Παρασκευή 23 Οκτωβρίου 2026
Περισσότερος πόλεμος, λιγότερη εκπαίδευση
Μπορεί να πρόκειται για μια ψευδή συσχέτιση, μία από τις πολλές που κυριαρχούν στο παρόν μας, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένα ευρέως διαδεδομένο φαινόμενο στη Δύση, όπως καταδεικνύει περίτρανα η τελευταία μελέτη PISA (Πρόγραμμα Διεθνούς Αξιολόγησης Φοιτητών). Αν πάρουμε τις 23 χώρες που συμμετέχουν στη Συναίνεση της Ουάσιγκτον - δηλαδή τις ευρωπαϊκές χώρες συν τον Καναδά, την Ιαπωνία, την Κορέα και την Αυστραλία - η μείωση των επιπέδων εκπαίδευσης είναι εντυπωσιακή και αποθαρρυντική, ειδικά αν λάβουμε υπόψη ότι τα καλύτερα αποτελέσματα έχουν αυτές της Ασίας, η οποία αναπτύσσεται χρόνο με το χρόνο, με επικεφαλής την Κίνα, και ιδιαίτερα την περιοχή της Σαγκάης:
Όπως φαίνεται, η παρακμή ξεκίνησε το 2012 και έχει μετατραπεί σε γκρεμό τα τελευταία χρόνια. Αρκετοί παράγοντες παίζουν ρόλο σε αυτή την παρακμή των μορφωτικών επιπέδων, ένας από τους οποίους είναι αναμφίβολα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: ο τεράστιος χρόνος που πολλά παιδιά αφιερώνουν στο YouTube, το TikTok, το Instagram και άλλες πλατφόρμες καταλαμβάνει ένα σημαντικό μέρος του χρόνου που διαφορετικά θα μπορούσαν να αφιερώσουν στη μάθηση. Ένας δείκτης αυτής της κατάστασης είναι η δραματική παρακμή στην ανάγνωση και, κατά συνέπεια, στις σχετικές δεξιότητες κατανόησης: ακόμη και τα βιβλία μαγειρικής πρέπει πλέον να περιλαμβάνουν ηχητικά αποσπάσματα που απεικονίζουν τα διάφορα στάδια της συνταγής, ή μάλλον, τα «βήματα», όπως τα αποκαλούν οι αδαείς, τα οποία διακρίνονται αμέσως από αυτή την αξιολύπητη αγγλόφωνη ορολογία. Εν ολίγοις, το να βλέπεις και να ακούς, αλλά όχι το να διαβάζεις, σε μια ανησυχητική επιστροφή στην προφορική παράδοση. Ωστόσο, αυτό δεν μπορεί να εξηγήσει τα πάντα: τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι παντού, αλλά η παρακμή συμβαίνει κυρίως στις πιο προηγμένες δυτικές χώρες, ενώ μεγάλο μέρος του «Παγκόσμιου Νότου» βλέπει σημαντικές βελτιώσεις στην εκπαίδευση. Το γεγονός είναι ότι σε ορισμένα μέρη του κόσμου, υπάρχει μια αποφασιστική εστίαση στα υψηλά επίπεδα εκπαίδευσης, ενώ σε άλλα - το δικό μας, για να αποφύγουμε να κατονομάσουμε - το σχολικό σύστημα αντιμετωπίζεται με περιφρόνηση, αν όχι με καχυποψία, και συχνά στερείται της χρηματοδότησης που χρειάζεται για να λειτουργήσει σωστά. Πράγματι, όσο υψηλότερο είναι το επίπεδο εκπαίδευσης, τόσο μικρότερη είναι η επίδραση που έχουν τα συνθήματα και οι αφηγήσεις που δεν συνάδουν με τον πραγματικό κόσμο και σερβίρονται στις καντίνες της άρχουσας ελίτ. Συχνά, όπως έχω παρατηρήσει προσωπικά, οι εργασίες για το σπίτι και οι ασκήσεις είναι τόσο απλές που καταλήγουν σε απλή δουλειά για χάρη της, με αποτέλεσμα την έλλειψη κινήτρου.
Τώρα, η μεφιτική(δηλητηριώδη) προπολεμική ατμόσφαιρα έχει επίσης το φόρο της: είναι καλύτερο να έχουμε μπερδεμένες γενιές, έτοιμες να χρησιμεύσουν ως κρέας για τα κανόνια αν χρειαστεί: τα χρήματα, ό,τι απομένει, δαπανώνται σε όπλα και όχι στην εκπαίδευση, πόσο μάλλον στη δημόσια εκπαίδευση. Φυσικά, αυτές είναι αποφάσεις που σκοτώνουν το μέλλον, γιατί ενώ ένας μέτριος Κινέζος φοιτητής θα ήταν εξαιρετικός εδώ (ο ΟΟΣΑ το έχει υπολογίσει επίσης αυτό), έχουμε πραγματικά πολύ μικρή πρόοδο μπροστά μας. Αλλά εν τω μεταξύ, μπαλώνουμε το παρόν. Όχι και πολύ καλά, προφανώς, από τα γεγονότα που ευτυχώς βλέπουμε να εκτυλίσσονται σε όλη την Ευρώπη.
Δύο στρατηγικά εκλογικά ραντεβού
από τον Filippo Bovo - 23/10/2026
Πηγή: Φιλίππο Μπόβο
Πιθανότατα πλησιάζουμε σε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες, ίσως και με αντίκτυπο, φάσεις της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή (ή στη Δυτική Ασία, όπως θα έπρεπε να λέμε πιο σωστά, για να ενθαρρύνουμε την αποαποικιοποίηση της γλώσσας και των εννοιών που μεταφέρει· αν και, βλέποντας την αμηχανία ορισμένων για αυτόν τον ορισμό, προτιμώ, τουλάχιστον προσωρινά, να καταφύγω στην παλαιότερη και πλέον πιο αποδεκτή ορολογία). Οι γενικές εκλογές θα διεξαχθούν στο Ισραήλ την Τρίτη 27 Οκτωβρίου και οι ενδιάμεσες εκλογές στις Ηνωμένες Πολιτείες στις 3 Νοεμβρίου. Πιστεύεται ευρέως ότι το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να επιτεθούν ξανά στο Ιράν πριν από αυτές τις εκλογές, θέτοντας το εκλογικό τους σώμα ενώπιον ενός τετελεσμένου γεγονότος και, πάνω απ' όλα, γλιτώνοντας τις τρέχουσες κυβερνήσεις τους από την αποδυνάμωση που θα υπέστησαν, για διάφορους λόγους, με κοινοβούλια με ανασχεδιασμένες γεωγραφικές περιοχές. Παραμένει αλήθεια, ωστόσο, ότι ενώ μια τέτοια πιθανότητα δεν μπορεί να αποκλειστεί, η τρέχουσα τάση είναι κυρίως προς επιθέσεις σε εκλογές που έχουν πλέον τελειώσει: ήδη στις αρχές Οκτωβρίου, ο Νετανιάχου είχε πιέσει τον Τραμπ για νέες επιθέσεις, τις οποίες οι Ηνωμένες Πολιτείες απέρριψαν, προτιμώντας να επικεντρωθούν σε πιο εκτεταμένα και «προσεκτικά» σχέδια, που θα υλοποιηθούν αργότερα, «εν ευθέτω χρόνω».
Στην περίπτωση του Ισραήλ, θα ήταν οι πρώτες εκλογές από τις 7 Οκτωβρίου και οι πρώτες στην ιστορία της χώρας μετά από τρία χρόνια συνεχόμενου πολέμου. Ο Νετανιάχου επιδιώκει την επανεκλογή του, υποστηριζόμενος επίσης από την δηλωμένη υποστήριξη του Τραμπ, αλλά ο απερχόμενος κυβερνητικός συνασπισμός αντιμετωπίζει σημαντικές εσωτερικές εντάσεις που σχετίζονται με τις δικαστικές μεταρρυθμίσεις, την κρίση γύρω από την υποχρεωτική στράτευση των υπερορθόδοξων (Χαρεντίμ) Εβραίων και τις διαφορετικές προτεραιότητες των διαφόρων μελών του στην επιδίωξη της σύγκρουσης. Η αντιπολίτευση βλέπει την ισχυρή άνοδο του πρώην Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου, Γκάντι Άιζενκοτ, ενώ ο άλλος ιστορικός κεντρώος αντίπαλός του, ο Μπένι Γκαντς, έχει εν τω μεταξύ ανακοινώσει την αποχώρησή του από τις εκλογές. Ωστόσο, αυτές εξακολουθούν να είναι δημοσκοπήσεις που ένας ανανεωμένος πόλεμος θα μπορούσε να αλλάξει γρήγορα, ειδικά λαμβάνοντας υπόψη την ουσιαστική ισοτιμία μεταξύ του φιλονετανιάχου μπλοκ και της αντιπολίτευσης (γίνεται λόγος για περίπου 53 έδρες το καθένα, έναντι των 61 που απαιτούνται για να κυβερνήσει). Έτσι, δεδομένου του αποκλεισμού των αραβικών κομμάτων, οι μικρότερες δυνάμεις φαίνεται να αλλάζουν τη ζυγαριά, αλλά ενδεχομένως να υπόκεινται σε σημαντική ψήφια υπέρ του ενός ή του άλλου μπλοκ, ίσως ακόμη και του απερχόμενου.
Επιπλέον, σύμφωνα με ινστιτούτα όπως το Midgam, το 74% των νέων Ισραηλινών σήμερα ταυτίζονται με τη δεξιά ή την κεντροδεξιά, σε ένα πολιτικό τοπίο που παρόλα αυτά δεν βλέπει ομάδες εχθρικές ή σκεπτικιστικές απέναντι στον πόλεμο, ακόμη και στο κέντρο και την λεγόμενη αριστερά. Αυτές οι τάσεις έχουν ενισχυθεί μετά την 7η Οκτωβρίου, φτάνοντας σε κορύφωση μεταξύ των νέων και των πολύ νέων. Επιπλέον, υπογραμμίζουν επίσης το ρήγμα μεταξύ της ισραηλινής κοινής γνώμης και αυτής μεγάλου μέρους του κόσμου, ξεκινώντας από τις συμμαχικές χώρες όπου, εάν η λαϊκή βούληση εισακούστηκε ή σεβόταν, η κυβερνητική υποστήριξη προς το Ισραήλ δεν θα ήταν τόσο ισχυρή όσο είναι σήμερα. Σύμφωνα με στοιχεία του Ινστιτούτου Δημοκρατίας του Ισραήλ, αυτές οι εκλογές είναι οι πρώτες που βλέπουν την ευρεία και εκτεταμένη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, ενός αποτελεσματικού και χαμηλού κόστους εργαλείου (και εξαιρετικά χρήσιμου για την αλλαγή του προσανατολισμού πολλών ψηφοφόρων). Ο αντίκτυπός της, τόσο στους νέους όσο και στο πιο ώριμο κοινό, που συχνά είναι λιγότερο ικανό να τη διακρίνει από την πραγματική προπαγάνδα, σίγουρα θα είναι ένα θέμα που δεν πρέπει να παραβλεφθεί.
