Για τα μοντέλα και το μυστήριο
Ο κόσμος διαιρέθηκε μάλλον αυθαίρετα στο «φυσικό» και στο «υπερφυσικό».
Η περίπτωση του Bobby και των γονιών του
........Δεν μπορούμε να διερευνήσουμε νόμιμα το πρόβλημα του ανθρώπινου κακού χωρίς ταυτόχρονα να διερευνήσουμε και το πρόβλημα της ανθρώπινης αγαθότητας. Πράγματι, όπως θα καταστήσω σαφές στο τελευταίο κεφάλαιο, μια αποκλειστική εστίαση στο πρόβλημα του κακού είναι στην πραγματικότητα εξαιρετικά επικίνδυνη για την ψυχή του ερευνητή.
Ας έχουμε επίσης κατά νου ότι, όπως το ζήτημα του κακού εγείρει αναπόφευκτα το ερώτημα του διαβόλου, έτσι και το αδιάσπαστο ζήτημα της αγαθότητας εγείρει το ερώτημα του Θεού και της δημιουργίας. Μπορούμε —και πιστεύω ότι πρέπει— να αποσπούμε μικρά κομμάτια από το μυστήριο πάνω στα οποία να ακονίζουμε τα επιστημονικά μας δόντια· ωστόσο πλησιάζουμε ζητήματα απέραντα και μεγαλοπρεπή, πέρα από την κατανόησή μας. Είτε το γνωρίζουμε είτε όχι, κυριολεκτικά βαδίζουμε πάνω σε ιερό έδαφος. Ένα αίσθημα δέους είναι απολύτως ταιριαστό. Μπροστά σε ένα τέτοιο ιερό μυστήριο, το καλύτερο είναι να θυμόμαστε να προχωρούμε με την προσοχή που γεννιέται τόσο από τον φόβο όσο και από την αγάπη........
Ήταν Φεβρουάριος, στα μέσα του πρώτου έτους της ψυχιατρικής μου εκπαίδευσης. Δούλευα στην κλινική νοσηλείας. Ο Bobby, ένα αγόρι δεκαπέντε ετών, είχε εισαχθεί το προηγούμενο βράδυ από τα επείγοντα με διάγνωση κατάθλιψης. Πριν τον δω για πρώτη φορά, διάβασα τη σημείωση που είχε γράψει στον φάκελό του ο ψυχίατρος που τον είχε εισαγάγει:
Ο μεγαλύτερος αδελφός του Bobby, ο Stuart, 16 ετών, αυτοκτόνησε τον περασμένο Ιούνιο πυροβολώντας τον εαυτό του στο κεφάλι με το τουφέκι του διαμετρήματος .22. Αρχικά ο Bobby φάνηκε να αντιμετωπίζει αρκετά καλά τον θάνατο του μοναδικού του αδελφού. Όμως από την αρχή του σχολείου τον Σεπτέμβριο η σχολική του επίδοση ήταν κακή. Ενώ παλαιότερα ήταν μαθητής του Β, τώρα αποτυγχάνει σε όλα τα μαθήματα. Μέχρι την Ημέρα των Ευχαριστιών είχε γίνει φανερά καταθλιπτικός. Οι γονείς του, που φαίνονται πολύ ανήσυχοι, προσπάθησαν να του μιλήσουν, αλλά εκείνος έγινε όλο και πιο κλειστός, ιδιαίτερα μετά τα Χριστούγεννα. Παρόλο που δεν υπάρχει προηγούμενο ιστορικό αντικοινωνικής συμπεριφοράς, χθες ο Bobby έκλεψε μόνος του ένα αυτοκίνητο, το τράκαρε (δεν είχε οδηγήσει ποτέ πριν) και συνελήφθη από την αστυνομία. Η δίκη του έχει οριστεί για τις 24 Μαρτίου. Λόγω της ηλικίας του αφέθηκε στην επιμέλεια των γονιών του και τους συστήθηκε να ζητήσουν άμεσα ψυχιατρική αξιολόγηση.
Ο βοηθός έφερε τον Bobby στο γραφείο μου. Είχε τον τυπικό σωματότυπο ενός δεκαπεντάχρονου αγοριού που μόλις έχει περάσει την πρώτη απότομη ανάπτυξη της εφηβείας: μακριά, λεπτά χέρια και πόδια σαν ξυλάκια και έναν αδύνατο κορμό που δεν είχε ακόμη γεμίσει. Τα ρούχα του, που δεν του ταίριαζαν καλά, ήταν άχρωμα και συνηθισμένα. Τα ελαφρώς μακριά, άπλυτα μαλλιά του έπεφταν μπροστά στα μάτια του, ώστε ήταν δύσκολο να δω το πρόσωπό του, ιδιαίτερα αφού κρατούσε το βλέμμα του καρφωμένο στο πάτωμα.
