Ο Φράνκο Κασάνο (1) είναι ένας σημαντικός κοινωνιολόγος, του οποίου η φιλοσοφική κατάρτιση αποδεικνύεται από το πρώιμο έργο του ως καθηγητής φιλοσοφίας του δικαίου. Το Pensiero Meridiano, που γράφτηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1990, είναι ένα έργο σημαντικής σημασίας. Οι επόμενες επιδόσεις του ως στοχαστή, ωστόσο, δεν είναι στο επίπεδο του βιβλίου που τον έκανε διάσημο. Συγκεκριμένα, μας απογοήτευσε πολύ το "Ταπεινότητα του Κακού", ένα σύντομο δοκίμιο που δημοσιεύθηκε το 2011. Η θέση του Κασάνο είναι μοναδική: στον αγώνα ενάντια στο καλό, το κακό ξεκινά πάντα με ένα πλεονέκτημα χάρη στη χρήση μιας αρετής, της ταπεινότητας, που νοείται ως η ικανότητα κατανόησης της ανθρώπινης ψυχής, μια αρχαία εξοικείωση με την ευθραυστότητά της. Το καλό, σε αυτό το όραμα, θα ηττηθεί από την επείγουσα ανάγκη του να κρίνει και να μετρήσει το είναι με το μέτρο τού τι θα έπρεπε να είναι, κάτι που θα το οδηγούσε "να κοιτάζει ανυπόμονα όσους μένουν πίσω (...) Το κακό εκμεταλλεύεται την απόσπαση της προσοχής ή την αλαζονεία του καλού για να στήσει τις σκηνές του και να χτίσει συμμαχίες".
Μια υπονοούμενη και σε κάποιο βαθμό αυτοκριτική θέση όταν επιτίθεται στην «τελειομανία», τον ηθικό υπερβατισμό εκείνων - του πολιτιστικού και πολιτικού μέρους των διανοουμένων από το Μπάρι μαρξιστικής καταγωγής με πρόσφατο παρελθόν ως γερουσιαστές του Δημοκρατικού Κόμματος - που είναι πάντα με το μέρος της λογικής, του καλού, της «προόδου». Κατά τα λοιπά, διαφωνούμε κάθετα με τη δήλωση του Κασάνο. Το κακό μπορεί να είναι ύπουλο, πειστικό, ακόμη και κοινότοπο και γραφειοκρατικό, όπως απέδειξε η Χάνα Άρεντ (2) , είναι σίγουρα ελκυστικό, σαγηνευτικό, αλλά κάθε άλλο παρά ταπεινό είναι. Πράγματι, είναι σίγουρο για τον εαυτό του, υπεροπτικό, αποφασισμένο να κατακτήσει κάθε σπιθαμή του εδάφους. Κολακεύει, κατακτά χωρίς εμφανή προσπάθεια. Η έλξη του έχει γίνει αποκλειστική λόγω της απουσίας αντίφασης. Κερδίζει μέσω της απάρνησης, το καλό έχει κρυφτεί, δεν πιστεύει πλέον στον εαυτό του.
Η Έβδομη Σφραγίδα σε σκηνοθεσία Ίνγκμαρ Μπέργκμαν (1957).
Με τους Μαξ φον Σίντοφ, Αντόνιους Μπλοκ, τον ιππότη, Μπενγκτ Έκεροτ, Θάνατος.
Το «Όριο της Ταπεινότητας του Κακού» μας φαίνεται φιλοσοφικής φύσης και, αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο, επιστημολογικής φύσης. Ακόμα και μέσα στα πλαίσια ενός σύντομου δοκιμίου, είναι απαραίτητο να ορίσουμε τι συζητείται. Είναι εύκολο να εντοπίσουμε την ιδέα του Κασάνο για το κακό στον ολοκληρωτισμό, με μόνο μερικές μικρές αποκλίσεις από τον μαρξιστικό ολοκληρωτισμό, αλλά είναι πολύ περίπλοκο να ανακαλύψουμε τι εννοεί με τον όρο «καλό». Φαίνεται να την ταυτίζει με μια διφορούμενη «χειραφέτηση», η οποία προσδίδει τον τίτλο σε ένα πυκνό κεφάλαιο. Ακολουθώντας τα βήματα της Σχολής της Φρανκφούρτης, ιδιαίτερα του Αντόρνο, θρηνεί ότι η χειραφέτηση επιβραδύνεται από την ανθρώπινη αδυναμία και εκθέτει τους οπαδούς της «στον πειρασμό μιας αυταρχικής παιδαγωγικής».Το κακό, κλειδωμένο σε ένα υλικό κλουβί, δεν είναι καθόλου ταπεινό, ούτε γνωρίζει τον άνθρωπο καλύτερα από το καλό. Είναι πιο ελκυστικό, πιο εύκολο, πιο άνετο. Επομένως, πρέπει να διατηρείται υπό έλεγχο με μια υψηλή ιδέα του καλού, ένα υψηλό πρότυπο αρετής, μια επιθυμία για ανύψωση: και τρέφεται με τη θεϊκή σπίθα που υπάρχει, αν κάποιος επιθυμεί να την ανακαλύψει, σε κάθε άνθρωπο!
