Ποιες εικόνες και σκέψεις σας προκαλούν το μυστήριο και η άβυσσος; Τα πιο σκοτεινά βάθη, ή μάλλον, ένα σκοτεινός, όλο και πιο σκοτεινό βυθός, ένα απύθμενος βυθός· και την αντίληψη ενός άλλου βασιλείου, διαφορετικού από τον οικείο και γνωστό σε εμάς κόσμο, όπως το θαλάσσιο βασίλειο και το μυστήριο της αβύσσου. Το μυστήριο είναι μια σκιά που σε περιβάλλει, και η άβυσσος είναι ένας σκοτεινός κώνος στον οποίο πέφτεις και καταποντίζεσαι.
Μερικές φορές το μυστήριο είναι το πρόσωπο ενός ατόμου ή ένα πορτρέτο ενός άγνωστου προσώπου· και η άβυσσος είναι το πάθος στο οποίο σε βυθίζει ένα άτομο, μια δίνη ή ένα όραμα. Το μυστήριο και η άβυσσος είναι αυτό που δεν ξέρεις, αυτό που δεν μπορείς να ελέγξεις· σου διαφεύγουν και σε κατακλύζουν, είναι πέρα από εσένα και τον κώνο φωτός σου, ξεπερνούν τα όριά σου και τις βεβαιότητές σου. Φέτος, το Eolié , το φεστιβάλ τέχνης, σκέψης και ποικιλόμορφης ανθρωπότητας που πραγματοποιείται στο Λίπαρι, με ιδέα και συντονιστή τον Francesco Malfitano, είναι αφιερωμένο στο μυστήριο και την άβυσσο. Είναι η σειρά μου να μιλήσω γι' αυτό σήμερα στα εγκαίνια του φεστιβάλ, το οποίο θα συνεχιστεί με καλεσμένους και παραστάσεις, εκθέσεις και αναγνώσεις μέχρι τη Δευτέρα.
Αν συνδυάσετε το μυστήριο με την άβυσσο, σκέφτεστε τα μυστηριώδη βάθη του βυθού του ωκεανού, την σιωπηλή και απέραντη κοιλιά της θάλασσας, ύπουλη και προσβάσιμη μόνο για λίγο. Ένα αρχιπέλαγος νησιών όπως τα Αιολικά Νησιά θυμίζει τα μυστήρια των βυθών της θάλασσας. Και η ηφαιστειακή φύση των νησιών κάνει αυτό το μυστήριο και αυτή την άβυσσο ακόμα πιο απειλητικές και ελλοχεύουσες. Ο κίνδυνος δεν προέρχεται μόνο από τα βάθη της θάλασσας αλλά και από τα βαθιά έγκατα της γης. Αυτή η συνύφανση γης, λάβας και θαλάσσιων κυμάτων, φωτιάς και κυμάτων, κάνει το τοπίο ακόμα πιο τρομακτικό. Το όμορφο υποχωρεί μπροστά στο υψηλό.
Όταν λέτε άβυσσοι, ποιες σκέψεις, ποιοι συγγραφείς σας έρχονται στο μυαλό; Σας έρχεται αμέσως στο μυαλό ο Νίτσε, που έβλεπε τον άνθρωπο ως σχοινοβάτη. Πράγματι, ο ίδιος ο άνθρωπος, στα μάτια του, είναι ένα τεντωμένο σχοινί ανάμεσα στο θηρίο και τον υπεράνθρωπο, αλλά τεντωμένο πάνω από μια άβυσσο. Έτσι, ένα επικίνδυνο, επισφαλές, υψηλού κινδύνου περπάτημα πάνω από έναν γκρεμό. «Είναι επικίνδυνο να πηγαίνεις από τη μία πλευρά στην άλλη, επικίνδυνο να βρίσκεσαι στα μισά του δρόμου, επικίνδυνο να κοιτάς μέσα σου. Επικίνδυνο να τρέμεις, επικίνδυνο να σταματάς». Δεν υπάρχει ανάπαυλα, ο κίνδυνος είναι παντού, επομένως ο άνθρωπος πρέπει να ζει επικίνδυνα. Αλλά αυτό που είναι σπουδαίο στον άνθρωπο, συνεχίζει ο Νίτσε, είναι «ότι είναι μια γέφυρα και όχι ένας προορισμός». Η γέφυρα είναι το πεπρωμένο του, όχι απλώς ένας σταθμός, ένας τόπος διέλευσης. Μην κοιτάς στην άβυσσο, προειδοποιεί ο Νίτσε, γιατί η άβυσσος θα σε κοιτάξει. Αν κοιτάξεις τον εαυτό σου στην άβυσσο, η άβυσσος θα σε κοιτάξει: το χάος του σύμπαντος είναι τρομακτικό όταν σε απειλεί μέχρι το ίδιο σου το σπίτι, δηλαδή όταν εισέρχεται στο μυαλό σου, στην ψυχή σου. Μας προειδοποίησε, αλλά έπεσε θύμα του και τρελάθηκε.
