μέσα στην παραφροσύνη. Διάλεξε, σκουλήκι και μηδαμινότητα: tertium non datur!
ΕΝΑ ΑΠΡΟΣΜΕΝΟ ΠΑΘΙΑΣΜΕΝΟ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ ΟΛΕΣ ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΙΝΑΙ ΛΟΓΟΣ.
70 Β. Νεσμέλοφ, Το δογματικό σύστημα του Γρηγορίου Νύσσης, Καζάν, 1889, σ. 168.
71 Παρατίθεται στον Γρηγόριο Νύσσης, Κατά Ευνομίου, βιβλ. 5 (Migne, Patrologia, ελληνική σειρά, τ. 45, στ. 688 Α).
72 Τα τελευταία λόγια προέρχονται από τον Μεγάλο Κανόνα του Ανδρέα Κρήτης (Πέμπτη της πρώτης εβδομάδας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, απόδειπνο, ωδή 8η, τριαδικό).
73 Το περίφημο «Credo, quia absurdum» αποδίδει σχηματικά μόνο τη σκέψη του Τερτυλλιανού. Η αυθεντική ρήση έχει ως εξής: «Mortuus est Dei filius, credibile est, quia inseptum est; et sepultus revixit, certum est quia impossibile est» — «Το ότι πέθανε ο Υιός του Θεού είναι αξιόπιστο, επειδή είναι παράλογο· το ότι, αφού ενταφιάστηκε, αναστήθηκε είναι αναμφίβολο, επειδή είναι αδύνατο». Τερτυλλιανός, Περί της σαρκός του Χριστού (Migne, Patrologia, λατινική σειρά, τ. 2).
74 ΣΤΟΝ ΓΝΩΣΤΟ ΘΕΟ — αυτή είναι η επιγραφή στο αέτωμα της δυτικής εισόδου του καθεδρικού ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Λαύρα της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Σεργίου. Εφόσον αυτό το πρόπυλο κατασκευάστηκε το 1781 στη θέση του νάρθηκα που υπήρχε εκεί προηγουμένως (βλ. Ε. [Ε.] Γκολουμπίνσκι, Ο όσιος Σέργιος του Ραντονέζ και η Λαύρα της Αγίας Τριάδας που ίδρυσε, 2η έκδ., Μόσχα, 1909, σ. 207), πρέπει να υποθέσουμε ότι η βαθυστόχαστη επιγραφή που μας ενδιαφέρει έγινε κατόπιν εντολής του Πλάτωνα Λέβσιν, τότε αρχιεπισκόπου Μόσχας. Προφανώς εκφράζει τη δική του εσωτερική κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στην πίστη και τη γνώση.
Ένας άλλος, εξίσου έγκυρος ιεράρχης, ο αρχιεπίσκοπος Χερσώνος Ιννοκέντιος Μπορίσοφ, παρατηρεί εύστοχα: «Η κοντόφθαλμη φιλοσοφία του περασμένου [δηλαδή του 18ου] αιώνα φαντάστηκε για λίγο ότι θα μπορούσε να διαλύσει αυτή την ιερή ένωση και ανάγκασε τη γνώση να σκάψει τον τάφο της πίστης· τι προέκυψε όμως από αυτή τη μητροκτόνο απόπειρα; Η αγία πίστη, την οποία τιμούσε η διάνοια που λησμονούσε τον εαυτό της, κρύφτηκε στο απρόσιτο γι’ αυτήν βάθος της καρδιάς, και η ψευδώνυμη γνώση έμεινε μόνη, μαζί με τα σοφίσματά της, μέσα στον τάφο που η ίδια είχε σκάψει» (Ιννοκέντιος, αρχιεπίσκοπος Χερσώνος, Έργα, έκδ. Βολφ, τ. 4, σ. 275).
«Η αληθινή φιλοσοφία μπορεί να υπάρχει μόνο σε ένωση με τον ουρανό, διότι η αληθινή γνώση ζει και τρέφεται όχι από τη γη, αλλά από τον ουρανό» (ό.π., τ. 10).
