Συνέχεια από Κυριακή 16. Αυγούστου 2026
Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΚΑΙ Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ 6
MALACHI MARTIN
G.P. Putnam's Sons, New York 1981
Ο πρώτος πλούσιος πατέρας (συνέχεια)
5. Το δώρο της ελπίδας
Θα ήταν εύκολο να καταδικάσει κανείς τον Σίλβεστρο επειδή απέρριψε τους Ιουδαιοχριστιανούς και να πει ότι συνέβαλε στην καταστροφή των Δονατιστών μόνο και μόνο επειδή εκείνοι είχαν επιτεθεί στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οποία είχε πλέον συνδεθεί στενά με την Εκκλησία και είχε γίνει προστάτιδά της. Δεν θα ήταν όμως απολύτως δίκαιο να το κάνει κανείς, διότι ούτε οι Δονατιστές ούτε οι Ιουδαιοχριστιανοί μπορούσαν να προσφέρουν εκείνο το ένα αγαθό που ήταν ζωτικά αναγκαίο στον κόσμο του Σίλβεστρου και του Κωνσταντίνου. Και αυτό το αγαθό ήταν η ελπίδα.
Το κεφαλαιώδες γεγονός στη Ρώμη και σε ολόκληρη την αυτοκρατορία, στην Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική, εκείνα τα χρόνια, συνέβαινε στο πνεύμα των πληθυσμών τους οποίους η Ρώμη μόλις πρόσφατα είχε κυριαρχήσει. Στα μέσα του 4ου αιώνα, μέσα σε είκοσι χρόνια από τον θάνατο του Σίλβεστρου, οι ρωμαϊκές λεγεώνες υπερασπίζονταν την Κωνσταντινούπολη, την οποία ο Κωνσταντίνος μόλις είχε ολοκληρώσει. Η σκόνη ήταν ακόμη νωπή. Μέσα σε έναν ακόμη αιώνα, οι τελευταίες ρωμαϊκές λεγεώνες στον Τάμεση, στον Ρήνο, στον Σηκουάνα και στον Έβρο είχαν απορροφηθεί πίσω προς την Κωνσταντινούπολη από τη δίνη του αγώνα για επιβίωση απέναντι στους βαρβάρους εισβολείς. Εκείνο που τότε άρχισε να εγκαταλείπει την πόλη της Ρώμης και την Ευρώπη που η Ρώμη είχε διαμορφώσει δεν ήταν πρωτίστως η στρατιωτική ισχύς ούτε η πρωτοκαθεδρία του νόμου. Ήταν η παλαιά ρωμαϊκή ελπίδα.
Για ένα διάστημα, η ρωμαϊκή ισχύς είχε υποσχεθεί στους άνδρες και στις γυναίκες της αυτοκρατορίας της ότι μπορούσαν να ελπίζουν πως θα είναι άνθρωποι, δηλαδή ότι θα διακρίνονται από τους βαρβάρους και τους δούλους, και ότι θα απολαμβάνουν κάτι από την ειρήνη, την ελευθερία και την αυτοπεποίθηση που πίστευαν ότι απολάμβαναν οι θεοί και οι ήρωες της Ρώμης.
Διότι η κλασική μορφή του ρωμαϊκού πολιτισμού είχε τη δική της ανθρωπολογία, τόσο σαφή και τόσο δογματική όσο και η ανθρωπολογία που ξεπήδησε από τα μυαλά των επιστημόνων του 19ου και του 20ού αιώνα. Δεν ήταν τόσο «επιστημονική» όσο ο καθαρός δαρβινισμός, αλλά ήταν εξίσου αδικαιολόγητα δογματική, εξίσου γεμάτη μύθο και αντιεπιστημονικές παραδοχές, και η ραχοκοκαλιά της ήταν η ελπίδα.