Πηγή: Φιλίππο Μπόβο
Πιθανότατα πλησιάζουμε σε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες, ίσως και με αντίκτυπο, φάσεις της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή (ή στη Δυτική Ασία, όπως θα έπρεπε να λέμε πιο σωστά, για να ενθαρρύνουμε την αποαποικιοποίηση της γλώσσας και των εννοιών που μεταφέρει· αν και, βλέποντας την αμηχανία ορισμένων για αυτόν τον ορισμό, προτιμώ, τουλάχιστον προσωρινά, να καταφύγω στην παλαιότερη και πλέον πιο αποδεκτή ορολογία). Οι γενικές εκλογές θα διεξαχθούν στο Ισραήλ την Τρίτη 27 Οκτωβρίου και οι ενδιάμεσες εκλογές στις Ηνωμένες Πολιτείες στις 3 Νοεμβρίου. Πιστεύεται ευρέως ότι το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να επιτεθούν ξανά στο Ιράν πριν από αυτές τις εκλογές, θέτοντας το εκλογικό τους σώμα ενώπιον ενός τετελεσμένου γεγονότος και, πάνω απ' όλα, γλιτώνοντας τις τρέχουσες κυβερνήσεις τους από την αποδυνάμωση που θα υπέστησαν, για διάφορους λόγους, με κοινοβούλια με ανασχεδιασμένες γεωγραφικές περιοχές. Παραμένει αλήθεια, ωστόσο, ότι ενώ μια τέτοια πιθανότητα δεν μπορεί να αποκλειστεί, η τρέχουσα τάση είναι κυρίως προς επιθέσεις σε εκλογές που έχουν πλέον τελειώσει: ήδη στις αρχές Οκτωβρίου, ο Νετανιάχου είχε πιέσει τον Τραμπ για νέες επιθέσεις, τις οποίες οι Ηνωμένες Πολιτείες απέρριψαν, προτιμώντας να επικεντρωθούν σε πιο εκτεταμένα και «προσεκτικά» σχέδια, που θα υλοποιηθούν αργότερα, «εν ευθέτω χρόνω».
Στην περίπτωση του Ισραήλ, θα ήταν οι πρώτες εκλογές από τις 7 Οκτωβρίου και οι πρώτες στην ιστορία της χώρας μετά από τρία χρόνια συνεχόμενου πολέμου. Ο Νετανιάχου επιδιώκει την επανεκλογή του, υποστηριζόμενος επίσης από την δηλωμένη υποστήριξη του Τραμπ, αλλά ο απερχόμενος κυβερνητικός συνασπισμός αντιμετωπίζει σημαντικές εσωτερικές εντάσεις που σχετίζονται με τις δικαστικές μεταρρυθμίσεις, την κρίση γύρω από την υποχρεωτική στράτευση των υπερορθόδοξων (Χαρεντίμ) Εβραίων και τις διαφορετικές προτεραιότητες των διαφόρων μελών του στην επιδίωξη της σύγκρουσης. Η αντιπολίτευση βλέπει την ισχυρή άνοδο του πρώην Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου, Γκάντι Άιζενκοτ, ενώ ο άλλος ιστορικός κεντρώος αντίπαλός του, ο Μπένι Γκαντς, έχει εν τω μεταξύ ανακοινώσει την αποχώρησή του από τις εκλογές. Ωστόσο, αυτές εξακολουθούν να είναι δημοσκοπήσεις που ένας ανανεωμένος πόλεμος θα μπορούσε να αλλάξει γρήγορα, ειδικά λαμβάνοντας υπόψη την ουσιαστική ισοτιμία μεταξύ του φιλονετανιάχου μπλοκ και της αντιπολίτευσης (γίνεται λόγος για περίπου 53 έδρες το καθένα, έναντι των 61 που απαιτούνται για να κυβερνήσει). Έτσι, δεδομένου του αποκλεισμού των αραβικών κομμάτων, οι μικρότερες δυνάμεις φαίνεται να αλλάζουν τη ζυγαριά, αλλά ενδεχομένως να υπόκεινται σε σημαντική ψήφια υπέρ του ενός ή του άλλου μπλοκ, ίσως ακόμη και του απερχόμενου.
Επιπλέον, σύμφωνα με ινστιτούτα όπως το Midgam, το 74% των νέων Ισραηλινών σήμερα ταυτίζονται με τη δεξιά ή την κεντροδεξιά, σε ένα πολιτικό τοπίο που παρόλα αυτά δεν βλέπει ομάδες εχθρικές ή σκεπτικιστικές απέναντι στον πόλεμο, ακόμη και στο κέντρο και την λεγόμενη αριστερά. Αυτές οι τάσεις έχουν ενισχυθεί μετά την 7η Οκτωβρίου, φτάνοντας σε κορύφωση μεταξύ των νέων και των πολύ νέων. Επιπλέον, υπογραμμίζουν επίσης το ρήγμα μεταξύ της ισραηλινής κοινής γνώμης και αυτής μεγάλου μέρους του κόσμου, ξεκινώντας από τις συμμαχικές χώρες όπου, εάν η λαϊκή βούληση εισακούστηκε ή σεβόταν, η κυβερνητική υποστήριξη προς το Ισραήλ δεν θα ήταν τόσο ισχυρή όσο είναι σήμερα. Σύμφωνα με στοιχεία του Ινστιτούτου Δημοκρατίας του Ισραήλ, αυτές οι εκλογές είναι οι πρώτες που βλέπουν την ευρεία και εκτεταμένη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, ενός αποτελεσματικού και χαμηλού κόστους εργαλείου (και εξαιρετικά χρήσιμου για την αλλαγή του προσανατολισμού πολλών ψηφοφόρων). Ο αντίκτυπός της, τόσο στους νέους όσο και στο πιο ώριμο κοινό, που συχνά είναι λιγότερο ικανό να τη διακρίνει από την πραγματική προπαγάνδα, σίγουρα θα είναι ένα θέμα που δεν πρέπει να παραβλεφθεί.
Στην αμερικανική περίπτωση, ωστόσο, η ετυμηγορία φαίνεται πιο προφανής, αλλά η ανανεωμένη εχθρότητα θα μπορούσε να επηρεάσει σημαντικά την εσωτερική πολιτική. Και οι 435 έδρες στη Βουλή των Αντιπροσώπων θα είναι προς ανανέωση, ενώ στη Γερουσία, η ψηφοφορία θα επηρεάσει το ένα τρίτο, περίπου 35 από τις συνολικά 100. Το αμερικανικό εκλογικό σύστημα, αν και διαφορετικό από το ισραηλινό, είναι εξίσου περίπλοκο: αρκεί να πούμε ότι ενώ οι νεοεκλεγέντες αντιπρόσωποι θα υπηρετούν διετείς θητείες, οι γερουσιαστές θα υπηρετούν έξι, με σημαντικό αντίκτυπο και στη μελλοντική κυβέρνηση. Ταυτόχρονα, θα διεξαχθούν εκλογές για 36 από τους 50 κυβερνήτες, καθώς και για τρία από τα εδάφη (που δεν ορίζονται συνταγματικά ως πολιτείες): το Γκουάμ, τις Βόρειες Μαριάνες Νήσους και τις Αμερικανικές Παρθένες Νήσους. Στη Βουλή των Αντιπροσώπων, 218 έδρες κατέχονται από Ρεπουμπλικάνους και 212 από Δημοκρατικούς. ενώ στη Γερουσία, η κατανομή είναι 22 προς 13.
Σύμφωνα με δημοσκοπήσεις των Reuters-Ipsos από τις 14 Οκτωβρίου, το ποσοστό αποδοχής του Τραμπ ανέρχεται σήμερα στο 32%, με πτώση 24% μεταξύ των Ισπανόφωνων. Ωστόσο, άλλες δημοσκοπήσεις εξακολουθούν να δίνουν ακόμη χαμηλότερες εκτιμήσεις. Κατά συνέπεια, η ανακατάληψη της Βουλής των Αντιπροσώπων από τους Δημοκρατικούς φαίνεται πολύ πιθανή, με προβάδισμα μεταξύ 6 και 8 μονάδων, που ισοδυναμεί με 72% σύμφωνα με το Decision Desk HQ. Ενώ στη Γερουσία, η κατάσταση φαίνεται ελαφρώς πιο ισορροπημένη, περίπου στο 54%. Η κούρσα εντείνεται καθώς οι ψήφοι στις πολιτείες, οκτώ από τις οποίες είναι κρίσιμες, εντείνονται. Οι τοπικές προκριματικές εκλογές δεν έχουν μέχρι στιγμής προσφέρει μεγάλη ανακούφιση στους Ρεπουμπλικάνους, επηρεάζοντας μερικές φορές ακόμη και την ίδια την πολιτική παράδοση των Δημοκρατικών. Φυσικά, ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι επίσης εμφανής εδώ, με μια τεράστια ποσότητα ψευδών ειδήσεων και deep fake που στοχεύουν, άμεσα ή έμμεσα, πολιτικούς αντιπάλους και επηρεάζουν τις εκλογικές τάσεις. Αυτό είναι ένα φαινόμενο που θα πρέπει να συνηθίσουμε στις δικές μας εκλογές.