Το μυστήριο της αβύσσου δεν είναι μόνο αυτό που βρίσκεται μέσα στην άβυσσο, αλλά αυτό που βρίσκεται μέσα μας όταν μας πειράζει και μας ελκύει η άβυσσος. Επειδή ο ίλιγγος της αβύσσου προκύπτει όχι μόνο από τον φόβο της πτώσης, αλλά και από τον πειρασμό να πηδήξουμε ή να εγκαταλείψουμε τον εαυτό μας. Η άβυσσος προκαλεί όχι (μόνο) απώθηση αλλά και έλξη, μια μυστηριώδη έλξη. Πώς μεταφράζεται η άβυσσος σε σκέψη; Με τον μηδενισμό, όταν χάνεις τον σκοπό, το νόημα και κάθε λόγο να ζεις, και όλα πέφτουν στο κενό και την ανυπαρξία.
Το μυστήριο είναι το πριν και το μετά, αυτό που βρίσκεται πάνω και κάτω από εμάς. Είμαστε στο κέντρο, πολιορκημένοι από τα τέσσερα βασικά σημεία. Μυστήρια μας πιέζουν από παντού: το μυστήριο της γέννησης και του θανάτου, το μυστήριο της ζωής και του αγνώστου, το μυστήριο του αιώνιου και του άπειρου, το μυστήριο της αγάπης και του νου, το μυστήριο του Θεού και του ανθρώπου. Δεν γνωρίζουμε τίποτα. Μπορούμε μόνο να ασκήσουμε την πεπαιδευμένη άγνοια όπως ο Σωκράτης και ο Νικόλαος της Κούσας και να ομολογήσουμε το «Ξέρω ότι δεν ξέρω τίποτα», το οποίο είναι ήδη ένα πρώτο βήμα προς τη σοφία, αλλά παραπατάει στο χείλος του μυστηρίου και της αβυσσαλέας άγνοιας. «Χρειάζεται μια βαθιά, / σωτήρια σκέψη, που βυθίζεται στην άβυσσο / σαν δύτης με καθαρό βλέμμα, / απαλλαγμένος από τη μέθη του κρασιού...» τραγουδάει ο Αισχύλος στις Ικέτιδες.
Η μυστηριώδης κοιλιά της αβύσσου είναι το χάος. Το χάος δεν έχει εξήγηση, νόημα, όρια, τάξη και σύνδεση. Τι θα γινόταν αν το χάος ήταν το όνομα που δίνουμε σε αυτό που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε και να περιορίσουμε στη λογική μας; Τι θα γινόταν αν ορίζαμε το χάος ως τις τάξεις, τα νοήματα και τους λόγους που δεν μπορούμε να κατανοήσουμε; Το χάος, από αυτή την οπτική γωνία, είναι το άγνωστο, το ανεξερεύνητο, το ακατανόητο· δηλαδή, το μυστήριο.