Είναι ακόμη πιο σαφής στο ακόλουθο απόσπασμα, όπου σημειώνει με πικρία ότι «τα χειραφετητικά και οικουμενικά ιδανικά φαίνεται να έχουν ξεπεράσει κατά πολύ το πεδίο εφαρμογής του μέσου ανθρώπου». Εδώ ο Κασάνο συμμερίζεται τον ναρκισσισμό των ελίτ που επικρίνει αλλού και εκφράζει μια αδύναμη και αρνητική ιδέα για το καλό. Η χειραφέτηση, στην πραγματικότητα, δεν είναι μια μορφή ελευθερίας, αν και αρνητική, αλλά απελευθέρωσης, διάλυσης των περιορισμών και διαφυγής από τον πολιτισμό κάποιου. Στην κοινωνική και πολιτική γλώσσα, ορίζει τη διαδικασία με την οποία, υποκειμενικά ή συλλογικά, κάποιος διαφεύγει από ένα σύστημα αξιών, αρχών, εθίμων ή περιορισμών που θεωρούνται καταπιεστικά.
Αν η χειραφέτηση είναι το καλό, είναι ένα μισό καλό, αφού το pars construens απουσιάζει . Απελευθερωμένος από τα πάντα, κάποιος πέφτει θύμα του κακού πιο εύκολα από πριν, εκτός αν ανακατασκευάσει ένα διαφορετικό σύστημα αξιών και πεποιθήσεων. Η διαδικασία κινδυνεύει να επαναληφθεί επ' αόριστον, επειδή, αν η χειραφέτηση είναι το καλό που πρέπει να επιδιωχθεί, θα πρέπει να ξεκινήσει από την αρχή για να απελευθερώσει νέες αλυσίδες. Αν η ερμηνεία μας είναι σωστή, πρέπει να θρηνήσουμε το έντονο αποτύπωμα της Μεσημβρινής Σκέψης, η οποία ήταν πολύ πιο οργανική και κοινή.
Η δύναμη και η καινοτομία της έγκειται στην ενεργητική επιβεβαίωση της αξίας της βραδύτητας έναντι της ταχύτητας, στην ανάκτηση της περιφέρειας έναντι του κέντρου, στην ιδέα της Μεσογείου ως προνομιούχου τόπου για σχέσεις, ενός ιστού διακριτών αλλά όχι ασύμβατων ταυτοτήτων. Υιοθετώντας τα οράματα του Paul Valéry (3) και του Albert Camus ( 4) , ο Cassano βλέπει τη Μεσόγειο ως το μονοπάτι που έφερε τους λαούς σε επαφή, χωρίζοντάς τους χωρίς τις τεράστιες αποστάσεις των ωκεανών. Η μεσημβρινή σκέψη γεννήθηκε στις ακτές της Ελλάδας, της οποίας το φράκταλ σχήμα, με την αφθονία των νησιών και των χερσονήσων, την έχει καταστήσει προνομιούχο τόπο για διαλεκτικές σχέσεις. Στην Ελλάδα «ο πολιτισμός άνοιξε τον εαυτό του σε αντιθετικούς λόγους, σε dissoi logoi» και, ως εκ τούτου, προσθέτουμε, και στον ακριβή ορισμό των όρων και των εννοιών.
Στο έργο του Pensiero Meridiano, ο Κασάνο αποστασιοποιείται σαφώς από αυτό που αποκαλεί «ευγενή οικουμενισμό» της Δύσης. Πίσω από μια κοσμοπολίτικη οθόνη, τάσσεται υπέρ ενός συγκεκριμένου πολιτισμού, της Μεσογείου, τον οποίο αναγνωρίζει ως εμπόδιο στον δυτικό φονταμενταλισμό, αυτόν της οικονομίας, τον δημιουργό ενός νέου είδους, του homo currens , του αέναα τρεχούμενου ανθρώπου. Γράφει: «Μόνο περιορίζοντας τον homo currens μπορούμε να μπλοκάρουμε το δρόμο προς τις ξεριζικές και αντιδραστικές χρήσεις της παράδοσης, προς τη βίαιη και ασφυκτική επιστροφή της». Χειραφέτηση από την παράδοση (βίαιη, αντιδραστική, ασφυκτική) αλλά με αργό ρυθμό, αγκυροβολημένη στον μεσογειακό, μεσημβρινό πολιτισμό, επειδή, δηλώνει ποιητικά, «πρέπει να είμαστε αργοί σαν ένα παλιό αγροτικό τρένο και οι αγρότισσες ντυμένες στα μαύρα, σαν εκείνες που περπατούν και βλέπουν τον κόσμο να ανοίγεται μαγικά, επειδή το περπάτημα είναι σαν να ξεφυλλίζεις ένα βιβλίο, ενώ το τρέξιμο είναι απλώς να κοιτάς το εξώφυλλο».
Είναι λοιπόν το Καλό, όχι το αλαζονικό και γεμάτο αυτοπεποίθηση κακό, που ασκεί την ταπεινότητα, σκύβοντας πάνω από τον συγκεκριμένο άνθρωπο, τις ανάγκες του, τα άγχη και τους φόβους του, συμπεριλαμβανομένης της ανάγκης για κοινότητα, προστασία και ασφάλεια. Αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι η τυπικά σύγχρονη αδυναμία να κατανοηθεί η σύνδεση μεταξύ αυτού που επιβεβαιώνεται και της προσπάθειας για υπέρβαση, που πεισματικά αρνείται, υποβιβάζεται στα τεχνάσματα του κακού για να εξασφαλίσει την εξουσία του πάνω στην ανθρωπότητα.