«Έχουμε συνηθίσει να λέμε: ο κύκλος των επιστημών, ο κύκλος της γνώσης, και να τον διαχωρίζουμε από τον κύκλο της πίστης· αλλά, κυριολεκτικά μιλώντας, δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρξει κύκλος των επιστημών· υπάρχει ένας και μόνο απεριόριστος κύκλος της πίστης, το εσωτερικό του οποίου κατανέμεται ανάμεσα στις επιστήμες. Η γνώση χωρίς πίστη είναι ένα μέσον χωρίς αρχή και τέλος· γι’ αυτό όποιος αναζητεί όχι άψυχα αποσπάσματα, αλλά ένα ζωντανό, έλλογο όλον, πρέπει αναγκαστικά να συνδέσει τη γνώση με την πίστη» (ό.π., τ. 4, σ. 274).
«Τι άλλο είναι γενικά η αληθινή γνώση παρά η φυσική θυγατέρα της πίστης; Τι άλλο είναι η αληθινή πίστη παρά το φυσικό τέλος και το επιστέγασμα κάθε θεμελιωμένης γνώσης;» (ό.π., τ. 4, σ. 156).
75 Η μετάφραση που δίνεται στο κείμενο διαφέρει από τη συνήθη και έχει διορθωθεί σύμφωνα με την έρευνα του σεβαστού δασκάλου μου, καθηγητή Μ. Ντ. Μουρέτοφ· βλ. Μ. Ντ. Μουρέτοφ, «Η εν μέρει γνώση και η αυτογνωσία», Θεολογικός Κήρυκας.
Σημείωση του μεταφραστή: Στην τελευταία φράση διατηρείται η σειρά του πρωτοτύπου («να προτιμήσει το “εδώ” από το “εκεί”»), παρότι η αμέσως προηγούμενη διατύπωση περιγράφει την αντίστροφη πορεία.
76 Λ. Ν. Τολστόι, Εξομολόγηση, Μόσχα, 1907, εκδ. «Ποσρέντνικ», σ. 74. Το ακριβώς αντίθετο αυτής της τολστοϊκής αυθαιρεσίας της διάνοιας αποτελεί η αρχή της υπακοής και της σταύρωσης της διάνοιας που προβάλλει ο Κ. Ν. Λεόντιεφ. «Στην Ορθοδοξία υποτάσσομαι πλήρως», λέει. «Αναγνωρίζω όχι μόνο ό,τι μέσα της είναι πειστικό για τον λόγο και την καρδιά μου, αλλά και ό,τι με απωθεί… Credo, quia absurdum — Θα εκφραστώ διαφορετικά: πιστεύω και εκείνο που, εξαιτίας της ανθρώπινης αδυναμίας γενικά και της αδυναμίας του δικού μου λόγου ειδικότερα, μου φαίνεται παράλογο. Ας δεχτούμε ότι δεν είναι παράλογο καθαυτό, αλλά για μένα μοιάζει παράλογο… Ωστόσο πιστεύω και υπακούω. Αυτό είναι ίσως το καλύτερο είδος πίστης. Μια συμβουλή που μας φαίνεται λογική μπορούμε να τη δεχτούμε, για παράδειγμα, από οποιονδήποτε έξυπνο χωρικό. Η σκέψη κάποιου άλλου εντυπωσίασε τον νου μας με την αλήθεια της. Τι το θαυμαστό υπάρχει λοιπόν στο να τη δεχτούμε; Υποτασσόμαστε σε αυτήν ακούσια και απλώς απορούμε πώς δεν μας είχε έρθει νωρίτερα στο μυαλό. Αλλά, πιστεύοντας σε μια πνευματική αυθεντία, να υποτάσσεσαι σε αυτήν αντίθετα προς τον δικό σου λόγο και προς τις προτιμήσεις που διαμορφώθηκαν επί μακρά χρόνια μιας διαφορετικής ζωής, να υποτάσσεις τον εαυτό σου εκούσια και με τη βία, ενάντια σε ολόκληρη θύελλα εσωτερικών διαμαρτυριών — αυτό, μου φαίνεται, είναι η αληθινή πίστη» (Κ. Ν. Λεόντιεφ, Ο πατήρ Κλήμης Ζέντεργκολμ, 2η έκδ., Μόσχα, 1882, σ. 99).
77 Στο πρωτότυπο δεν υπάρχει τέτοια υποσημείωση.
