Πέμπτη 19 Νοεμβρίου 2026

Η «καλή» Δύση έχει χάσει κάθε αξιοπιστία

Έλενα Μπάσιλε - 18 Νοεμβρίου 2026

Η «καλή» Δύση έχει χάσει κάθε αξιοπιστία


Πηγή: Il Fatto Quotidiano

Ο John J. Mearsheimer, πολιτικός επιστήμονας και καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, ανήκει στη σχολή του ρεαλισμού, το δόγμα που εξετάζει τη διεθνή δυναμική με βάση την προβολή της κρατικής εξουσίας. Οι αναλύσεις του απέχουν πολύ από τον αφελή ιδεαλισμό. Θεωρούν δεδομένο τον κυνισμό της πολιτικής, μια έκφραση κυρίαρχων κρατών, τους Λεβιάθαν του Χομπς. Για αυτούς τους λόγους, η ακούραστη καταγγελία της γενοκτονίας του παλαιστινιακού λαού, η οποία συνεχίζεται ενώπιον της διεθνούς κοινής γνώμης, με την ουσιαστική συνενοχή των Ηνωμένων Πολιτειών και της ΕΕ, και δεν αμφισβητείται ακόμη και από τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ Γκουτέρες, είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή.

Σε πρόσφατη ομιλία του, υποστήριξε ότι, μετά τη συμμετοχή της σε αυτό το φρικτό έγκλημα, η Δύση έχει πλέον χάσει κάθε ηθική εξουσία. Η ιδεολογία της φιλελεύθερης τάξης πραγμάτων , που γεννήθηκε κατά τη διάρκεια της εικοσαετούς μονοπολικής περιόδου και εξακολουθεί να ισχύει σήμερα, βασισμένη στην απίστευτη πεποίθηση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιπροσωπεύουν έναν καλοπροαίρετο ηγεμόνα ικανό να υπερασπιστεί, ακόμη και με όπλα, τη δημοκρατία και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον κόσμο, έχει χάσει οριστικά την αξιοπιστία του μετά τη γενοκτονία, ισχυρίζεται ο Mearsheimer. Πιστεύουμε ότι ο καθηγητής, ο οποίος αξίζει τον πλήρη σεβασμό μας για τη σαφήνεια, την ηθική ακεραιότητα και την πνευματική ειλικρίνεια των γραπτών του, κάνει λάθος και κινείται προς την πλευρά της αισιοδοξίας.

Παρακολουθούμε με απογοήτευση κάθε μέρα την τραγωδία στη Γάζα να εκμεταλλεύονται οι βάρδοι της καλής Δύσης. Ο πόνος των κατοίκων της Γάζας γίνεται θέαμα. Αυτοί που μέχρι χθες, και ίσως ακόμη και σήμερα, δεν μπορούσαν να προφέρουν τη λέξη γενοκτονία, μας ενθουσιάζουν με τα ποιήματα των άτυχων Παλαιστινίων, πληροφορώντας μας πώς σήμερα φοβούνται τη βροχή περισσότερο από τις βόμβες. Τα ιστορικά και πολιτικά αίτια αυτής της τραγωδίας σβήνονται. Χύνουμε δάκρυα για τον πόνο ενός λαού που φαίνεται να έχει πληγεί από μια φυσική καταστροφή. Όπως επισημαίνει ο Λουτσιάνο Κανφόρα, σύμφωνα με τα μέσα ενημέρωσης, υπάρχει λιμός στη Γάζα, επιδημίες, όχι πολιτικές αποικιοκρατίας και επέκτασης της κυριαρχίας του Ισραήλ, ένα πιόνι του Ατλαντικού, που τώρα έχουν οδηγήσει στην εξάλειψη ενός λαού. Διαβάζουμε με χαρά τα κύρια άρθρα , ακούμε τις απαγγελίες στην τηλεόραση, απολαμβάνουμε την ανθρώπινη συμπόνια των συντακτών των πιο πολυδιαβασμένων εφημερίδων που θα είναι έτοιμοι αύριο να υπερασπιστούν το δικαίωμα του Ισραήλ να αμυνθεί ενάντια στους ισλαμιστές τρομοκράτες. Έτσι, το ολιγαρχικό σύστημα στο οποίο ζούμε ανακτά οργουελιανά τον έλεγχο της αφήγησης. Ο Βελτρόνι και οι μαθητές του μπορούν να μας πουλήσουν το μεγαλείο της Αμερικής, τη Δημοκρατική επανάσταση που καταδεικνύει πώς η αμερικανική δημοκρατία, συγκρουσιακή και χαρακτηρισμένη από ελέγχους και ισορροπίες, αντέδρασε στον υφέρποντα αυταρχισμό του Τραμπ, επιδεικνύοντας τη ζωτικότητά της. Το αν ο Μπάιντεν και η Χάρις ήταν συνένοχοι στη γενοκτονία και τον νεοφιλελευθερισμό των ΗΠΑ, αν αύξησαν τη φτώχεια και κατέστρεψαν τα κοινά αγαθά, αν ο Ομπάμα και η Χάρις ξεπέρασαν τη σκληρότητα του Τραμπ στην απέλαση μεταναστών, αν η Χίλαρι Κλίντον συμμάχησε με τον τζιχάντ για να υποδαυλίσει τον εμφύλιο πόλεμο στη Συρία και ήταν η πρωταγωνίστρια της λιβυκής καταστροφής - τι σημασία έχει; Ο Θεός να ευλογεί την Αμερική , την απαραίτητη δύναμη. Η AIPAC, μια από τις μεγαλύτερες ενώσεις που χρησιμοποιεί το ισραηλινό λόμπι, ικανή να ξοδεύει 40 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως για να τιθασεύει τον Τύπο και τα μέλη του Κογκρέσου, έχει καταρτίσει τον κατάλογο των Δημοκρατικών που εκλέγονται με δική της χρηματοδότηση. Δυστυχώς, όπως πάντα, όλα πρέπει να αλλάξουν για να παραμείνουν τα πάντα τα ίδια: η ισορροπία δυνάμεων εντός και μεταξύ των κρατών, οι ιεροί και αποικιακοί πόλεμοι και η ιδεολογία που τους υποστηρίζει.

[…] Ένας διπλωμάτης στον ανταγωνισμό μου, ο οποίος κατείχε ισχυρές θέσεις στη Farnesina, έγραψε πρόσφατα ότι η Ρωσία θέλει να αποκαταστήσει μια ζώνη επιρροής στην Ευρώπη. Από σεβασμό για τη δικαιοσύνη, δεν μπορώ να κατονομάσω τον συνάδελφό μου, τον άσπονδο εχθρό μου, που κλήθηκε από το κόμμα « Repubblica » να καταθέσει εναντίον μου στη δίκη στην οποία είμαι το θύμα από τον Cappellini, ο οποίος με δυσφήμισε αποκαλώντας με «ψευδώς πρώην πρέσβη» και «χαμηλού έως μεσαίου επιπέδου καριέρας», αντικρούοντας το διπλωματικό επετηρίδα και τις δικές του ιεραρχίες. Πώς μπορεί αυτός ο διπλωμάτης να επιδείξει τέτοια άγνοια; Ο ΟΑΣΕ ορίζει ότι η ασφάλεια είναι αδιαίρετη. Η ελευθερία ενός κράτους να ενταχθεί σε μια πολιτικοστρατιωτική συμμαχία πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις θεμιτές ανησυχίες ασφαλείας άλλων κρατών (Συνθήκη της Βουδαπέστης, 1994). Οι ίδιες αρχές επιβεβαιώνονται στη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης του 1999. Η Μόσχα δεν θέλει να δημιουργήσει μια ζώνη επιρροής, αλλά επικαλείται την ισορροπία δυνάμεων που εγγυάται ο ΟΑΣΕ και παραβιάζεται από τον επεκτατισμό του ΝΑΤΟ. Αλλά τι μας νοιάζει για τις συνθήκες; Ζήτω η προπαγάνδα! Στη Φαρνεζίνα, όπως γνωρίζουν ακόμη και οι πέτρες, γίνεται κανείς πρεσβευτής μέσω της πολιτικής οικειοποίησης. Για ορισμένους, η ευθυγράμμιση με την εξουσία δεν τελειώνει με τη συνταξιοδότηση.

Τετάρτη 18 Νοεμβρίου 2026

Ο νόμος Epstein

από τον Martino Mora - 18 Νοεμβρίου 2026

Ο νόμος Epstein


Πηγή: Μαρτίνο Μόρα

Ο νόμος κατά του αντισημιτισμού, που επιθυμεί και εγκρίνει η Τζόρτζια Μελόνι και η πλειοψηφία της (μαζί με τους Ρέντσι και Καλέντα), είναι ένας ακόμη επαίσχυντος νόμος που καταδικάζει την ελευθερία. Είναι το αντίστοιχο του νόμου Ζαν, ακόμα κι αν αλλάξει η μειονότητα που καλύπτει.
Θα έπρεπε να τον ονομάσουν νόμο Έπσταϊν. Ένα κολοσσιαίο τέχνασμα, ένα ακόμη, για τη διεθνή χρηματαγορά.

Ας διευκρινίσουμε ένα σημείο αμέσως. Κάθε Εβραίος πολίτης, λόγω εθνικότητας ή θρησκείας, προστατεύεται ήδη διπλά στην Ιταλία. Διπλά, επειδή η προστασία που ήδη παρέχεται σε κάθε Ιταλό πολίτη από τους αστικούς και ποινικούς κώδικες συμπληρώνεται από την πρόσθετη (και ως εκ τούτου αμφισβητήσιμη) προστασία που παρέχει ο νόμος Μαντσίνο.
Επομένως, ο νέος νόμος κατά του αντισημιτισμού δεν εξυπηρετεί κανέναν σκοπό να προστατεύσει κανέναν πέρα ​​από αυτό που ήδη προστατεύεται. Αντίθετα, χρησιμεύει στο να φιμώσει όποιον επικρίνει τις πολιτικές του Ισραήλ, εξισώνοντας ανέντιμα τον αντισημιτισμό με τον αντισιωνισμό. Και τελικά, μας κυβερνούν ανέντιμοι άνθρωποι, κόλακες (είναι νόμος για πληροφοριοδότες) και απατεώνες.
Αυτός ο νόμος κατά της ελευθερίας θα ήταν ένα σοβαρό λάθος ακόμη και πριν από τον Έπσταϊν και τη Γάζα. Τώρα είναι μια πλήρης ντροπή. Σημαίνει, στην πραγματικότητα, να γίνει κανείς συνένοχος στο σύστημα Έπσταϊν και στις σφαγές του Νετανιάχου.
Πράγματι, ακριβώς επειδή τα στοιχεία πίσω από το παιδεραστικό κύκλωμα του Τζέφρι Έπσταϊν και τις σφαγές γυναικών και παιδιών από τον Νετανιάχου (για να μην αναφέρουμε την επιθετικότητα στη Συρία, τον Λίβανο και το Ιράν) ανοίγουν τα μάτια πολλών ανθρώπων στο πώς οι κληρονόμοι των χθεσινών θυμάτων μπορούν να γίνουν οι σημερινοί δήμιοι, η κεντροδεξιά των δήθεν κυρίαρχων, που στην πραγματικότητα υπηρετεί την παγκοσμιοποιημένη πλουτοκρατία του Έπσταϊν, αναλαμβάνει δράση κατόπιν αιτήματος των πραγματικών της αφεντικών: αυτών του χρήματος.

Η Λαίδη Άσπεν Τζόρτζια Μελόνι αποδεικνύεται η πραγματική κληρονόμος των χειρότερων του Τζανφράνκο Φίνι, επιβεβαιώνοντας για άλλη μια φορά ότι οι πρώην φασίστες της Εθνικής Συμμαχίας έχουν προδοσία στο αίμα τους, ακόμα και όταν αλλάζουν το όνομα του κόμματός τους.
Η Μελόνι έχει φιλήσει το δαχτυλίδι και ακόμη και την παντόφλα των Μπάιντεν, Τραμπ, φον ντερ Λάιεν, Ζελένσκι και Νετανιάχου. Δεν υπάρχει καμία ισχυρή προσωπικότητα απέναντι στην οποία η κυρία από την Γκαρμπατέλα δεν έχει επιδείξει την πιο αηδιαστική «δυτική» δουλοπρέπεια.
Είμαστε ένα κράτος με περιορισμένη κυριαρχία, σωστά λέγεται. Αλλά όσοι είναι υποδεέστεροι δεν χρειάζεται απαραίτητα να πουλήσουν την αξιοπρέπειά τους.

Για να μην αναφέρουμε τον δυσανάλογο αριθμό μεταναστών που η Μελόνι, σε συμπαιγνία με την Confindustria, επέτρεψε να εισέλθουν στην Ιταλία, διαιωνίζοντας το χάος και αθετώντας όλες τις υποσχέσεις που έδωσε στο εκλογικό της σώμα εδώ και χρόνια.
Και να αναφέρουμε τα φορτηγά με χρήματα που πήρε από τους Ιταλούς ο Μελόνι και τα έστειλε στον Ζελένσκι για να κηρύξει πόλεμο; Με τον Σαλβίνι, τώρα μια καρικατούρα του εαυτού του, που κάθε φορά λέει ότι είναι εναντίον του μόνο και μόνο για να χάσει την υπόληψή του ψηφίζοντας υπέρ του.
Ξέρω την αντίρρηση. Λοιπόν, είναι καλύτερη η αριστερά;

Η φιλελεύθερη αριστερά, με επικεφαλής τον Πιντιότα, είναι διαποτισμένη με μια τρομακτική δυσαρέσκεια για οτιδήποτε ευγενές και άξιο σεβασμού και αγάπης: οικογένεια, ζωή, Χριστιανισμός, φυσικός νόμος, πατρίδα, μικρή ή μεγάλη, πολιτισμός.
Η φιλελεύθερη αριστερά είναι μέχρι στιγμής το υψηλότερο σημείο που έχει επιτευχθεί ποτέ στην ιστορία της ανατροπής, της διαστροφής και του μηδενισμού. Αλλά η δεξιά πτέρυγα, αυτοί που μαχαιρώνουν τους ανθρώπους και τον πολιτισμό πισώπλατα, είναι ακόμη χειρότεροι.
Η αριστερά του Δημοκρατικού Κόμματος και οι όμοιοί της μισούν. Η δεξιά πτέρυγα των Αδελφών της Ιταλίας και οι όμοιοί τους δεν μισούν. Σέρνονται. Σε
μαχαιρώνουν πισώπλατα όχι επειδή τους κινεί το μίσος, αλλά από δουλοπρέπεια, προδοσία, δειλία, απληστία, ατίμωση.
Το κέντρο των Ρέντσι, Καλέντα και Μαρατέν καταφέρνει να συνδυάσει τα χειρότερα και των δύο πλευρών. Είναι η τέλεια σύνθεση δύο κακών. Όπως ο Μακρόν στη Γαλλία και ο Μερτς στη Γερμανία.

Ποιο είναι χειρότερο, ο μηδενισμός της δυσαρέσκειας στα αριστερά ή αυτός της προδοσίας στα δεξιά;
Αυτός του μίσους στα αριστερά ή αυτός της ατιμίας στα δεξιά;
Είναι αδύνατο να απαντηθεί. Ή μάλλον: είναι δυνατόν να απαντηθεί ότι η διχοτομία αριστεράς/δεξιάς είναι εντελώς ανίκανη, επειδή όποιος κερδίζει τις εκλογές, δεξιά ή αριστερά, κερδίζει μαζί του το δικέφαλο τέρας της πλουτοκρατίας και της διάλυσης.
Η φιλελεύθερη δημοκρατία -και μάλιστα στην Ιταλία, με την κυριαρχία της να καταλαμβάνεται από τους Γιάνκηδες- είναι μια ολοκληρωτική απάτη.
Στην τελική ευθεία της Δύσης, μόνο ο χρυσός βασιλεύει τώρα, μαζί με τα ψέματα.

Ο Θεός του Χρήματος θα πέσει πάνω μας

από τον Massimo Fini - 18 Νοεμβρίου 2026

Ο Θεός του Χρήματος θα πέσει πάνω μας


Πηγή: Μάσιμο Φίνι

Ας μιλήσουμε για το χρήμα, τις τράπεζες και την εξέλιξή τους. Εφόσον ο «Θεός του χρήματος» φαίνεται να έχει γίνει η μόνη μεταφυσική οντότητα που υπάρχει, στην πραγματικότητα, όπως βιώνουμε καθημερινά, είναι και υλική οντότητα.