Του έσφιξα το χαλαρό του χέρι και του έκανα νόημα να καθίσει.
«Είμαι ο Dr Peck, Bobby», είπα. «Θα είμαι ο γιατρός σου. Πώς αισθάνεσαι;»
Ο Bobby δεν απάντησε. Απλώς καθόταν κοιτάζοντας το πάτωμα.
«Κοιμήθηκες καλά χθες το βράδυ;» ρώτησα.
«Εντάξει… νομίζω», μουρμούρισε ο Bobby. Άρχισε να πειράζει μια μικρή πληγή στο πίσω μέρος του χεριού του. Παρατήρησα ότι υπήρχαν αρκετές τέτοιες πληγές και στα δύο του χέρια και στους πήχεις.
«Είσαι νευρικός που βρίσκεσαι εδώ στο νοσοκομείο;»
Καμία απάντηση. Ο Bobby έσκαβε πραγματικά εκείνη την πληγή. Μέσα μου ανατρίχιασα βλέποντας τη ζημιά που έκανε στο δέρμα του.
«Σχεδόν όλοι είναι νευρικοί όταν έρχονται πρώτη φορά στο νοσοκομείο», σχολίασα, «αλλά θα δεις ότι είναι ένα ασφαλές μέρος.»
«Μπορείς να μου πεις πώς βρέθηκες εδώ;»
«Οι γονείς μου με έφεραν.»
«Γιατί το έκαναν αυτό;»
«Επειδή έκλεψα ένα αυτοκίνητο και η αστυνομία είπε ότι έπρεπε να έρθω εδώ.»
«Δεν νομίζω ότι η αστυνομία είπε ότι έπρεπε να έρθεις στο νοσοκομείο», του εξήγησα. «Απλώς ήθελαν να σε δει ένας γιατρός. Και ο γιατρός που σε εξέτασε χθες το βράδυ σκέφτηκε ότι είσαι τόσο καταθλιπτικός, ώστε θα ήταν καλύτερο να μείνεις στο νοσοκομείο.»
«Πώς έγινε και έκλεψες το αυτοκίνητο;»
«Δεν ξέρω.»
«Είναι αρκετά τρομακτικό πράγμα να κλέβεις ένα αυτοκίνητο, ιδιαίτερα όταν είσαι μόνος και δεν έχεις συνηθίσει να οδηγείς, ούτε καν έχεις δίπλωμα. Κάτι πολύ δυνατό θα σε έσπρωχνε να το κάνεις. Ξέρεις τι ήταν αυτό;»
Καμία απάντηση. Δεν περίμενα πραγματικά κάποια. Δεκαπεντάχρονα αγόρια που βρίσκονται σε μπελάδες και βλέπουν για πρώτη φορά ψυχίατρο δεν είναι συνήθως πολύ ομιλητικά — ιδιαίτερα όταν είναι καταθλιπτικά, και ο Bobby ήταν φανερά πολύ καταθλιπτικός.
Μέχρι τότε είχα προλάβει να ρίξω μερικές γρήγορες ματιές στο πρόσωπό του, όταν κατά λάθος σήκωνε το βλέμμα του από το πάτωμα. Ήταν θαμπό, ανέκφραστο. Δεν υπήρχε ζωή στα μάτια ή στο στόμα του. Ήταν το είδος προσώπου που είχα δει σε ταινίες με επιζώντες από στρατόπεδα συγκέντρωσης ή θύματα φυσικών καταστροφών που είχαν δει τα σπίτια τους να καταστρέφονται και τις οικογένειές τους να αφανίζονται: ζαλισμένο, απαθές, απελπισμένο.
«Νιώθεις λύπη;» τον ρώτησα.
«Δεν ξέρω.»
Ίσως πράγματι να μην ήξερε, σκέφτηκα. Οι νεαροί έφηβοι μόλις αρχίζουν να μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά τους. Όσο πιο έντονα είναι τα συναισθήματα, τόσο περισσότερο τους κατακλύζουν και τόσο λιγότερο μπορούν να τα ονομάσουν.
«Υποψιάζομαι ότι έχεις πολύ καλούς λόγους να νιώθεις λυπημένος», του είπα. «Ξέρω ότι ο αδελφός σου, ο Stuart, αυτοκτόνησε το περασμένο καλοκαίρι. Ήσασταν κοντά ο ένας στον άλλο;»
«Ναι.»
«Πες μου για τους δυο σας.»