Συμπερασματικά, πρόκειται για δύο στρατηγικές εκλογές, στις οποίες συμμετέχουν δύο ηγέτες στενά συνδεδεμένοι αλλά και με διαφορετικές προτεραιότητες: για τον Νετανιάχου, είναι απαραίτητο, υπαρξιακό, να παραμείνει στην εξουσία ακολουθώντας την ατζέντα του «πολέμου με κάθε κόστος». Για τον Τραμπ, ωστόσο, η προοπτική μιας τρίτης θητείας φαίνεται πλέον εξαιρετικά απίθανη και, δεδομένης της μη εκλογιμότητάς του, τα συμφέροντά του έγκεινται κυρίως στην εκμετάλλευση των δύο τελευταίων ετών του στον Λευκό Οίκο, κυρίως για προσωπικό οικονομικό όφελος, επηρεάζοντας τη διεθνή πολιτική (συμπεριλαμβανομένης της ενέργειας· και, επομένως, τι καλύτερο από το να διαταράσσει κατά διαστήματα τη Μέση Ανατολή;) για κερδοσκοπικούς σκοπούς. Αλλά οι εκπλήξεις, «εν ευθέτω χρόνω», σίγουρα δεν θα λείψουν.
Σύμφωνα με δημοσκοπήσεις των Reuters-Ipsos από τις 14 Οκτωβρίου, το ποσοστό αποδοχής του Τραμπ ανέρχεται σήμερα στο 32%, με πτώση 24% μεταξύ των Ισπανόφωνων. Ωστόσο, άλλες δημοσκοπήσεις εξακολουθούν να δίνουν ακόμη χαμηλότερες εκτιμήσεις. Κατά συνέπεια, η ανακατάληψη της Βουλής των Αντιπροσώπων από τους Δημοκρατικούς φαίνεται πολύ πιθανή, με προβάδισμα μεταξύ 6 και 8 μονάδων, που ισοδυναμεί με 72% σύμφωνα με το Decision Desk HQ. Ενώ στη Γερουσία, η κατάσταση φαίνεται ελαφρώς πιο ισορροπημένη, περίπου στο 54%. Η κούρσα εντείνεται καθώς οι ψήφοι στις πολιτείες, οκτώ από τις οποίες είναι κρίσιμες, εντείνονται. Οι τοπικές προκριματικές εκλογές δεν έχουν μέχρι στιγμής προσφέρει μεγάλη ανακούφιση στους Ρεπουμπλικάνους, επηρεάζοντας μερικές φορές ακόμη και την ίδια την πολιτική παράδοση των Δημοκρατικών. Φυσικά, ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι επίσης εμφανής εδώ, με μια τεράστια ποσότητα ψευδών ειδήσεων και deep fake που στοχεύουν, άμεσα ή έμμεσα, πολιτικούς αντιπάλους και επηρεάζουν τις εκλογικές τάσεις. Αυτό είναι ένα φαινόμενο που θα πρέπει να συνηθίσουμε στις δικές μας εκλογές.
Συμπερασματικά, πρόκειται για δύο στρατηγικές εκλογές, στις οποίες συμμετέχουν δύο ηγέτες στενά συνδεδεμένοι αλλά και με διαφορετικές προτεραιότητες: για τον Νετανιάχου, είναι απαραίτητο, υπαρξιακό, να παραμείνει στην εξουσία ακολουθώντας την ατζέντα του «πολέμου με κάθε κόστος». Για τον Τραμπ, ωστόσο, η προοπτική μιας τρίτης θητείας φαίνεται πλέον εξαιρετικά απίθανη και, δεδομένης της μη εκλογιμότητάς του, τα συμφέροντά του έγκεινται κυρίως στην εκμετάλλευση των δύο τελευταίων ετών του στον Λευκό Οίκο, κυρίως για προσωπικό οικονομικό όφελος, επηρεάζοντας τη διεθνή πολιτική (συμπεριλαμβανομένης της ενέργειας· και, επομένως, τι καλύτερο από το να διαταράσσει κατά διαστήματα τη Μέση Ανατολή;) για κερδοσκοπικούς σκοπούς. Αλλά οι εκπλήξεις, «εν ευθέτω χρόνω», σίγουρα δεν θα λείψουν.
Η πορεία προς τον νέο μεγάλο ευρωπαϊκό πόλεμο δεν επιβραδύνεται
από τον Riccardo Paccosi - 23 Οκτωβρίου 2026
Πηγή: Ρικάρντο Πακόζι
Πριν από την επανέναρξη της καθημερινής ρουτίνας των συγκρούσεων στους δρόμους αύριο, αξίζει να θυμηθούμε ότι αυτές τις μέρες, όσο κι αν ο Τραμπ προσπαθεί να επιβραδύνει τον ρωσοευρωπαϊκό πόλεμο, η πορεία προς αυτόν προχωρά με γοργούς ρυθμούς.
Στρεφόμενοι
στον Αμερικανό πρόεδρο, έχουμε δει τη συμφωνία με τη Ρωσία για το ντίζελ που επιδίωξε, τη μερική διακοπή των υπηρεσιών Starlink προς την Ουκρανία και, ταυτόχρονα, τους συμμάχους του, Μιλέι και Νετανιάχου, να έρχονται σε αντιπαράθεση με την υπερπολεμοχαρή Μεγάλη Βρετανία, αντίστοιχα, σχετικά με τη νέα αξίωση της Αργεντινής στα Νησιά Φώκλαντ και την ταμπέλα του «αδίστακτου κράτους» που αποδίδεται στους Βρετανούς λόγω των κυρώσεων που έχουν επιβάλει κατά του Ισραήλ.
Τα κίνητρα του Τραμπ είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από ειρηνιστικά και ακόμη λιγότερο φαίνεται να στοχεύουν - όπως ισχυρίζεται η φιλο-Τραμπική αφήγηση - στη δημιουργία ενός πολυπολικού κόσμου: με απλά λόγια, η ήττα που έχουν υποστεί οι Αμερικανοί από το Ιράν μέχρι στιγμής έχει αναδείξει την εξασθένηση της στρατιωτικής υπεροχής των ΗΠΑ. Έτσι, στις 30 Σεπτεμβρίου, ο Υπουργός Πολέμου Πίτερ Χέγκεθ ανακοίνωσε την έναρξη του Σχεδίου Meridian, με επικεφαλής μια τριανδρία που αντιστοιχεί σε ισάριθμα δίκτυα εξουσίας: τη Μαφία Paypal μέσω του Έλον Μασκ, τους Μαύρους Ιππότες του Σκοτεινού Διαφωτισμού μέσω του ιδρυτή του Anduril Palmer Luckley, και, τέλος, το ίδιο το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα μέσω ενός από τους πιο γνωστούς ιστορικούς ηγέτες του, του Νιουτ Γκίνγκριτς. Το έργο της τριανδρίας θα συνίσταται, σύμφωνα με τον Χέγκεθ, στη σύλληψη και τον σχεδιασμό των εργαλείων που αποσκοπούν στη διασφάλιση της τεχνολογικής υπεροχής των Ηνωμένων Πολιτειών «για μελλοντικούς πολέμους».
Αντιμέτωποι
με αυτά τα έργα Τραμπ που χαρακτηρίζονται από διορατική πολεμοχαρή πολιτική, ωστόσο, οι επιταχυντές της Αποκάλυψης δεν κάθονται άπραγοι: η Μεγάλη Βρετανία και οι μαριονέτες της από τη Βαλτική-Σκανδιναβία, ο Φρίντριχ Μερτς με την Bundeswehr στη ρυμούλκηση, και οι μηχανισμοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΝΑΤΟ στην πραγματικότητα προχωρούν κατευθείαν προς τον νέο Μεγάλο Ευρωπαϊκό Πόλεμο.
Απαριθμώντας μαζικά, μπορούμε να αναφέρουμε τα ακόλουθα γεγονότα και σήματα:
• Η άσκηση του ΝΑΤΟ στη Βαλτική Θάλασσα, που πραγματοποιήθηκε από τις 18 έως τις 21 Αυγούστου, προσομοιώνοντας την πολιορκία του ρωσικού θύλακα του Καλίνινγκραντ.
• Η άσκηση του ΝΑΤΟ Steadfast-Noon, που πραγματοποιήθηκε από τις 13 έως τις 20 Οκτωβρίου, επίσης στους ιταλικούς ουρανούς, προσομοιώνοντας έναν συνεχιζόμενο πυρηνικό πόλεμο.
• Η κοινή άσκηση μεταξύ των Ενόπλων Δυνάμεων και του Εθνικού Συστήματος Υγείας, που πραγματοποιήθηκε στη Μεγάλη Βρετανία στις 20 Οκτωβρίου, για τον σχεδιασμό της διαχείρισης τεράστιων εισροών θανάτων και τραυματισμών στα νοσοκομεία.
• Στη Γερμανία, από τον ερχόμενο Ιανουάριο, η Bundeswehr θα στείλει περίπου 500.000 υποχρεωτικά ερωτηματολόγια σε νέους ηλικίας 18 ετών και άνω για να ελέγξει την προθυμία τους να καταταγούν.
Αν
όλα αυτά φαίνονται τρέλα δεδομένης της αδυναμίας -ακόμα και χωρίς το πυρηνικό οπλοστάσιο της Βρετανίας- να κερδίσει η Ευρώπη μια αντιπαράθεση με τη Ρωσία, πρέπει να ειπωθεί ότι αυτή η εντύπωση βασίζεται σε μια εσφαλμένη αντίληψη σχετικά με την αμεταβλητότητα του αμερικανικού σεναρίου: στην πραγματικότητα, αυτή τη στιγμή διακυβεύεται όχι μόνο η πιθανή πολιτική παρακώλυση του Τραμπ στις ενδιάμεσες εκλογές, αλλά και το γεγονός ότι ο έλεγχός του επί του ΝΑΤΟ και των εσωτερικών μηχανισμών του φαίνεται ήδη περιορισμένος. Πριν από λίγες ημέρες, για παράδειγμα, ο επιδραστικός εκπρόσωπος του Αμερικανικού Συμβουλίου Εξωτερικής Πολιτικής, Τόμας Κεντ, έγραψε για την ανάγκη άμεσης εισόδου του ΝΑΤΟ στη σύγκρουση. Και αυτό χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι επανειλημμένα πολεμοχαρείς δηλώσεις των στρατιωτικών ηγετών της Συμμαχίας, από τον Μαρκ Ρούτε και κάτω.
Ουσιαστικά, οι Βρετανοί, οι Γερμανοί και διάφοροι πολεμοκάπηλοι στοιχηματίζουν τα πάντα στην υπόθεση ότι, μόλις ξεσπάσει η σύγκρουση στην Ευρώπη, οι εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις θα καταστήσουν αδύνατο για τις Ηνωμένες Πολιτείες να ακολουθήσουν μια απομονωτική πορεία ή, όπως συμβαίνει σήμερα, διπλωματική διαμεσολάβηση. Σε εκείνο το σημείο, ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος που αποφασίστηκε από τις δυτικές ελίτ πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια θα υλοποιούνταν μπροστά στα μάτια μας.