Ας ξεκινήσουμε όμως με τις τράπεζες. Στην εποχή αυτού που γενικά ονομάζεται αρχαίος καπιταλισμός (τίποτα σαν τον σύγχρονο καπιταλισμό), οι τράπεζες είχαν την εξής λειτουργία: οι πολίτες κατέθεταν εκεί τα τιμαλφή τους - χρήματα, χρυσό και ασήμι, το νόμισμα των φτωχών - για να τους προστατεύουν από κλέφτες ή άλλους εγκληματίες. Αλλά οι τράπεζες σύντομα μετατράπηκαν σε «επιχειρηματικές τράπεζες», που σημαίνει ότι επένδυαν τα χρήματα που τους είχαν εμπιστευτεί οι πολίτες. Δηλαδή, έκαναν συναλλαγές με χρήματα που δεν ήταν δικά τους και τα δάνειζαν με τοκογλυφία στον ίδιο πολίτη. Ωστόσο, ο πολίτης αναγκαζόταν να κρατήσει ένα μέρος των χρημάτων για να καλύψει απρόβλεπτα γεγονότα. Δηλαδή, αποταμίευε, και ο αποταμιευτής είναι ο θεσμικός ανόητος του συστήματος. Επειδή το χρήμα χάνει συνεχώς την αξία του λόγω διαφόρων παραγόντων - πληθωρισμού, υποτίμησης κ.λπ. - βρίσκοντας έτσι τον εαυτό του εκτεθειμένο, ο πολίτης αναγκαζόταν να στραφεί στις τράπεζες για να καλύψει το χρέος του. Και οι τράπεζες το κάλυψαν πρόθυμα, αλλά με τοκογλυφικό τόκο. Πριν από λίγο καιρό, έπαιξα ένα παιχνίδι με έναν διευθυντή στην Banca Intesa: Προσποιήθηκα ότι ζήτησα στεγαστικό δάνειο, και ο διευθυντής μου το χορήγησε ευχαρίστως με επιτόκιο 6%. «Γιατί μου δίνεις απόδοση 2% στο βιβλιάριο επιταγών μου (οι επιταγές υπήρχαν ακόμα τότε) και μετά μου ζητάς 6% με τα δικά μου χρήματα;» Έμεινε άφωνος. Στη συνέχεια, τα χρήματα έχασαν κάθε φυσική τους υπόσταση, μετατρέποντας τα σε bitcoin, με την κερδοσκοπία πάνω στην κερδοσκοπία πάνω στην κερδοσκοπία.

Αλλά τα μεγάλα χρηματικά ποσά μπορούν να αποτελέσουν πρόβλημα ακόμη και για τους πλούσιους. Ο Σόρος, ο οποίος στις δεκαετίες του 1960 και του 1970 θεωρούνταν ο πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο, ο πιο επιδέξιος στο να κάνει τα χρήματα να αυξάνονται, έγραψε: «Το ταμείο μου, το Κβαντικό Ταμείο, συνέχισε να αυξάνεται, η περιουσία μου είχε γίνει ανυπολόγιστη, αλλά όσο περισσότερο μεγάλωνε το Κβαντικό Ταμείο, τόσο περισσότερο αυξάνονταν οι ανησυχίες μου, η δουλειά μου, το άγχος μου. Και τότε αναρωτήθηκα αν το Κβαντικό Ταμείο ήταν στην υπηρεσία μου ή εγώ ήμουν στην υπηρεσία του». Τελικά, έχοντας αποστασιοποιηθεί κάπως από το Κβαντικό Ταμείο, ο Σόρος, ο οποίος ήταν ο ηγέτης, έπεσε περίπου στην εκατοστή θέση.

Αν θεωρήσουμε όλα τα υπάρχοντα περιουσιακά στοιχεία του κόσμου - υλικά, άυλα, ομόλογα κ.λπ. - ως «ένα», ποιο είναι το υπόλοιπο 99%; Καθαρή ανυπαρξία. Ή μήπως έχουμε υποθηκεύσει χρήματα σε τόσο μακρινές εποχές που αργά ή γρήγορα, σε ένα νιτσεϊκό, υπαρξιακό κίνημα, θα πέσουν πάνω μας ως ένα δραματικό παρόν. Σε κάθε περίπτωση, αυτό το μέλλον, πραγματικό ή φανταστικό, που έχει επεκταθεί σε τερατώδεις διαστάσεις από τη φαντασία και την τρέλα μας, θα πέσει μια μέρα πάνω μας. Εκείνη την ημέρα, τα χρήματα δεν θα υπάρχουν πια. Γιατί δεν θα έχουμε πια μέλλον, ούτε καν να φανταστούμε. Θα τα έχουμε καταβροχθίσει.

Εκείνη η τελευταία γέφυρα


Ο αριθμός δεν έχει αλλάξει από τον Ψυχρό Πόλεμο: εξακολουθούν να υπάρχουν τρεις κόσμοι, εν μέρει κληρονομημένοι από την παλιά διαίρεση σε μπλοκ, αλλά με μια σημαντική μετατόπιση: από τη μία πλευρά, έχουμε τη Βόρεια Αμερική, με τον υπόλοιπο αγγλοσαξονικό κόσμο και το Ισραήλ, των οποίων οι άπληστες ολιγαρχίες θέλουν να αντισταθούν πάση θυσία στην αποτυχία του παγκοσμιισμού, ή μάλλον, στην ιδεολογία της κυριαρχίας τους. Από την άλλη, υπάρχει μια σειρά από χώρες που μπορούν περίπου να αποδοθούν στην ομάδα BRICS, αλλά των οποίων οι σημαιοφόροι είναι η Ρωσία, η Κίνα και το Ιράν. Αυτά τα δύο μπλοκ, σε ανοιχτό πόλεμο μεταξύ τους σε δύο τομείς, ανταγωνίζονται για αναπτυσσόμενες χώρες, κυρίως την Αφρική, στη συνέχεια τη Νότια Αμερική και τέλος μέρη της Νοτιοανατολικής Ασίας και της Μέσης Ανατολής. Έπειτα, υπάρχει ο Τρίτος Κόσμος, δηλαδή η Ευρώπη, η οποία κάποτε, αν και σε θέση υποταγής, ήταν μέρος του Πρώτου Κόσμου και μάλιστα πίστευε ότι ήταν το πιο κοινωνικά προηγμένο μέρος του. Αυτός ο ορισμός μπορεί να εκπλήξει ορισμένους, αλλά δεν βασίζεται πλέον σε απλές οικονομικές συνθήκες, οι οποίες βρίσκονται σε ελεύθερη πτώση, αλλά μάλλον στην ικανότητα να επηρεάζει την πλανητική λογική, εν ολίγοις να αποτελεί ένα μοντέλο και έναν πόλο έλξης.

Αυτή η ικανότητα έχει πλέον πρακτικά μειωθεί στο μηδέν: οι μεμονωμένες χώρες, πόσο μάλλον η ΕΕ, δεν έχουν τίποτα να διδάξουν σε κανέναν, εκτός από το να δώσουν το παράδειγμα που δεν πρέπει να μιμηθούν. Στην πραγματικότητα, ο μόνος τρόπος με τον οποίο η Ευρώπη μπορεί να τραβήξει την προσοχή είναι να προσπαθήσει να σαμποτάρει τη συνάντηση στη Σεντζέν μεταξύ Τραμπ, Σι και Πούτιν. Το έκαναν οργανώνοντας τόσο μια επίθεση με drone στη Μόσχα, η οποία απέτυχε εντελώς, όσο και μια επίθεση στη Γέφυρα της Κριμαίας, η οποία υπέστη κάποιες ζημιές. Η σιδηροδρομική κυκλοφορία επανήλθε μετά από λίγες ώρες και η κυκλοφορία των αυτοκινήτων θα αποκατασταθεί σύντομα, δεδομένου ότι οι Ρώσοι έχουν προκατασκευασμένες κατασκευές για τα δύο κύρια ανοίγματα (από τα περισσότερα από διακόσια ανοίγματα της πολύ μεγάλης γέφυρας) ακριβώς εν αναμονή αυτών των επιθέσεων. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε κατ' εντολή των προθυμων και χάρη στο προσωπικό, τα υλικά και την εφοδιαστική του ΝΑΤΟ - ή μάλλον, χάρη σε ένα συμμαχικό RC-135 που καθοδήγησε τα drone και δεν μπορούσε να καταρριφθεί χωρίς να διακινδυνεύσει να βάλει φωτιά στα πεδία ενός παγκόσμιου πολέμου. Μια δειλή επιχείρηση, όπως συνήθως: σε περίπτωση πολέμου, ολόκληρος αυτός ο στρατιωτικός μηχανισμός θα είχε μόνο λίγα λεπτά ζωής. Ο απώτερος στόχος θα πρέπει να είναι να πούμε στους Τρεις Μεγάλους: «Είμαστε κι εμείς εδώ, και αν δεν μας φέρετε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, θα σας καταστρέψουμε το πάρτι». Αλλά η μέθοδος που επιλέχθηκε για την επίτευξη αυτού του αποτελέσματος είναι η πιο καταστροφική τόσο για τους Ουκρανούς όσο και για τους ίδιους τους Ευρωπαίους, οι οποίοι με τρελή πεισματικότητα θέλουν πάση θυσία να δημιουργήσουν τις συνθήκες για την οικονομική τους κατάρρευση, διακόπτοντας τους δεσμούς -είναι αλήθεια να λέμε- με τα ενεργειακά και ορυκτά αποθέματα της Ρωσίας, τα οποία βρίσκονται σε απόσταση αναπνοής από το σπίτι τους, και αναγκασμένοι να τα αγοράσουν από άμεσους ανταγωνιστές οι οποίοι, όπως και οι Αμερικανοί, χρεώνουν πολύ διαφορετικές τιμές για την εγχώρια αγορά και τις εξαγωγές τους.

«Είμαστε κι εμείς εδώ». Αλλά στην πραγματικότητα, αυτό σημαίνει ότι το ευρωπαϊκό πολιτικό περιβάλλον είναι εντελώς εκτός εαυτού. Οι ΗΠΑ είναι πολύ ευχαριστημένες με αυτές τις άσκοπες επιχειρήσεις, ελπίζοντας να απορροφήσουν όλη την ευρωπαϊκή βιομηχανία, η οποία πλέον είναι μη ανταγωνιστική και πολύ οπισθοδρομική σε ορισμένους τομείς όπως η ηλεκτρονική. Η Κίνα είναι χαρούμενη επειδή θα μπορέσει να αυξήσει το εμπορικό της αποτύπωμα στην Γηραιά Ήπειρο, δεδομένων των πλέον εκτός ελέγχου τιμών των τοπικών προϊόντων. Η Ρωσία έχει ήδη δημιουργήσει τη δική της εναλλακτική αγορά για τους πόρους της και δεν έχει ανάγκη την Ευρώπη, και μπορεί, όπως απέδειξε στο Κίεβο, να καταστρέψει όσες γέφυρες θέλει. Επιπλέον, αυτές οι επιχειρήσεις μπορεί να γίνουν πρωτοσέλιδα, μπορεί να αφυπνίσουν φιλοουκρανικά τρολ - ένα πραγματικά παράξενο φαινόμενο έμφυτης ηλιθιότητας - αλλά δεν έχουν καμία επιρροή στην έκβαση του πολέμου: απλώς θέτουν σε αμφισβήτηση την ύπαρξη της Ουκρανίας και, τελικά, την ύπαρξη της ίδιας της Ευρώπης. Για τις Βρυξέλλες, το Λονδίνο, το Παρίσι και το Βερολίνο, θα μπορούσε να είναι αυτή η τελευταία γέφυρα.

Οι εξωγήινοι του Kant (3) Η Ανθρωπολογία και οι άλλοι της(οι Ετερότητες)

 Συνέχεια από Τετάρτη 11. Νοεμβρίου 2026

Οι εξωγήινοι του Kant 3

Η Ανθρωπολογία και οι άλλοι της

David L. Clark
Πανεπιστήμιο McMaster

Στην Eve Kosofsky Sedgwick

«Ας πιστέψουμε λοιπόν στην αστρική μας φιλία, ακόμη κι αν αναγκαστούμε να είμαστε επίγειοι εχθροί».
—Friedrich Nietzsche, Η χαρούμενη επιστήμη

ΟΣΑ ΜΕΛΛΟΥΝ ΝΑ ΕΡΘΟΥΝ: ΤΟ ΕΞΩΓΗΙΝΟ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ


......Θα μπορούσε κάλλιστα σε έναν άλλο πλανήτη να υπάρχουν έλλογα όντα που δεν θα μπορούσαν να σκέφτονται παρά μόνο μεγαλόφωνα. Αυτά τα όντα δεν θα μπορούσαν να έχουν σκέψεις χωρίς ταυτόχρονα να τις εκφράζουν με τη φωνή τους, είτε ήταν ξύπνια είτε κοιμούνταν, είτε βρίσκονταν μαζί με άλλους είτε μόνα τους. Σε τι είδους διαφορετική συμπεριφορά απέναντι στους άλλους θα οδηγούσε αυτό και τι είδους επίδραση θα είχε σε σύγκριση με το ανθρώπινο είδος μας; (AP, 250).....