Το πιο ενδιαφέρον κεφάλαιο του βιβλίου «Η Ταπεινότητα του Κακού» είναι το πρώτο, στο οποίο ο Κασάνο εξετάζει την ιστορία του Μεγάλου Ιεροεξεταστή στους «Αδελφούς Καραμάζοφ» του Ντοστογιέφσκι. Τα όρια μεταξύ καλού και κακού φαίνονται θολά, αβέβαια, η γκρίζα ζώνη που θεωρητικοποίησε ο Πρίμο Λέβι στους «Πνιγμένους και τους Σωσμένους». Διαφωνούμε και σε αυτό. Είναι αλήθεια ότι κάθε άτομο μπορεί να είναι, ανάλογα με τις περιστάσεις, θύμα ή θύτης, και το ρήγμα μεταξύ καλού και κακού διαπερνά την καθημερινή συμπεριφορά και τις επιλογές κάθε ανθρώπου, αλλά το κακό παραμένει κακό, όπως και το καλό. Το σημείο ρήξης μας φαίνεται να είναι η σχέση με την υπέρβαση, το άνοιγμα στον Θεό, τον εντελώς άλλο. Αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι η σύγχρονη αδυναμία να κατανοηθεί η σύνδεση μεταξύ αυτού που επιβεβαιώνεται και της προσπάθειας για υπέρβαση «που αρνείται πεισματικά» και υποβιβάζεται στα τεχνάσματα του κακού για να εξασφαλίσει την εξουσία του πάνω στους ανθρώπους!
Το «Όριο της Ταπεινότητας του Κακού» μας φαίνεται φιλοσοφικής φύσης και, αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο, επιστημολογικής φύσης. Ακόμα και μέσα στα πλαίσια ενός σύντομου δοκιμίου, είναι απαραίτητο να ορίσουμε τι συζητείται. Είναι εύκολο να εντοπίσουμε την ιδέα του Κασάνο για το κακό στον ολοκληρωτισμό, με μόνο μερικές μικρές αποκλίσεις από τον μαρξιστικό ολοκληρωτισμό, αλλά είναι πολύ περίπλοκο να ανακαλύψουμε τι εννοεί με τον όρο «καλό». Φαίνεται να την ταυτίζει με μια διφορούμενη «χειραφέτηση», η οποία προσδίδει τον τίτλο σε ένα πυκνό κεφάλαιο. Ακολουθώντας τα βήματα της Σχολής της Φρανκφούρτης, ιδιαίτερα του Αντόρνο, θρηνεί ότι η χειραφέτηση επιβραδύνεται από την ανθρώπινη αδυναμία και εκθέτει τους οπαδούς της «στον πειρασμό μιας αυταρχικής παιδαγωγικής».Το κακό, κλειδωμένο σε ένα υλικό κλουβί, δεν είναι καθόλου ταπεινό, ούτε γνωρίζει τον άνθρωπο καλύτερα από το καλό. Είναι πιο ελκυστικό, πιο εύκολο, πιο άνετο. Επομένως, πρέπει να διατηρείται υπό έλεγχο με μια υψηλή ιδέα του καλού, ένα υψηλό πρότυπο αρετής, μια επιθυμία για ανύψωση: και τρέφεται με τη θεϊκή σπίθα που υπάρχει, αν κάποιος επιθυμεί να την ανακαλύψει, σε κάθε άνθρωπο!
Είναι ακόμη πιο σαφής στο ακόλουθο απόσπασμα, όπου σημειώνει με πικρία ότι «τα χειραφετητικά και οικουμενικά ιδανικά φαίνεται να έχουν ξεπεράσει κατά πολύ το πεδίο εφαρμογής του μέσου ανθρώπου». Εδώ ο Κασάνο συμμερίζεται τον ναρκισσισμό των ελίτ που επικρίνει αλλού και εκφράζει μια αδύναμη και αρνητική ιδέα για το καλό. Η χειραφέτηση, στην πραγματικότητα, δεν είναι μια μορφή ελευθερίας, αν και αρνητική, αλλά απελευθέρωσης, διάλυσης των περιορισμών και διαφυγής από τον πολιτισμό κάποιου. Στην κοινωνική και πολιτική γλώσσα, ορίζει τη διαδικασία με την οποία, υποκειμενικά ή συλλογικά, κάποιος διαφεύγει από ένα σύστημα αξιών, αρχών, εθίμων ή περιορισμών που θεωρούνται καταπιεστικά.
Αν η χειραφέτηση είναι το καλό, είναι ένα μισό καλό, αφού το pars construens απουσιάζει . Απελευθερωμένος από τα πάντα, κάποιος πέφτει θύμα του κακού πιο εύκολα από πριν, εκτός αν ανακατασκευάσει ένα διαφορετικό σύστημα αξιών και πεποιθήσεων. Η διαδικασία κινδυνεύει να επαναληφθεί επ' αόριστον, επειδή, αν η χειραφέτηση είναι το καλό που πρέπει να επιδιωχθεί, θα πρέπει να ξεκινήσει από την αρχή για να απελευθερώσει νέες αλυσίδες. Αν η ερμηνεία μας είναι σωστή, πρέπει να θρηνήσουμε το έντονο αποτύπωμα της Μεσημβρινής Σκέψης, η οποία ήταν πολύ πιο οργανική και κοινή.