Πηγή: Ρικάρντο Πακόζι
Πριν από την επανέναρξη της καθημερινής ρουτίνας των συγκρούσεων στους δρόμους αύριο, αξίζει να θυμηθούμε ότι αυτές τις μέρες, όσο κι αν ο Τραμπ προσπαθεί να επιβραδύνει τον ρωσοευρωπαϊκό πόλεμο, η πορεία προς αυτόν προχωρά με γοργούς ρυθμούς.
Στρεφόμενοι
στον Αμερικανό πρόεδρο, έχουμε δει τη συμφωνία με τη Ρωσία για το ντίζελ που επιδίωξε, τη μερική διακοπή των υπηρεσιών Starlink προς την Ουκρανία και, ταυτόχρονα, τους συμμάχους του, Μιλέι και Νετανιάχου, να έρχονται σε αντιπαράθεση με την υπερπολεμοχαρή Μεγάλη Βρετανία, αντίστοιχα, σχετικά με τη νέα αξίωση της Αργεντινής στα Νησιά Φώκλαντ και την ταμπέλα του «αδίστακτου κράτους» που αποδίδεται στους Βρετανούς λόγω των κυρώσεων που έχουν επιβάλει κατά του Ισραήλ.
Τα κίνητρα του Τραμπ είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από ειρηνιστικά και ακόμη λιγότερο φαίνεται να στοχεύουν - όπως ισχυρίζεται η φιλο-Τραμπική αφήγηση - στη δημιουργία ενός πολυπολικού κόσμου: με απλά λόγια, η ήττα που έχουν υποστεί οι Αμερικανοί από το Ιράν μέχρι στιγμής έχει αναδείξει την εξασθένηση της στρατιωτικής υπεροχής των ΗΠΑ. Έτσι, στις 30 Σεπτεμβρίου, ο Υπουργός Πολέμου Πίτερ Χέγκεθ ανακοίνωσε την έναρξη του Σχεδίου Meridian, με επικεφαλής μια τριανδρία που αντιστοιχεί σε ισάριθμα δίκτυα εξουσίας: τη Μαφία Paypal μέσω του Έλον Μασκ, τους Μαύρους Ιππότες του Σκοτεινού Διαφωτισμού μέσω του ιδρυτή του Anduril Palmer Luckley, και, τέλος, το ίδιο το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα μέσω ενός από τους πιο γνωστούς ιστορικούς ηγέτες του, του Νιουτ Γκίνγκριτς. Το έργο της τριανδρίας θα συνίσταται, σύμφωνα με τον Χέγκεθ, στη σύλληψη και τον σχεδιασμό των εργαλείων που αποσκοπούν στη διασφάλιση της τεχνολογικής υπεροχής των Ηνωμένων Πολιτειών «για μελλοντικούς πολέμους».
Αντιμέτωποι
με αυτά τα έργα Τραμπ που χαρακτηρίζονται από διορατική πολεμοχαρή πολιτική, ωστόσο, οι επιταχυντές της Αποκάλυψης δεν κάθονται άπραγοι: η Μεγάλη Βρετανία και οι μαριονέτες της από τη Βαλτική-Σκανδιναβία, ο Φρίντριχ Μερτς με την Bundeswehr στη ρυμούλκηση, και οι μηχανισμοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΝΑΤΟ στην πραγματικότητα προχωρούν κατευθείαν προς τον νέο Μεγάλο Ευρωπαϊκό Πόλεμο.
Απαριθμώντας μαζικά, μπορούμε να αναφέρουμε τα ακόλουθα γεγονότα και σήματα:
• Η άσκηση του ΝΑΤΟ στη Βαλτική Θάλασσα, που πραγματοποιήθηκε από τις 18 έως τις 21 Αυγούστου, προσομοιώνοντας την πολιορκία του ρωσικού θύλακα του Καλίνινγκραντ.
• Η άσκηση του ΝΑΤΟ Steadfast-Noon, που πραγματοποιήθηκε από τις 13 έως τις 20 Οκτωβρίου, επίσης στους ιταλικούς ουρανούς, προσομοιώνοντας έναν συνεχιζόμενο πυρηνικό πόλεμο.
• Η κοινή άσκηση μεταξύ των Ενόπλων Δυνάμεων και του Εθνικού Συστήματος Υγείας, που πραγματοποιήθηκε στη Μεγάλη Βρετανία στις 20 Οκτωβρίου, για τον σχεδιασμό της διαχείρισης τεράστιων εισροών θανάτων και τραυματισμών στα νοσοκομεία.
• Στη Γερμανία, από τον ερχόμενο Ιανουάριο, η Bundeswehr θα στείλει περίπου 500.000 υποχρεωτικά ερωτηματολόγια σε νέους ηλικίας 18 ετών και άνω για να ελέγξει την προθυμία τους να καταταγούν.
Αν
όλα αυτά φαίνονται τρέλα δεδομένης της αδυναμίας -ακόμα και χωρίς το πυρηνικό οπλοστάσιο της Βρετανίας- να κερδίσει η Ευρώπη μια αντιπαράθεση με τη Ρωσία, πρέπει να ειπωθεί ότι αυτή η εντύπωση βασίζεται σε μια εσφαλμένη αντίληψη σχετικά με την αμεταβλητότητα του αμερικανικού σεναρίου: στην πραγματικότητα, αυτή τη στιγμή διακυβεύεται όχι μόνο η πιθανή πολιτική παρακώλυση του Τραμπ στις ενδιάμεσες εκλογές, αλλά και το γεγονός ότι ο έλεγχός του επί του ΝΑΤΟ και των εσωτερικών μηχανισμών του φαίνεται ήδη περιορισμένος. Πριν από λίγες ημέρες, για παράδειγμα, ο επιδραστικός εκπρόσωπος του Αμερικανικού Συμβουλίου Εξωτερικής Πολιτικής, Τόμας Κεντ, έγραψε για την ανάγκη άμεσης εισόδου του ΝΑΤΟ στη σύγκρουση. Και αυτό χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι επανειλημμένα πολεμοχαρείς δηλώσεις των στρατιωτικών ηγετών της Συμμαχίας, από τον Μαρκ Ρούτε και κάτω.
Ουσιαστικά, οι Βρετανοί, οι Γερμανοί και διάφοροι πολεμοκάπηλοι στοιχηματίζουν τα πάντα στην υπόθεση ότι, μόλις ξεσπάσει η σύγκρουση στην Ευρώπη, οι εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις θα καταστήσουν αδύνατο για τις Ηνωμένες Πολιτείες να ακολουθήσουν μια απομονωτική πορεία ή, όπως συμβαίνει σήμερα, διπλωματική διαμεσολάβηση. Σε εκείνο το σημείο, ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος που αποφασίστηκε από τις δυτικές ελίτ πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια θα υλοποιούνταν μπροστά στα μάτια μας.
Στύλος και Εδραίωμα της Αληθείας του Pavel Florenskij
Η ΖΩΝΤΑΝΗ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΑΝ Η ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΝΟΜΙΜΗ ΜΕΘΟΔΟΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΔΟΓΜΑΤΟΣ.
Γέροντά μου! Δεν μπορώ να σου πω με πόσο φόβο αρχίζω αυτή την επιστολή. Μήπως δεν βλέπω πόσο δύσκολο είναι να εκφραστεί κανείς εδώ; Ο σκελετός των χοντροκομμένων εννοιών μας είναι υπερβολικά αδρός, και, όταν απλώνουμε πάνω του το σχεδόν άυλο ύφασμα του βιώματος, είναι πολύ εύκολο να καταστρέψουμε την ακεραιότητά του. Ίσως μόνο τα δικά σου χέρια να το παραλάβουν χωρίς να έχει σκιστεί. Μόνο τα δικά σου… Γιατί το ερώτημα του δεύτερου θανάτου είναι ένα οδυνηρό, ειλικρινές ερώτημα.
Κάποτε το βίωσα σε όνειρο με όλη του τη συγκεκριμένη πραγματικότητα. Δεν υπήρχαν εικόνες, αλλά μόνο καθαρά εσωτερικά βιώματα. Με περιέβαλλε ένα σκοτάδι χωρίς καμία αχτίδα φωτός, πυκνό σχεδόν σαν ύλη. Κάποιες δυνάμεις με παρέσυραν στην άκρη, και αισθάνθηκα ότι αυτή ήταν η άκρη του είναι του Θεού, ότι έξω από αυτήν βρισκόταν το απόλυτο Τίποτε. Ήθελα να κραυγάσω και δεν μπορούσα. Ήξερα ότι ακόμη μία στιγμή και θα εκτινασσόμουν στο σκότος το εξώτερο. Το σκοτάδι άρχισε να εισρέει σε ολόκληρη την ύπαρξή μου. Η αυτοσυνειδησία μου είχε χαθεί κατά το ήμισυ, και ήξερα ότι αυτό ήταν ο απόλυτος, μεταφυσικός αφανισμός.
Μέσα στην έσχατη απόγνωση κραύγασα με φωνή που δεν έμοιαζε δική μου: «Από τα βάθη σε φώναξα, Κύριε. Κύριε, άκουσε τη φωνή μου!..»³⁴⁷ Σε αυτά τα λόγια ξεχύθηκε τότε η ψυχή μου. Κάποια χέρια με άρπαξαν δυνατά, καθώς βυθιζόμουν, και με πέταξαν κάπου, μακριά από την άβυσσο. Το τίναγμα ήταν ξαφνικό και επιβλητικό. Βρέθηκα απότομα στο συνηθισμένο περιβάλλον, στο δωμάτιό μου, νομίζω: από τη μυστική ανυπαρξία πέρασα στη συνηθισμένη ύπαρξη της καθημερινής ζωής. Αμέσως αισθάνθηκα ότι βρισκόμουν ενώπιον του Θεού και τότε ξύπνησα, ολόκληρος μουσκεμένος στον κρύο ιδρώτα.