Χρειάζεται να σταθούμε για μια στιγμή, αναβάλλοντας την αποκαλυπτικά προκαταβολική απάντηση του Kant στο ερώτημά του, ώστε να διερευνήσουμε τον ευρύ χώρο σκέψης που διανοίγει αυτό το υπερκαθορισμένο χωρίο. Εκείνο που θέλω να υποστηρίξω είναι ότι το παράξενο εξωγήινο όνειρο του Kant λειτουργεί ως ένα είδος φορτισμένου σημείου αναμετάδοσης, μέσα από το οποίο διέρχονται αλληλεπικαλυπτόμενες επιθυμίες, αγωνίες και παραδοχές σχετικά με την ομιλία, τη μυστικότητα και την κοινωνικότητα. Ας αρχίσουμε όμως με τα δύο ερωτήματα που θέτει ο Kant. Από κοινού προαναγγέλλουν την κατεξοχήν νεωτερική ανθρωπολογική χειρονομία: η σύλληψη της διαφοράς δεν διακρίνεται από την προσδοκία ότι θα μας δουν και θα μας κρίνουν από τη σκοπιά αυτής της διαφοράς. Όπως λέει ο Derrida, «ο Rousseau θα είχε διδάξει στον σύγχρονο ανθρωπολόγο αυτή την ταπεινότητα εκείνου που γνωρίζει ότι είναι “απαράδεκτος”, αυτή την τύψη που παράγει την ανθρωπολογία» (OG, 101). Ο Kant βλέπει τον άλλον ως παραίσθηση για να νουθετήσει το ίδιο του το «είδος» και, έτσι, να υποβάλει τον «άνθρωπο» είτε σε «καλοπροαίρετη γελοιοποίηση» είτε σε «περιφρόνηση» —τις δύο κριτικές στάσεις που προτείνει ο Kant στην επόμενη σελίδα, ανακαλώντας την προηγούμενη επιλογή του Μώμου και του Τίμωνα, αντίστοιχα— μέσω της παράκαμψης του εξωγήινου. Αυτή είναι τουλάχιστον η αμφίσημα αντιανθρωποκεντρική χειρονομία στην οποία θα προβεί τελικά ο Kant στον απόηχο του ονείρου του για τους εξωγήινους που δεν μπορούν να πουν ψέματα, μια χειρονομία με μακρά ιστορία στο έργο του.¹³ Οι εξωγήινοι, απλώς και μόνο χάρη στον εξωτισμό τους, στη φυσική και «πολιτισμική» απόστασή τους από τις μέριμνες της ανθρωπότητας, αναδεικνύουν τη σχετική (α)σημαντότητα αυτών των μεριμνών. Όποια κι αν είναι τα ελαττώματα που χαρακτηρίζουν τους εξωγήινους —και ο Kant δεν θα διστάσει, λίγο αργότερα, να τους καταδικάσει γι’ αυτά—, η απλή δυνατότητα ύπαρξης άλλων έλλογων πλασμάτων στο σύμπαν, πλασμάτων με ικανότητες και αδυναμίες απολύτως ιδιαίτερες σε αυτά, συμβάλλει στη διασαφήνιση εκείνου που καθιστά τον «άνθρωπο» μοναδικό, την ίδια στιγμή που τοποθετεί την ενασχόλησή του με αυτή τη μοναδικότητα —μια ενασχόληση που περιλαμβάνει, κατά τεκμήριο, και την ίδια την πραγματολογική ανθρωπολογία— σε μια ευρύτερη, κοσμολογική προοπτική, όπου οι άνθρωποι αποτελούν απλώς ένα είδος έλλογων πλασμάτων ανάμεσα σε πολλά. Πόσο διαφορετικό μοιάζει αυτό από όλες τις άλλες αναφορές της Ανθρωπολογίας στους άλλους, στις οποίες ο Kant δεν εκφράζει παρά απροκάλυπτη περιφρόνηση για τον ξένο: τους Εβραίους, τους «πρωτόγονους» πολιτισμούς, τις γυναίκες, την αριστοκρατία, όλα εκείνα τα όντα των οποίων αμφισβητείται τόσο η ελλογότητα όσο και η ανθρωπινότητα και τα οποία, με διαφορετικό τρόπο το καθένα, στοιχειώνουν τα περιθώρια της Ανθρωπολογίας ως ισάριθμες φασματικές απειλές. Από κοινού, αυτές οι αναφορές συγκροτούν αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «μη νεωτερικό» ή αρχαϊκό νήμα της Ανθρωπολογίας, το απροκάλυπτα ανθρωποκεντρικό κείμενο που αντιπαρατίθεται στο περισσότερο «νεωτερικό» αντίστοιχό του, το ανθρωποκεντρικό κείμενο που σκέφτεται τον εαυτό του ως αντιανθρωποκεντρισμό (OG, 120), έστω και για μια στιγμή. Η ασυνήθιστη μορφή μιας εξωγήινης κοινότητας στην οποία η εξαπάτηση είναι αδύνατη συμβάλλει, χάρη στη θέση της μέσα στην αφήγηση του κειμένου, στην ώθηση του Kant προς την υπό όρους «παραδοχή ότι αυτή η φυλή των γήινων έλλογων όντων δεν αξίζει καμία τιμητική θέση ανάμεσα στα άλλα έλλογα όντα του σύμπαντος (που μας είναι άγνωστα)» (AP, 251). «Άγνωστα», ναι, όπως φροντίζει να επισημάνει η παρένθεση του Kant, αλλά άγνωστα με έναν τρόπο που διαχωρίζει αυτά τα «άλλα έλλογα όντα» από την ανθρωπότητα χωρίς να τα καθιστά απρόσιτα στο επικριτικό βλέμμα του ανθρωπολόγου. Η παρένθεση σηματοδοτεί την ασταθή γραμμή που χωρίζει την εμπειρική επιταγή του Kant να μιλά για ό,τι είναι γνωστό από την ονειροπόλα επιθυμία του να αξιοποιήσει αυτή την αδυναμία γνώσης, να μετατρέψει τους εξωγήινους σε ένα κενό σημείο στο οποίο θα μπορούσε να αποδοθεί οποιαδήποτε ανθρωποκεντρική σημασία. Εύλογα, η χειρονομία του Kant διατυπώνεται υποθετικά: η ανεξάλειπτα απατηλή φύση του «ανθρώπου» «θα οδηγούσε σε αυτή την παραδοχή», λέει, αναγνωρίζοντας εν μέρει τον φαντασιακό χαρακτήρα των εξωγήινών του και, εν μέρει, ανοίγοντας τον δρόμο για άλλες παραδοχές, και μάλιστα για τις πιο αισιόδοξες με τις οποίες τελικά ολοκληρώνεται η Ανθρωπολογία. Όταν ο Kant αναρωτιέται πόσο διαφορετικά θα μπορούσαν να είναι τα πράγματα σε έναν πλανήτη κατοικημένο από ριζικά ειλικρινείς εξωγήινους, διανοίγει τη θεωρητική δυνατότητα μιας συγκριτικής κρίσης για την ανθρωπότητα. Η ανθρωπολογική λογική αυτής της στιγμής του κειμένου είναι αναμφίβολα πειστική: αν όχι ο Τίμων ή ο Μώμος, τότε οι εξωγήινοι θα μπορούσαν να προσδιορίσουν την περιζήτητη σκοπιά από την οποία θα αξιολογούνταν οι αδυναμίες των γήινων ομολόγων τους μέσα στην τάξη των πραγμάτων. Ο εξωγήινος συνιστά τον «απόλυτο» ξένο, του οποίου το βλέμμα θα μπορούσε να μας αποκαλύψει ακαριαία την ψευδόμενη φύση μας. Με την εντιμότητά τους, οι εξωγήινοι θα φαίνονταν πράγματι να ενσαρκώνουν την καθαρότητα και την πληρότητα εκείνου που ο Kant ονομάζει αλλού «τέλεια φιλία» (MM, 262). Μια τέτοια αδελφοσύνη είναι τόσο σπάνια, ώστε μοιάζει να μην ανήκει σε αυτόν τον κόσμο, τόσο σπάνια όσο οι «μαύροι κύκνοι» (MM, 263), για να θυμηθούμε την υπέροχη μεταφορά του φιλοσόφου, την οποία αντλεί από τον Juvenal. Αν η τελειοποιημένη φιλία παραμένει ως επί το πλείστον το «προσφιλές παιχνίδι των συγγραφέων μυθιστοριών» —στους οποίους, μπορούμε να υποθέσουμε, περιλαμβάνονται και οι συγγραφείς εκείνης της ιδιαίτερης μορφής μυθιστορίας που ονομάζεται επιστημονική φαντασία—, δεσμεύει εντούτοις τα έλλογα πλάσματα με την ισχύ νόμου. Ο Kant παραδέχεται πρόθυμα ότι τα έλλογα όντα υποχρεούνται να έχουν αισθήματα «συμπάθειας» και «επικοινωνίας». Όταν όμως ο Kant φαντάζεται μια ολόκληρη κοινωνία να πραγματώνει αυτό το ιδεώδες, όπως κάνει με τους εξωγήινους, οι μαύροι κύκνοι αποδεικνύονται ασχημόπαπα. Οι εξωγήινοι μιλούν με την απόλυτη ειλικρίνεια που ο Kant επιφυλάσσει για τους καλύτερους φίλους, κι όμως δεν είναι φίλοι· διότι αν δεν είναι όλοι τους τόσο αγνοί όσο οι άγγελοι, δεν μπορούμε να συλλάβουμε πώς θα μπορούσαν να ζουν ειρηνικά μεταξύ τους, πώς θα μπορούσε ο καθένας να τρέφει οποιονδήποτε σεβασμό για οποιονδήποτε άλλον και πώς θα μπορούσαν να τα πηγαίνουν καλά μεταξύ τους. (AP, 250)

Στην επόμενη πρόταση ο Kant θα συνεχίσει λέγοντας ότι η φυσική ανθρώπινη ικανότητα να αποκρύπτει κανείς τις σκέψεις του οδηγεί αναπόφευκτα στην κακοήθεια του ψεύδους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μια κοινότητα θεμελιωμένη στην απόλυτη αποκάλυψη θα ήταν λιγότερο αυτοκαταστροφική. Στους εξωγήινους δεν επιτρέπεται, με τρόπο εμφατικό, να αποτελέσουν το ενάρετο κατοπτρικό είδωλο της ανθρωπότητας, πράγμα που μας υπενθυμίζει ότι για τον Kant η ορθή κοινωνικότητα δεν σημαίνει απλώς να ενεργούμε σύμφωνα με την παρόρμηση να αποκαλυπτόμαστε ο ένας στον άλλον, αλλά να διαχειριζόμαστε με ευσυνειδησία και σύνεση αυτή τη βούληση για αποκάλυψη. Οι εξωγήινοι δεν είναι τέλεια όντα και, εφόσον δεν είναι, η ανεξέλεγκτη βούλησή τους για αλήθεια και η αδυναμία τους να μένουν μόνοι με τις σκέψεις τους δεν θα μπορούσαν παρά να τους οδηγήσουν σε μπελάδες. Και όχι σε οποιουσδήποτε μπελάδες, αλλά ακριβώς στην ίδια ανοησία και κακοβουλία, στην ίδια έλλειψη σεβασμού που πλήττει τον «άνθρωπο» και καθιστά αναγκαία την «καταδικαστική κρίση» ενός Τίμωνα ή ενός Μώμου… ή, όπως θα μπορούσαμε να είχαμε σκεφτεί, κατά τον τρόπο της ανθρωπολογίας, ενός αφελώς έντιμου εξωγήινου. Είναι σαν, σε κάποιο φαντασιακό ακραίο σημείο, η αδυναμία του εξωγήινου να πει ψέματα και η αδυναμία του ανθρώπου να μην πει ψέματα να βρίσκουν ένα κοινό αυτοκαταστροφικό έδαφος. Πώς θα μπορούσε μια υπερβολή αληθολογίας να οδηγήσει στα ίδια προβλήματα με μια υπερβολή ψευδολογίας; Γιατί η ριζική ειλικρίνεια προεικονίζει έναν κόσμο στερημένο από σεβασμό; Η εξέταση της εξωγήινης κοινότητας από τον Kant είναι, βεβαίως, εξαιρετικά σύντομη, αλλά ανοίγει εντυπωσιακά πολλές προοπτικές σκέψης. Ας το επαναλάβουμε: οι εξωγήινοι, πρώτα απ’ όλα, δεν είναι άγγελοι. Ο Kant γνωρίζει πολύ καλά ότι στο ακροατήριό του υπάρχουν πνευματοσκόποι, επαγγελματίες και ερασιτέχνες, για τους οποίους ένα μη γήινο έλλογο ον δεν θα μπορούσε να είναι τίποτε άλλο παρά άγγελος. Ο Kant αρνείται αυτή την ταύτιση ή ίσως καθιστά ρητή την άρνησή του, αφού η σιωπή του σχετικά με τους αγγέλους σε αντιδιαστολή προς τους εξωγήινους, μέχρι αυτό το σημείο της Ανθρωπολογίας, έχει στην πραγματικότητα ήδη πει πολλά.

Όπως είχε γράψει περισσότερο από σαράντα χρόνια νωρίτερα, οι άνθρωποι δεν έχουν κανέναν λόγο να «ζηλεύουν τους αγγέλους».¹⁴ Τα αμιγώς νοητά όντα, όπως οι άγγελοι, σηματοδοτούν το όριο της εμβέλειας της Ανθρωπολογίας —ή μάλλον ένα από τα όριά της—, καθώς, σε αντίθεση με άλλα έλλογα όντα στο σύμπαν του Kant, είναι στη φύση τους να μην έχουν υποσελήνιες επιθυμίες που θα μπορούσαν να συγκρουστούν με τον ηθικό νόμο. Όπως τα ζώα στον Kant, βρίσκονται πέραν του καλού και του κακού. Ωστόσο, όπως συμβαίνει με όλες τις αποκηρύξεις του Kant, και αυτή πραγματοποιείται με αμφισημία, διότι οι άγγελοι λειτουργούν, ακόμη και κατά την απόρριψή τους, ως ο άλλος του εξωγήινου, περιβεβλημένος με εξωτισμό, ως το «ανθρωπολογικό» του φάντασμα, σε αντιπαραβολή με το οποίο η εξωγήινη κοινωνικότητα θα μετρηθεί και θα βρεθεί ελλιπής. Τι είναι λοιπόν αυτό που καθιστά αυτούς τους ριζικά ειλικρινείς εξωγήινους τόσο διαβολικά πολεμοχαρείς και ασεβείς… τόσο, ε, ανθρώπινους; Τι τους εμποδίζει να δημιουργήσουν εκείνο το είδος αστικής κοινωνίας που οι περιβόητες αυστηρές επιταγές του Kant σε άλλα σημεία υποδηλώνουν ότι θα έπρεπε να απορρέει φυσικά από το απαραβίαστο καθήκον των έλλογων όντων να μην προσποιούνται — από την υποχρέωσή τους, ακριβώς, να λένε ό,τι σκέφτονται; Η συνοπτική κρίση του Kant για τους εξωγήινους είναι ακόμη πιο απόλυτη και αυταρχική επειδή πρέπει να αποκρύψει διάφορες μορφές αμηχανίας. Ένα κλειδί για την αλλεργική αντίδραση του Kant είναι ο υπερβολικά επικοινωνιακός χαρακτήρας της μη γήινης κοινωνίας, μιας κοινωνίας που θα μπορούσε εύκολα να περιγραφεί ως τηλεπαθητική στη φύση της. Η die Telepathie δεν είναι λέξη που διαθέτει ακόμη ο Kant, όπως άλλωστε, αυστηρά μιλώντας, ούτε η die Gedankenübertragung («μεταβίβαση της σκέψης»), ο συγγενής όρος με τον οποίο θα παλέψει ο Freud κατά την αμφίσημη αποκήρυξη της τηλεπάθειας ως του εγγύτερου άλλου της ψυχανάλυσης.¹⁵ Ωστόσο, οι αρνητικές συνδηλώσεις αυτής της ακόμη ακατονόμαστης έννοιας για τον Kant είναι αρκετά σαφείς: μια κοινωνία στην οποία κανείς δεν μπορεί να κρατήσει τις σκέψεις του για τον εαυτό του και στην οποία τα άτομα αναγκάζονται να εκφέρουν τις σκέψεις τους, ακόμη και όταν κοιμούνται, αποτελεί πρότυπο μιας υπερεπικοινωνιακής συλλογικότητας για την οποία ο φιλόσοφος δεν θα μπορούσε παρά να τρέφει την πιο ακραία περιφρόνηση. Στην Εικαζόμενη απαρχή της ανθρώπινης ιστορίας (1786), για παράδειγμα, ο Kant μιλά επικριτικά για μια έμφυτη «ορμή» να συνομιλεί κανείς και να επικοινωνεί με τους άλλους. Μολονότι πρόκειται για μια επιθυμία που εξηγεί την προέλευση της ανθρώπινης κοινωνικότητας, εξακολουθεί να επιβιώνει μέσα στην έλλογη κοινότητα που η ίδια θεμελίωσε ως αιτία και σύμπτωμα μιας ορισμένης απερισκεψίας:

Όσο ήταν ακόμη μόνος, ο άνθρωπος θα πρέπει να ωθήθηκε από την ορμή για επικοινωνία να γνωστοποιήσει την ύπαρξή του σε άλλα ζωντανά όντα, ιδίως σε εκείνα που παράγουν ήχους. Μπορούσε να μιμηθεί αυτούς τους ήχους, οι οποίοι θα μπορούσαν αργότερα να χρησιμεύσουν ως ονόματα. Μια παρόμοια επίδραση της παραπάνω ορμής μπορεί να παρατηρηθεί ακόμη και σήμερα. Τα παιδιά και οι απερίσκεπτοι άνθρωποι τείνουν να ενοχλούν το σκεπτόμενο μέρος της κοινότητας με κρότους, φωνές, σφυρίγματα, τραγούδια και άλλα είδη θορυβώδους διασκέδασης, συχνά επίσης με θρησκευτικές εκδηλώσεις ευλάβειας ανάλογου χαρακτήρα.¹⁶