Αποδεχόμενος το ρωμαϊκό δίκαιο, λατρεύοντας τους ρωμαϊκούς θεούς, φορώντας ρωμαϊκά ενδύματα, αποκτώντας τη ρωμαϊκή πολιτεία, φέροντας ρωμαϊκά όπλα, χρησιμοποιώντας ρωμαϊκά σκεύη, σκεπτόμενος και ζώντας «κατά τον ρωμαϊκό τρόπο», υιοθετώντας τον ρωμαϊκό πολιτισμό όπως εκφραζόταν στα υδραγωγεία, στις γέφυρες, στα ιπποδρόμια, στα θέατρα, στην ιατρική, στα σχολεία, στη λογοτεχνία, στη γλώσσα και στα έθιμα της γεννήσεως, του γάμου και του θανάτου, κάθε άνδρας ή γυναίκα μπορούσε να ελπίζει ότι θα αποκτούσε σημασία, ότι η ζωή του θα είχε νόημα — ακόμη κι αν αυτή η σημασία και αυτό το νόημα έπαυαν με τον τάφο και γίνονταν απλώς μέρος της συλλογικής μνήμης και της κληρονομιάς των προγόνων. Η ελπίδα ήταν να μπορεί κανείς να πει, όπως ξεστόμισε προκλητικά και με αυτοπεποίθηση ο άγιος Παύλος ενώπιον των Ιουδαίων κατηγόρων του στο δικαστήριο: «Civis Romanus sum» («Είμαι Ρωμαίος πολίτης»). Αλλά ως τα τέλη του 4ου αιώνα εκείνη η παλαιά ρωμαϊκή ελπίδα είχε καταρρεύσει και μαζί της κατέρρευσε και η ανθρωπολογία πάνω στην οποία είχαν θεμελιωθεί μεγάλα επιτεύγματα.
Η δυναστεία του Κωνσταντίνου διήρκεσε εξήντα χρόνια, κατά το μεγαλύτερο μέρος των οποίων εκείνος ήταν απασχολημένος με την απώθηση Γότθων, Φράγκων και Αλαμανών από τα σύνορα της αυτοκρατορίας. (Όλη η προσπάθεια που κατέβαλε για την οικοδόμηση της Κωνσταντινουπόλεως δεν βοήθησε και πολύ.) Μετά τον θάνατό του το 337, τον διαδέχθηκαν οι τρεις γιοι του. Ο τελευταίος από αυτούς, ο Κωνστάντιος, πέθανε το 361. Ως τον θάνατο του αυτοκράτορα Γρατιανού (383), τα Βαλκάνια είχαν παραχωρηθεί στους Γότθους. Ως το 405, οι Ρωμαίοι είχαν εγκαταλείψει τη Βρετανία. Λίγο αργότερα η Ισπανία έπεσε στους Βανδάλους. Τον Αύγουστο του 410, η ίδια η Ρώμη λεηλατήθηκε από τους Γότθους υπό τον Αλάριχο. Η ελπίδα είχε σβήσει.
Καθώς όμως η παλαιά Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία παρήκμαζε, σε απομακρυσμένες περιοχές της Παλαιστίνης και της Βόρειας Αφρικής, σε απόμερους δρόμους και υπόγεια των μεγάλων πόλεων της Ευρώπης, ένα νέο μήνυμα ελπίδας άρχισε να ανθίζει ανάμεσα στους απόκληρους, στους αφανείς και στους ανίσχυρους. Με βάση κάθε ανθρώπινη κρίση και κάθε ρωμαϊκό κριτήριο, το μήνυμα αυτό ήταν καθαρή ανοησία — «μωρία», «κενότητα» και «παιδαριώδης παραφροσύνη» ήταν οι χαρακτηρισμοί που ο Παύλος άκουγε στα χείλη των ειδωλολατρών συγχρόνων του κατά το τελευταίο τρίτο του 1ου αιώνα.
Καταρχάς, το σύμβολο αυτής της νέας ελπίδας —ο σταυρός ενός καταδίκου— ήταν παράλογο. Έχει διασωθεί ακόμη το περιπαικτικό γκράφιτι που χάραξαν Ρωμαίοι στρατιώτες στις πλάκες της αυλής των στρατώνων τους: ένας γάιδαρος σταυρωμένος πάνω σε σταυρό, με τις λέξεις «Ο θεός του Αλεξάνδρου!». Προφανώς επρόκειτο για έναν χριστιανό στρατιώτη που γινόταν αντικείμενο χλευασμού από τους ειδωλολάτρες συντρόφους του.