«Δεν υπάρχει τίποτα να πω.»
«Ο θάνατός του πρέπει να σε πλήγωσε και να σε μπέρδεψε», είπα.
Καμία αντίδραση. Ίσως μόνο ότι έσκαψε λίγο βαθύτερα μια από τις πληγές στον πήχη του. Ήταν φανερό ότι δεν μπορούσε ακόμη, σε αυτή την πρώτη συνεδρία, να μιλήσει για την αυτοκτονία του αδελφού του. Αποφάσισα να αφήσω το θέμα προς το παρόν.
«Τι γίνεται με τους γονείς σου;» ρώτησα. «Τι μπορείς να μου πεις γι’ αυτούς;»
«Είναι καλοί μαζί μου.»
«Αυτό είναι ωραίο. Με ποιον τρόπο είναι καλοί μαζί σου;»
«Με πηγαίνουν στις συναντήσεις των προσκόπων.»
«Ναι, αυτό είναι καλό», σχολίασα. «Βέβαια αυτά είναι πράγματα που οι γονείς υποτίθεται ότι κάνουν όταν μπορούν. Πώς τα πηγαίνεις μαζί τους;»
«Καλά.»
«Καθόλου προβλήματα;»
«Μερικές φορές τους φέρομαι άσχημα.»
«Α, ναι; Με ποιον τρόπο;»
«Τους πληγώνω.»
«Πώς τους πληγώνεις, Bobby;» ρώτησα.
«Όπως όταν έκλεψα το αυτοκίνητο — αυτό τους πλήγωσε», είπε ο Bobby, όχι με θρίαμβο αλλά με μια κουρασμένη, απελπισμένη βαρύτητα.
«Νομίζεις μήπως ότι γι’ αυτό έκλεψες το αυτοκίνητο — για να τους πληγώσεις;»
«Όχι.»
«Υποθέτω ότι δεν ήθελες να τους πληγώσεις. Μπορείς να σκεφτείς άλλους τρόπους με τους οποίους έχεις πληγώσει τους γονείς σου;»
Ο Bobby δεν απάντησε. Μετά από μια μακριά παύση είπα: «Λοιπόν;»
«Απλώς ξέρω ότι τους πληγώνω.»
«Αλλά πώς το ξέρεις;» ρώτησα.
«Δεν ξέρω.»
«Σε τιμωρούν;»
«Όχι, είναι καλοί μαζί μου.»
«Τότε πώς ξέρεις ότι τους πληγώνεις;»
«Μου φωνάζουν.»
«Αλήθεια; Για ποια πράγματα σου φωνάζουν;»
«Δεν ξέρω.»
Ο Bobby έσκαβε τώρα μανιωδώς τις πληγές του και το κεφάλι του είχε σκύψει όσο περισσότερο γινόταν. Ένιωσα ότι θα ήταν καλύτερα να κατευθύνω τις ερωτήσεις μου σε πιο ουδέτερα θέματα. Ίσως έτσι να ανοιγόταν λίγο περισσότερο και να μπορούσαμε να αρχίσουμε να χτίζουμε μια σχέση.
«Έχεις κανένα κατοικίδιο στο σπίτι;» ρώτησα.
«Ένα σκυλί.»
«Τι είδους σκυλί;»
«Γερμανικό ποιμενικό.»
«Πώς το λένε;»
«Πώς τη λένε», με διόρθωσε ο Bobby. «Inge.»
«Ακούγεται σαν γερμανικό όνομα.»
«Ναι.»
«Γερμανικό όνομα για γερμανικό ποιμενικό», σχολίασα, προσπαθώντας κάπως να βγω από τον ρόλο της ανάκρισης. «Κάνετε πολλά πράγματα μαζί με την Inge;»
«Όχι.»
«Τη φροντίζεις;»
«Ναι.»
«Αλλά δεν φαίνεσαι και πολύ ενθουσιασμένος γι’ αυτήν.»
«Είναι το σκυλί του πατέρα μου.»
«Α, αλλά παρ’ όλα αυτά πρέπει να τη φροντίζεις;»
«Ναι.»
«Αυτό δεν φαίνεται και πολύ δίκαιο. Σε κάνει να θυμώνεις;»
«Όχι.»
«Έχεις κάποιο κατοικίδιο που να είναι δικό σου;»
«Όχι.»
Ήταν φανερό ότι δεν προχωρούσαμε καθόλου στο θέμα των κατοικιδίων, οπότε αποφάσισα να αλλάξω θέμα — σε κάτι που συχνά ενθουσιάζει τους νέους.
«Δεν πέρασε πολύς καιρός από τα Χριστούγεννα», είπα. «Τι πήρες για δώρο;»
«Τίποτα ιδιαίτερο.»