Η δύναμη και η καινοτομία της έγκειται στην ενεργητική επιβεβαίωση της αξίας της βραδύτητας έναντι της ταχύτητας, στην ανάκτηση της περιφέρειας έναντι του κέντρου, στην ιδέα της Μεσογείου ως προνομιούχου τόπου για σχέσεις, ενός ιστού διακριτών αλλά όχι ασύμβατων ταυτοτήτων. Υιοθετώντας τα οράματα του Paul Valéry (3) και του Albert Camus ( 4) , ο Cassano βλέπει τη Μεσόγειο ως το μονοπάτι που έφερε τους λαούς σε επαφή, χωρίζοντάς τους χωρίς τις τεράστιες αποστάσεις των ωκεανών. Η μεσημβρινή σκέψη γεννήθηκε στις ακτές της Ελλάδας, της οποίας το φράκταλ σχήμα, με την αφθονία των νησιών και των χερσονήσων, την έχει καταστήσει προνομιούχο τόπο για διαλεκτικές σχέσεις. Στην Ελλάδα «ο πολιτισμός άνοιξε τον εαυτό του σε αντιθετικούς λόγους, σε dissoi logoi» και, ως εκ τούτου, προσθέτουμε, και στον ακριβή ορισμό των όρων και των εννοιών.
Στο έργο του Pensiero Meridiano, ο Κασάνο αποστασιοποιείται σαφώς από αυτό που αποκαλεί «ευγενή οικουμενισμό» της Δύσης. Πίσω από μια κοσμοπολίτικη οθόνη, τάσσεται υπέρ ενός συγκεκριμένου πολιτισμού, της Μεσογείου, τον οποίο αναγνωρίζει ως εμπόδιο στον δυτικό φονταμενταλισμό, αυτόν της οικονομίας, τον δημιουργό ενός νέου είδους, του homo currens , του αέναα τρεχούμενου ανθρώπου. Γράφει: «Μόνο περιορίζοντας τον homo currens μπορούμε να μπλοκάρουμε το δρόμο προς τις ξεριζικές και αντιδραστικές χρήσεις της παράδοσης, προς τη βίαιη και ασφυκτική επιστροφή της». Χειραφέτηση από την παράδοση (βίαιη, αντιδραστική, ασφυκτική) αλλά με αργό ρυθμό, αγκυροβολημένη στον μεσογειακό, μεσημβρινό πολιτισμό, επειδή, δηλώνει ποιητικά, «πρέπει να είμαστε αργοί σαν ένα παλιό αγροτικό τρένο και οι αγρότισσες ντυμένες στα μαύρα, σαν εκείνες που περπατούν και βλέπουν τον κόσμο να ανοίγεται μαγικά, επειδή το περπάτημα είναι σαν να ξεφυλλίζεις ένα βιβλίο, ενώ το τρέξιμο είναι απλώς να κοιτάς το εξώφυλλο».
Είναι λοιπόν το Καλό, όχι το αλαζονικό και γεμάτο αυτοπεποίθηση κακό, που ασκεί την ταπεινότητα, σκύβοντας πάνω από τον συγκεκριμένο άνθρωπο, τις ανάγκες του, τα άγχη και τους φόβους του, συμπεριλαμβανομένης της ανάγκης για κοινότητα, προστασία και ασφάλεια. Αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι η τυπικά σύγχρονη αδυναμία να κατανοηθεί η σύνδεση μεταξύ αυτού που επιβεβαιώνεται και της προσπάθειας για υπέρβαση, που πεισματικά αρνείται, υποβιβάζεται στα τεχνάσματα του κακού για να εξασφαλίσει την εξουσία του πάνω στην ανθρωπότητα.
Το πιο ενδιαφέρον κεφάλαιο του βιβλίου «Η Ταπεινότητα του Κακού» είναι το πρώτο, στο οποίο ο Κασάνο εξετάζει την ιστορία του Μεγάλου Ιεροεξεταστή στους «Αδελφούς Καραμάζοφ» του Ντοστογιέφσκι. Τα όρια μεταξύ καλού και κακού φαίνονται θολά, αβέβαια, η γκρίζα ζώνη που θεωρητικοποίησε ο Πρίμο Λέβι στους «Πνιγμένους και τους Σωσμένους». Διαφωνούμε και σε αυτό. Είναι αλήθεια ότι κάθε άτομο μπορεί να είναι, ανάλογα με τις περιστάσεις, θύμα ή θύτης, και το ρήγμα μεταξύ καλού και κακού διαπερνά την καθημερινή συμπεριφορά και τις επιλογές κάθε ανθρώπου, αλλά το κακό παραμένει κακό, όπως και το καλό. Το σημείο ρήξης μας φαίνεται να είναι η σχέση με την υπέρβαση, το άνοιγμα στον Θεό, τον εντελώς άλλο. Αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι η σύγχρονη αδυναμία να κατανοηθεί η σύνδεση μεταξύ αυτού που επιβεβαιώνεται και της προσπάθειας για υπέρβαση «που αρνείται πεισματικά» και υποβιβάζεται στα τεχνάσματα του κακού για να εξασφαλίσει την εξουσία του πάνω στους ανθρώπους!