Χάος είναι το όνομα του τόπου όπου γεννήθηκε ο Λουίτζι Πιραντέλο. Γεννήθηκε στο χάος και στη συνέχεια έζησε ανάμεσα στις σκέψεις και τα έργα του. Γεννημένος στη σκιά ενός ηφαιστείου, της Αίτνας, της ίδιας της Αίτνας όπου ο φιλόσοφος και μάγος Εμπεδοκλής εξαφανίστηκε μυστηριωδώς, ο Πιραντέλο έζησε δίπλα στον κρατήρα του χάους. Και περιέγραψε την ανθρώπινη κατάσταση ως σημαδεμένη από χάος, τρέλα, το παράλογο, την κατάρρευση της τάξης και της λογικής, των υποκειμένων και των ταυτοτήτων. Στο διήγημά του «Στη Δίνη», του οποίου ο τίτλος θυμίζει το μυστήριο της αβύσσου και την αδηφαγία της θάλασσας, ο Πιραντέλο λέει ότι ζούμε με ασφάλεια μέσα «στη μικρή μηχανή του πολιτισμού» και καταπιέζουμε οτιδήποτε ενοχλεί τη συνείδησή μας. Αλλά μόλις η μηχανή χαλάσει και κάποιος κοιτάξει μέσα μας, προκύπτει φόβος, όπως ακριβώς όταν κοιτάμε στην άβυσσο και η άβυσσος κοιτάζει μέσα μας, όπως προειδοποίησε ο Νίτσε. «Τι άβυσσος, τι άβυσσος», επαναλαμβάνει ο χαρακτήρας του Πιραντέλο στη Δίνη. Και καταλήγει: «Και τότε η άβυσσος, στην οποία το μυστικό μας είχε βυθιστεί για πάντα, χωρίς να αφήσει το παραμικρό ίχνος, τον προσέλκυσε σταδιακά και κατέκλυσε τη λογική του». Με τον Πιραντέλο, η άβυσσος και το μυστήριο κατακλύζουν τον άνθρωπο και το μυαλό του.
«Μια άβυσσος φαινόταν να ανοίγεται μέσα του», αφηγείται ο Χέρμαν Μέλβιλ στο Μόμπι Ντικ, περιγράφοντας τον Καπετάνιο Αχαάβ, «τον τρελό, τον λογικά και ακόρεστα αποφασιστικό κυνηγό της Λευκής Φάλαινας». Και αυτή η έντονη σκέψη, σαν εμμονή, τον μεταμορφώνει —σύμφωνα με τον Μέλβιλ— σε Προμηθέα, του οποίου η καρδιά καταβροχθίζεται από ένα γύπα, που γεννήθηκε από τον ίδιο.
Γνωρίζουμε άλλους που σύχναζαν στην άβυσσο, όπως ο Φρίντριχ Χέλντερλιν, ο τρελός ποιητής, ή ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, που εμβάθυνε στο υπόγειο και αναζήτησε την ανθρωπιά ανάμεσα στο μυστήριο του Θεού και την άβυσσο της απώλειας: «Γεννιόμαστε νεκροί και για πολύ καιρό δεν έχουμε γεννηθεί από ζωντανούς πατέρες, και μας αρέσει όλο και περισσότερο. Το απολαμβάνουμε. Σύντομα θα επινοήσουμε έναν τρόπο να γεννηθούμε από μια ιδέα» (Σημειώσεις από το Υπόγειο). Και ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε και ο Φραντς Κάφκα. Ή ο Τζόζεφ Κόνραντ στην Καρδιά του Σκότους.
Το μυστήριο της αβύσσου δεν είναι μόνο αυτό που βρίσκεται μέσα στην άβυσσο, αλλά αυτό που βρίσκεται μέσα μας όταν μας πειράζει και μας ελκύει η άβυσσος. Επειδή ο ίλιγγος της αβύσσου προκύπτει όχι μόνο από τον φόβο της πτώσης, αλλά και από τον πειρασμό να πηδήξουμε ή να εγκαταλείψουμε τον εαυτό μας. Η άβυσσος προκαλεί όχι (μόνο) απώθηση αλλά και έλξη, μια μυστηριώδη έλξη. Πώς μεταφράζεται η άβυσσος σε σκέψη; Με τον μηδενισμό, όταν χάνεις τον σκοπό, το νόημα και κάθε λόγο να ζεις, και όλα πέφτουν στο κενό και την ανυπαρξία.