«Οι γονείς σου σίγουρα σου έδωσαν κάτι. Τι σου έδωσαν;»
«Ένα όπλο.»
«Ένα όπλο;» επανέλαβα ανόητα.
«Ναι.»
«Τι είδους όπλο;» ρώτησα αργά.
«Ένα εικοσιδυάρι.»
«Ένα πιστόλι εικοσιδυάρι;»
«Όχι, ένα τουφέκι εικοσιδυάρι.»
Ακολούθησε μια μεγάλη σιωπή. Ένιωσα σαν να είχα χάσει τον προσανατολισμό μου. Ήθελα να σταματήσω τη συνέντευξη. Ήθελα να πάω σπίτι. Τελικά ανάγκασα τον εαυτό μου να πει αυτό που έπρεπε.
«Καταλαβαίνω ότι με ένα τουφέκι εικοσιδυάρι σκότωσε τον εαυτό του ο αδελφός σου.»
«Ναι.»
«Ήταν αυτό που ζήτησες για τα Χριστούγεννα;»
«Όχι.»
«Τι ζήτησες;»
«Μια ρακέτα τένις.»
«Αλλά πήρες το όπλο αντί γι’ αυτό;»
«Ναι.»
«Πώς ένιωσες που πήρες το ίδιο είδος όπλου που είχε ο αδελφός σου;»
«Δεν ήταν το ίδιο είδος όπλου.»
Άρχισα να αισθάνομαι λίγο καλύτερα. Ίσως απλώς είχα μπερδευτεί.
«Συγγνώμη», είπα. «Νόμιζα ότι ήταν το ίδιο όπλο.»
«Δεν ήταν το ίδιο είδος όπλου», απάντησε ο Bobby. «Ήταν το όπλο.»
«Το όπλο;»
«Ναι.»
«Εννοείς… το όπλο του αδελφού σου;» Τώρα ήθελα πραγματικά πολύ να πάω σπίτι.
«Ναι.»
«Δηλαδή οι γονείς σου σου έδωσαν για τα Χριστούγεννα το όπλο του αδελφού σου — εκείνο με το οποίο αυτοκτόνησε;»
«Ναι.»
«Πώς σε έκανε να νιώσεις που πήρες για δώρο το όπλο του αδελφού σου;» ρώτησα.
«Δεν ξέρω.»
Σχεδόν μετάνιωσα για την ερώτηση. Πώς θα μπορούσε να ξέρει; Πώς θα μπορούσε να απαντήσει σε κάτι τέτοιο; Τον κοίταξα. Δεν είχε αλλάξει τίποτα στην εμφάνισή του όσο μιλούσαμε για το όπλο. Συνέχιζε να πειράζει τις πληγές του. Κατά τα άλλα ήταν σαν να ήταν ήδη νεκρός — μάτια θαμπά, άτονος, απαθής μέχρι σημείου ακινησίας, πέρα από τον φόβο.
«Όχι, δεν περιμένω να μπορείς να το ξέρεις», είπα. «Πες μου, βλέπεις ποτέ τους παππούδες σου;»
«Όχι, ζουν στη South Dakota.»
«Έχεις συγγενείς που βλέπεις;»
«Μερικούς.»
«Κάποιον που σου αρέσει ιδιαίτερα;»
«Μου αρέσει η θεία μου η Helen.»
Νόμισα ότι διέκρινα μια πολύ μικρή σπίθα ενθουσιασμού στην απάντησή του.
«Θα σου άρεσε αν η θεία Helen ερχόταν να σε επισκεφτεί εδώ στο νοσοκομείο;» ρώτησα.
«Μένει πολύ μακριά.»
«Αλλά αν ερχόταν παρ’ όλα αυτά;»
«Αν το ήθελε.»
Πάλι ένιωσα μέσα του — και μέσα μου — μια ελάχιστη σπίθα ελπίδας. Θα επικοινωνούσα με τη θεία Helen. Τώρα όμως έπρεπε να τελειώσω τη συνέντευξη. Δεν άντεχα άλλο.
Του εξήγησα τη ρουτίνα του νοσοκομείου και του είπα ότι θα τον έβλεπα την επόμενη μέρα, ότι οι νοσοκόμες θα τον παρακολουθούσαν στενά και ότι το βράδυ θα του έδιναν ένα υπνωτικό χάπι. Έπειτα τον πήγα πίσω στον σταθμό των νοσοκόμων.