Ο βιογράφος του Kant, Gulyga, αναφέρει την αποστροφή του Kant για τις θρησκευτικές δεήσεις που έψαλλαν οι κρατούμενοι της δημοτικής φυλακής δίπλα στο σπίτι του στο Königsberg. Επειδή αυτές οι προσευχές διέκοπταν «το σκεπτόμενο μέρος της κοινότητας» —δηλαδή το μέρος που εκπροσωπεί ο Kant—, υπέβαλε αίτημα στην αστυνομία να κλείσουν τα παράθυρα της φυλακής.¹⁷ Φαίνεται ότι ο Kant απαιτούσε πάντοτε από τις μυσταγωγικές συνάξεις —είτε αποτελούνταν από ξαφνικά προσηλυτισμένους κρατουμένους είτε από οπαδούς ονειροβλεπτών— να χαμηλώσουν τη φωνή τους, να κάνουν ησυχία. Και όταν το κάνει, η σκέψη να καλέσει την Polizei δεν βρίσκεται ποτέ μακριά. Μήπως οι θορυβώδεις εξωγήινοι ανακαλούν εκείνη την ομάδα ανθρώπων, καθώς και τη δυσφορία του Kant που αναγκαζόταν να τους ακούει τις καλοκαιρινές ημέρες; Μιλώντας ανεξέλεγκτα και ασυλλόγιστα, οι εξωγήινοι συμπεριφέρονται σαν τρελοί ή ευσεβείς εγκληματίες ή μωρά — ο νηπιασμός είναι, βεβαίως, το κυρίαρχο σχήμα λόγου στον Kant για την κοινωνική, πολιτική και διανοητική κατάσταση ανωριμότητας που υποτίθεται ότι ανατρέπεται από τον Διαφωτισμό. Σε ψυχολογικό επίπεδο, πάσχουν από αυτό που ο Kant, νωρίτερα στην Ανθρωπολογία, ονομάζει «φανατισμό», μια παθολογική κατάσταση «συγγενική προς την παραφροσύνη», στην οποία οι «κρίσεις και οι ενοράσεις» προκύπτουν «απευθείας από την εσωτερική αίσθηση, χωρίς τη μεσολάβηση της διάνοιας» (AP, 31). Μιλώντας αναμφίβολα μέσα από την αγωνία του ως μέλος του Weltbürgertum, ο Kant δίνει αμέσως σε αυτή την ασυγκράτητη ψυχολογική κατάσταση μια κοινωνική έκφραση, συγκρίνοντάς την με «τον συρφετό (ignobile vulgus)» και με «τον όχλο, καθώς δεν σκέφτεται» (AP, 29, 30). Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, και ο Freud θα συνδέσει τους «παθιασμένα διεγερμένους όχλους» με μια μορφή τηλεπαθητικής κοινωνικότητας, και μάλιστα θα υποστηρίξει ότι οι αρχαϊκές και οργανικές καταβολές της βρίσκονται στις «άμεσες ψυχικές μεταβιβάσεις» που χαρακτηρίζουν την επικοινωνία μέσα στις «μεγάλες κοινότητες των εντόμων».¹⁸ Συγκροτώντας μια αστόχαστη και αδιαμεσολάβητη πόλη, οι εξωγήινοι του Kant πράγματι συμπεριφέρονται σαν έντομα. Και μόλις μία σελίδα πριν από εκείνη στην οποία ο Kant επικρίνει τους εξωγήινους τηλεπαθητικούς, καλεί τα γήινα έλλογα όντα να πάρουν ως πρότυπό τους τον κόσμο των εντόμων: «Ο άνθρωπος δεν προοριζόταν να ανήκει σε μια αγέλη, όπως τα εξημερωμένα ζώα, αλλά μάλλον, όπως η μέλισσα, να ανήκει στην κοινότητα της κυψέλης. Είναι αναγκαίο γι’ αυτόν να είναι πάντοτε μέλος κάποιας αστικής κοινωνίας» (AP, 247). Όσο κι αν ο Kant —όπως και ο Schelling— έλκεται από την ευταξία, την ισότητα και την ακατάπαυστη δραστηριότητα της οργάνωσης των εντόμων, είναι σαφές από τη σύντομη περιγραφή των εξωγήινων ότι δεν είναι όλες οι κυψέλες ίδιες. Από τη μη γήινη φωλιά λείπει η πολιτισμένη συμπεριφορά: οι κάτοικοί της είναι μέλισσες-δολοφόνοι, killer Bienen. Ωστόσο, σε τόσο στενή γειτνίαση με την ανεπιφύλακτη επιδοκιμασία της ζωής στην κυψέλη από τον Kant, η εξωγήινη κοινωνικότητα εμφανίζεται λιγότερο ως το αντίθετο της ανθρώπινης πολιτισμένης συμπεριφοράς και περισσότερο ως το πιο ανησυχητικό σημάδι ότι αυτή η πολιτισμένη συμπεριφορά υποκρύπτει μέσα της μια βαθιά απολιτισιά. Ποιες είναι οι καταβολές και η σημασία αυτής της ασέβειας; Λέγοντας ακριβώς ό,τι σκέφτονται, οι εξωγήινοι αναμειγνύουν ανεξέλεγκτα την ιδιωτική και τη δημόσια σφαίρα της ύπαρξής τους μέσα σε μια έκσταση επικοινωνησιμότητας. Κυριευμένοι από έναν ακατανίκητο καταναγκασμό να εκφέρουν τις σκέψεις τους και ταυτόχρονα αναγκασμένοι να ακούν τις σκέψεις όλων των άλλων, κινδυνεύουν να διαλυθούν μέσα στον μηχανισμό της σχεσιακότητάς τους. Με άλλα λόγια, οι εξωγήινοι δεν είναι παρά επιφαινόμενα της σημείωσης που τους διασπείρει μέσα στο κοινωνικό όλο, από το οποίο ταυτόχρονα δεσμεύονται αμετάκλητα. Περιορισμένοι σε κόμβους αναμετάδοσης μέσα σε μια πόλη που —θεωρητικά τουλάχιστον— δεν διακρίνεται από ένα απολύτως αποτελεσματικό τηλεπικοινωνιακό δίκτυο, οι εξωγήινοι συγκροτούν μια αναλλοίωτη μνήμη του εαυτού τους. Είναι, θα μπορούσε να πει κανείς, ανοίκειοι πρόδρομοι αυτού που ο Henri Lefebvre ονομάζει «κυβερνοάνθρωπο», του (αρνητικού) ιδεώδους του «ανθρώπου» που αποτελεί το όνειρο των επιστημών του ανθρώπου: εξίσου διαφανή στον εαυτό τους όσο και το ένα στο άλλο, τα πλάσματα του Kant πραγματώνουν με παρόμοιο τρόπο τον θρίαμβο της γνώσης του «ανθρώπου» για τον «άνθρωπο», την ολοκληρωτική διείσδυση του «τεχνικοπρακτικού λόγου» (AP, 179) στις υποθέσεις των αισθανόμενων όντων.¹⁹ Υπό τέτοιες εξαιρετικές συνθήκες, πώς θα μπορούσε κανείς να διακρίνει με ουσιαστικό τρόπο τους «δικούς του» διαλογισμούς από εκείνους κάποιου άλλου; Η μετάδοση σκέψεων με εξαιρετικά μέσα· η υπαγωγή των ατόμων σε έναν νόμο επικοινωνίας που δεν επιδέχεται υποκειμενοποίηση ή βρίσκεται πέρα από αυτήν —η επιταγή να μιλά κανείς υπερβαίνει πάντοτε την επιθυμία οποιουδήποτε συγκεκριμένου εξωγήινου να μιλήσει—· η μηχανικού τύπου αυτοματοποίηση της κοινωνικής συναναστροφής: όπως έχει υποστηρίξει ο Redfield, αυτά είναι τρία μόνο από τα χαρακτηριστικά των τηλεφαινομένων που αντιβαίνουν στη διαίσθηση και θα αποτελέσουν αντικείμενο ολοένα μεγαλύτερης γοητείας κατά τον δέκατο ένατο αιώνα. Για τον Kant πρόκειται για μια παρωδιακή εικόνα της κοινωνικότητας, από την οποία ο φιλόσοφος οπισθοχωρεί με επίγνωση του κινδύνου, ανησυχία και περιφρόνηση.

Συνεχίζεται

Σημειώσεις:


ΕΚΤΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ 2

Συνέχεια από Δευτέρα 9. Νοεμβρίου 2026

ΕΚΤΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ 2

ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟΝ ΠΕΜΠΤΟ ΣΤΑΘΜΟ

Investigaciones Fenomenológicas, n.o 20, 2023, pp. 281 - 467. UNED, Madrid

Antonio Zirión Quijano

Εθνικό Αυτόνομο Πανεπιστήμιο του Μεξικού
azirionq@yahoo.com.mx

...Η ποικιλία των πραγματώσεων εκείνου που κατανοούμε ως υπερβατολογική υποκειμενικότητα είναι ήδη τεράστια στην πραγματικότητα, μέσα στον γεγονικό κόσμο. Το γνωρίζουμε από μια εμπειρία που περιλαμβάνει ως θεμελιώδη παράγοντα την ενσυναίσθηση —την εμπειρία ενός άλλου υποκειμένου. Όμως, επίσης γεγονικά, δηλαδή συμπτωματικά και ενδεχομενικά, συναντούμε έως τώρα μόνο ένα ζωικό είδος του οποίου η υποκειμενικότητα έχει καταστεί έλλογη, δηλαδή το ανθρώπινο είδος, το «δικό μας».... 

Σε αυτή τη γεγονικότητα αναφέρομαι όταν λέω ότι η ταυτότητα της ανθρώπινης υποκειμενικότητας και της υπερβατολογικής υποκειμενικότητας είναι γεγονική και όχι ουσιώδης: συντρέχει χωρίς ειδολογική, ορθολογική αναγκαιότητα. Αυτό δεν εμποδίζει, ωστόσο, αυτή η γεγονικότητα να περικλείει για κάθε ανθρώπινο υποκείμενο μια απόλυτη αναγκαιότητα. Το ίδιο συμβαίνει και με τα άτομα οποιουδήποτε άλλου είδους: αυτό που τα καθιστά υποκείμενα, εγώ, τα οποία μπορούμε να χαρακτηρίσουμε υπερβατολογικά, του ενός ή του άλλου είδους, είναι καθαρή γεγονικότητα, καθαρή ενδεχομενικότητα. Είναι όμως νοητά και άλλα έλλογα είδη, είτε πάνω στη Γη —κάτι που στην εποχή μας φαίνεται πλέον πολύ δύσκολο— είτε έξω από αυτήν, στον Άρη, στον Σείριο —αναφέρω τα παραδείγματα του Husserl— ή οπουδήποτε αλλού. Ο Husserl αναφέρεται σε αυτά και τους αποδίδει μάλιστα την ιδιότητα να είναι —δυνητικά, βεβαίως— συνφορείς, μαζί με εμάς τους ανθρώπους, του νοήματος και του είναι του κόσμου. Μιλά για την «ουσιώδη έννοια του ανθρώπου», η οποία περιλαμβάνει αυτά τα πιθανά έλλογα όντα έξω από τη Γη («ανθρώπους» μη γήινους) και το δικό μας είδος (γήινους ανθρώπους).

Μπορεί τώρα να τεθεί το ακόλουθο δίλημμα: είτε αυτά τα άλλα δυνατά, νοητά είδη είναι ταυτόσημα ή, καλύτερα, όμοια σε όλα με το ανθρώπινο είδος, και προπάντων σε οτιδήποτε αφορά τη σωματικότητά τους, την αισθητικότητά τους και τις διανοητικές τους ικανότητες, έτσι ώστε να δικαιολογείται να ονομάζονται και αυτά «ανθρώπινα», είτε θα υπήρχαν μεταξύ αυτών και του ανθρώπινου είδους σημαντικές διαφορές — διαφορές που, για παράδειγμα, θα καθόριζαν τη δημιουργία σε αυτά ενός πολιτισμού πολύ διαφορετικού από τον ανθρώπινο, αλλά που, παρ’ όλα αυτά, δεν θα αποτελούσαν εμπόδιο στη δυνατότητα να επικοινωνήσουν και να συνεννοηθούν αμοιβαία μαζί μας κτλ. Απ’ όσο γνωρίζω, ο Husserl άφησε στη σκιά αυτό το ζήτημα της σωματικότητας του ανθρώπου σύμφωνα με την «ουσιώδη έννοια του ανθρώπου» που διατύπωσε. Μολονότι δεν είναι δύσκολο να υποθέσουμε ότι αυτή η έννοια έχει συγκροτηθεί σύμφωνα με την πρώτη δυνατότητα, δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι δεν συμπεριλάμβανε σιωπηρά σε αυτήν και τη δεύτερη. Στο σημείο των Ιδεών Ι όπου αναφέρεται σε μια δυνατή «καθολική διεύρυνση της ανθρώπινης κοινότητας», δεδομένου ότι «υπάρχουν ουσιώδεις δυνατότητες επίτευξης αμοιβαίας συνεννόησης» «με τα πνεύματα που ίσως ζουν στους πιο μακρινούς αστρικούς κόσμους»,⁹ ο Husserl πρόσθεσε σε ένα από τα αντίτυπά του μια σημείωση που λέει: «της ανθρώπινης κοινότητας, ανηγμένης στη ζωή της καθαρής συνείδησης και στο καθαρό εγώ»,¹⁰ θέτοντας εκεί το ζήτημα του σώματος, ή το ίδιο το σώμα, εντός παρενθέσεων.

Σε κάθε περίπτωση, και χωρίς να αρνούμαστε τη νομιμότητα —ούτε το ενδιαφέρον— αυτής της δυνατής αναγωγής, αλλά και χωρίς να την υιοθετούμε από την πλευρά μας σε αυτό το σημείο της συζήτησης, μπορούμε να πούμε ότι, σύμφωνα με αυτή την ουσιώδη έννοια του ανθρώπου στον Husserl, είναι νοητή μια υπερβατολογική φιλοσοφική ανθρωπολογία με ευρεία έννοια. Και αυτό που ίσως γίνεται αμέσως φανερό είναι ότι αυτή η έννοια ή αυτή η ιδέα της ανθρωπολογίας δεν είναι αμφισβητήσιμη αν πρόκειται για την πρώτη δυνατότητα, μιας σωματικότητας όμοιας με την ανθρώπινη· γίνεται όμως ήδη πολύ συζητήσιμη αν πρόκειται για τη δεύτερη δυνατότητα, μιας σωματικότητας με πολύ σημαντικές διαφορές.

Υπενθυμίζω εδώ ότι έχω παραδεχτεί πως η ταύτιση της υπερβατολογικής φαινομενολογίας και της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας «θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο (…) στη βάση αυτής της ευρύτατης “ουσιώδους έννοιας του ανθρώπου”» (4E, 71), έτσι ώστε αυτή ακριβώς η έννοια θα έπρεπε επίσης να εμπεριέχεται στο αυγουστίνειο «in interiori homini habitat veritas» —«στο εσωτερικό του ανθρώπου κατοικεί η αλήθεια»—, το οποίο ο Husserl υιοθετεί ως έμβλημα της αυθεντικής φιλοσοφικής ανθρωπολογίας.¹¹ Επειδή όμως πρόκειται για την ευρύτατη έννοια του ανθρώπου, δηλαδή εκείνη που λαμβάνει υπόψη τη δεύτερη δυνατότητα, μπορούμε να αντιληφθούμε ότι η ονομασία, όπως έλεγα στο 4E, είναι ακατάλληλη· ή ακόμη, όπως λέω τώρα, κάπως αλλόκοτη. Ποια είναι η απάντηση του JSM στην «Πέμπτη στάση» σε αυτό το ζήτημα; Απ’ όσο καταλαβαίνω, υπάρχει μια κύρια απάντηση, έντονα αρνητική, και δίπλα της ένα είδος όχι ιδιαίτερα αποφασιστικής παραδοχής εκείνης της πρώτης δυνατότητας — δηλαδή, τελικά, εκείνης της διεύρυνσης της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας ώστε να περιλάβει ανθρώπινα όντα όμοια με εμάς, που δεν κατοικούν στη Γη.

Η αρνητική απάντηση λέει ότι σε αυτές τις σκέψεις πρόκειται μόνο για κενές δυνατότητες ή υποθέσεις και ότι, πάνω σε αυτή τη βάση, δεν μπορεί να ειπωθεί τίποτε επιστημονικά και, προπάντων, δεν μπορούμε να διακινδυνεύουμε κρίσεις για τη φύση της φαινομενολογίας (224, 230, 231, 232). Τι εννοεί ο JSM με μια κενή δυνατότητα ή υπόθεση; Δεν το διευκρινίζει πουθενά, και ίσως θα ήταν άστοχο να θεωρήσουμε ότι γι’ αυτόν πρόκειται απλώς για μια δυνατότητα που δεν έχει πραγματοποιηθεί ή για μια υπόθεση που δεν έχει επαληθευτεί. Το ζήτημα όμως χρειάζεται διευκρίνιση. Μου φαίνεται ότι, για τον σκοπό αυτό, αξίζει να επικαλεστούμε τους στοχασμούς του Husserl ακριβώς γι’ αυτού του είδους τις δυνατότητες. Στο Hua VIII, 57, γράφει τα εξής:

«Το να κατοικούν ανθρώπινα όντα στον Σείριο είναι και για μένα, στον οποίο είναι δεδομένος ένας υπαρκτός χωρικός κόσμος μέσα στην αδιάσπαστη ενότητα της εμπειρίας μου, μια “κενή” δυνατότητα, στον βαθμό που τίποτε στην εμπειρία μου δεν συνηγορεί υπέρ αυτού· σε καμία περίπτωση όμως δεν είναι μια εντελώς κενή δυνατότητα, στον βαθμό που μπορώ να ακολουθήσω πραγματικούς δρόμους εμπειρίας και να αποκτήσω γνώσεις μέσω των οποίων θα έπρεπε τελικά να κριθεί αν υπάρχουν ή όχι τέτοια ανθρώπινα όντα. Στο βασίλειο των, ούτως ειπείν, απόλυτων μυθοπλασιών, οι οποίες δεν προδιαγράφονται μέσα στον χώρο του κόσμου και [δεν] κατοικούν στους ορίζοντές του των “πραγματικών” δυνατοτήτων, δηλαδή εκείνων που εξακολουθούν να μετέχουν κατά κάποιον τρόπο στην ισχύ της συμφωνίας της εμπειρίας —ή, πράγμα που είναι το ίδιο, της καθολικής πραγματικής αντίληψης—, δεν οδηγεί κανένας δρόμος εμπειρίας, κανένας δρόμος του: “εγώ μπορώ” να παρατηρήσω, να αποκτήσω εμπειρική γνώση και να αποφανθώ».

Σύμφωνα με αυτά, το ότι μια δυνατότητα είναι κενή δεν σημαίνει ότι δεν έχει εκπληρωθεί ή πραγματοποιηθεί, αλλά ότι είναι μια δυνατότητα για την οποία δεν υπάρχουν —εκ των πραγμάτων ή, με ισχυρότερη έννοια, κατ’ ουσίαν— πραγματικοί, ενεργοί δρόμοι εμπειρίας μέσω των οποίων θα μπορούσε να κριθεί το ζήτημα προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση. Αν υπάρχουν αυτοί οι δρόμοι, πρόκειται για δυνατότητες που δεν είναι κενές από αυτή την άποψη, ή που δεν είναι «εντελώς κενές», σύμφωνα με τα λόγια του Husserl· και σε αυτή την περίπτωση θα απέμενε μόνο να γνωρίζουμε αν κάτι στην εμπειρία συνηγορεί υπέρ αυτών ή όχι. Στη δική μας περίπτωση, τέτοιοι δρόμοι υπήρξαν και πράγματι ακολουθήθηκαν όσον αφορά τον Άρη· οδήγησαν μάλιστα σε μια αρνητική απόφαση, γι’ αυτό και σήμερα δεν μπορούμε πλέον να χρησιμοποιούμε αυτόν τον πλανήτη ως παράδειγμα ενός δυνατού τόπου κατοίκησης εξωγήινων «ανθρώπινων» όντων, όπως μπορούσε ακόμη να κάνει ο Husserl. Παρόμοιοι δρόμοι ακολουθούνται επίσης στην εξερεύνηση των λεγόμενων εξωπλανητών, ενώ επιπλέον διανοίγονται και διαφοροποιούνται ολοένα περισσότερο. Μπορούν να αποκλειστούν μόνο οι εντελώς κενές δυνατότητες με την έννοια εκείνων των απόλυτων μυθοπλασιών, για τις οποίες δεν υπάρχουν ούτε θα μπορούσαν να υπάρξουν προσπελάσιμοι δρόμοι εμπειρίας και, κατά μείζονα λόγο, τίποτε που να συνηγορεί υπέρ αυτών.