Ο Κασάνο, όπως και οι περισσότεροι συγχρόνοι του, δεν μπορεί να καταλάβει την αντίρρηση του Αλιόσκια, αδελφού του Ιβάν Καραμάζοφ, του συγγραφέα της οραματικής ιστορίας, όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με τον Μεγάλο Ιεροεξεταστή. «Ο ιεροεξεταστής σας δεν πιστεύει στον Θεό: αυτό είναι όλο του το μυστικό». Για τον σύγχρονο άνθρωπο, όπως και για τον Ιβάν και τον Κασάνο, η αντίρρηση είναι άσχετη. Για εμάς, ωστόσο, φαίνεται ουσιώδης. Για να κατανοήσει το κακό, ο άνθρωπος πρέπει να έχει μια υψηλή ιδέα για το Καλό, και τίποτα δεν είναι υψηλότερο από τον Θεό. Αυτό που φαίνεται αδύνατο στον σύγχρονο άνθρωπο - η άσκηση της αρετής επειδή είναι πολύ επίπονη και απαιτητική - είναι μια νίκη του κακού επί της ταπεινότητας του καλού, του οποίου το πρότυπο είναι ο Θεός. Πράγματι, μετά από σκέψη, η ταπεινότητα του κακού μπορεί να συνίσταται μόνο στην αναγνώριση της ίδιας του της φύσης. Ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται το καλό όταν αναγνωρίζει το κακό που έχει διαπράξει και συμφωνεί να απελευθερωθεί από αυτό εξιλεώνοντάς το. Αυτό είναι το ταξίδι, συνοδευόμενο από τη Σόνια, του Ρασκόλνικωφ, του πρωταγωνιστή του Έγκλημα και Τιμωρία, ενός άλλου παγκόσμιου χαρακτήρα του Ντοστογιέφσκι.
Η αισιοδοξία για την ανθρώπινη φύση δεν είναι πειστική. Ο Ιεροεξεταστής είναι απαισιόδοξος για τους ανθρώπους, μια «αδύναμη στασιαστική φυλή» και βασίζεται στο μυστήριο, την εξουσία και τα θαύματα για να τους ελέγξει. Ο Κασάνο, ο οποίος επίσης περιφρονεί αυτό που ορίζει ως την ηθική αριστοκρατία των όμορφων ψυχών, ζητά από τον κοινό άνθρωπο να καταβάλει μια προσπάθεια που δεν μπορεί να κάνει, να απελευθερωθεί από τα πάντα, να παραμείνει γυμνός ενώπιον του άπειρου και της καταδίκης της παροδικότητας. Επιπλέον, περιμένει από το καλό να ταπεινωθεί, να γίνει λιγότερο αυστηρό, σε απόσταση αναπνοής από όλους. Αυτός δεν είναι ο τρόπος. Πρέπει να σταματήσουμε, να περπατήσουμε με τα πόδια, αργά και στοχαστικά, όπως δηλώνει δυναμικά στη Σκέψη του Μεσημβρινού, αλλά έχοντας ένα μπαστούνι και μια τσάντα για ένα μονοπάτι ανοιχτό προς τον Θεό, ή τουλάχιστον προς το στοίχημα της ύπαρξής του (το « παρ» του Μπλεζ Πασκάλ) (5) . Όχι, το καλό δεν είναι δημοκρατικό. Είναι μια ανηφορική πρόκληση που ο άνθρωπος μπορεί να ξεπεράσει αν την αποδεχτεί με την ταπεινότητα του πλάσματος και την υπερηφάνεια της ανάβασης κάθε σκαλοπατιού ως κατάκτηση.«Πρέπει να είσαι αργός, σαν ένα παλιό αγροτικό τρένο και αγρότισσες ντυμένες στα μαύρα, σαν κάποιος που περπατάει και βλέπει τον κόσμο να ανοίγεται μαγικά, γιατί το περπάτημα είναι σαν να ξεφυλλίζεις ένα βιβλίο, και το τρέξιμο είναι απλώς να κοιτάς το εξώφυλλο .»