Τώρα έχουν περάσει ήδη σχεδόν τέσσερα χρόνια, αλλά ανατριχιάζω όταν ακούω για τον δεύτερο θάνατο, για το σκότος το εξώτερο και για την εκβολή από τη Βασιλεία. Και τώρα τρέμω με όλη μου την ύπαρξη όταν διαβάζω: «Για να μη μείνω μόνος χωρίς Εσένα, τον ζωοδότη, την πνοή μου, τη ζωή μου, την αγαλλίασή μου, τη σωτηρία μου»,³⁴⁸ δηλαδή μέσα στο απόλυτο σκοτάδι, έξω από τη Ζωή, την Πνοή και τη Χαρά. Και τώρα ακούω με αγωνία και ταραχή τα λόγια του Ψαλμωδού: «Μη με απορρίψεις από το πρόσωπό Σου και μη μου αφαιρέσεις το Άγιό Σου Πνεύμα».³⁴⁹
Κι όμως, το δικό μου ονειρικό όραμα, οι δικές μου ταραχές, είναι απλό αστείο μπροστά σε τριάντα χρόνια καύσης μέσα στην πύρινη γέεννα, σε εγρήγορση — μπροστά σε τριάντα χρόνια κατά τα οποία πεθαίνει κανείς με τον δεύτερο θάνατο. Και μια τέτοια περίπτωση υπήρξε πράγματι.
Στα χαρτιά του γνωστού «υπηρέτη της Θεομήτορος και του Σεραφείμ», Nikolaj Aleksandrovič Motovilov, ο Sergej Nilus βρήκε μια περιγραφή της έναρξης δαιμονικής κατοχής, εκπληκτική για τη ζωντάνια και την παραστατικότητά της. Τα μαρτύρια της γέεννας, στον βαθμό που μπορεί να τα συλλάβει η τωρινή μας συνείδηση — ιδού τα μέσα στη βιωμένη τους αλήθεια:
«Σε έναν από τους ταχυδρομικούς σταθμούς στον δρόμο από το Kursk», αφηγείται ο S. Nilus μεταφέροντας τα λόγια του Motovilov, «ο Motovilov χρειάστηκε να διανυκτερεύσει. Έχοντας μείνει εντελώς μόνος στο δωμάτιο των ταξιδιωτών, έβγαλε από τη βαλίτσα τα χειρόγραφά του [υλικό για τον Βίο του αγίου Μητροφάνη του Βορονέζ] και άρχισε να τα τακτοποιεί στο αμυδρό φως ενός μοναδικού κεριού, που μόλις φώτιζε το ευρύχωρο δωμάτιο. Ένα από τα πρώτα κείμενα που έπεσαν στα χέρια του ήταν ένα σημείωμα για τη θεραπεία μιας δαιμονισμένης κοπέλας από οικογένεια ευγενών, της Eropkina, στη λάρνακα του αγίου Μητροφάνη του Βορονέζ.
“Άρχισα να συλλογίζομαι”, γράφει ο Motovilov, “πώς είναι δυνατό να συμβεί μια ορθόδοξη χριστιανή, που κοινωνεί τα άχραντα και ζωοποιά Μυστήρια του Κυρίου, να είναι ξαφνικά δαιμονισμένη, και μάλιστα για τόσο μεγάλο διάστημα, περισσότερο από τριάντα χρόνια. Και σκέφτηκα: Ανοησίες! Αυτό δεν μπορεί να συμβαίνει! Θα ήθελα να δω πώς θα τολμούσε να εγκατασταθεί μέσα μου ένας δαίμονας, αφού προσφεύγω συχνά στο Μυστήριο της Θείας Κοινωνίας”. Και την ίδια ακριβώς στιγμή ένα τρομερό, παγωμένο, δύσοσμο σύννεφο τον περιέβαλε και άρχισε να εισχωρεί στο στόμα του, που είχε σφιχτεί σπασμωδικά.
Όσο κι αν πάλευε ο δυστυχισμένος Motovilov, όσο κι αν προσπαθούσε να προστατευτεί από την παγωνιά και τη δυσωδία του σύννεφου που σερνόταν μέσα του, αυτό εισχώρησε ολόκληρο, παρά τις υπεράνθρωπες προσπάθειές του. Τα χέρια του ήταν σαν παράλυτα και δεν μπορούσαν να κάνουν το σημείο του σταυρού· η σκέψη του, παγωμένη από τον τρόμο, δεν μπορούσε να θυμηθεί το σωτήριο όνομα του Ιησού. Το αποτρόπαιο και φρικτό είχε συντελεστεί, και για τον Nikolaj Aleksandrovič άρχισε μια περίοδος βαρύτατων βασάνων. Μέσα σε αυτά τα μαρτύρια επέστρεψε στο Βορονέζ, στον [αρχιεπίσκοπο] Αντώνιο. Το χειρόγραφό του περιγράφει έτσι τα βασανιστήρια:
“Ο Κύριος με αξίωσε να δοκιμάσω πάνω στον ίδιο μου τον εαυτό, πραγματικά και όχι σε όνειρο ή σε όραμα, τρία μαρτύρια της γέεννας: το πρώτο ήταν της φωτιάς που δεν φωτίζει και δεν σβήνει, παρά μόνο με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Αυτά τα βασανιστήρια διήρκεσαν τρία μερόνυχτα, και αισθανόμουν ότι καιγόμουν, αλλά δεν κατακαιγόμουν. Δεκαέξι ή δεκαεπτά φορές το εικοσιτετράωρο αφαιρούσαν από ολόκληρο το σώμα μου αυτή την αιθάλη της γέεννας, πράγμα ορατό σε όλους. Τα μαρτύρια έπαψαν μόνο μετά την εξομολόγηση και τη μετάληψη των Αγίων Μυστηρίων του Κυρίου, με τις προσευχές του αρχιεπισκόπου Αντωνίου και με τις δεήσεις υπέρ υγείας του ασθενούντος βογιάρου, δούλου του Θεού Νικολάου, τις οποίες εκείνος είχε παραγγείλει να αναπέμπονται και στους σαράντα επτά ναούς του Βορονέζ και σε όλα τα μοναστήρια.
Το δεύτερο μαρτύριο, που διήρκεσε δύο μερόνυχτα, ήταν του φοβερού ταρτάρου της γέεννας, έτσι ώστε ακόμη και η φωτιά όχι μόνο δεν με έκαιγε, αλλά ούτε μπορούσε να με ζεστάνει. Κατά την επιθυμία του Σεβασμιωτάτου, κράτησα το χέρι μου πάνω από ένα κερί για μισή περίπου ώρα· γέμισε ολόκληρο αιθάλη, αλλά ούτε καν ζεστάθηκε. Κατέγραψα αυτή την επιβεβαιωτική δοκιμή σε ένα ολόκληρο φύλλο χαρτιού και, στο σχετικό σημείο της περιγραφής, αποτύπωσα το χέρι μου με την αιθάλη του κεριού που είχε επάνω του. Και στα δύο αυτά μαρτύρια, χάρη στη Θεία Κοινωνία, μπορούσα να πίνω και να τρώω, και μπορούσα να κοιμηθώ λίγο· και ήταν ορατά σε όλους.
Αλλά το τρίτο μαρτύριο της γέεννας, αν και μειώθηκε ακόμη κατά μισό μερόνυχτο, αφού διήρκεσε μόνο ενάμισι μερόνυχτο και μάλλον όχι περισσότερο, είχε τόσο μεγάλο τρόμο και πόνο από κάτι απερίγραπτο και ακατανόητο! Πώς έμεινα ζωντανός ύστερα από αυτό! Εξαφανίστηκε και αυτό με την εξομολόγηση και τη μετάληψη των Αγίων Μυστηρίων του Κυρίου. Αυτή τη φορά ο ίδιος ο αρχιεπίσκοπος Αντώνιος με κοινώνησε με τα χέρια του.
Αυτό το μαρτύριο ήταν του ακοίμητου σκώληκα της γέεννας, και ο σκώληκας αυτός δεν ήταν ορατός σε κανέναν άλλον εκτός από εμένα και τον Σεβασμιώτατο Αντώνιο. Δεν μπορούσα όμως ούτε να κοιμηθώ ούτε να φάω ούτε να πιω τίποτε, διότι ήμουν ολόκληρος γεμάτος από αυτόν τον φοβερά κακό σκώληκα, που σερνόταν παντού μέσα μου και καταβρόχθιζε με ανείπωτο τρόπο όλα μου τα σωθικά και, βγαίνοντας από το στόμα, τα αυτιά και τη μύτη, επέστρεφε πάλι στα σωθικά μου. Ο Θεός μού έδωσε δύναμη επάνω του, και μπορούσα να τον πιάνω με τα χέρια μου και να τον τεντώνω.
Από ανάγκη τα δηλώνω όλα αυτά, διότι δεν μου δόθηκε μάταια από τον Κύριο, από ψηλά, αυτό το όραμα· και για να μη νομίσει κανείς ότι τολμώ να επικαλούμαι μάταια το Όνομα του Κυρίου. Όχι! Την ημέρα της Φοβερής Κρίσης του Κυρίου, ο Ίδιος, ο Θεός, ο Βοηθός και Προστάτης μου, θα μαρτυρήσει ότι δεν είπα ψέματα γι’ Αυτόν, τον Κύριο, και για το έργο της θείας Του Πρόνοιας που Εκείνος επιτέλεσε μέσα μου”».
Λίγο μετά από αυτή τη φοβερή δοκιμασία, απρόσιτη στον συνηθισμένο άνθρωπο, ο Motovilov είδε σε όραμα τον προστάτη του, τον όσιο Σεραφείμ, ο οποίος παρηγορούσε τον πάσχοντα με την υπόσχεση ότι θα του δινόταν η θεραπεία κατά την ανακομιδή των λειψάνων του αγίου Τύχωνα του Ζαντόνσκ και ότι, μέχρι τότε, ο δαίμονας που είχε εγκατασταθεί μέσα του δεν θα τον βασάνιζε πια τόσο σκληρά.