Το μυστήριο είναι το πριν και το μετά, αυτό που βρίσκεται πάνω και κάτω από εμάς. Είμαστε στο κέντρο, πολιορκημένοι από τα τέσσερα βασικά σημεία. Μυστήρια μας πιέζουν από παντού: το μυστήριο της γέννησης και του θανάτου, το μυστήριο της ζωής και του αγνώστου, το μυστήριο του αιώνιου και του άπειρου, το μυστήριο της αγάπης και του νου, το μυστήριο του Θεού και του ανθρώπου. Δεν γνωρίζουμε τίποτα. Μπορούμε μόνο να ασκήσουμε την πεπαιδευμένη άγνοια όπως ο Σωκράτης και ο Νικόλαος της Κούσας και να ομολογήσουμε το «Ξέρω ότι δεν ξέρω τίποτα», το οποίο είναι ήδη ένα πρώτο βήμα προς τη σοφία, αλλά παραπατάει στο χείλος του μυστηρίου και της αβυσσαλέας άγνοιας. «Χρειάζεται μια βαθιά, / σωτήρια σκέψη, που βυθίζεται στην άβυσσο / σαν δύτης με καθαρό βλέμμα, / απαλλαγμένος από τη μέθη του κρασιού...» τραγουδάει ο Αισχύλος στις Ικέτιδες.
Η μυστηριώδης κοιλιά της αβύσσου είναι το χάος. Το χάος δεν έχει εξήγηση, νόημα, όρια, τάξη και σύνδεση. Τι θα γινόταν αν το χάος ήταν το όνομα που δίνουμε σε αυτό που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε και να περιορίσουμε στη λογική μας; Τι θα γινόταν αν ορίζαμε το χάος ως τις τάξεις, τα νοήματα και τους λόγους που δεν μπορούμε να κατανοήσουμε; Το χάος, από αυτή την οπτική γωνία, είναι το άγνωστο, το ανεξερεύνητο, το ακατανόητο· δηλαδή, το μυστήριο.
Χάος είναι το όνομα του τόπου όπου γεννήθηκε ο Λουίτζι Πιραντέλο. Γεννήθηκε στο χάος και στη συνέχεια έζησε ανάμεσα στις σκέψεις και τα έργα του. Γεννημένος στη σκιά ενός ηφαιστείου, της Αίτνας, της ίδιας της Αίτνας όπου ο φιλόσοφος και μάγος Εμπεδοκλής εξαφανίστηκε μυστηριωδώς, ο Πιραντέλο έζησε δίπλα στον κρατήρα του χάους. Και περιέγραψε την ανθρώπινη κατάσταση ως σημαδεμένη από χάος, τρέλα, το παράλογο, την κατάρρευση της τάξης και της λογικής, των υποκειμένων και των ταυτοτήτων. Στο διήγημά του «Στη Δίνη», του οποίου ο τίτλος θυμίζει το μυστήριο της αβύσσου και την αδηφαγία της θάλασσας, ο Πιραντέλο λέει ότι ζούμε με ασφάλεια μέσα «στη μικρή μηχανή του πολιτισμού» και καταπιέζουμε οτιδήποτε ενοχλεί τη συνείδησή μας. Αλλά μόλις η μηχανή χαλάσει και κάποιος κοιτάξει μέσα μας, προκύπτει φόβος, όπως ακριβώς όταν κοιτάμε στην άβυσσο και η άβυσσος κοιτάζει μέσα μας, όπως προειδοποίησε ο Νίτσε. «Τι άβυσσος, τι άβυσσος», επαναλαμβάνει ο χαρακτήρας του Πιραντέλο στη Δίνη. Και καταλήγει: «Και τότε η άβυσσος, στην οποία το μυστικό μας είχε βυθιστεί για πάντα, χωρίς να αφήσει το παραμικρό ίχνος, τον προσέλκυσε σταδιακά και κατέκλυσε τη λογική του». Με τον Πιραντέλο, η άβυσσος και το μυστήριο κατακλύζουν τον άνθρωπο και το μυαλό του.