Όμως η εντύπωση της μωρίας πήγαινε ακόμη πιο πέρα. Οι χριστιανοί δεν έλεγαν απλώς ότι ο Θεός πέθανε εξαιτίας των ανθρώπινων αμαρτιών, ούτε ακόμη μόνο ότι ο Θεός πέθανε και αναστήθηκε από τους νεκρούς εξαιτίας των ανθρώπινων αμαρτιών. Το μήνυμα προχωρούσε πολύ περισσότερο — υπερβολικά πολύ για την ανθρώπινη ευπιστία. Ολόκληρο το ανθρώπινο σύμπαν είχε μεταμορφωθεί, έλεγε το μήνυμα. Ο χρόνος, που υπήρξε τύραννος, είχε πλέον γίνει περίοδος σωτηρίας. Ο χώρος ήταν τώρα γεμάτος από την παρουσία του Θεού. Ο θάνατος, ακόμη ο έσχατος πόνος των ζωντανών και η τελική παραμόρφωση του ανθρώπινου σώματος, δεν ήταν πλέον ένα μυστήριο ούτε το προνομιακό πεδίο μιας χούφτας θεών, μικρών θεοτήτων και ηρώων. Και μέσα στον χρόνο και στον χώρο, κάθε άνθρωπος είχε γίνει νέος με έναν πρωτάκουστο τρόπο.
Αυτή ακριβώς η καινότητα ήταν το πιο παράδοξο μέρος του μηνύματος. Για τον ολοένα αυξανόμενο όμως αριθμό των πιστών αποτελούσε το κέντρο μιας άρρηκτης ελπίδας. Ο Ιησούς, που είχε πεθάνει επάνω σε εκείνον τον σταυρό, ήταν παρών μέσα σε κάθε πιστό και μέσα στον κόσμο του. Μέσω της ταυτίσεως με αυτή την παρουσία, κάθε ανθρώπινο ον γινόταν μέτοχο του Θεού ήδη κατά τη θνητή ζωή. Και αυτός ο Ιησούς είχε έναν προσωπικό αντιπρόσωπο, τον βικάριό του, που ζούσε σε έναν συγκεκριμένο τόπο και διέθετε την πνευματική εξουσία να μεταδίδει τη συγχώρηση του Ιησού, τον νόμο του Ιησού και την αγάπη του Ιησού.
Αν άνδρες και γυναίκες υπέτασσαν τα πάντα, κάθε δραστηριότητα και κάθε φάση της ζωής τους, στον νόμο του Ιησού —τη γέννηση, τον γάμο, το εμπόριο, την πολιτική, τον πόλεμο, την αρρώστια, τον πλούτο, την ασθένεια, τη φτώχεια, τα χωράφια, τα δέντρα, τις πόλεις, τα σπίτια, τα εργαλεία και τα σκεύη, τα ίδια τους τα σώματα—, τότε ολόκληρο το σύμπαν θα ανακαινιζόταν και θα εγκαινιαζόταν μια χιλιετής ύπαρξη. Στο μεταξύ, οι χριστιανοί μπορούσαν να καθαρθούν από την αμαρτία. Μπορούσαν να ενωθούν με τον Ιησού μετέχοντας στην Ευχαριστία. Ο γάμος τους, όπως και ο θάνατός τους, μπορούσαν να αγιαστούν μέσω ιδιαίτερων τελετών.
Όσο οι χριστιανοί παρέμεναν «στις κατακόμβες», ως διωκόμενη ή, στην καλύτερη περίπτωση, μόλις ανεκτή μειονότητα στα αφανή στρώματα της κοινωνίας, η πραγμάτωση αυτού του νέου σύμπαντος και της χιλιετούς εποχής του μετατίθετο έως την επανεμφάνιση του Ιησού με όλη τη θεία δύναμή Του. Έτσι οι χριστιανοί έτρεφαν άσβεστο μίσος και αποστροφή προς τον «κόσμο», προς την κοσμική δομή γύρω τους, με τον πλούτο της, τη μεγαλοπρέπειά της, τους οικονομικούς της μηχανισμούς και τις στρατιωτικές της λύσεις στα προβλήματα. Όμως η πρώτη υπόσχεση του Χριστιανισμού προς τον Κωνσταντίνο, την παραμονή της μάχης στη Μιλβία Γέφυρα, όπως και προς τους πληθυσμούς που είχαν στερηθεί τη ρωμαϊκή ελπίδα, ήρθε πλεγμένη γύρω από τον σταυρό του Ιησού. Ήταν: «Με αυτό το σημείο θα νικήσεις». Και το πρώτο μήνυμα του επισκόπου Ρώμης και των ιεραποστόλων του από τον 4ο αιώνα και εξής ήταν: «Σε αυτό το σημείο υπάρχει σωτηρία, μια νέα σωτηρία και μια νέα ελπίδα για όλους μας». Από τη στιγμή που η εύνοια του Κωνσταντίνου τοποθέτησε τους χριστιανούς σε προνομιακή θέση, το χριστιανικό ενδιαφέρον μετατοπίστηκε από τη μακρινή αιωνιότητα στον παρερχόμενο χρόνο και στον μετρήσιμο χώρο.