Θα συμφωνούσα λοιπόν να αφαιρεθούν από τα κείμενά μου όλες οι κενές δυνατότητες αυτού του τελευταίου είδους. Αυτό που δεν μπορούμε να κάνουμε είναι να κατανοήσουμε την κενότητα μιας δυνατότητας ως απλή έλλειψη γεγονικής πραγματοποίησης ή εκπλήρωσης, γιατί αυτό θα καθιστούσε αδύνατο κάθε λόγο για δυνατότητες ως τέτοιες. Αν κάποτε κάτι θα συνηγορήσει υπέρ της ύπαρξης ανθρώπινων όντων έξω από τη Γη ή —πράγμα που θα φαινόταν πιθανότερο— μη ανθρώπινων έλλογων ζώων, πέρα από τις απλές πιθανότητες, παρότι αυτές κάθε άλλο παρά χαμηλές είναι, δεν μπορώ να το γνωρίζω. Αυτό όμως δεν είναι καθόλου αποφασιστικό για να θεωρήσουμε αυτές τις δυνατότητες ως αυτό που είναι:
«πραγματικές» δυνατότητες, με δρόμους εμπειρίας τους οποίους οι υπαρκτοί άνθρωποι έχουν πράγματι αρχίσει να διανύουν εδώ και πολλά χρόνια.¹² Στη συζήτηση αυτού του σημείου, ο JSM φτάνει, μου φαίνεται, να αποδέχεται την πρώτη δυνατότητα της «ουσιώδους έννοιας του ανθρώπου», δηλαδή το να περιλαμβάνει αυτή τα δυνατά έλλογα όντα που δεν ανήκουν στο δικό μας είδος εδώ στη Γη και είναι όμοια με το ανθρώπινο είδος. Αυτή την ομοιότητα την εντοπίζει στο «βιωμένο σώμα». Γράφει:
«Και είναι προφανές ότι, με βάση την ουσιώδη έννοια του ανθρώπου, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την ύπαρξη σε άλλους πλανήτες όντων που να ανταποκρίνονται στην ίδια αυτή έννοια του ανθρώπου και τα οποία, αν έχουν το βιωμένο σώμα όπως το έχουμε εμείς, θα είναι ανθρώπινα όντα όπως εμείς.
Με αυτό όμως λέω απλώς ότι, αν συναντήσουμε όντα όπως εμείς, τότε, ακριβώς, θα είναι ανθρώπινα όντα». (232)


Αυτή η διατύπωση μου φαίνεται πολύ σημαντικό βήμα προόδου, γιατί με αυτήν βρισκόμαστε πολύ κοντά στο να μπορέσουμε να εδραιώσουμε —πάντοτε υπό την προϋπόθεση που ήδη διατύπωσα— την ταύτιση της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας και της υπερβατολογικής φαινομενολογίας στη βάση αυτής της ουσιώδους έννοιας του ανθρώπου. Θα είχαμε λοιπόν έτσι μια φιλοσοφική ανθρωπολογία με ευρεία έννοια, ταυτισμένη με την υπερβατολογική φαινομενολογία —υπό την προϋπόθεση με την οποία εργαζόμαστε. Και θα απέμενε μόνο η συμφωνία σχετικά με τη φιλοσοφική ανθρωπολογία με την ευρύτατη έννοια.

Το ερώτημα που πρέπει να τεθεί στον JSM είναι αν, κατά τη γνώμη του, μπορούμε πράγματι να αποκλείσουμε τα έλλογα ζώα που ενδεχομένως θα συναντήσουμε κάπου στον κόσμο, εφόσον δεν έχουν «το βιωμένο σώμα όπως εμείς». Με ένα σώμα πολύ διαφορετικό από το δικό μας, αλλά με την ικανότητα να επικοινωνούν και να συνεννοούνται μαζί μας, ακόμη και, ας πούμε, να μοιράζονται μαζί μας τις επιστημονικές, φιλοσοφικές, ακόμη και υπερβατολογικές-φαινομενολογικές γνώσεις τους, θα εντάσσονταν άραγε στην ουσιώδη έννοια του ανθρώπου, έτσι ώστε να τα περιλαμβάνει η φιλοσοφικά αυθεντική ανθρωπολογία μας; Εδώ η συζήτηση φαίνεται να περιορίζεται σε ένα ζήτημα ονομασιών, γιατί εγώ αποδέχομαι τη δυνατότητα αυτών των έλλογων όντων, απλώς δεν θα τα αποκαλούσα ανθρώπινα και, κατά συνέπεια, δεν θα δεχόμουν να τα περιλαμβάνει η φιλοσοφική ανθρωπολογία. Το αποτέλεσμα θα ήταν ότι αυτή δεν θα μπορούσε να ταυτιστεί με την υπερβατολογική φαινομενολογία, η οποία θα τα θεωρούσε πράγματι υποκείμενα άξια μελέτης —και μάλιστα μιας μελέτης με νέο ενδιαφέρον σε σύγκριση με τη μελέτη των ανθρώπινων υποκειμένων, καθώς το «βιωμένο σώμα» τους θα καθόριζε μια νέα αισθητικότητα και μια νέα συγκρότηση κόσμων και πολιτισμού—, όπως άλλωστε θεωρεί ήδη και τα μη ανθρώπινα ζώα που γνωρίζουμε.¹³ Όπως όμως λέω, φαίνεται ότι στον JSM αυτή η δυνατότητα φαίνεται κενή, οπότε εδώ καταλήγουμε σε μια διαφωνία που δεν γνωρίζω αν μπορεί να αρθεί με τον στοχασμό του Husserl σχετικά με το νόημα αυτών των μορφών κενότητας. Πιστεύω ότι, όσον αφορά το σημείο που τουλάχιστον για μένα είναι το κυριότερο της αντιπαράθεσης, βρισκόμαστε ακριβώς σε αυτή την κατάσταση.

II Άλλα σημαντικά σημεία που συνδέονται με το κύριο ζήτημα

Σε συνάρτηση με το κύριο θέμα που μόλις εξέθεσα, προέκυψαν, συνυφασμένα με αυτό, και άλλα πολύ σημαντικά θέματα, τα οποία αξίζει να διατυπωθούν συνοπτικά, μαζί με τη θέση μου απέναντί τους. Άλλα παρεμπίπτοντα ή περιφερειακά θέματα θα εξεταστούν στο δεύτερο μέρος αυτής της απάντησης. Ίσως το σημαντικότερο από αυτά τα θέματα είναι εκείνο της λεγόμενης «υπερβατολογικής διάστασης» του ανθρώπου. Ο ίδιος ο Husserl χρησιμοποιεί αυτή την έκφραση σε διάφορα σημεία.¹⁴ Το ζήτημα είναι πώς πρέπει να κατανοηθεί η σχέση ανάμεσα σε αυτή τη διάσταση και σε εκείνη που, σε αντιδιαστολή, θα μπορούσε να ονομαστεί φυσική διάσταση του ανθρώπου. Στον «Πρόλογο» έγραψα ότι το «απόλυτο εγώ», το «υπερβατολογικό υποκείμενο» του οποίου τις δομές συνείδησης μελετά η υπερβατολογική φαινομενολογία, δεν είναι ο άνθρωπος ούτε το υποκείμενο κάποιου ζωικού είδους κτλ. (1E, 218). Εξακολουθώ να το πιστεύω.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αρνούμαι ή απορρίπτω την αυτοαντικειμενοποίηση του υπερβατολογικού εγώ, η οποία συμβαίνει μέσα σε μια διαδικασία που είναι συγχρόνως διαδικασία εγκοσμίωσης. Έτσι, μπορεί να ειπωθεί ότι, ήδη κατά την επιτέλεση αυτής της διαδικασίας, που είναι διαρκής, πρόκειται κατά μία έννοια για το ίδιο υποκείμενο, τη μία φορά κατανοημένο ως υπερβατολογικό και την άλλη ως ανθρώπινο ή ζωικό υποκείμενο. Αυτό είναι που ο JSM παρουσιάζει ως «θεωρία των ανθρώπινων διπλοτύπων», η οποία αποτελεί «βασική προϋπόθεση της ανθρωπολογίας με φαινομενολογικές ρίζες» (209), αφού «δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τον άνθρωπο ανεξάρτητα από την υπερβατολογική του διάσταση» (218).

Εμένα, ωστόσο, μου φαίνεται ότι υπάρχει ένα πρόβλημα, τουλάχιστον στον τρόπο με τον οποίο ο JSM διατυπώνει αυτή τη δυαδικότητα ή διττότητα. Η προσέγγισή του φαίνεται να συγκρούεται σαφώς με τις διάφορες διατυπώσεις με τις οποίες ο Husserl αναφέρεται σε αυτήν, και ιδιαίτερα με εκείνη του Παραρτήματος XXXII του όγδοου τόμου της Husserliana, ενός κειμένου —ίσως του 1924— γνωστού επειδή σε αυτό διατυπώνεται η ρήση ότι «η ιστορία είναι το μεγάλο factum του απόλυτου είναι» (Hua VIII, 506). Ο Husserl αναφέρεται εκεί στα απόλυτα εγώ (egos), τα οποία,
«στην αμοιβαία επικοινωνιακή τους αναφορά, υπάρχουν απολύτως και είναι από κοινού οι απόλυτοι φορείς του κόσμου, χωρίς τα ίδια να αποτελούν μέρος του κόσμου. Δεν είναι ουσίες με την έννοια εμπειρικών “πραγματικοτήτων”, υποστρώματα “πραγματικών” ιδιοτήτων. Είναι μάλλον το απόλυτο, η υποκειμενικότητα χωρίς τη στοχαστική ζωή της οποίας, που είναι μια γνωστική συγκρότηση με την ευρύτατη έννοια, δεν θα υπήρχε καμία πραγματική ουσία. Καθώς αυτά τα εγώ δεν υπάρχουν μόνο για τον εαυτό τους, αλλά και το ένα για το άλλο, ως alter egos, μπορούν να υπάρχουν κατ’ αυτόν τον τρόπο μόνο μέσω μιας ουσιοποιητικής νοηματοδότησης, την οποία επιβάλλουν αμοιβαία το ένα στο άλλο και στον εαυτό τους. Αυτή είναι η ουσιοποίηση και η πραγματοποίηση —με την έννοια της Realität—¹⁵ της ζωικότητας και της ανθρωπινότητας. Τα εγώ λοιπόν —τα εγώ, όχι οι άνθρωποι— έχουν διπλό νόημα: ένα απόλυτο είναι και ένα εμφανίζεσθαι στον εαυτό τους και το ένα στο άλλο —μέσω μιας κατάληψης που επιτελείται πάνω στα ίδια— ως ζωικά και ανθρώπινα υποκείμενα, τα οποία εμψυχώνουν σώματα μέσα στον κόσμο και ανήκουν, ως μη ανθρώπινα ζώα και ως άνθρωποι, στον ουσιακό-πραγματικό κόσμο».¹⁶


Μολονότι σε αυτό το απόσπασμα δεν χρησιμοποιείται η λέξη «υπερβατολογικός», είναι σαφές από τα συμφραζόμενα ότι σε αυτό αναφέρεται όταν μιλά για απόλυτο είναι. Αξιοπρόσεκτο είναι επίσης το γεγονός ότι ο Husserl μιλά εδώ γενικά για τη ζωικότητα, στην οποία περιλαμβάνονται τα μη ανθρώπινα ζώα. Και αυτά λοιπόν είναι, κατά μία από τις σημασίες τους, απόλυτα όντα και όχι μέρη του κόσμου. Συνοψίζοντας, και όσον αφορά ειδικά τον άνθρωπο, στον Husserl η διττότητα είναι διττότητα του εγώ και όχι του ανθρώπου: ο άνθρωπος αποτελεί μόνο το ένα από τα μέρη ή τις πλευρές της διττότητας. Οι δύο όροι της διττότητας δεν βρίσκονται μέσα στον άνθρωπο, ο οποίος είναι μέσα στον κόσμο: ο άνθρωπος είναι μόνο ο ένας από τους όρους.

Σημειώσεις:

9
Το πλήρες παράθεμα είναι το εξής: «Μολονότι εκ των πραγμάτων δεν βρίσκονται ούτε μπορούν να βρίσκονται όλοι με όλους σε σχέση “ενσυναίσθησης”, αμοιβαίας συνεννόησης, όπως, για παράδειγμα, εμείς δεν βρισκόμαστε σε τέτοια σχέση με τα πνεύματα που ίσως ζουν στους πιο μακρινούς αστρικούς κόσμους, ωστόσο, από άποψη αρχής, υπάρχουν ουσιώδεις δυνατότητες να επιτευχθεί αμοιβαία συνεννόηση, δηλαδή και δυνατότητες οι εκ των πραγμάτων χωρισμένοι κόσμοι εμπειρίας να ενωθούν, μέσω συνδέσεων ενεργού εμπειρίας, σε έναν και μόνο διυποκειμενικό κόσμο, το σύστοιχο του ενιαίου κόσμου των πνευμάτων —της καθολικής διεύρυνσης της ανθρώπινης κοινότητας». (Hua III/1, 102–103· Ιδέες Ι, σ. 186)
10 Hua III/2, 497: σημείωση στο αντίτυπο D, στη σ. 103 του Hua III/1. Στις Ιδέες Ι, σ. 524, σημείωση 444.
11 Στο 4E παραπέμπω στα δύο σχεδόν σύγχρονα μεταξύ τους κείμενα του Husserl: σε εκείνο του Hua XXXIV, 246, που αναφέρεται στη «φιλοσοφικά αυθεντική ανθρωπολογία» —όπως πρέπει να διορθωθεί η μετάφραση, σύμφωνα με όσα ήδη είπα— και σε εκείνο του Hua XV, όπου εμφανίζεται η ουσιώδης έννοια του ανθρώπου.
12 Για το ζήτημα των κενών και των μη κενών —πραγματικών— δυνατοτήτων, βλ. επίσης Hua XXXVI, 37, 61, 116 και 118.
13 Παρενθετικά: δεδομένης της πραγματικής ποικιλομορφίας των ζωικών ειδών που υπάρχουν πάνω στη Γη, θα φαινόταν απολύτως φυσικό, λαμβάνοντας υπόψη τον επαγωγικό χαρακτήρα της εμπειρίας του κόσμου, να αναμένουμε ότι τα έλλογα όντα που ενδεχομένως θα συναντούσαμε θα είχαν ένα βιωμένο σώμα διαφορετικό ή πολύ διαφορετικό από το δικό μας. Η αμερικανική ταινία Arrival (2016), σε σκηνοθεσία του Denis Villeneuve και σενάριο του Eric Heisserer, βασισμένη στο διήγημα Η ιστορία της ζωής σου (Story of Your Life) του Ted Chiang, επινοεί ακριβώς τέτοιου είδους έλλογα όντα.
14 Για παράδειγμα, στο Hua VI, 104, 209, 214, 215, και αλλού.
15 Εφιστώ την προσοχή του αναγνώστη στο ότι, όπως και στις μεταφράσεις μου έργων του Husserl, χρησιμοποιώ εδώ πλάγια στοιχεία για να επισημαίνω πότε ο όρος πραγματικότητα ή τα παράγωγά του —όπως πραγματοποίηση— προέρχονται από το γερμανικό Realität και όχι από το Wirklichkeit.
16 Το κείμενο που παρέφρασα είναι το Παράρτημα XXXII στο Hua VIII, 505–506.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΙ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 1

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΙ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 1

María Isabel Santa Cruz

Πανεπιστήμιο του Μπουένος Άιρες
Εθνικό Συμβούλιο Επιστημονικών και Τεχνικών Ερευνών


Revista Latinoamericana de Filosofía, τ. XXXVIII, αρ. 1 — Φθινόπωρο 2012

ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Ένα από τα κείμενα των οποίων η ανάγνωση και ο σχολιασμός ήταν σχεδόν υποχρεωτικά στις μεσοπλατωνικές και νεοπλατωνικές σχολές ήταν η πραγματεία Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Δεν διαθέτουμε τεκμήρια ότι ο Πλάτων ανέπτυξε κάτι τόσο επεξεργασμένο όσο οι αριστοτελικές κατηγορίες, αλλά ήδη η αρχαιότητα διέκρινε στους διαλόγους μια προαναγγελία τους. Τα κείμενα και οι μαρτυρίες που διαθέτουμε επιτρέπουν να υποστηρίξουμε ότι ο Πλάτων είχε ήδη σαφή αντίληψη της διάκρισης μεταξύ ορισμένων από εκείνα που ο Αριστοτέλης ονόμασε αργότερα «κατηγορίες», τουλάχιστον της ουσίας, της ποιότητας, της ποσότητας και των πρός τι. Το άρθρο εστιάζει σε ορισμένες πτυχές της αριστοτελικής πραγμάτευσης της κατηγορίας των πρός τι και επιχειρεί να δείξει ότι σε αυτήν υπάρχουν στοιχεία ήδη παρόντα στους διαλόγους του Πλάτωνα.

ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: Πλάτων – Αριστοτέλης – Κατηγορίες – Πρός τι

Ο 1ος αιώνας π.Χ. — εποχή κατά την οποία, μετά την καταστροφή που προκάλεσε ο Σύλλας, διαλύονται οι περισσότερες φιλοσοφικές σχολές της Αθήνας και σχηματίζονται πολυάριθμα φιλοσοφικά ιδρύματα σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου — αποτελεί αναμφίβολα ορόσημο θεμελιώδους σημασίας για την εξέλιξη της αρχαίας φιλοσοφίας. Πράγματι, παρατηρείται τότε εκείνο που ο Gigon ονόμασε «ανανέωση της φιλοσοφίας», (1) η οποία χαρακτηρίζεται όχι μόνο από την κυκλοφορία των εσωτερικών συγγραμμάτων του Αριστοτέλη, αλλά και από το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τη φιλοσοφία του Πλάτωνα· σε αυτά προστίθενται η κυκλοφορία πυθαγόρειων συγγραμμάτων και η αναγέννηση ενός αυθεντικού σκεπτικισμού.

Δύο κυρίως αλληλένδετα στοιχεία χαρακτηρίζουν αυτή την ανανέωση: η απαίτηση επιστροφής στις αντιλήψεις των μεγάλων δασκάλων του παρελθόντος και η σημασία των γραπτών κειμένων, τα οποία ήταν απαραίτητα για την επίλυση φιλοσοφικών διαφωνιών στο εσωτερικό των σχολών. Η οργάνωση των σχολών, κατά την περίοδο που αρχίζει από τον 1ο αιώνα π.Χ., μετασχηματίζεται, ενώ συγχρόνως αλλάζει και η μεθοδολογία της διδασκαλίας. Τα μαθήματα φιλοσοφίας αφιερώνονται πρωτίστως στον σχολιασμό κειμένων, και η κύρια σχολική άσκηση, κατά την περίοδο μεταξύ του 1ου αιώνα π.Χ. και του 3ου αιώνα μ.Χ., συνίσταται στην εξήγησή τους· έτσι, η ερμηνευτική δραστηριότητα — η οποία ασφαλώς ασκούνταν και προηγουμένως — καθίσταται κυρίαρχη. (2) Στις σχολές εκείνης της εποχής συνηθίζεται να συζητείται αν ο Αριστοτέλης είχε επεξεργαστεί τις διδασκαλίες του ακολουθώντας στενά τον Πλάτωνα και αν ο Πλάτων, με τη σειρά του, εξαρτιόταν από τον Πυθαγόρα. Αυτές οι συζητήσεις προέκυπταν όχι τόσο από πολεμική διάθεση όσο από την επιδίωξη νομιμοποίησης των ίδιων των δογματικών επιλογών, οι οποίες έπρεπε να βρίσκουν στήριγμα στα διαθέσιμα γραπτά κείμενα. (3)

Όπως είναι γνωστό, στους μεσοπλατωνικούς υπήρχε ισχυρή τάση αναζήτησης σύγκλισης μεταξύ Πλάτωνα και Αριστοτέλη. Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκαν οι νεοπλατωνικοί, οι οποίοι, με διαφορετικούς τρόπους, πραγματοποίησαν έναν μετασχηματισμό τόσο του Πλάτωνα όσο και του Αριστοτέλη, παρακινούμενοι κυρίως από την επιθυμία εναρμόνισης των δύο συγγραφέων. (4) Ο Σιμπλίκιος (Εἰς τὰς Κατηγορίας 7, 23–32, έκδ. Kalbfleisch), για παράδειγμα, λέει ότι ο καλός σχολιαστής θα έπρεπε να βρίσκει συμφωνία μεταξύ Πλάτωνα και Αριστοτέλη στα περισσότερα σημεία. (5) Σε κάθε περίπτωση, μπορούμε να πούμε ότι, γενικά, η προϋπόθεση για έναν νεοπλατωνικό είναι πως, όταν υπάρχει ασυμφωνία, εκείνος που έχει δίκιο είναι ο Πλάτων. (6)

Ένα από τα κείμενα των οποίων η ανάγνωση και ο σχολιασμός ήταν σχεδόν υποχρεωτικά στις σχολές ήταν η πραγματεία Κατηγορίες του Αριστοτέλη. Γνωρίζουμε ότι το έργο γνώρισε μεγάλη διάδοση, άσκησε αξιοσημείωτη επίδραση στην ιστορία της φιλοσοφίας και αποτέλεσε αντικείμενο εκτενών σχολιασμών. Οι πρώτοι από αυτούς ήταν του Πορφυρίου (7) και, μεταγενέστερα, του Δεξίππου — 4ος αιώνας μ.Χ. —, του Αμμωνίου — 5ος αιώνας μ.Χ. —, του Σιμπλικίου, του Φιλοπόνου, του Ολυμπιοδώρου, του Ηλία και του Δαβίδ — 6ος αιώνας μ.Χ. Ήδη από την αρχαιότητα, η γένεση της αριστοτελικής θεωρίας των κατηγοριών, καθώς και η ίδια η φύση των κατηγοριών, αποτέλεσαν αντικείμενο συζήτησης. Από τότε συζητήθηκε ακόμη και η γνησιότητα της πραγματείας· και ανάμεσα στους σύγχρονους ερμηνευτές που τη θεωρούν γνήσια υπάρχουν εκείνοι που πιστεύουν ότι δεν αντανακλά τη σκέψη ενός ώριμου Αριστοτέλη, αλλά αποτελεί πρώιμο έργο, εγγύτερο στον Πλάτωνα.

Ο σκοπός μου στην παρούσα εργασία είναι, βεβαίως, περιορισμένος. Θα αναφερθώ σύντομα, σχεδόν εισαγωγικά, σε ορισμένα χωρία των πλατωνικών διαλόγων, στα οποία — ακόμη και σύμφωνα με μαρτυρίες μεσοπλατωνικών — προδιαγράφεται η διάκριση σε κατηγορίες που χάραξε με σαφήνεια ο Αριστοτέλης. Έπειτα θα διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με την πραγμάτευση της κατηγορίας των πρός τι από τον Αριστοτέλη στις Κατηγορίες. Δεν επιδιώκω, καθώς αυτό θα ήταν υπερβολικά φιλόδοξο, να εξετάσω τα πολλαπλά προβλήματα που εμπεριέχει το ζήτημα και τα οποία οι σχολιαστές, ήδη από την αρχαιότητα, έχουν εκθέσει με περισσότερη ή λιγότερη λεπτομέρεια: το καθεστώς των πρός τι, την πολυπλοκότητά τους, τον περιεκτικό τους χαρακτήρα, τη σχέση τους με τις άλλες κατηγορίες ή την ιστορία της ερμηνείας τους. Θα επικεντρωθώ μόνο σε ορισμένα σημεία, με πρόθεση να εξετάσω σε ποιον βαθμό υπάρχουν σε αυτή την πραγμάτευση στοιχεία ήδη παρόντα στον Πλάτωνα. (8)

I. Κατηγορίες

Τα κείμενα και οι μαρτυρίες που διαθέτουμε μας παρέχουν στοιχεία που επιτρέπουν να υποστηρίξουμε ότι ο Πλάτων είχε ήδη σαφή αντίληψη της διάκρισης μεταξύ ορισμένων από εκείνα που ο Αριστοτέλης ονόμασε αργότερα «κατηγορίες», τουλάχιστον της ουσίας, της ποιότητας, της ποσότητας και των πρός τι· σε αυτές θα μπορούσαν να προστεθούν το να βρίσκεται κάτι σε έναν τόπο, το να βρίσκεται σε έναν χρόνο, το να ενεργεί και το να πάσχει. Βεβαίως, δεν διαθέτουμε τεκμήρια ότι ο Πλάτων ανέπτυξε κάτι τόσο επεξεργασμένο όσο οι αριστοτελικές κατηγορίες, (9) αλλά ήδη η αρχαιότητα διέκρινε στους διαλόγους μια προαναγγελία τους. Πράγματι, στον μεσοπλατωνισμό, τόσο ο συγγραφέας του ανώνυμου σχολίου στον Θεαίτητο (10) όσο και ο Αλκίνοος εντοπίζουν τις κατηγορίες στα γραπτά του Πλάτωνα.

Υπάρχουν, αναμφίβολα, πολλά σημεία επαφής μεταξύ του Διδασκαλικού του Αλκινόου (11) και του ανώνυμου σχολίου στον Θεαίτητο. (12) Ένα από αυτά είναι ακριβώς η ανεύρεση των αριστοτελικών κατηγοριών στον Πλάτωνα. Γνωρίζουμε ότι στις πλατωνικές σχολές των πρώτων αιώνων ακολουθήθηκαν δύο κατευθύνσεις ως προς τις κατηγορίες του Αριστοτέλη: η αποδοχή ή η απόρριψή τους. (13) Τόσο ο Αλκίνοος όσο και ο ανώνυμος σχολιαστής του Θεαιτήτου — σε αντίθεση με τον Λούκιο και τον Νικόστρατο, οι οποίοι επιτίθενται στις Κατηγορίες — αποδέχονται πλήρως την αριστοτελική διδασκαλία των κατηγοριών, ακολουθώντας πιθανότατα το παράδειγμα του Αντιόχου.

Το ανώνυμο σχόλιο στον Θεαίτητο εντοπίζει τις κατηγορίες της ουσίας, της ποσότητας, της ποιότητας και της σχέσης στον Θεαίτητο 152d. Σε αυτό το τμήμα του διαλόγου ο Πλάτων εκθέτει την αντίληψη για το αλάθητο της αισθητηριακής αντίληψης και τη «μυστική διδασκαλία», δηλαδή την ηρακλείτεια θέση της ροής, η οποία ταυτίζεται εκεί με τη σχετικιστική θέση του Πρωταγόρα. Το χωρίο, που παρουσιάζει ερμηνευτικές δυσκολίες, (14) έχει ως εξής: «Θα αναφέρω κι εγώ μια εξήγηση που δεν είναι καθόλου κοινότοπη: ότι τίποτε δεν είναι ένα καθ’ εαυτό [= δεν είναι ένα και μοναδικό πράγμα] και ότι τίποτε δεν θα μπορούσες να το χαρακτηρίσεις ορθά ούτε ως κάτι ούτε ως ποιοτικά προσδιορισμένο με οποιονδήποτε τρόπο (ἓν μὲν αὐτὸ καθ’ αὑτὸ οὐδέν ἐστιν, οὐδ’ ἄν τι προσείποις ὀρθῶς οὐδ’ ὁποιονοῦν τι)· αν το χαρακτηρίσεις μεγάλο, θα φανεί και μικρό, και αν βαρύ, θα φανεί ελαφρύ, και έτσι σε όλες τις περιπτώσεις, αφού τίποτε δεν είναι ένα — ούτε κάτι προσδιορισμένο ούτε κάτι ποιοτικά προσδιορισμένο (μήτε τινὸς μήτε ὁποιονοῦν)» (152d1–6).


Εκείνο που λέει ο Πλάτων είναι ότι τίποτε δεν είναι ένα πράγμα με την έννοια κάποιου προσδιορισμένου όντος, ούτε είναι ένα ως ποιότητα που κατηγορείται για κάποιο x. Το πράγμα δεν επιδέχεται ποτέ μία και μοναδική περιγραφή· εκείνο που δεν παραμένει και δεν διαθέτει σταθερότητα δεν μπορεί να δεχθεί έναν προσδιορισμό όπως «αυτό» ή «εκείνο» — πρβλ. Τίμαιος 49d–e. (15) Θα μπορούσαμε να πούμε ότι τίποτε δεν είναι ούτε υποκείμενο κατηγόρησης ούτε κατηγόρημα ενός υποκειμένου, στον βαθμό που τα πάντα βρίσκονται σε συνεχή μεταβολή. Το να χαρακτηρίζουμε κάτι ως τι αποτελεί αναμφίβολα απάντηση στην ερώτηση «τι είναι;», ενώ το να χαρακτηρίζουμε κάτι ως ὁποιονοῦν σημαίνει ότι απαντούμε στην ερώτηση «πώς είναι;» ή «ποιας ποιότητας είναι;».

Ο σχολιαστής παραθέτει το χωρίο και προσθέτει ως εξήγηση σε αυτό το σημείο: «Τίποτε δεν είναι αυτό καθ’ εαυτό (αὐτὸ καθ’ αὑτό), δηλαδή τίποτε δεν έχει υπόσταση (ὑπόστασιν) από μόνο του, δηλαδή τίποτε δεν υπάρχει αυτοτελώς, αλλά τα πάντα υπάρχουν σε σχέση με κάτι (οὐδὲν κατὰ ἰδίαν, ἀλλὰ πάντα πρός τι)». Και προσθέτει αμέσως: «[Ο Πλάτων] δηλώνει την ουσία όταν λέει: “τίποτε δεν θα μπορούσες να το χαρακτηρίσεις ως κάτι”, διότι το κάτι (τὸ τί) φανερώνει την ουσία (οὐσίαν)· και [δηλώνει] την ποσότητα (τὸ ποσόν) όταν λέει: “ένα αυτό καθ’ εαυτό” (ἓν μὲν αὐτὸ καθ’ αὑτό)· και [δηλώνει] την ποιότητα (τὸ ποιόν) μέσω του “ποιοτικά προσδιορισμένο με οποιονδήποτε τρόπο” (ὁποιονοῦν τι)». Παραθέτει εκ νέου: «“Αν το χαρακτηρίσεις μεγάλο, θα φανεί και μικρό, και αν βαρύ, θα φανεί ελαφρύ”. Το μεγάλο και το μικρό, το βαρύ και το ελαφρύ υπάγονται στα πρός τι (τῶν πρός τι)· πράγματι, εξετάζονται σύμφωνα με τη σχέση τους προς κάτι άλλο ([τὴν] πρὸς ἕτερον σχέσ[ιν])».

Πέρα από όσα λέει ο σχολιαστής, το ίδιο το κείμενο του Θεαιτήτου επιτρέπει να σκεφτούμε ότι ο Πλάτων προσφέρει κατά κάποιον τρόπο μια προαναγγελία των αριστοτελικών κατηγοριών. Τουλάχιστον η διάκριση μεταξύ ουσίας και ποιότητας είναι σαφής και, με κάποια προσπάθεια, θα μπορούσε αναμφίβολα να αναγνωριστεί η κατηγορία της ποσότητας. Τα πρός τι, μολονότι δεν παρουσιάζονται ρητά σε αυτό το χωρίο, εμπλέκονται ήδη στο παράδειγμα του ανέμου που δίνεται αμέσως προηγουμένως — ψυχρός για τον έναν και μη ψυχρός για τον άλλον· τίποτε δεν είναι αφ’ εαυτού κάτι ή κάτι ποιοτικά προσδιορισμένο, αλλά πάντοτε σε σχέση με κάποιον ή με κάτι άλλο.


Από την άλλη πλευρά, στο 182a–b ο Πλάτων καθιερώνει με σαφήνεια μια διάκριση μεταξύ «ποιότητας» (ποιότης) και ποιοτικά προσδιορισμένου όντος ή ποιοτικού προσδιορισμού (ποιόν), την οποία επαναλαμβάνει ο Αριστοτέλης, και χρησιμοποιεί τον αφηρημένο όρο ποιότης: πρόκειται για την πρώτη εμφάνιση του όρου στη σωζόμενη ελληνική γραμματεία. Ο Πλάτων τον χρησιμοποιεί εδώ για μοναδική φορά και, σύμφωνα με τον Σιμπλίκιο (Εἰς τὰς Κατηγορίας 208, 23–28, έκδ. Kalbfleisch), ο οποίος παραθέτει το χωρίο του Θεαιτήτου, πρόκειται για νεολογισμό που έπλασε ο ίδιος ο Πλάτων.