«Μια άβυσσος φαινόταν να ανοίγεται μέσα του», αφηγείται ο Χέρμαν Μέλβιλ στο Μόμπι Ντικ, περιγράφοντας τον Καπετάνιο Αχαάβ, «τον τρελό, τον λογικά και ακόρεστα αποφασιστικό κυνηγό της Λευκής Φάλαινας». Και αυτή η έντονη σκέψη, σαν εμμονή, τον μεταμορφώνει —σύμφωνα με τον Μέλβιλ— σε Προμηθέα, του οποίου η καρδιά καταβροχθίζεται από ένα γύπα, που γεννήθηκε από τον ίδιο.
Γνωρίζουμε άλλους που σύχναζαν στην άβυσσο, όπως ο Φρίντριχ Χέλντερλιν, ο τρελός ποιητής, ή ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, που εμβάθυνε στο υπόγειο και αναζήτησε την ανθρωπιά ανάμεσα στο μυστήριο του Θεού και την άβυσσο της απώλειας: «Γεννιόμαστε νεκροί και για πολύ καιρό δεν έχουμε γεννηθεί από ζωντανούς πατέρες, και μας αρέσει όλο και περισσότερο. Το απολαμβάνουμε. Σύντομα θα επινοήσουμε έναν τρόπο να γεννηθούμε από μια ιδέα» (Σημειώσεις από το Υπόγειο). Και ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε και ο Φραντς Κάφκα. Ή ο Τζόζεφ Κόνραντ στην Καρδιά του Σκότους.
Λογοτεχνία της αβύσσου, θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε. Η λογοτεχνία, ο κινηματογράφος και το θέατρο ζουν στις παρυφές του μυστηρίου και της αβύσσου, βασίζονται στη γοητεία του αγνώστου, τρέφονται με εγκλήματα, άλυτα μυστήρια, αβύσσους πάθους και όλα όσα ιντριγκάρουν και συγκλονίζουν. «Ο τρόμος, ο τρόμος», φωνάζει ο Συνταγματάρχης Κουρτς, ο χαρακτήρας από το μυθιστόρημα του Κόνραντ, τον οποίο υποδύεται ο Μάρλον Μπράντο στην "Αποκάλυψη Τώρα" του Φράνσις Φορντ Κόπολα, κοιτάζοντας στην άβυσσο της ζωής. Σε αντίθεση με τον Νίτσε, ο Πασκάλ έλεγε ότι ήταν απαραίτητο να βλέπεις την άβυσσο χωρίς μάσκες, για να μην σε καταπιεί: έχεις σωθεί αν την αναγνωρίσεις.
Πώς αντιμετωπίζουμε το μυστήριο και την άβυσσο; Το να εγκαταλείπουμε τον εαυτό μας στο χάος σημαίνει να ναυαγείς, χαμένος στα κύματα και τα βάθη του. Αλλά το να προσποιούμαστε ότι νικάμε το χάος ισοδυναμεί απλώς με την κατασκευή αξιολύπητων ψεμάτων. Το Χάος υπάρχει, όπως ακριβώς υπάρχει και ο Κόσμος, και είναι απόρθητο. Το μόνο που μένει είναι να μείνουμε έξω από αυτό, να μην πέσουμε μέσα σε αυτό χωρίς να προσποιηθούμε ότι δεν υπάρχει ή ότι μπορεί να τιθασευτεί· να επιστρέψουμε στα δικά μας όρια και τάξη, και από εκεί να κοιτάξουμε μέσα στην άβυσσο και το μυστήριο. Και, αν μη τι άλλο, να επιχειρήσουμε ένα τολμηρό κατόρθωμα: να διακρίνουμε το μυστήριο από την άβυσσο. Στο μυστήριο βρίσκεται το κλειδί για τη ζωή μας, την προέλευσή της και το πεπρωμένο της· στην άβυσσο, αντίθετα, βρίσκεται η απώλειά της. Το μυστήριο του είναι (της ύπαρξης) και η άβυσσος του μη-είναι (του μηδενός). Το μυστήριο μας ανοίγει στο φως του αιώνιου, η άβυσσος μας βυθίζει στο σκοτάδι του άπειρου, τη μαύρη τρύπα. Στο μυστήριο βρίσκεται η δημιουργία, στην άβυσσο βρίσκεται η καταστροφή της. Το μυστήριο είναι η αλήθεια του κόσμου και της ζωής· είναι μεγαλύτερο από εμάς, και βρισκόμαστε μέσα σε αυτό. Η άβυσσος είναι η νύχτα από την οποία πρέπει να σώσουμε τον εαυτό μας, ή τουλάχιστον να προστατευτούμε, η μαύρη δίνη του χάους. Είμαστε ένα βήμα μακριά από την άβυσσο, δύο βήματα μακριά από τη σωτηρία.