Αν είχαν επικρατήσει είτε οι Δονατιστές είτε οι Ιουδαιοχριστιανοί, η απήχηση του Χριστιανισμού ως καθολικού τρόπου ζωής θα είχε περιοριστεί σε έναν μικρό αριθμό Ιουδαίων ή σε μια ανίσχυρη και καταδικασμένη μειονότητα στα μεγάλα αστικά κέντρα. Ο ρωμαϊκός κόσμος θα συνέχιζε να αποσυντίθεται. Δεν θα υπήρχε κανένα συνδετικό υλικό για να ενώσει τους λαούς της Ευρώπης και καμία ελπίδα ότι θα μπορούσαν να επιβιώσουν με νόημα. Καμία γνώση δεν θα είχε διασωθεί. Καμία τεχνική μηχανικής, καμία τέχνη, καμία ιστορία δεν θα είχε επιβιώσει. Δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν η επιστήμη, η φιλοσοφία και οι εξερευνήσεις του Μεσαίωνα, ούτε η ευρωπαϊκή Αναγέννηση, ούτε η μεταγενέστερη γέννηση της επιστήμης και της τεχνολογίας. Η Ευρώπη θα είχε συμμεριστεί τη στάσιμη και αμετάβλητη κατάσταση της Εγγύς Ανατολής υπό τους Οθωμανούς Τούρκους, της Ινδίας υπό τους Μογγόλους και της Κίνας υπό τις διαδοχικές δυναστείες. Δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, διότι εκείνο που κατέστησε δυνατή τη δημοκρατία δεν θα είχε ποτέ γεννηθεί.
Όσο ανάμικτα και αν ήταν τα κίνητρά τους, ο Σίλβεστρος και ο Κωνσταντίνος απέρριψαν τους Δονατιστές και τους Ιουδαιοχριστιανούς, και έτσι το νέο μήνυμα της ελπίδας μπόρεσε να εξαπλωθεί. Μέσα σε τέσσερις αιώνες αυτή η νέα ελπίδα σωτηρίας είχε αναπτυχθεί σε μια νέα ανθρωπολογία, την οποία τίποτε δεν μπόρεσε να ανακόψει.
Στα πρώτα της χρόνια συνάντησε μόνο έναν σοβαρό εχθρό: τον αυτοκράτορα Ιουλιανό, ο οποίος για ένα σύντομο διάστημα κινητοποίησε εναντίον αυτής της νέας πίστεως όλα όσα ο Κωνσταντίνος είχε κινητοποιήσει υπέρ της. Ο Ιουλιανός, λόγιος που έγινε στρατηγός και συγγραφέας πολεμικών φυλλαδίων, ανατραφείς ως χριστιανός, μεταστράφηκε στην παλαιά ειδωλολατρική θρησκεία της Ρώμης και προσκολλήθηκε με φανατισμό στους αρχαίους θεούς και θεές· λίγο έλειψε να επιτύχει στην προσπάθειά του να γίνει ένας «Κωνσταντίνος εναντίον του Κωνσταντίνου».
Πέρα από την πλούσια συγγραφική του παραγωγή σε θρησκευτικές πραγματείες, λίβελλους, νόμους, επιστολές, λόγους και πολεμικά κείμενα —στους τρεις σωζόμενους τόμους των έργων του, το Περὶ θεῶν καὶ κόσμου εξακολουθεί να παρουσιάζει ζωτικό ενδιαφέρον και για εμάς τους σύγχρονους—, αναδιοργάνωσε τα ειδωλολατρικά ιερατικά τάγματα της αυτοκρατορίας. Και επιχείρησε να αποκαταστήσει την παλαιά θρησκεία με τη δύναμη των όπλων. Όχι όμως μόνο με τη βία.