Η αισιοδοξία για την ανθρώπινη φύση δεν είναι πειστική. Ο Ιεροεξεταστής είναι απαισιόδοξος για τους ανθρώπους, μια «αδύναμη στασιαστική φυλή» και βασίζεται στο μυστήριο, την εξουσία και τα θαύματα για να τους ελέγξει. Ο Κασάνο, ο οποίος επίσης περιφρονεί αυτό που ορίζει ως την ηθική αριστοκρατία των όμορφων ψυχών, ζητά από τον κοινό άνθρωπο να καταβάλει μια προσπάθεια που δεν μπορεί να κάνει, να απελευθερωθεί από τα πάντα, να παραμείνει γυμνός ενώπιον του άπειρου και της καταδίκης της παροδικότητας. Επιπλέον, περιμένει από το καλό να ταπεινωθεί, να γίνει λιγότερο αυστηρό, σε απόσταση αναπνοής από όλους. Αυτός δεν είναι ο τρόπος. Πρέπει να σταματήσουμε, να περπατήσουμε με τα πόδια, αργά και στοχαστικά, όπως δηλώνει δυναμικά στη Σκέψη του Μεσημβρινού, αλλά έχοντας ένα μπαστούνι και μια τσάντα για ένα μονοπάτι ανοιχτό προς τον Θεό, ή τουλάχιστον προς το στοίχημα της ύπαρξής του (το « παρ» του Μπλεζ Πασκάλ) (5) . Όχι, το καλό δεν είναι δημοκρατικό. Είναι μια ανηφορική πρόκληση που ο άνθρωπος μπορεί να ξεπεράσει αν την αποδεχτεί με την ταπεινότητα του πλάσματος και την υπερηφάνεια της ανάβασης κάθε σκαλοπατιού ως κατάκτηση.«Πρέπει να είσαι αργός, σαν ένα παλιό αγροτικό τρένο και αγρότισσες ντυμένες στα μαύρα, σαν κάποιος που περπατάει και βλέπει τον κόσμο να ανοίγεται μαγικά, γιατί το περπάτημα είναι σαν να ξεφυλλίζεις ένα βιβλίο, και το τρέξιμο είναι απλώς να κοιτάς το εξώφυλλο .»
Ανάμεσα σε τόσες πολλές υποθέσεις, το τεχνολογικό, ορθολογικό και χειραφετημένο homo currens της Δύσης έχει απορρίψει το πιο σημαντικό: την τελική νίκη του κακού. Μάταια ο Βενέδικτος ΙΣΤ΄ κάλεσε το τμήμα της ανθρωπότητάς μας να ζήσει etsi Deus daretur , σαν να υπήρχε ο Θεός. Αυτός ο πολιτισμός δεν μπορεί να το επιτρέψει αυτό. Ο ορίζοντας είναι κλειστός στην εμμονή, και ο Μέγας Ιεροεξεταστής, παραδόξως, είναι ευεργέτης της ανθρωπότητας, προσφέροντας αυτές τις τρεις παρηγοριές - μυστήριο, για τον Κασσάνο, καρπό της άγνοιας· εξουσία, που θεωρείται ως υποταγή σε αυτούς που έχουν την εξουσία· και θαύμα, δηλαδή θρησκευτική δεισιδαιμονία - την οποία γνωρίζει ότι είναι ψευδής. Ή ίσως όχι, αφού στον μονόλογό του με τον σιωπηλό, αναστημένο Χριστό στη Σεβίλλη του δέκατου έκτου αιώνα, παραδέχεται: «Δεν είμαστε μαζί σας, είμαστε μαζί Του, αυτό είναι το μυστικό μας». Ο Ιεροεξεταστής έχει τοποθετηθεί στο πλευρό του κακού, του πρίγκιπα του κόσμου, αλλά ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο γνωρίζει ότι αυτό που ονομάζουμε Θεό υπάρχει.
Ο ίδιος ο Κασάνο το διαισθάνεται αυτό για λίγο στο Pensiero Meridiano, όταν γράφει όμορφες σελίδες για τη σύγχρονη βεβήλωση στην οποία έχει μετατραπεί η άσκοπη, μετακινούμενη μαζική ορμή του τουρισμού. Μιλώντας για την Ελλάδα, το λίκνο αυτού που είμαστε/ήμασταν, λέει: «Πάντα παρατηρούσα ότι όπου φτάνουν οι τουρίστες, οι θρησκευόμενοι εξαφανίζονται. υπέροχα, όχι πλέον απομακρυσμένα μοναστήρια με λίγους επιζώντες μοναχούς καταναλώνονται καθημερινά από χιλιάδες τουρίστες. Υπάρχει πάντα κάτι πικρό (...) το συναίσθημα ότι παρά τη συνεχή μας δειγματοληψία από τα πάντα, ένα σοβαρό και σημαντικό στοιχείο διαφεύγει της γεύσης μας (...) όταν είμαστε ανίκανοι να φανταστούμε ότι η ύπαρξή μας εκεί μπορεί να αποτελεί προσβολή».
Ο Homo currens, για τον οποίο το καλό είναι η χειραφέτηση, η αφηρημένη ελευθερία χωρίς επίθετα, δεν μπορεί να γνωρίζει όρια. Δεν είναι καν σε θέση να διακρίνει τα περιγράμματά τους, παγιδευμένος στην ορμή. Ομοίως, θα θεωρήσει οποιοδήποτε ζήτημα νοήματος αδρανές, επικεντρωμένο στο μόνο διαθέσιμο καλό, το παρόν. Ένα απόσπασμα από την Ταπεινότητα του Κακού ρίχνει οριστικό φως στη σκέψη του Κασσάνο όταν, παρά το γεγονός ότι παραδέχεται ότι η επιθυμία για υπέρβαση δεν είναι εγγενής στην ανθρώπινη ανωριμότητα, την ανάγει στο άθλιο επίπεδο της «ανάγκης να εξερευνήσει εκ των προτέρων τα μονοπάτια που θα βρει τον εαυτό του να ακολουθήσει σε μια προσπάθεια να βελτιώσει την κατάστασή του». Ο «σαφής και σταθερός» στόχος του κακού, ή μάλλον των Ιεροεξεταστή όλων των εποχών, είναι να κρατήσει τους ανθρώπους σε μια κατάσταση διαρκούς ανωριμότητας, από την οποία, όπως φαίνεται, μπορούν να αναδυθούν μόνο χειραφετώντας τον εαυτό τους, δηλαδή μη πιστεύοντας πλέον σε τίποτα εκτός από τις δικές τους αισθήσεις. Ένας νεο-Διαφωτισμός αυτού του είδους.