Πώς αντιμετωπίζουμε το μυστήριο και την άβυσσο; Το να εγκαταλείπουμε τον εαυτό μας στο χάος σημαίνει να ναυαγείς, χαμένος στα κύματα και τα βάθη του. Αλλά το να προσποιούμαστε ότι νικάμε το χάος ισοδυναμεί απλώς με την κατασκευή αξιολύπητων ψεμάτων. Το Χάος υπάρχει, όπως ακριβώς υπάρχει και ο Κόσμος, και είναι απόρθητο. Το μόνο που μένει είναι να μείνουμε έξω από αυτό, να μην πέσουμε μέσα σε αυτό χωρίς να προσποιηθούμε ότι δεν υπάρχει ή ότι μπορεί να τιθασευτεί· να επιστρέψουμε στα δικά μας όρια και τάξη, και από εκεί να κοιτάξουμε μέσα στην άβυσσο και το μυστήριο. Και, αν μη τι άλλο, να επιχειρήσουμε ένα τολμηρό κατόρθωμα: να διακρίνουμε το μυστήριο από την άβυσσο. Στο μυστήριο βρίσκεται το κλειδί για τη ζωή μας, την προέλευσή της και το πεπρωμένο της· στην άβυσσο, αντίθετα, βρίσκεται η απώλειά της. Το μυστήριο του είναι (της ύπαρξης) και η άβυσσος του μη-είναι (του μηδενός). Το μυστήριο μας ανοίγει στο φως του αιώνιου, η άβυσσος μας βυθίζει στο σκοτάδι του άπειρου, τη μαύρη τρύπα. Στο μυστήριο βρίσκεται η δημιουργία, στην άβυσσο βρίσκεται η καταστροφή της. Το μυστήριο είναι η αλήθεια του κόσμου και της ζωής· είναι μεγαλύτερο από εμάς, και βρισκόμαστε μέσα σε αυτό. Η άβυσσος είναι η νύχτα από την οποία πρέπει να σώσουμε τον εαυτό μας, ή τουλάχιστον να προστατευτούμε, η μαύρη δίνη του χάους. Είμαστε ένα βήμα μακριά από την άβυσσο, δύο βήματα μακριά από τη σωτηρία.
ΟΣΟΙ ΝΟΜΙΖΟΥΝ ΑΚΟΜΗ ΟΤΙ ΕΙΝΑΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ ΚΑΙ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ, ΘΑ ΑΚΟΥΣΟΥΝ ΣΗΜΕΡΑ ΟΤΙ ΟΙ ΔΑΙΜΟΝΕΣ, ΟΙ ΝΟΜΙΜΟΙ ΚΑΤΟΙΚΟΙ ΤΟΥ ΧΑΟΥΣ ΤΗΣ ΑΒΥΣΣΟΥ, ΠΡΟΤΙΜΟΥΝ ΤΑ ΓΟΥΡΟΥΝΙΑ, ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΑΝΤΙΧΡΙΣΤΟΥ.
ΕΡΧΕΤΑΙ. ΥΠΟΜΟΝΗ ΣΤΙΣ ΟΥΡΕΣ ΑΝΑΜΟΝΗΣ!