Μόνο ύστερα από περισσότερα από τριάντα χρόνια συνέβη αυτό το γεγονός, και ο Motovilov έζησε για να το δει· έζησε για να δει και τη θεραπεία του, χάρη στη μεγάλη του πίστη».³⁵⁰
Οι έσχατες τύχες! Ποιος όμως δεν γνωρίζει ότι σήμερα έχει εισχωρήσει σχεδόν σε κάθε ψυχή ένας περισσότερο ή λιγότερο εκχυδαϊσμένος ωριγενισμός — μια κρυφή βεβαιότητα για την τελική «συγχώρηση» από τον Θεό;³⁵¹ Τόσο συχνά το ομολογούν άνθρωποι κάθε λογής κατάστασης και θέσης, ώστε αρχίζει κανείς να σκέφτεται: «Εδώ υπάρχει κάποια εσωτερική αναγκαιότητα». Πράγματι, εδώ υπάρχει αναγκαιότητα. Η συνείδηση ξεκινά από την ιδέα του Θεού ως Αγάπης. Η Αγάπη δεν μπορεί να δημιουργεί για να καταστρέφει — να δημιουργεί γνωρίζοντας την καταστροφή· η Αγάπη δεν μπορεί να μη συγχωρεί. Μέσα στη λάμψη της απέραντης θείας Αγάπης, σαν ομίχλη στις ακτίνες του ήλιου που νικά τα πάντα, διαλύεται η ιδέα της ανταπόδοσης προς το κτίσμα και προς καθετί κτιστό. Υπό το πρίσμα της αιωνιότητας, τα πάντα συγχωρούνται, τα πάντα λησμονούνται: «Ο Θεός θα είναι τα πάντα μέσα σε όλους» (Α΄ Κορ. 15:28). Με μία λέξη, είναι αδύνατη η αδυνατότητα της καθολικής σωτηρίας.
Έτσι έχουν τα πράγματα από τα ύψη της ιδέας του Θεού. Όταν όμως υιοθετεί τη δυϊκά συζυγή οπτική, ξεκινώντας όχι από την αγάπη του Θεού προς το κτίσμα, αλλά από την αγάπη του κτίσματος προς τον Θεό, η ίδια συνείδηση καταλήγει αναπόφευκτα στο ακριβώς αντίθετο συμπέρασμα. Τώρα η συνείδηση δεν μπορεί να δεχθεί ότι είναι δυνατή η σωτηρία χωρίς ανταπόκριση αγάπης προς τον Θεό. Και καθώς είναι αδύνατο να δεχθεί κανείς ότι η αγάπη μπορεί να μην είναι ελεύθερη, ότι ο Θεός θα εξανάγκαζε το κτίσμα να αγαπά, προκύπτει αναπόφευκτα το συμπέρασμα: είναι δυνατό η αγάπη του Θεού να μείνει χωρίς ανταπόκριση αγάπης από το κτίσμα, δηλαδή είναι δυνατή η αδυνατότητα της καθολικής σωτηρίας.
Η θέση —«είναι αδύνατη η αδυνατότητα της καθολικής σωτηρίας»— και η αντίθεση —«είναι δυνατή η αδυνατότητα της καθολικής σωτηρίας»— είναι προφανώς αντινομικές. Όσο όμως αναγνωρίζεται η Αγάπη του Θεού, τόσο αναπόφευκτη είναι η θέση· και όσο αναγνωρίζεται η ελευθερία του κτίσματος, η οποία αποτελεί η ίδια αναγκαία συνέπεια της αγάπης του Θεού, τόσο αναπόφευκτη είναι η αντίθεση. Η ιδέα του Τριαδικού Θεού ως κατ’ ουσίαν Αγάπης, σε σχέση με την ιδέα του κτίσματος, αποκαλύπτεται μέσα από τους αλληλοαποκλειόμενους όρους της συγχώρησης και της ανταπόδοσης, της σωτηρίας και της απώλειας, της αγάπης και της δικαιοσύνης, του Σωτήρα και του Τιμωρού — όψεις που, για τη διάνοια, δεν ανέχονται η μία την άλλη περισσότερο απ’ όσο η τριαδικότητα και η ενότητα μέσα στην ενδοθεϊκή ζωή. Στην ενότητα του Θεού αντιστοιχεί η ανταπόδοση, ενώ στην τριαδικότητα η συγχώρηση. Έτσι, και ιστορικά, έχουμε τον αυστηρό μοναρχιανισμό και τον επιεική τριθεϊσμό.
Αν η ελευθερία του ανθρώπου είναι γνήσια ελευθερία αυτοκαθορισμού, τότε η συγχώρηση της κακής βούλησης είναι αδύνατη, επειδή αυτή αποτελεί δημιουργικό προϊόν αυτής της ελευθερίας. Το να μη θεωρούμε την κακή βούληση κακή θα σήμαινε ότι δεν αναγνωρίζουμε τη γνησιότητα της ελευθερίας. Αν όμως η ελευθερία δεν είναι γνήσια, τότε δεν είναι γνήσια ούτε η αγάπη του Θεού προς το κτίσμα· αν δεν υπάρχει πραγματική ελευθερία του κτίσματος, τότε δεν υπάρχει ούτε πραγματικός αυτοπεριορισμός της Θεότητας κατά τη δημιουργία, δεν υπάρχει «κένωση» και, επομένως, δεν υπάρχει αγάπη. Και αν δεν υπάρχει αγάπη, δεν υπάρχει ούτε συγχώρηση.
Και αντιστρόφως, αν υπάρχει συγχώρηση του Θεού, υπάρχει επίσης η αγάπη του Θεού και, επομένως, υπάρχει γνήσια ελευθερία του κτίσματος. Αν όμως υπάρχει γνήσια ελευθερία, τότε είναι αναπόφευκτη και η συνέπειά της —η δυνατότητα της κακής βούλησης— και, συνεπώς, η αδυνατότητα της συγχώρησης.
Η άρνηση της αντίθεσης αρνείται και τη θέση· η κατάφαση της αντίθεσης καταφάσκει και τη θέση, και αντιστρόφως. Η θέση και η αντίθεση είναι αχώριστες, όπως το αντικείμενο και η σκιά του. Ο αντινομικός χαρακτήρας του δόγματος των έσχατων τυχών είναι λογικά αναμφισβήτητος. Αλλά όχι μόνο λογικά· είναι προφανής και ψυχολογικά. Η ψυχή απαιτεί συγχώρηση για όλους, η ψυχή διψά για την οικουμενική σωτηρία, η ψυχή λαχταρά «την ειρήνη ολόκληρου του κόσμου».³⁵² Όταν όμως υπάρχει κακή βούληση, βούληση διεστραμμένη και σατανική, που επιδιώκει το κακό για το κακό και το αναζητεί ως τέτοιο —βούληση που αρνείται τον Θεό για χάρη της άρνησης και Τον μισεί μόνο και μόνο επειδή Εκείνος είναι Αγάπη³⁵³—, με μία λέξη, όταν υπάρχει κυνισμός,³⁵⁴ «αγάπη για το κακό»³⁵⁵ και, κατά την έκφραση του Edgar Poe,³⁵⁶ «δαίμονας της διαστροφής», η ψυχή καταριέται την ίδια τη συγχώρηση του Θεού, την αρνείται και δεν την αποδέχεται. «Ποτέ οι άνθρωποι», λέει ο Pascal,³⁵⁷ «δεν κάνουν τόσο πολύ κακό και με τόση προθυμία όσο όταν το κάνουν συνειδητά».
Και να: «Γι’ αυτούς η κόλαση είναι πλέον εκούσια και ακόρεστη· αυτοί είναι πια εθελούσιοι μάρτυρες. Γιατί οι ίδιοι καταράστηκαν τον εαυτό τους, καταρώμενοι τον Θεό και τη ζωή. Τρέφονται με την κακόβουλη υπερηφάνειά τους, σαν να άρχιζε ένας πεινασμένος στην έρημο να ρουφά το ίδιο του το αίμα από το ίδιο του το σώμα. Είναι όμως ακόρεστοι στους αιώνες των αιώνων και απορρίπτουν τη συγχώρηση, καταριούνται τον Θεό που τους καλεί. Δεν μπορούν να αντικρίσουν τον ζωντανό Θεό χωρίς μίσος και απαιτούν να μην υπάρχει ο Θεός της ζωής, να αφανίσει ο Θεός τον εαυτό Του και ολόκληρη τη δημιουργία Του. Και θα καίγονται αιώνια στη φωτιά της οργής τους, θα διψούν για τον θάνατο και την ανυπαρξία. Αλλά δεν θα τους δοθεί ο θάνατος…». Έτσι μιλά ο γέροντας Ζωσιμάς στον Dostoevskij.³⁵⁸
Εδώ δεν είναι πλέον ο Θεός που δεν συμφιλιώνεται με το κτίσμα και δεν συγχωρεί την κακόβουλη ψυχή, τη γεμάτη μίσος· είναι η ίδια η ψυχή που δεν συμφιλιώνεται με τον Θεό. Για να την εξαναγκάσει να συμφιλιωθεί, για να κάνει με τη βία την ψυχή να αγαπά, ο Θεός θα έπρεπε να της αφαιρέσει την ελευθερία· δηλαδή θα έπρεπε ο Ίδιος να πάψει να αγαπά και να αρχίσει να μισεί. Επειδή όμως είναι Αγάπη, δεν καταστρέφει την ελευθερία κανενός, και γι’ αυτό «εκείνους που με τη δική τους προαίρεση απομακρύνονται από Αυτόν, τους υποβάλλει στον χωρισμό από τον εαυτό Του, τον οποίο οι ίδιοι επέλεξαν».³⁵⁹
Η αγάπη του Θεού, από την οποία προηγουμένως συναγόταν η αναγκαιότητα της συγχώρησης, ορθώνεται ως εμπόδιο σε αυτή την ίδια τη συγχώρηση. Αν προηγουμένως απαιτούσαμε την καθολική σωτηρία, τώρα εμείς οι ίδιοι **«εξεγειρόμαστε»**³⁶⁰ εναντίον της.
Μέσα στα όρια της διάνοιας δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρξει λύση αυτής της αντινομίας. Η λύση βρίσκεται μόνο στον πραγματικό μετασχηματισμό της ίδιας της πραγματικότητας, κατά τον οποίο η σύνθεση της θέσης και της αντίθεσης βιώνεται ως γεγονός, ως άμεσο εμπειρικό δεδομένο, που στηρίζει τη δικαίωσή του στην Τρισυπόστατη Αλήθεια. Με άλλα λόγια, η σύνθεση μπορεί να δοθεί οριστικά μόνο μέσα στο βίωμα των ίδιων των έσχατων τυχών του κτίσματος, όπου δίνεται η πλήρης μετουσίωση του κόσμου· προκαταρκτικά όμως βιώνεται στα μυστήρια, όπου δίνεται η επιμέρους μετουσίωση — καταλαβαίνεις για τι πράγμα μιλώ.