Αφού έγραψα τις οδηγίες του, βγήκα από το κτίριο στην αυλή. Χιόνιζε. Χάρηκα γι’ αυτό. Στάθηκα για λίγα λεπτά και άφησα το χιόνι να πέφτει πάνω μου. Μετά γύρισα στο γραφείο μου και άρχισα να ασχολούμαι με βαρετή, συνηθισμένη γραφειοκρατική δουλειά. Και αυτό επίσης με ανακούφισε.
Την επόμενη μέρα συνάντησα τους γονείς του Bobby. Όπως μου είπαν, ήταν εργατικοί άνθρωποι. Ο πατέρας ήταν tool-and-die maker, ένας εξαιρετικά ικανός μηχανουργός που ήταν περήφανος για την ακρίβεια της δουλειάς του. Η μητέρα εργαζόταν ως γραμματέας σε μια ασφαλιστική εταιρεία και ήταν περήφανη για την τάξη και την καθαριότητα του σπιτιού τους. Πήγαιναν κάθε Κυριακή στη Lutheran εκκλησία. Ο πατέρας έπινε μπύρα με μέτρο τα Σαββατοκύριακα. Η μητέρα συμμετείχε σε μια γυναικεία ομάδα μπόουλινγκ κάθε Πέμπτη βράδυ.
Ήταν άνθρωποι μέσου αναστήματος, ούτε όμορφοι ούτε άσχημοι — η καλύτερη πλευρά της εργατικής τάξης: ήσυχοι, τακτικοί, σταθεροί.
Δεν φαινόταν να υπάρχει καμία λογική εξήγηση για την τραγωδία που τους είχε βρει.
Πρώτα ο Stuart και τώρα ο Bobby.
«Έχω κλάψει όσο μπορούσα, γιατρέ», είπε η μητέρα.
«Η αυτοκτονία του Stuart σας ξάφνιασε;» ρώτησα.
«Απόλυτα. Ήταν τελείως απρόσμενο», απάντησε ο πατέρας. «Ήταν τόσο καλά προσαρμοσμένο παιδί. Τα πήγαινε καλά στο σχολείο. Ήταν στους προσκόπους. Του άρεσε να κυνηγά μαρμότες στα χωράφια πίσω από το σπίτι. Ήταν ήσυχο παιδί, αλλά όλοι τον συμπαθούσαν.»
«Είχε φανεί καταθλιπτικός πριν αυτοκτονήσει;»
«Όχι, καθόλου. Έδειχνε όπως πάντα. Βέβαια ήταν ήσυχος και δεν μας έλεγε πολλά για το τι είχε στο μυαλό του.»
«Άφησε κάποιο σημείωμα;»
«Όχι.»
«Υπάρχει στην οικογένειά σας — από την πλευρά οποιουδήποτε από τους δύο — ιστορικό ψυχικής ασθένειας, σοβαρής κατάθλιψης ή αυτοκτονίας;»
«Κανείς στη δική μου οικογένεια», απάντησε ο πατέρας. «Οι γονείς μου μετανάστευσαν από τη Γερμανία, οπότε έχω αρκετούς συγγενείς εκεί που δεν γνωρίζω καλά και δεν μπορώ να σας πω πολλά γι’ αυτούς.»
«Η γιαγιά μου έγινε γεροντική και χρειάστηκε να μπει σε νοσοκομείο, αλλά κανείς άλλος δεν είχε ψυχικά προβλήματα», πρόσθεσε η μητέρα. «Σίγουρα κανείς δεν αυτοκτόνησε. Ω, γιατρέ… δεν νομίζετε ότι υπάρχει πιθανότητα ο Bobby να… να κάνει κι εκείνος κάτι στον εαυτό του, έτσι δεν είναι;»
«Ναι», απάντησα. «Νομίζω ότι υπάρχει μια πολύ σημαντική πιθανότητα.»
«Ω Θεέ μου, δεν νομίζω ότι θα το άντεχα», θρήνησε χαμηλόφωνα η μητέρα. «Αυτά τα πράγματα — εννοώ, το να βλάπτει κανείς τον εαυτό του — συμβαίνουν μέσα στις οικογένειες;»
«Σίγουρα. Στατιστικά, ο μεγαλύτερος κίνδυνος αυτοκτονίας υπάρχει σε ανθρώπους που έχουν αδελφό ή αδελφή που έχει αυτοκτονήσει.»
«Ω Θεέ μου», θρήνησε ξανά η μητέρα. «Δηλαδή ο Bobby μπορεί πραγματικά να το κάνει κι αυτός;»
«Δεν είχατε σκεφτεί ότι ο Bobby μπορεί να βρίσκεται σε κίνδυνο;» ρώτησα.
«Όχι, όχι μέχρι τώρα», απάντησε ο πατέρας.