Συνεχίζεται

Σημειώσεις:


EDMUND HUSSERL: ΕΞΙΔΑΝΙΚΕΥΣΗ ΚΑΙ ΔΟΞΑ (=Η ΑΡΧΑΙΑ ΓΝΩΜΗ) – IDEALISIERUNG UND DOXA

Antonio Aguirre

Ξεκινάμε με μια ματιά στο κεντρικό θέμα του όψιμου έργου του Husserl “Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale Phänomenologie” – «Η κρίση των ευρωπαϊκών επιστημών και η μεταφυσική φαινομενολογία» Ο. Husserl αφιερώνει πολλά σημεία του κεντρικού του κειμένου, καθώς και των πραγματειών και συμπληρωμάτων που περιέχονται στον ίδιον τόμο, στην αντίθεση ή αντιπαραβολή μεταξύ ενός πράγματος και των ιδιοτήτων του, όπως το χρώμα, ο ήχος κι η μυρωδιά, στη συγκεκριμένη, υποκειμενική και σχετική καθημερινότητά τους, και του αντικειμενοποιημένου απ’ την άλλη και μη σχετικοποιημένου ιδίου πράγματος ως επιστημονικού αντικειμένου. Όπου και πρόκειται, αντί για τον ήχο ή τον θόρυβο που ακούμε ή το χρώμα που βλέπουμε, για ταλαντώσεις, ντεσιμπέλ και μήκη κύματος. Στον «κόσμο της ζωής» ή «ζωντανό κόσμο» (“Lebenswelt”) αντιπαρατίθεται ο αντικειμενικά επιστημονικός και επιζητών την ακρίβεια κόσμος. Πραγματεύεται λοιπόν εδώ ο Husserl και τις δυό αυτές υπαρξιακές και γνωστικές σφαίρες, στην ανταγωνιστική τους αντίθεση αλλά και στην ειλικρινή τους αλληλοδιείσδυση.
Η «Κρίση…» είναι μεν ένα συστηματικό έργο, οι σκέψεις και τα θέματα όμως που αποτελούν αυτό το σύστημα έχουν συχνά τη μορφή μιας ιστορικής παρουσίασης. Και λαμβάνουν, ανάλογα με τον χρόνο ή την εποχή, όπου τα παρατηρεί να γεννιούνται και να επιδρούν ο Husserl, διαφορετικά σχήματα. Το πιο σαφές παράδειγμα γι’ αυτό είναι η 9η Παράγραφος, όπου και επιχειρεί ο Husserl μια διεξοδική ανάλυση της αναφερθείσας αντιπαράθεσης μεταξύ ενός πράγματος, το οποίο θεωρούμε ή αντιλαμβανόμαστε (ενός «ζωντανού» δηλ. πράγματος…), και ενός «επιστημονικού» πράγματος. Στόχος της κριτικής του είναι ο Γαλιλαίος. Ο Husserl κατηγορεί τον Γαλιλαίο, ότι επιχείρησε να «μαθηματικοποιήση τη φύση», περικαλύπτοντας έτσι κάθε συγκεκριμένο και ορατό Δεδομένο με ένα «ιδεατό ένδυμα αντικειμενικών και επιστημονικών αληθειών». Τα ίδια τα μαθηματικά είναι κατά τον Husserl μια εξιδανίκευση, που ξεκινά όμως ιστορικά από πραγματικά σώματα και περιστατικά ή συμβάντα. Οι έννοιες, τα θεωρήματα και οι μορφές της μαθηματικής επιστήμης είναι Ιδέες. Κι αυτή η (ιδεατή…) φύση τους τούς παρέχει τη δυνατότητα, να έχουν έναν χαρακτήρα ακρίβειας. Γενικοποιώντας λοιπόν την αναφορά στον Γαλιλαίο μπορούμε να πούμε, πως εκφράζει ο Husserl στην «Κρίση…» τη θέση, ότι η εφαρμογή, με τη φυσική επιστήμη, εκείνων των ιδεατών επιστημών είναι και η αιτία της αντικειμενοποίησης των θεωρουμένων πραγμάτων μαζί με τις ιδιότητές τους, έτσι ώστε να προσεγγίζουν οι επιστημονικές περί αυτών απόψεις τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια.
Αυτό το βασικό θέμα συνδέεται στην «Κρίση…» και μ’ ένα άλλο θέμα, που θα έχη κεντρική για εμάς σημασία: ο Husserl ταυτίζει τον κόσμο της ζωής (ή: ζωντανό κόσμο…) με τη δόξα. Μεταφερόμαστε έτσι πίσω, σ’ ένα προηγούμενο επιστημονικο-φιλοσοφικό «σκηνικό», σε κεντρικές δηλ. έννοιες της φιλοσοφίας του Πλάτωνα: τη δόξα, την επιστήμη και την ιδέα, στις οποίες και παραπέμπει συχνά-πυκνά ο Husserl και τις οποίες ολοκληρώνει εν μέρει στη συλλογιστική συνάφεια της «Κρίσης…», χωρίς να τις καθιστά εντούτοις και αντικείμενο μιας ερμηνείας. Τις χρησιμοποιεί ως επί το πλείστον σε ανορθόδοξη μορφή, χωρίς να αναφέρεται ευθέως στα αμφισβητούμενα κείμενα και σημεία, με την αυτονόητη προϋπόθεση πως γνωρίζει τη διδασκαλία του Πλάτωνα, του προπάτορα κάθε εξιδανίκευσης. Ως επιστήμη (Episteme) χαρακτηρίζει ο Husserl όχι μόνον την αρχαία ελληνική επιστήμη – και σε πρώτη γραμμή τα μαθηματικά -, αλλά και την επιστήμη της σύγχρονης εποχής, και προπάντων τη φυσική. Εξαιρετικά σημαντική για τις παρατηρήσεις μας είναι και η σημασία της δόξας στην «Κρίση…». Σε πολλά σημεία αναφέρεται ο Husserl στην ταύτισή της με τον ζωντανό κόσμο, λέγοντας μάλιστα πως αντιμετωπίστηκε και με μιαν περιφρόνηση: «Ο ζωντανός κόσμος δεν είναι τίποτα άλλο παρά ο κόσμος της απλής, και παραδοσιακά τόσο περιφρονημένης δόξας». Η επιστήμη του ζωντανού κόσμου, την οποίαν και θέλει να αναπτύξη στην «Κρίση…» ο Husserl, είναι κατ’ αυτόν μια επιστήμη «της περιφρονημένης δόξας…». Κι όταν μιλά για την «υποκειμενικο-σχετική απλώς θεώρηση της προ-επιστημονικής ζωής», προσθέτει πως αυτό το «απλώς» δεν είναι παρά «η παλιά κληρονομιά του περιφρονητικού χρωματισμού της δόξας». «Η φιλοσοφία ήθελε να είναι, στην αρχαία της καταγωγή, επιστήμη, … όχι αόριστη και σχετική γνώση της καθημερινότητας – δόξα - , αλλά ορθολογική γνώση: επιστήμη» (( … Ο Husserl γράφει σχεδόν πάντοτε αυτές τις δυό έννοιες στα ελληνικά. Η δόξα μεταφράζεται συνήθως ως γνώμη (Meinung – όπου mein σημαίνει ‘δικό μου’! – σημ. τ. μετ.) στα γερμανικά. Ο Husserl χρησιμοποιεί όμως συχνά τη λέξη ‘Meinung’, ‘Meinen’ με τη σημασία τού «κατευθυνόμενου προς κάποιον σκοπό». Και μ’ αυτήν τη σημασία «νομίζει» και μια επιστημονική πρόταση κάτι. Γι’ αυτό και διατηρεί ίσως ο Husserl την ελληνική γραφή… )) . Όπως μάς δείχνουν λοιπόν αυτά τα αποσπάσματα, περιέρχεται και η δόξα σε μιαν αντιπαράθεση προς τη μαθηματική ακρίβεια – και μάλιστα ως θύμα της.
Σ’ αυτόν τον ανταγωνισμό μεταξύ δόξας και επιστήμης επιθυμούσε να δείξη ο Husserl, ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος να περιφρονηθή η δόξα και να προτιμηθή ταυτόχρονα η επιστήμη. Επιθυμούσε να αποκαταστήση μάλλον τη δόξα, και μάλιστα να τη «δικαιώση», όπως γράφει στο «Εμπειρία και κρίση» (( Πρβλ. E. Husserl, Erfahrung und Urteil. Untersuchungen zur Genealogie der Logik. Hamburg 1971, σ. 44 )). Γι’ αυτό και αφοσιώνεται σ’ αυτό το έργο, όπως και προπάντων στην «Κρίση…», σε διεξοδικές αναλύσεις, που θέλουν να δείξουν ότι κάθε μορφή επιστήμης προϋποθέτει ένα προ-υποκειμενικό εμπειρικό στρώμα ή εμπειρική μορφή, η οποία και πρέπει να εκτιμηθή, ως το γνωσιο-κριτικό αλλά και οντολογικό θεμέλιο της επιστήμης, υψηλότερα κι απ’ αυτήν. Απ’ την άποψη όμως αυτής της εκτίμησης, αναποδογυρίζει εδώ το πλατωνικό πρότυπο. Θα πρέπη όμως να παρατηρήσουμε, ότι ο Husserl αντιπαραθέτει σ’ όλες αυτές τις αναλύσεις τον κόσμο της ζωής ή τον ζωντανό κόσμο με την επιστήμη, κι όχι την ίδιαν τη δόξα και την επιστήμη, όπως τις ορίζει, προπάντων στην Πολιτεία, ο Πλάτων.
Αυτό το σύμπλεγμα της ταυτίσεως ζωντανού κόσμου και δόξας, αλλά και η επιδιωκόμενη απ’ τον Husserl δικαίωση, κυρίως, της δόξας, θα είναι και το κεντρικό θέμα των παρατηρήσεών μας. Ξεκινούμε λοιπόν με μια σκέψη για τον ρόλο, που παίζει η εξιδανίκευση σ΄αυτό το σύμπλεγμα. Τη συναντήσαμε ήδη αυτήν τη σκέψη μιλώντας για τη μαθηματικοποίηση των θεωρουμένων πραγμάτων, και λέγοντας πως είναι τα αξιώματα, τα θεωρήματα και τα γεωμετρικά αντικείμενα των μαθηματικών Ιδέες. Η μαθηματικοποίηση υπερβαίνει (; - überrolt) τον ζωντανό κόσμο και άρα και τη δόξα (=η αρχαία γνώμη…). Κι αυτός είναι κι ο λόγος, που θέλουμε να ασχοληθούμε εγγύτερα, για να αποσαφηνίσουμε εκείνην τη δικαίωση, με τον βασικό χαρακτήρα της εξιδανίκευσης. Πρέπει όμως, για να το καταφέρουμε αυτό, να κατανοήσουμε κάποιες απόψεις της φιλοσοφίας του Καντ.
Ο Καντ χαρακτηρίζει λοιπόν, στο δεύτερο μέρος της «Κριτικής του καθαρού λόγου» και στο κεφάλαιο περί «Μεταφυσικής διαλεκτικής», τις έννοιες του καθαρού λόγου, με τις οποίες και θα εργασθή σ’ αυτήν τη Διαλεκτική (Dialektik), ως «Ιδέες», και επαναφέρει τη σημασία τους στη χρήση που είχαν αυτές και στον Πλάτωνα. Η έννοια ωστόσο της Ιδέας στην «Κριτική…» δεν είναι πια η πλατωνική (( !!! )) . Ο Καντ την έχει, σ’ ένα ουσιαστικό σημείο, αλλάξει. Ο Husserl χαρακτηρίζει λοιπόν, στις «Ιδέες Ι», τα μαθηματικά αντικείμενα ως Ιδέες «με την καντιανήν έννοια». Συναντάμε όμως και στην αρχή του Εμπειρικού Οδηγού, στο πράγμα και τις ιδιότητές του, το ίδιο: είναι και ένα πράγμα, εννοημένο στην ολότητα των οριζοντίων εμφανίσεών του, στην επαρκή του δηλ. και πλήρη πραγματικότητα, μια «Ιδέα με την καντιανήν έννοια». Κι αυτό μας φέρνει μπροστά σε μια δεύτερη μορφή της εξιδανίκευσης, που δεν προέρχεται απ’ την αρχικώς περιγραφείσα αντιπαραβολή (ζωντανού δηλ. κόσμου και επιστήμης…), και που αφορά στο σύνολο της Φαινομενολογίας. Το πώς συσχετίζεται συστηματικά αυτή εδώ τώρα η εξιδανίκευση των πραγμάτων με εκείνην, που οδηγεί στη μαθηματική ακρίβεια, θα αποτελέση αργότερα, όταν θα αναζητήσουμε την αιτία καθώς και την έννοια που δικαιώνεται η δόξα, ένα αποφασιστικό αντικείμενο των σκέψεών μας. Ας μείνουμε κατ’ αρχάς στον ζωντανό κόσμο και τη δόξα ως τον αντίθετο πόλο της εξιδανίκευσης της ακρίβειας, κι ας εξετάσουμε μερικά απ’ τα ουσιαστικά χαρακτηριστικά τους. Και ξεκινάμε με τον ζωντανό κόσμο (ή: τον κόσμο της ζωής – Lebenswelt).
Ι.
Ως ζωντανό κόσμο εννοούμε κατ’ αρχάς τα πράγματα που μας περιβάλλουν και τις ιδιότητές τους: χρώματα, ήχους, μυρωδιές, έτσι όπως μας συναντούν στη φυσική και παραστατική αμεσότητα της καθημερινής μας συναναστροφής (( Πρβλ. εδώ: A. Aguirre, Die Phänomenologie Husserls im Licht ihrer gegenwärtigen Interpretation und Kritik (…στο φως της σύγχρονης ερμηνείας και κριτικής της). Darmstadt 1982… )) . Τα αντιλαμβανόμαστε βέβαια φυσιολογικά, με μια σταθερή τυπικότητα της «συμπεριφοράς» τους, που μπορεί να έχη μεγάλη χρησιμότητα για τον σχεδιασμό της πρακτικής μας ζωής, έστω κι αν παραμένη αυτή η αόριστη, συμπτωματική και ταλαντευόμενη πάντοτε τυπικότητα, μακριά από οποιαδήποτε μαθηματική ακρίβεια: «δεν βρίσκουμε» στον ζωντανό κόσμο «καμμιά γεωμετρική ιδανικότητα, ούτε τον γεωμετρικό χώρο, ούτε τον μαθηματικό χρόνο» (( Σημ. τ. μετ.: Θυμόμαστε εδώ ένα βασικό χαρακτηριστικό που αναφέρουν οι Πατέρες για τη Δημιουργία του Θεού: την ποικιλία… )) . Σ’ αυτήν την αντίθεση προς τη μαθηματική ακρίβεια συνίσταται, κατά την άποψή μας, το πρωταρχικό και πιο σημαντικό νόημα του ζωντανού κόσμου. Εντεύθεν της επιβαλλόμενης με τη μαθηματικοποίηση αντικειμενικότητας, έχουν τα δεδομένα του ζωντανού κόσμου τον χαρακτήρα ενός πράγματος που «ισχύει για μένα». Χωρίς να επηρρεάζεται ωστόσο μ’ αυτό και η αξία της επιστημονικής έρευνας: «Η επιστροφή στον ζωντανό κόσμο ή τον κόσμο της ζωής δεν είναι… μια παραφυάδα ενός παραπλανημένου πάθους πρωτοτυπίας, ούτε και έκφραση αντιεπιστημονικής πολεμικής» (( K.-H. Lembeck: Einführung (Εισαγωγή…) in die phänomenologische Philosophie. Darmstadt 1994, σ. 80 )) .
Αλλά βρίσκουμε εντούτοις κάτι, το οποίο και συναρτάται στενά με εκείνην την επιστημονικώς επιδιωκόμενη ακρίβεια, προξενώντας μάλιστα και μιαν επέκταση της έννοιας του ζωντανού κόσμου: τα αποτελέσματα της τεχνικής, που κατέστησε δυνατή η επιστήμη· την τεράστια δηλ. πολλαπλότητα εργαλείων, οργάνων και συσκευών κάθε είδους, τα οποία και είναι συχνά, προϊόντα μιας εξαιρετικά σύνθετης έρευνας και επινόησης. Ο μακροχρόνιος εθισμός μας σ’ αυτά, ως συστατικά του «νοικοκυριού» μας καθώς και του περιβάλλοντός μας, αλλά και η διαρκής χρήση τους, τους «αφαιρεί» την επιστημονική τους προέλευση. Έγιναν πράγματα της καθημερινότητας, όπως ακριβώς και τα εκ φύσεως πράγματα! Ο ζωντανός κόσμος γίνεται έτσι ένα «γενικό πλαίσιο», μέσα στο οποίο και «εισρέουν όλες οι παροχές», και το οποίο περιέχει τα προϊόντα αυτών των παροχών.