«Πρέπει να ανταγωνιστούμε τη νέα αθεΐα [τον Χριστιανισμό] στο ίδιο της το επίπεδο…», έγραψε. «Εκείνο που συνέβαλε περισσότερο στην επιτυχία τους [των χριστιανών] είναι η φιλανθρωπία τους προς τους ξένους, η φροντίδα που δείχνουν για τους νεκρούς και η δήθεν σοβαρότητα με την οποία αντιμετωπίζουν την ανθρώπινη ζωή». Έτσι, για να δώσουμε ένα παράδειγμα της τακτικής του, ο Ιουλιανός χορήγησε σε έναν ειδωλολάτρη αρχιερέα ετήσια παροχή 30.000 μεδίμνων σιταριού και 60.000 πίντων κρασιού — όλα για να διανεμηθούν στους φτωχούς, όπως έκαναν οι χριστιανοί.
Όμως όλα αυτά δεν κατέληξαν σε τίποτε. Είναι αλήθεια ότι ο Κωνσταντίνος είχε χρησιμοποιήσει κάθε ένα από αυτά τα μέσα για να διαδώσει τον Χριστιανισμό. Είχε ακόμη εξαγοράσει ολόκληρες κωμοπόλεις και πόλεις, ώστε να εξασφαλίσει ότι θα αποδέχονταν τη νέα πίστη. Διεξήγαγε πολέμους για χάρη της. Την προίκισε πλουσιοπάροχα. Οργάνωσε διεθνείς συνάξεις, όπου, για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια ενός συγχρόνου του, εμφανιζόταν «σαν Άγγελος Κυρίου», με λόγχες για να επιβάλει τη θέση του, αλλά και με τη φλογερή του πίστη για να ενθουσιάσει όλους τους παρόντες. Ο Κωνσταντίνος όμως είχε υπέρ του και ένα ακόμη στοιχείο. Ο Ιουλιανός δεν είχε να αντιμετωπίσει απλώς την αγοραστική δύναμη του αυτοκρατορικού πλούτου ούτε την ένοπλη ισχύ της αυτοκρατορίας. Κάτι είχε συμβεί στο πνεύμα των ανθρώπων. Κάτι νέο είχε εισέλθει στο ανθρώπινο περιβάλλον. Τίποτε από όσα διέθετε ο Ιουλιανός, τίποτε από όσα έκανε ή μπορούσε να κάνει, κανένα από τα αναμφισβήτητα χαρίσματά του —η επιδεικτική του λάμψη, η τεταμένη διοικητική του ικανότητα, η ανησυχητική αυτοπεποίθηση που μετέδιδε στους οπαδούς του, η θανάσιμη αφοσίωσή του στους θεούς και στις λατρείες τους, η λαμπρή στρατηγική του—, τίποτε δεν μπορούσε να αλλάξει την πορεία των γεγονότων.
Και οι δημιουργοί των χριστιανικών θρύλων συμπύκνωσαν την αλήθεια σχετικά με την αποτυχία του και τις πραγματικές της αιτίες στα λόγια ενός Σύρου ιερέα, που λεγόταν Εφραίμ, του μεγαλύτερου ποιητή ανάμεσα στους ανθολόγους. Ο Εφραίμ, διηγούνταν, βγήκε από την πόλη Νίσιβη και αντίκρισε το ετοιμοθάνατο σώμα του αυτοκράτορα Ιουλιανού να κείτεται στη σκόνη στο Κερμανσάχ, πίσω από την οροσειρά του Ζάγρου, όπου είχε ηττηθεί σε μάχη το 363. «Αυτός είναι εκείνος που ξέχασε ότι είναι σκόνη», λέγεται ότι είπε περιφρονητικά ο Εφραίμ, «και τόλμησε να αντιπαρατεθεί με τον ίδιο τον Θεό;»
Είτε το είπε ο Εφραίμ είτε όχι, γεγονός είναι ότι η παλαιά ρωμαϊκή ελπίδα είχε ήδη ταφεί από τους βαρβάρους, ακόμη και πριν η εξαιρετική συμφωνία μεταξύ Κωνσταντίνου και Σίλβεστρου δημιουργήσει το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα αναπτυσσόταν μια νέα ελπίδα. Απέναντι σε αυτή τη δύναμη, που εξαπλωνόταν με ταχύτητα, ο Ιουλιανός δεν είχε στην πραγματικότητα καμία πιθανότητα.