Τίθεται όμως το ερώτημα: ποια είναι τα λογικά αιτήματα αυτής της μελλοντικής και παρούσας σύνθεσης; Δηλαδή, με άλλα λόγια, ποιες προϋποθέσεις, που η διάνοια δεν μπορεί να σκεφτεί από κοινού, πρέπει να εκπληρωθούν ώστε η αντινομία μας να νοηθεί ως συντεθειμένη; Ή ακόμη: με ποιους αμοιβαία ασυμβίβαστους λογικούς όρους αποκαλύπτεται η μία υπέρλογη ιδέα της εσχατολογίας; Η σύνθεση του θειαφιού που βράζει και κοχλάζει αιώνια και της παραδείσιας δροσιάς που φυσά απαλά; Και πάλι coincidentia oppositorum! —
«Το κύμα και η πέτρα,
η ποίηση κι ο πεζός λόγος, ο πάγος και η φλόγα
δεν διαφέρουν τόσο μεταξύ τους».
Ποιες είναι, λοιπόν, οι αδιανόητες προϋποθέσεις της δυνατότητας νόησης; Ωστόσο, ακόμη και πριν απαντήσουμε στο ερώτημα που τέθηκε, πρέπει να δούμε ότι η λύση του δεν μπορεί να αναζητηθεί στο επίπεδο του ηθικισμού και κάθε είδους νομικισμού —εκεί όπου συχνά την αναζητούν— και ότι το ερευνητικό μας βλέμμα πρέπει να στραφεί στο επίπεδο της οντολογίας. Κατηγορίες μας δεν θα είναι το «νόμιμο» και το «δίκαιο», αλλά το «αναγκαίο» και το «επειδή». Μετάβασις εἰς ἄλλο γένος — αυτή είναι η αναγκαία προϋπόθεση της απάντησης. Ας προσπαθήσουμε τώρα να της προσδώσουμε μεγαλύτερη τυπική σαφήνεια.
Το πρόσωπο, δημιουργημένο από τον Θεό —και επομένως άγιο και απόλυτης αξίας στον εσωτερικό του πυρήνα—, διαθέτει ελεύθερη δημιουργική βούληση, η οποία εκδιπλώνεται ως σύστημα πράξεων, δηλαδή ως εμπειρικός χαρακτήρας. Το πρόσωπο, με αυτή την έννοια της λέξης, είναι χαρακτήρας.³⁶¹
Σημειώσεις:
Κάποτε το βίωσα σε όνειρο με όλη του τη συγκεκριμένη πραγματικότητα. Δεν υπήρχαν εικόνες, αλλά μόνο καθαρά εσωτερικά βιώματα. Με περιέβαλλε ένα σκοτάδι χωρίς καμία αχτίδα φωτός, πυκνό σχεδόν σαν ύλη. Κάποιες δυνάμεις με παρέσυραν στην άκρη, και αισθάνθηκα ότι αυτή ήταν η άκρη του είναι του Θεού, ότι έξω από αυτήν βρισκόταν το απόλυτο Τίποτε. Ήθελα να κραυγάσω και δεν μπορούσα. Ήξερα ότι ακόμη μία στιγμή και θα εκτινασσόμουν στο σκότος το εξώτερο. Το σκοτάδι άρχισε να εισρέει σε ολόκληρη την ύπαρξή μου. Η αυτοσυνειδησία μου είχε χαθεί κατά το ήμισυ, και ήξερα ότι αυτό ήταν ο απόλυτος, μεταφυσικός αφανισμός.
Μέσα στην έσχατη απόγνωση κραύγασα με φωνή που δεν έμοιαζε δική μου: «Από τα βάθη σε φώναξα, Κύριε. Κύριε, άκουσε τη φωνή μου!..»³⁴⁷ Σε αυτά τα λόγια ξεχύθηκε τότε η ψυχή μου. Κάποια χέρια με άρπαξαν δυνατά, καθώς βυθιζόμουν, και με πέταξαν κάπου, μακριά από την άβυσσο. Το τίναγμα ήταν ξαφνικό και επιβλητικό. Βρέθηκα απότομα στο συνηθισμένο περιβάλλον, στο δωμάτιό μου, νομίζω: από τη μυστική ανυπαρξία πέρασα στη συνηθισμένη ύπαρξη της καθημερινής ζωής. Αμέσως αισθάνθηκα ότι βρισκόμουν ενώπιον του Θεού και τότε ξύπνησα, ολόκληρος μουσκεμένος στον κρύο ιδρώτα.
Τώρα έχουν περάσει ήδη σχεδόν τέσσερα χρόνια, αλλά ανατριχιάζω όταν ακούω για τον δεύτερο θάνατο, για το σκότος το εξώτερο και για την εκβολή από τη Βασιλεία. Και τώρα τρέμω με όλη μου την ύπαρξη όταν διαβάζω: «Για να μη μείνω μόνος χωρίς Εσένα, τον ζωοδότη, την πνοή μου, τη ζωή μου, την αγαλλίασή μου, τη σωτηρία μου»,³⁴⁸ δηλαδή μέσα στο απόλυτο σκοτάδι, έξω από τη Ζωή, την Πνοή και τη Χαρά. Και τώρα ακούω με αγωνία και ταραχή τα λόγια του Ψαλμωδού: «Μη με απορρίψεις από το πρόσωπό Σου και μη μου αφαιρέσεις το Άγιό Σου Πνεύμα».³⁴⁹
Κι όμως, το δικό μου ονειρικό όραμα, οι δικές μου ταραχές, είναι απλό αστείο μπροστά σε τριάντα χρόνια καύσης μέσα στην πύρινη γέεννα, σε εγρήγορση — μπροστά σε τριάντα χρόνια κατά τα οποία πεθαίνει κανείς με τον δεύτερο θάνατο. Και μια τέτοια περίπτωση υπήρξε πράγματι.
Στα χαρτιά του γνωστού «υπηρέτη της Θεομήτορος και του Σεραφείμ», Nikolaj Aleksandrovič Motovilov, ο Sergej Nilus βρήκε μια περιγραφή της έναρξης δαιμονικής κατοχής, εκπληκτική για τη ζωντάνια και την παραστατικότητά της. Τα μαρτύρια της γέεννας, στον βαθμό που μπορεί να τα συλλάβει η τωρινή μας συνείδηση — ιδού τα μέσα στη βιωμένη τους αλήθεια:
«Σε έναν από τους ταχυδρομικούς σταθμούς στον δρόμο από το Kursk», αφηγείται ο S. Nilus μεταφέροντας τα λόγια του Motovilov, «ο Motovilov χρειάστηκε να διανυκτερεύσει. Έχοντας μείνει εντελώς μόνος στο δωμάτιο των ταξιδιωτών, έβγαλε από τη βαλίτσα τα χειρόγραφά του [υλικό για τον Βίο του αγίου Μητροφάνη του Βορονέζ] και άρχισε να τα τακτοποιεί στο αμυδρό φως ενός μοναδικού κεριού, που μόλις φώτιζε το ευρύχωρο δωμάτιο. Ένα από τα πρώτα κείμενα που έπεσαν στα χέρια του ήταν ένα σημείωμα για τη θεραπεία μιας δαιμονισμένης κοπέλας από οικογένεια ευγενών, της Eropkina, στη λάρνακα του αγίου Μητροφάνη του Βορονέζ.
“Άρχισα να συλλογίζομαι”, γράφει ο Motovilov, “πώς είναι δυνατό να συμβεί μια ορθόδοξη χριστιανή, που κοινωνεί τα άχραντα και ζωοποιά Μυστήρια του Κυρίου, να είναι ξαφνικά δαιμονισμένη, και μάλιστα για τόσο μεγάλο διάστημα, περισσότερο από τριάντα χρόνια. Και σκέφτηκα: Ανοησίες! Αυτό δεν μπορεί να συμβαίνει! Θα ήθελα να δω πώς θα τολμούσε να εγκατασταθεί μέσα μου ένας δαίμονας, αφού προσφεύγω συχνά στο Μυστήριο της Θείας Κοινωνίας”. Και την ίδια ακριβώς στιγμή ένα τρομερό, παγωμένο, δύσοσμο σύννεφο τον περιέβαλε και άρχισε να εισχωρεί στο στόμα του, που είχε σφιχτεί σπασμωδικά.
Όσο κι αν πάλευε ο δυστυχισμένος Motovilov, όσο κι αν προσπαθούσε να προστατευτεί από την παγωνιά και τη δυσωδία του σύννεφου που σερνόταν μέσα του, αυτό εισχώρησε ολόκληρο, παρά τις υπεράνθρωπες προσπάθειές του. Τα χέρια του ήταν σαν παράλυτα και δεν μπορούσαν να κάνουν το σημείο του σταυρού· η σκέψη του, παγωμένη από τον τρόμο, δεν μπορούσε να θυμηθεί το σωτήριο όνομα του Ιησού. Το αποτρόπαιο και φρικτό είχε συντελεστεί, και για τον Nikolaj Aleksandrovič άρχισε μια περίοδος βαρύτατων βασάνων. Μέσα σε αυτά τα μαρτύρια επέστρεψε στο Βορονέζ, στον [αρχιεπίσκοπο] Αντώνιο. Το χειρόγραφό του περιγράφει έτσι τα βασανιστήρια:
“Ο Κύριος με αξίωσε να δοκιμάσω πάνω στον ίδιο μου τον εαυτό, πραγματικά και όχι σε όνειρο ή σε όραμα, τρία μαρτύρια της γέεννας: το πρώτο ήταν της φωτιάς που δεν φωτίζει και δεν σβήνει, παρά μόνο με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Αυτά τα βασανιστήρια διήρκεσαν τρία μερόνυχτα, και αισθανόμουν ότι καιγόμουν, αλλά δεν κατακαιγόμουν. Δεκαέξι ή δεκαεπτά φορές το εικοσιτετράωρο αφαιρούσαν από ολόκληρο το σώμα μου αυτή την αιθάλη της γέεννας, πράγμα ορατό σε όλους. Τα μαρτύρια έπαψαν μόνο μετά την εξομολόγηση και τη μετάληψη των Αγίων Μυστηρίων του Κυρίου, με τις προσευχές του αρχιεπισκόπου Αντωνίου και με τις δεήσεις υπέρ υγείας του ασθενούντος βογιάρου, δούλου του Θεού Νικολάου, τις οποίες εκείνος είχε παραγγείλει να αναπέμπονται και στους σαράντα επτά ναούς του Βορονέζ και σε όλα τα μοναστήρια.