Η θεματοποίηση του ζωντανού κόσμου είναι ένας περαιτέρω λοιπόν δρόμος, ώστε να περιγράψουμε τη μεταφυσική φαινομενολογία. Που προϋποθέτει, ως γνωστόν, την εποχή (Epoché) όλων των γνώσεων και αληθειών, οι οποίες και αποτελούν – στη γλώσσα των «Ιδεών Ι» - τη «γενική θέση της φυσικής κατάταξης» - την πίστη δηλ. στην ύπαρξη ενός αυθύπαρκτου κόσμου, που δεν χρειάζεται καν να συνειδητοποιηθή. Και δεν παύουν να ισχύουν εδώ οι διαπιστώσεις των αντικειμενικών και μόνον επιστημών, αλλά και όλες οι συμπτωματικές (τυχαίες…) και περιστασιακές διαπιστώσεις της προεπιστημονικής ζωής. Ξεκινά έτσι το πρόγραμμά του ο Husserl για μιαν «ολοκληρωτική αλλαγή τής στάσης μας απέναντι στην ζωή», ανάγοντας (ή και μειώνοντας…) την πραγματικότητα στις αντίστοιχές της συνειδητές ενέργειες, δηλ. στα φαινόμενα. Και γίνεται ο ζωντανός κόσμος με τις «περιστασιακές του αλήθειες» ένας «Ηρακλείτιος ποταμός» των φαινομένων (( Σημ. τ. μετ.: Πρβλ. εδώ τη ρήση του Ηράκλειτου, ότι κανείς δεν μπορεί να μπη δυό φορές στο ίδιο ποτάμι… )) … Μ’ αυτόν τον προσδιορισμό του ζωντανού κόσμου, μεταφέρεται λοιπόν και στη συστατική μεταφυσική διάσταση ο Husserl.
Ας στραφούμε να δούμε τώρα, πώς εννοείται βασικά η δόξα στον Πλάτωνα. Συναντάμε να συζητούνται σε αρκετά χωρία των κειμένων του οι τρεις έννοιες, δόξα, επιστήμη και ιδέα, μερικές φορές επί μακρόν, αναφερόμενες όμως συχνά και εν συντομία. Και παραπέμπουμε πρώτα απ’ όλα στην Πολιτεία, και ιδιαιτέρως στα βιβλία V, VI και VII. Ενώ είναι και στον Θεαίτητο η δόξα το θέμα της συζήτησης. Συνομιλούν όμως και στον Μένωνα, στο Συμπόσιο, στον Σοφιστή και στον Παρμενίδη, όσοι συμμετέχουν, γι’ αυτές τις έννοιες. Και μπορούμε να αναφερθούμε τελικά και στην 7η Επιστολή.
Το V. βιβλίο της Πολιτείας αναπαράγει τον διάλογο μεταξύ τού Γλάυκωνα και του Σωκράτη. Ο οποίος διάλογος περιστρέφεται γύρω απ’ τις προϋποθέσεις που πρέπει να εκπληρωθούν, ώστε να αναλάβη κάποιος το ανώτατο αξίωμα στην πόλη. Οι δυό συνομιλητές συμφωνούν λοιπόν, ότι το αξίωμα αυτό πρέπει να το αναλάβη ένας φιλόσοφος, ο οποίος και είναι εκείνος που προσεταιρίζεται με χαρά και ακούραστα την κάθε είδους (και αληθινή…) γνώση  – (Πολιτεία 475 c). Πάνω σ’ αυτό παρατηρεί, με ελαφριάν ειρωνία ο Γλαύκων, ότι ο αριθμός αυτών των φιλοσόφων θα είναι σίγουρα και μεγάλος, αν σκεφτή κανείς το πόσοι δοκιμάζουν πράγματι μεγάλη χαρά στο να βλέπουν (μόνο…) και να ακούουν, μη χάνοντας έτσι καμμιά διονυσιακή γιορτή. Ο Σωκράτης επιχειρηματολογεί αντίθετα, πως ένας αληθινός φιλόσοφος αγαπά να θεωρή την αλήθεια. Αυτοί που ευχαριστούνται να ακούν και να βλέπουν, απολαμβάνουν μεν το κάθε τι, στο οποίο και εκδηλώνεται π.χ. η ομορφιά, είναι όμως ανίκανοι να δουν και άρα να αντιληφθούν την ίδιαν την ωραιότητα ως Ένα, ως «Ιδέα» δηλ. της ωραιότητας· και μένουν έτσι φυλακισμένοι στα πολλά και ωραία. Γι’ αυτό και ζουν και ως ξύπνιοι, όπως ακριβώς όταν κοιμούνται: ονειρευόμενοι (Πολιτεία, 476 c). Και μοιάζουν τότε με «τυφλούς» (Πολιτεία, 484 a). Όπως και οι αλυσσοδεμένοι σε μιαν υπόγεια κατοικία (σπήλαιο…), δεν μπορούν να δουν παρά μόνον τις σκιές των πραγμάτων, ποτέ όμως αυτά τα ίδια τα πράγματα (Πολιτεία, 514). Δεν μπορούν άρα να εκφράσουν για όλα όσα αντιλαμβάνονται, παρά μόνο γνώμες, εκφράσεις χωρίς καμμιά σταθερή υπόσταση, οι οποίες και υπόκεινται σε μια συνεχή μεταβολή (Πολιτεία, 508 d). Απέναντί τους, κατέχουν οι άλλοι, που αφοσιώθηκαν στη θέα του Ενός, τη γνώση που αντιλαμβάνεται αυτό που είναι συνεχές, και μένει ίδιο προς τον εαυτό του – δηλ. την Ιδέα. Απέναντι στους Φιλόδοξους (die Philodoxen) βρίσκονται πάντα οι Φιλόσοφοι (die Philosophen) (Πολιτεία, 480 a) 
Αν συγκρίνουμε τώρα την περιγραφή της δόξας απ’ τον Πλάτωνα μ’ αυτό, το οποίο και αναφέραμε ως τη γενική φύση του ζωντανού κόσμου, μας προξενεί εντύπωση ένας παράγοντας, με τον οποίον και θα μπορούσε να ισχυριστή ο Husserl την ομοιότητα ανάμεσα στα δυό: δεν μπορούμε να πούμε τίποτα, με έναν γενικώς ισχύοντα χαρακτήρα, για τα πράγματα του ζωντανού κόσμου, εφ΄όσον τα αντιλαμβανόμαστε περιστασιακά και πέρα από κάθε ακρίβεια. Δεν είναι λοιπόν, με όλην τους την υποχρεωτικότητα εξαιτίας τής τυπολογίας τους, παρά μόνο γνώμες.
Μετά απ’ αυτόν τον χαρακτηρισμό δόξας και επιστήμης, όπου και εκπίπτει, κατά τον Πλάτωνα, η δεύτερη προς χάριν της πρώτης, δεν είναι αξιοθαύμαστο το ότι μιλά για μιαν υποτίμηση ή και περιφρόνηση της δόξας ο Husserl. Αυτή η τόσο διεξοδική, και σχεδόν φανατική καταδίκη της συμβαίνει ωστόσο μόνο στην Πολιτεία. Στον διάλογο Θεαίτητος καθίσταται η δόξα ξανά το θέμα της συζήτησης, που περιστρέφεται όμως τώρα γύρω απ’ το ερώτημα για τη φύση της γνώσης. Αφού αποκρουσθή λοιπόν η απάντηση του Θεαίτητου, ότι γνώση είναι η αντίληψη, συνεχίζεται ο διάλογος αναζητώντας το αν μπορούμε να φτάσουμε, με τα συμπεράσματα της αντίληψης, τις σχηματιζόμενες δηλ. κρίσεις και γνώμες, στον τόπο της γνώσης. Και συμπεραίνουν οι διαλεγόμενοι, ότι δεν μπορούμε να μιλάμε, ούτε όταν υπάρχη αληθινή κρίση ή σωστή γνώμη, αλλά ούτε κι όταν συναποδίδουμε και την αιτιολόγησή τους, για γνώση με την αυστηρήν έννοια. Χωρίς να εκφέρεται εντούτοις εδώ κάποια απόφαση ενάντια στη δόξα, ή και σε κείνους που τη χρησιμοποιούν, ωσάν να είχαν αυτοί λιγότερη λογική. Δεν διαχωρίζονται άρα, όπως φαίνεται, οι φιλόσοφοι απ’ τους φιλοδόξους στον Θεαίτητο (( ;;; )) .
Σημαντική για μας είναι εκτός αυτού, η μεγάλη ομοιότητα που διαπιστώνει ο Σωκράτης μεταξύ της θέσεως του Θεαίτητου και της φράσης του Πρωταγόρα, πως «ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων» (Θεαίτητος, 152 a). Επειδή ασχολείται και ο Husserl με τη σοφιστική: ασκώντας μιαν οξεία κατ’ αρχάς κριτική στον σκεπτικισμό της, και λέγοντας πως συναντάμε εκεί το «πνεύμα τής αρνήσεως» και την «αντι-φιλοσοφία» (“Antiphilosophie”). Ενώ ακολουθεί μετά μια αντίθετη, κατά βάσιν, εκτίμηση για τις σοφιστικές θέσεις, οι οποίες και περιέχουν έναν «υποκειμενισμό» κατά τον Husserl, που περιέχει κι αυτός μια «μεταφυσική ώθηση» με τη σειρά του. «Ριζώνουν σε μιαν αντιδογματική βασική στάση κι οι δυό αυτές τοποθετήσεις», γράφει ο K. Mertens (( Βλ. K. Mertens, Zwischen Letztbegründung und Skepsis. Kritische Untersuchungen zum Selbstverständnis der transzendentalen Phänomenologie Edmund Husserls – Μεταξύ τελικής θεμελίωσης και σκέψης. Κριτικές έρευνες στην αυτοκατανόηση της μεταφυσικής φαινομενολογίας του Ε. Χ., Freiburg i. Br. 1996, σ. 55 )) . Η θέση, ότι είναι ο άνθρωπος το μέτρο όλων των πραγμάτων, περιλαμβάνει μεν το ότι παραμένω και κατά την εκπλήρωση της επιστήμης «μέσα στο πλαίσιο της υποκειμενικότητάς μου», χωρίς να περιλαμβάνη όμως και την καταστροφή που προέρχεται απ’ αυτό το «μένω εντός», για ένα νόμιμο φιλοσοφικά «εκτός». Ο Husserl παραδέχεται εντούτοις τη σκέψη (Skepsis) του Πρωταγόρα, και την οδηγεί σκόπιμα στα άκρα.
Ενώ ήταν η δόξα στην Πολιτεία το αντίθετο της επιστήμης, δεν αποκτά στον Θεαίτητο το κύρος, να είναι επιστήμη. Γιατί παραμένει, κατά τη συνδυασμένη με το σώμα αντίληψη (Θεαίτητος, 186 a-c), περιορισμένη σ’ ένα «για μένα» η γνώση. Κατά την οποίαν απαιτείται όμως ένα «για όλους». Και μπορούμε έτσι και μόνο να φτάσουμε στο Είναι, την ουσία, αυτό «το οποίο κατά το πλείστον παρουσιάζεται», και άρα στην αλήθεια. Αλήθεια δεν σημαίνει λοιπόν τίποτα άλλο παρά καθολική ισχύς. Και έχει και στην Πολιτεία, όπως είδαμε, αυτήν την έννοια. Ενώ αντιστοιχεί η δόξα της Πολιτείας με την αντίληψη του Θεαίτητου. Όταν λέη λοιπόν ο Husserl, ότι δεν είναι ο ζωντανός κόσμος τίποτα άλλο παρά ο κόσμος της δόξας (=γνώμης), ταυτίζεται ο ζωντανός κόσμος και με τη φράση του Πρωταγόρα, ότι είναι δηλ. ο άνθρωπος το μέτρο όλων των πραγμάτων (( Την κριτική στον Πρωταγόρα ακολουθεί στον Θεαίτητο μια κριτική των θέσεων του Ηρακλείτου κι αυτών που τον ακολουθούν, οι οποίοι και λένε, πως όλα όσα υπάρχουν αλλάζουν, μεταβάλλονται και κινούνται, και τίποτα δεν μένει σταθερό, όπως ακριβώς διδάσκει ο Παρμενίδης (Θεαίτητος, 179 d – 183 b). Η συζήτηση και των δυό αυτών θέσεων τις αποδεικνύει ως παροδικές για τον προσδιορισμό της αλήθειας. Ένας «Ηρακλείτιος ποταμός» είναι και για τον Husserl στην «Κρίση…» ο ζωντανός κόσμος, με τις υποκειμενικές απλώς και μόνον πραγματικότητές του, καθώς και η «συγκροτημένη ζωή (…) στην ατομική της πρακτικότητα» ή τα «μεταβαλλόμενα, αισθητώς πραγματικά δεδομένα» )) .
Προς χάριν της αλήθειας και της αντικειμενικότητας, αποκρούει ο Πλάτων τη φράση του Πρωταγόρα. Αναζητώντας τους ίδιους ακρογωνιαίους λίθους της γνώσης, οικοδομεί εντούτοις ο Husserl τους συλλογισμούς του πάνω στην ίδιαν ακριβώς φράση. Γιατί είναι ουσιαστικό για τη φαινομενολογία, το να φαίνεται ή να μπορή να φαίνεται διαφορετικά, ανάλογα με τη συγκεκριμένη εμπειρική κατάσταση κι ανάλογα μ’ αυτόν που την «υποκειμενοποιεί», ένα πράγμα ή ένα γεγονός.
Διαγράφονται στη διάκριση μεταξύ τής ουσίας και της καντιανής έννοιας της Ιδέας στην αρχή των «Ιδεών Ι» του Husserl, δυό γραμμές, δυό κατευθύνσεις, που ξεκινούν όμως κι οι δυό απ’ την πλατωνική έννοια περί Ιδέας. Η μιά που οδηγεί στην αντίληψη του Husserl για την Ιδέα του Πλάτωνα ως φύση ή ως ουσία, κι η άλλη στη, συνδεόμενη με τον Πλάτωνα πάλι, θεματοποίηση της Ιδέας στον Καντ. Ο Husserl θα συνδεθή λοιπόν απ’ την πλευρά του, στην εμπειρική του θεωρία, με την έννοια του Καντ περί Ιδέας (( !!! )) . Ας δούμε άρα για λίγο, πώς ορίζει ο Husserl την ουσία.
Είπαμε πως ο Πλάτων βλέπει το διακριτικό γνώρισμα του φιλοσόφου, στο ότι μπορεί να αντιληφθή αυτός ευθέως την Ιδέα. Που τη «βλέπει» και τη «θεωρεί» με τα πνευματικά του μάτια (Πολιτεία 476 b, d). Διδάσκει κι ο Husserl λοιπόν, ότι μπορεί να «θεωρηθή», ως γενική (καθολική…) μορφή της ουσίας, η Ιδέα· προϋποτίθεται όμως εδώ για τον Husserl, μια εργασία του πνεύματος, που την ονομάζει «παραλλαγή» ή και «ιδεασμό» (“Ideation” – «διαμόρφωση της ιδέας» !!!...) (( … Η αρχή της φαινομενολογικής διδασκαλίας της ουσίας βρίσκεται αναμφίβολα στην «ιδεοποιό αφαίρεση», με την οποίαν και εργάζεται στην “II. Logischen Untersuchung” – «2η Λογική Αναζήτηση» ο Husserl )) . Η μέθοδος αυτή δεν αφορά μάλιστα αποκλειστικά στον φιλόσοφο, είτε με την πλατωνική είτε με τη μεταγενέστερή του έννοια. Και μετατρέπει έτσι ο Husserl την απλή θέα της Ιδέας, σε μια φαινομενολογική σύσταση της ουσίας 
Η βασική «ιδέα» είναι εδώ η εξής: Παρατηρούμε σε ένα οποιοδήποτε, πραγματικό ή και πλασματικό αντικείμενο τα μέρη και τις δυνάμεις ή τους παράγοντες που το αποτελούν, και τις παραλλάσσουμε έτσι, ώστε το πράγμα να παραμένη το ίδιο. Δεν είναι π.χ. το ερυθρό χρώμα για ένα συγκεκριμένο πράγμα σημαντικό, εφ’ όσον θα μπορούσαμε να το αντικαταστήσουμε και με ένα άλλο χρώμα: π.χ. το γαλάζιο, κ.τ.λ. Φτάνουμε έτσι σε συστατικά στοιχεία, που είναι αδιάφορα γι’ αυτό το συγκεκριμένο πράγμα, αλλά και σε στοιχεία ταυτόχρονα, που ανθίστανται στην παραλλαγή, σε κάτι «απαράλλακτο» δηλαδή, μια «γενική ουσία» ή μια «γενική μορφή», που δεν μπορεί να «λείπη» απ’ το παράδειγμά μας, αν αυτό οφείλη να είναι, αυτό ακριβώς που είναι. Το πρώτο αντικείμενο, στο οποίο και εφαρμόζει λοιπόν ο Husserl αυτήν τη μέθοδο, είναι οι ίδιες οι έρευνές του για τη συνείδηση. Όλα όσα επεξεργάζεται εκεί, στις αναλύσεις του περί πραγμάτων, αντιλήψεως, κρίσεως ή Ιδέας, εκφράζονται ως διατυπώσεις ακριβώς τής ουσίας.
Σταθήκαμε σ’ αυτήν την περιγραφή της Ιδέας ως ουσίας, για να δείξουμε ότι δεν αντιτίθεται αυτή η σημασία της Ιδέας στη δόξα. Γιατί θα δήλωνε αλλιώς, καθώς ταυτίζεται με τη δόξα, εκείνους μόνον τους παράγοντες και τα μέρη των αντικειμένων, τα οποία και μπορούμε να παραμερίσουμε, ανταλλάσσοντάς τα με κάποια άλλα, ο ζωντανός κόσμος· δεν θα επρόκειτο δηλ. για μέρη ή παράγοντες, που να ανήκουν στον αμετάβλητο πυρήνα. Δεν είναι όμως αυτό το νόημα του ζωντανού κόσμου. Γιατί λέει μεν ο Husserl, ότι σχετίζεται με το αναφερόμενο συμπτωματικά και περιστασιακά σε μας Όν ο ζωντανός κόσμος, ότι δεν αντιτίθεται όμως στην ουσία, αλλά στο επιστημονικώς αντικειμενοποιημένο πράγμα αυτό το συμπτωματικό.( συνεχίζεται )