Αν η χειραφέτηση είναι καλή, είναι ημικαλή, αφού το pars construens απουσιάζει . Απελευθερωμένος από τα πάντα, κάποιος πέφτει θύμα του κακού πιο εύκολα από πριν, εκτός αν ξαναχτίσει ένα διαφορετικό σύστημα αξιών και πεποιθήσεων .
Ο ίδιος ο Κασάνο το διαισθάνεται αυτό για λίγο στο Pensiero Meridiano, όταν γράφει όμορφες σελίδες για τη σύγχρονη βεβήλωση στην οποία έχει μετατραπεί η άσκοπη, μετακινούμενη μαζική ορμή του τουρισμού. Μιλώντας για την Ελλάδα, το λίκνο αυτού που είμαστε/ήμασταν, λέει: «Πάντα παρατηρούσα ότι όπου φτάνουν οι τουρίστες, οι θρησκευόμενοι εξαφανίζονται. υπέροχα, όχι πλέον απομακρυσμένα μοναστήρια με λίγους επιζώντες μοναχούς καταναλώνονται καθημερινά από χιλιάδες τουρίστες. Υπάρχει πάντα κάτι πικρό (...) το συναίσθημα ότι παρά τη συνεχή μας δειγματοληψία από τα πάντα, ένα σοβαρό και σημαντικό στοιχείο διαφεύγει της γεύσης μας (...) όταν είμαστε ανίκανοι να φανταστούμε ότι η ύπαρξή μας εκεί μπορεί να αποτελεί προσβολή».
Ο Homo currens, για τον οποίο το καλό είναι η χειραφέτηση, η αφηρημένη ελευθερία χωρίς επίθετα, δεν μπορεί να γνωρίζει όρια. Δεν είναι καν σε θέση να διακρίνει τα περιγράμματά τους, παγιδευμένος στην ορμή. Ομοίως, θα θεωρήσει οποιοδήποτε ζήτημα νοήματος αδρανές, επικεντρωμένο στο μόνο διαθέσιμο καλό, το παρόν. Ένα απόσπασμα από την Ταπεινότητα του Κακού ρίχνει οριστικό φως στη σκέψη του Κασσάνο όταν, παρά το γεγονός ότι παραδέχεται ότι η επιθυμία για υπέρβαση δεν είναι εγγενής στην ανθρώπινη ανωριμότητα, την ανάγει στο άθλιο επίπεδο της «ανάγκης να εξερευνήσει εκ των προτέρων τα μονοπάτια που θα βρει τον εαυτό του να ακολουθήσει σε μια προσπάθεια να βελτιώσει την κατάστασή του». Ο «σαφής και σταθερός» στόχος του κακού, ή μάλλον των Ιεροεξεταστή όλων των εποχών, είναι να κρατήσει τους ανθρώπους σε μια κατάσταση διαρκούς ανωριμότητας, από την οποία, όπως φαίνεται, μπορούν να αναδυθούν μόνο χειραφετώντας τον εαυτό τους, δηλαδή μη πιστεύοντας πλέον σε τίποτα εκτός από τις δικές τους αισθήσεις. Ένας νεο-Διαφωτισμός αυτού του είδους.
Αν η χειραφέτηση είναι καλή, είναι ημικαλή, αφού το pars construens απουσιάζει . Απελευθερωμένος από τα πάντα, κάποιος πέφτει θύμα του κακού πιο εύκολα από πριν, εκτός αν ξαναχτίσει ένα διαφορετικό σύστημα αξιών και πεποιθήσεων .
Είναι εκπληκτικό το γεγονός ότι, μια γραμμή αργότερα, ο στοχαστής επιστρέφει στα βήματά του, αναγνωρίζοντας την άρνηση του καθήκοντος, την εξάπλωση της χυδαιότητας και τον υπερμανισμό του χειρότερου. Παραθέτει μάλιστα τον Ορτέγκα από την «Εξέγερση των Μαζών»: «Η χυδαία ψυχή, αναγνωρίζοντας τον εαυτό της ως χυδαία, έχει το θράσος να διεκδικεί το δικαίωμα στη χυδαιότητα και το επιβάλλει παντού». Πολύ αληθές, αλλά τότε η περιφρονημένη ηθική αριστοκρατία γίνεται ξανά αρετή, ένα χαρακτηριστικό καλοσύνης ξεχωριστό και απομακρυσμένο από την απελευθερωτική χειραφέτηση.