Στα χέρια του Σίλβεστρου και του Κωνσταντίνου, η πνευματική εξουσία που είχε υποσχεθεί ο Ιησούς στον Πέτρο κοντά στο Ερμών συγκεντρώθηκε αποκλειστικά μέσα σε έναν πολιτισμό —τον ρωμαϊκό—, σε μία εθνοτική ομάδα —τους λευκούς ανθρώπους—, σε μία γεωγραφική περιοχή —τη Δυτική Ευρώπη— και μέσα σε μία πολιτική δομή διακυβερνήσεως —την αυτοκρατορική Ρώμη. Αυτό είχε πλέον καταστεί τετελεσμένο γεγονός όταν ο Σίλβεστρος και ο Κωνσταντίνος έφθασαν στο τέλος της ζωής τους, μέσα σε διάστημα ενός έτους ο ένας από τον άλλο: ο Σίλβεστρος στη Ρώμη, ο Κωνσταντίνος στη μακρινή Νικομήδεια —το σημερινό Ισμίτ της Τουρκίας.
Είναι ένα ζοφερό βράδυ του Ιανουαρίου του 336, όταν ο ογδονταενάχρονος Σίλβεστρος παθαίνει την πρώτη και τελευταία καρδιακή προσβολή της ζωής του. Την εποχή εκείνη είναι η ανώτατη θρησκευτική και πολιτική εξουσία στη μητρόπολη που θεωρείται το κέντρο ολόκληρου του κόσμου, σε αυτή τη Ρώμη με το ενάμισι εκατομμύριο κατοίκους της, τα 1.792 παλάτια της, τις 46.602 κατοικίες της, τα 21 μίλια των τεράστιων, φθαρμένων από τον καιρό τειχών της, τη δόξα, τον πλούτο και το κύρος της. Η ρωμαϊκή παράδοση που ο Σίλβεστρος παρέλαβε από τον Πέτρο μέσω του Κλήμεντος, του Ποντιανού, του Μιλτιάδη και όλων των άλλων παπών είναι τώρα ενδεδυμένη με αυτοκρατορικό ένδυμα.
Εξωτερικά, η πόλη εξακολουθούσε να είναι ειδωλολατρική. Ακόμη και στον λόφο του Βατικανού, στα τέλη αυτού του τέταρτου αιώνα, όταν θα είχε πλέον ανεγερθεί η βασιλική του Αγίου Πέτρου, οι τελετές του Ιερού Ταύρου θα εξακολουθούσαν να τελούνται στη σκιά εκείνης της βασιλικής. Στους δρόμους της πόλης υπήρχαν ακόμη 324 επίσημα καταγεγραμμένα από το κράτος ειδωλολατρικά ιερά αφιερωμένα στον Δία, στην Αθηνά, στον Μίθρα και σε άλλες ειδωλολατρικές θεότητες. Ήδη όμως στην εποχή του Σίλβεστρου, χριστιανικές εκκλησίες, χώροι συναθροίσεως και βασιλικές ήταν διάσπαρτες σε όλη την πόλη —της Αγίας Πουδεντιανής, της Αγίας Μαρίας, του Αγίου Αλεξίου, της Αγίας Πρίσκας, η βασιλική του Λατερανού. Η Ελένη, μητέρα του Κωνσταντίνου, πήγε στην Παλαιστίνη και δήλωσε ότι είχε βρει τον σταυρό επάνω στον οποίο είχε πεθάνει ο Ιησούς, τον οποίο αργότερα παρέδωσε στον Σίλβεστρο. Έκτισε εκκλησίες στους τόπους της γεννήσεως του Ιησού και εκεί όπου, κατά την πίστη των χριστιανών, αναλήφθηκε στον ουρανό.