Για άλλη μια φορά, αν ξύσετε το προοδευτικό βερνίκι, θα βρείτε την τραχιά κρούστα ενός πνευματικού ελιτισμού που περιφρονεί βαθιά τον απλό άνθρωπο. Ωστόσο, κάτι άλυτο παραμένει στον Φράνκο Κασάνο, σχεδόν μια νοσταλγία για αυτό που θα ήθελε να είναι, μια λύπη για μια ταυτότητα που δεν μπορεί να μοιραστεί, ένα ονειρεμένο φόρεμα πολύ στενό ακόμη και για μεσημβρινή σκέψη και τον έπαινο της βραδύτητας. Πάνω απ' όλα, δεν μπορεί να αγνοήσει ότι ο homo currens είναι τέτοιος επειδή έχει απελευθερωθεί από τη μεταφυσική, την κριτική σκέψη και την γόνιμη αμφιβολία, για να αποδεχτεί αυτόν τον οικονομικό ολοκληρωτισμό που επίσης απεχθάνεται, αλλά δεν μπορεί να ξεπεράσει παρά μόνο μέσω σκοτεινών τύπων. Ίσως θα έπρεπε να ακούσει τον Cesare Pavese, ο οποίος στο The Craft of Living παρατηρεί: «Η θρησκεία συνίσταται στο να πιστεύουμε ότι όλα όσα μας συμβαίνουν είναι εξαιρετικά σημαντικά».
Σημαντικό και προικισμένο με ένα νόημα που ο άνθρωπος μπορεί να βιώσει στο άνοιγμα προς το Επέκεινα. Το κακό, κλειδωμένο σε ένα υλικό κλουβί, δεν είναι καθόλου ταπεινό, ούτε γνωρίζει τον άνθρωπο καλύτερα από το καλό. Είναι πιο ελκυστικό, πιο εύκολο, πιο άνετο. Επομένως, πρέπει να συγκρατείται με μια υψηλή ιδέα του καλού, ένα υψηλό μοντέλο αρετής, μια επιθυμία για άνοδο που δεν είναι προνόμιο των «δώδεκα χιλιάδων εκλεκτών για κάθε γενιά» για την οποία μιλάει ο Ιεροεξεταστής, αλλά τρέφεται με τη θεϊκή σπίθα που υπάρχει, αν κάποιος θέλει να την ανακαλύψει, σε κάθε άνθρωπο. Αυτή η σπίθα είναι μυστήριο, θαύμα, εξουσία, το άνοιγμα προς το άπειρο. Χωρίς αυτήν, ο άνθρωπος είναι ένας γυμνός πίθηκος, ο αδυσώπητος θηρευτής, το Είναι προς τον θάνατο υποδουλωμένο από την αρχή της ηδονής (lustprinzip ) για να καταπραΰνει την απελπισία του μηδενός που τον περιμένει.
Για άλλη μια φορά, αν ξύσετε το προοδευτικό βερνίκι, θα βρείτε την τραχιά κρούστα ενός πνευματικού ελιτισμού που περιφρονεί βαθιά τον απλό άνθρωπο. Ωστόσο, κάτι άλυτο παραμένει στον Φράνκο Κασάνο, σχεδόν μια νοσταλγία για αυτό που θα ήθελε να είναι, μια λύπη για μια ταυτότητα που δεν μπορεί να μοιραστεί, ένα ονειρεμένο φόρεμα πολύ στενό ακόμη και για μεσημβρινή σκέψη και τον έπαινο της βραδύτητας. Πάνω απ' όλα, δεν μπορεί να αγνοήσει ότι ο homo currens είναι τέτοιος επειδή έχει απελευθερωθεί από τη μεταφυσική, την κριτική σκέψη και την γόνιμη αμφιβολία, για να αποδεχτεί αυτόν τον οικονομικό ολοκληρωτισμό που επίσης απεχθάνεται, αλλά δεν μπορεί να ξεπεράσει παρά μόνο μέσω σκοτεινών τύπων. Ίσως θα έπρεπε να ακούσει τον Cesare Pavese, ο οποίος στο The Craft of Living παρατηρεί: «Η θρησκεία συνίσταται στο να πιστεύουμε ότι όλα όσα μας συμβαίνουν είναι εξαιρετικά σημαντικά».
Σημαντικό και προικισμένο με ένα νόημα που ο άνθρωπος μπορεί να βιώσει στο άνοιγμα προς το Επέκεινα. Το κακό, κλειδωμένο σε ένα υλικό κλουβί, δεν είναι καθόλου ταπεινό, ούτε γνωρίζει τον άνθρωπο καλύτερα από το καλό. Είναι πιο ελκυστικό, πιο εύκολο, πιο άνετο. Επομένως, πρέπει να συγκρατείται με μια υψηλή ιδέα του καλού, ένα υψηλό μοντέλο αρετής, μια επιθυμία για άνοδο που δεν είναι προνόμιο των «δώδεκα χιλιάδων εκλεκτών για κάθε γενιά» για την οποία μιλάει ο Ιεροεξεταστής, αλλά τρέφεται με τη θεϊκή σπίθα που υπάρχει, αν κάποιος θέλει να την ανακαλύψει, σε κάθε άνθρωπο. Αυτή η σπίθα είναι μυστήριο, θαύμα, εξουσία, το άνοιγμα προς το άπειρο. Χωρίς αυτήν, ο άνθρωπος είναι ένας γυμνός πίθηκος, ο αδυσώπητος θηρευτής, το Είναι προς τον θάνατο υποδουλωμένο από την αρχή της ηδονής (lustprinzip ) για να καταπραΰνει την απελπισία του μηδενός που τον περιμένει.
Το Συντακτικό Προσωπικό