Πολύ πιο ριζοσπαστική και περισσότερο ενισχυτική της εξουσίας ήταν η νέα παπική οργάνωση.
Η Ρώμη ήταν τώρα διαιρεμένη σε επτά εκκλησιαστικές περιφέρειες, καθεμία υπό την ευθύνη ενός αξιωματούχου του Βατικανού. Η Εκκλησία στο σύνολό της είχε διαιρεθεί —είχε διαιρεθεί από τον Κωνσταντίνο— σε τρία Αποστολικά Πατριαρχεία: Ρώμη, Αλεξάνδρεια και Αντιόχεια. Αργότερα θα προστεθούν τα μη Αποστολικά Πατριαρχεία Ιεροσολύμων και Κωνσταντινουπόλεως. Ο επίσκοπος Ρώμης είχε πλήρη δικαιοδοσία πάνω στη Ρώμη, την Ιταλία, τα Βαλκάνια, την Αφρική, τη Σικελία, τη Γαλλία, τη Γερμανία και τη Βρετανία. Και μαζί με αυτή την πνευματική δικαιοδοσία ασκούσε ήδη υπερέχουσα πολιτική, διοικητική, ακόμη και στρατιωτική εξουσία. Το κύρος του ήταν παγκόσμιο. Οι ιεραποστολικές προσπάθειες της Εκκλησίας χρησιμοποιούσαν όλες τις αυτοκρατορικές υποδομές: δρόμους, σταθμούς, συνοδείες, φρουρές, στρατιωτικές εγκαταστάσεις, δικηγόρους, δικαστές, δικαστήρια, οχυρά, δημόσια κτίρια, θησαυροφυλάκια. Ήδη ο επίσκοπος Ρώμης κατείχε με νόμιμους τίτλους τεράστιες εκτάσεις έξω από την πόλη, στην Καμπανία, στην Όστια —το λιμάνι της Ρώμης—, προς τα ανατολικά στις ακτές της Αδριατικής και προς τα νότια στην Καλαβρία και στη Σικελία. Όλα αυτά είχαν περιέλθει υπό την εξουσία του πάπα Σίλβεστρου.
Καθώς κειτόταν ετοιμοθάνατος, ίσως η μεγαλύτερη λύπη του Σίλβεστρου να ήταν ότι είχε αποπέμψει με τόσο σκαιό τρόπο τους εξ αίματος συγγενείς του Ιησού. Μερικοί από εκείνους τους Ιουδαιοχριστιανούς δεσπόσυνους πρέπει να έφεραν χαρακτηριστικά του προσώπου που θα είχε και ο ίδιος ο Ιησούς.
Ο Σίλβεστρος πέθανε έχοντας διατελέσει πάπας επί 21 χρόνια, 10 μήνες και 12 ημέρες. Η εορτή του ως αγίου εξακολουθεί να τελείται κάθε χρόνο στις 31 Δεκεμβρίου, και η σημασία του για την Εκκλησία παραμένει τεράστια. Διότι έδωσε στη ρωμαϊκή παράδοση όχι το κόκκινο του αίματος του Χριστού, αλλά την πορφύρα της αυλής του Κωνσταντίνου. Και η ρωμαϊκή νοοτροπία που προέκυψε από αυτό δεν θα άρχιζε καν να χάνει αυτή την ισχυρή απόχρωση παρά μόνο στο τελευταίο τρίτο του 20ού αιώνα, περισσότερο από 1.600 χρόνια αργότερα, όταν οι καρδινάλιοι εκλέκτορες θα συγκεντρώνονταν σε κονκλάβιο για να εκλέξουν διάδοχο του πάπα Παύλου ΣΤ΄.
Όταν ο Κωνσταντίνος έφθασε στο τέλος της ζωής του, στις 22 Μαΐου 337, ζήτησε αμέσως και έλαβε το βάπτισμα. Είχε και αυτός μια βαθιά λύπη. Όχι για τους ανθρώπους που σκότωσε ή διέταξε να σκοτωθούν στις εβδομήντα τρεις μάχες που πολέμησε και κέρδισε· ούτε για την εκτέλεση της ίδιας του της συζύγου, της Φαύστας, για ψευδορκία· ούτε για την εκτέλεση χριστιανών αιρετικών —Δονατιστών, Αρειανών, Εβιωνιτών. Είχε πολλά για τα οποία μπορούσε να υπερηφανεύεται: τη βασιλική του έδρα στην Κωνσταντινούπολη, τη «Νέα Ρώμη» στον Κεράτιο Κόλπο του Βοσπόρου, με τις βασιλικές, τα αγάλματα και τα μνημεία της, τις αποβάθρες, τα λουτρά, τους δρόμους, τις αγορές, τα τείχη, το θησαυροφυλάκιο, τον στρατό και τον πλούτο της. Στην αιώνια Ρώμη υψωνόταν η θριαμβική του αψίδα, ύψους εξήντα πέντε ποδών, από λευκό μάρμαρο και ζωηρά εορταστικά χρώματα. Και οι Ρωμαίοι αντίκριζαν καθημερινά το κολοσσιαίο άγαλμά του στην Αγορά —μόνο το κεφάλι είχε διάμετρο τριών ποδών—, το οποίο έφερε το σημείο του σταυρού και την επιγραφή: «Με αυτό το σημείο ελευθέρωσα τη Ρώμη». Η δική του ήταν η ύψιστη εξουσία στον κόσμο που γνώριζε, από την Ιρλανδική Θάλασσα μέχρι το Ιράν και από τη Βαλτική μέχρι τη Σαχάρα.
Όταν άρχισε πλέον πραγματικά να πεθαίνει, διέταξε να του φέρουν τα δύο καρφιά από τον σταυρό του Χριστού —το ένα είχε γίνει χαλινός αλόγου και το άλλο στέμμα— μαζί με τον πρώτο πρόχειρο σταυρό που είχε κατασκευάσει λίγο πριν από τη μάχη στη Μιλβία Γέφυρα. Λίγα λεπτά μετά το βάπτισμά του, το πνεύμα του φαινόταν σαφώς αναζωογονημένο και μια μεγάλη πραότητα κατέλαβε αυτόν τον τραχύ αυτοκράτορα εκατομμυρίων ανθρώπων. Όταν του ζητήθηκε να αποφανθεί για τη ζωή ή τον θάνατο ενός καταδικασμένου εγκληματία —είχε διατηρήσει το δικαίωμα της τελικής κρίσεως μέχρι τον θάνατό του— απάντησε με τη χαρακτηριστική του συντομία: «Ζητάτε κρίση από εμένα, που τώρα αναμένω την κρίση του Χριστού;» Και είπε σε όσους βρίσκονταν γύρω του ότι είχε περιμένει υπερβολικά πολύ για να λάβει το βάπτισμα του Ιησού.
Ύστερα από αυτό σώπασε, σαν αληθινός στρατιώτης που αντικρίζει βέβαιο θάνατο. Και όσοι βρίσκονταν γύρω του είπαν αργότερα ότι φαινόταν να μετανιώνει για τον θρίαμβο που είχε προσφέρει στον Χριστιανισμό και για το ξίφος με το οποίο είχε παραχωρήσει την ευλογία στον Ρωμαίο ποντίφικα και στην Εκκλησία του. Τον άκουσαν, πριν πεθάνει, να λέει: «Όχι το ξίφος! Η γνώση!...» Όχι το ξίφος!
Μετάνιωνε άραγε ο Κωνσταντίνος για όλα; Για τον πλούτο που είχε παραχωρήσει στην Εκκλησία, για την εξουσία που είχε θέσει στη διάθεση του Ρωμαίου ποντίφικα; Ο Δάντης, τον 13ο αιώνα, θα έγραφε σαρκαστικά γι’ αυτόν στο τέλος της Κολάσεώς του· και ασφαλώς πολλές συμφορές αγοράστηκαν με τον πλούτο και την εξουσία των δωρεών του Κωνσταντίνου προς τον ποντίφικα. Ίσως όμως ο αυτοκράτορας να έλεγε, με τον άκομψο και απέριττο τρόπο ενός στρατιώτη, αυτό που ο καλλιεργημένος άγιος Αυγουστίνος Ιππώνος θα διατύπωνε εκατό χρόνια αργότερα με λόγια που έμειναν αθάνατα: «Αργά σε γνώρισα, ω Κάλλος πάντοτε αρχαίο και πάντοτε νέο!»
Η κατάρα του Κωνσταντίνου