Το δεύτερο μαρτύριο, που διήρκεσε δύο μερόνυχτα, ήταν του φοβερού ταρτάρου της γέεννας, έτσι ώστε ακόμη και η φωτιά όχι μόνο δεν με έκαιγε, αλλά ούτε μπορούσε να με ζεστάνει. Κατά την επιθυμία του Σεβασμιωτάτου, κράτησα το χέρι μου πάνω από ένα κερί για μισή περίπου ώρα· γέμισε ολόκληρο αιθάλη, αλλά ούτε καν ζεστάθηκε. Κατέγραψα αυτή την επιβεβαιωτική δοκιμή σε ένα ολόκληρο φύλλο χαρτιού και, στο σχετικό σημείο της περιγραφής, αποτύπωσα το χέρι μου με την αιθάλη του κεριού που είχε επάνω του. Και στα δύο αυτά μαρτύρια, χάρη στη Θεία Κοινωνία, μπορούσα να πίνω και να τρώω, και μπορούσα να κοιμηθώ λίγο· και ήταν ορατά σε όλους.
Αλλά το τρίτο μαρτύριο της γέεννας, αν και μειώθηκε ακόμη κατά μισό μερόνυχτο, αφού διήρκεσε μόνο ενάμισι μερόνυχτο και μάλλον όχι περισσότερο, είχε τόσο μεγάλο τρόμο και πόνο από κάτι απερίγραπτο και ακατανόητο! Πώς έμεινα ζωντανός ύστερα από αυτό! Εξαφανίστηκε και αυτό με την εξομολόγηση και τη μετάληψη των Αγίων Μυστηρίων του Κυρίου. Αυτή τη φορά ο ίδιος ο αρχιεπίσκοπος Αντώνιος με κοινώνησε με τα χέρια του.
Αυτό το μαρτύριο ήταν του ακοίμητου σκώληκα της γέεννας, και ο σκώληκας αυτός δεν ήταν ορατός σε κανέναν άλλον εκτός από εμένα και τον Σεβασμιώτατο Αντώνιο. Δεν μπορούσα όμως ούτε να κοιμηθώ ούτε να φάω ούτε να πιω τίποτε, διότι ήμουν ολόκληρος γεμάτος από αυτόν τον φοβερά κακό σκώληκα, που σερνόταν παντού μέσα μου και καταβρόχθιζε με ανείπωτο τρόπο όλα μου τα σωθικά και, βγαίνοντας από το στόμα, τα αυτιά και τη μύτη, επέστρεφε πάλι στα σωθικά μου. Ο Θεός μού έδωσε δύναμη επάνω του, και μπορούσα να τον πιάνω με τα χέρια μου και να τον τεντώνω.
Από ανάγκη τα δηλώνω όλα αυτά, διότι δεν μου δόθηκε μάταια από τον Κύριο, από ψηλά, αυτό το όραμα· και για να μη νομίσει κανείς ότι τολμώ να επικαλούμαι μάταια το Όνομα του Κυρίου. Όχι! Την ημέρα της Φοβερής Κρίσης του Κυρίου, ο Ίδιος, ο Θεός, ο Βοηθός και Προστάτης μου, θα μαρτυρήσει ότι δεν είπα ψέματα γι’ Αυτόν, τον Κύριο, και για το έργο της θείας Του Πρόνοιας που Εκείνος επιτέλεσε μέσα μου”».
Λίγο μετά από αυτή τη φοβερή δοκιμασία, απρόσιτη στον συνηθισμένο άνθρωπο, ο Motovilov είδε σε όραμα τον προστάτη του, τον όσιο Σεραφείμ, ο οποίος παρηγορούσε τον πάσχοντα με την υπόσχεση ότι θα του δινόταν η θεραπεία κατά την ανακομιδή των λειψάνων του αγίου Τύχωνα του Ζαντόνσκ και ότι, μέχρι τότε, ο δαίμονας που είχε εγκατασταθεί μέσα του δεν θα τον βασάνιζε πια τόσο σκληρά.
Μόνο ύστερα από περισσότερα από τριάντα χρόνια συνέβη αυτό το γεγονός, και ο Motovilov έζησε για να το δει· έζησε για να δει και τη θεραπεία του, χάρη στη μεγάλη του πίστη».³⁵⁰
Οι έσχατες τύχες! Ποιος όμως δεν γνωρίζει ότι σήμερα έχει εισχωρήσει σχεδόν σε κάθε ψυχή ένας περισσότερο ή λιγότερο εκχυδαϊσμένος ωριγενισμός — μια κρυφή βεβαιότητα για την τελική «συγχώρηση» από τον Θεό;³⁵¹ Τόσο συχνά το ομολογούν άνθρωποι κάθε λογής κατάστασης και θέσης, ώστε αρχίζει κανείς να σκέφτεται: «Εδώ υπάρχει κάποια εσωτερική αναγκαιότητα». Πράγματι, εδώ υπάρχει αναγκαιότητα. Η συνείδηση ξεκινά από την ιδέα του Θεού ως Αγάπης. Η Αγάπη δεν μπορεί να δημιουργεί για να καταστρέφει — να δημιουργεί γνωρίζοντας την καταστροφή· η Αγάπη δεν μπορεί να μη συγχωρεί. Μέσα στη λάμψη της απέραντης θείας Αγάπης, σαν ομίχλη στις ακτίνες του ήλιου που νικά τα πάντα, διαλύεται η ιδέα της ανταπόδοσης προς το κτίσμα και προς καθετί κτιστό. Υπό το πρίσμα της αιωνιότητας, τα πάντα συγχωρούνται, τα πάντα λησμονούνται: «Ο Θεός θα είναι τα πάντα μέσα σε όλους» (Α΄ Κορ. 15:28). Με μία λέξη, είναι αδύνατη η αδυνατότητα της καθολικής σωτηρίας.
Έτσι έχουν τα πράγματα από τα ύψη της ιδέας του Θεού. Όταν όμως υιοθετεί τη δυϊκά συζυγή οπτική, ξεκινώντας όχι από την αγάπη του Θεού προς το κτίσμα, αλλά από την αγάπη του κτίσματος προς τον Θεό, η ίδια συνείδηση καταλήγει αναπόφευκτα στο ακριβώς αντίθετο συμπέρασμα. Τώρα η συνείδηση δεν μπορεί να δεχθεί ότι είναι δυνατή η σωτηρία χωρίς ανταπόκριση αγάπης προς τον Θεό. Και καθώς είναι αδύνατο να δεχθεί κανείς ότι η αγάπη μπορεί να μην είναι ελεύθερη, ότι ο Θεός θα εξανάγκαζε το κτίσμα να αγαπά, προκύπτει αναπόφευκτα το συμπέρασμα: είναι δυνατό η αγάπη του Θεού να μείνει χωρίς ανταπόκριση αγάπης από το κτίσμα, δηλαδή είναι δυνατή η αδυνατότητα της καθολικής σωτηρίας.
Η θέση —«είναι αδύνατη η αδυνατότητα της καθολικής σωτηρίας»— και η αντίθεση —«είναι δυνατή η αδυνατότητα της καθολικής σωτηρίας»— είναι προφανώς αντινομικές. Όσο όμως αναγνωρίζεται η Αγάπη του Θεού, τόσο αναπόφευκτη είναι η θέση· και όσο αναγνωρίζεται η ελευθερία του κτίσματος, η οποία αποτελεί η ίδια αναγκαία συνέπεια της αγάπης του Θεού, τόσο αναπόφευκτη είναι η αντίθεση. Η ιδέα του Τριαδικού Θεού ως κατ’ ουσίαν Αγάπης, σε σχέση με την ιδέα του κτίσματος, αποκαλύπτεται μέσα από τους αλληλοαποκλειόμενους όρους της συγχώρησης και της ανταπόδοσης, της σωτηρίας και της απώλειας, της αγάπης και της δικαιοσύνης, του Σωτήρα και του Τιμωρού — όψεις που, για τη διάνοια, δεν ανέχονται η μία την άλλη περισσότερο απ’ όσο η τριαδικότητα και η ενότητα μέσα στην ενδοθεϊκή ζωή. Στην ενότητα του Θεού αντιστοιχεί η ανταπόδοση, ενώ στην τριαδικότητα η συγχώρηση. Έτσι, και ιστορικά, έχουμε τον αυστηρό μοναρχιανισμό και τον επιεική τριθεϊσμό.
Αν η ελευθερία του ανθρώπου είναι γνήσια ελευθερία αυτοκαθορισμού, τότε η συγχώρηση της κακής βούλησης είναι αδύνατη, επειδή αυτή αποτελεί δημιουργικό προϊόν αυτής της ελευθερίας. Το να μη θεωρούμε την κακή βούληση κακή θα σήμαινε ότι δεν αναγνωρίζουμε τη γνησιότητα της ελευθερίας. Αν όμως η ελευθερία δεν είναι γνήσια, τότε δεν είναι γνήσια ούτε η αγάπη του Θεού προς το κτίσμα· αν δεν υπάρχει πραγματική ελευθερία του κτίσματος, τότε δεν υπάρχει ούτε πραγματικός αυτοπεριορισμός της Θεότητας κατά τη δημιουργία, δεν υπάρχει «κένωση» και, επομένως, δεν υπάρχει αγάπη. Και αν δεν υπάρχει αγάπη, δεν υπάρχει ούτε συγχώρηση.
Και αντιστρόφως, αν υπάρχει συγχώρηση του Θεού, υπάρχει επίσης η αγάπη του Θεού και, επομένως, υπάρχει γνήσια ελευθερία του κτίσματος. Αν όμως υπάρχει γνήσια ελευθερία, τότε είναι αναπόφευκτη και η συνέπειά της —η δυνατότητα της κακής βούλησης— και, συνεπώς, η αδυνατότητα της συγχώρησης.
Η άρνηση της αντίθεσης αρνείται και τη θέση· η κατάφαση της αντίθεσης καταφάσκει και τη θέση, και αντιστρόφως. Η θέση και η αντίθεση είναι αχώριστες, όπως το αντικείμενο και η σκιά του. Ο αντινομικός χαρακτήρας του δόγματος των έσχατων τυχών είναι λογικά αναμφισβήτητος. Αλλά όχι μόνο λογικά· είναι προφανής και ψυχολογικά. Η ψυχή απαιτεί συγχώρηση για όλους, η ψυχή διψά για την οικουμενική σωτηρία, η ψυχή λαχταρά «την ειρήνη ολόκληρου του κόσμου».³⁵² Όταν όμως υπάρχει κακή βούληση, βούληση διεστραμμένη και σατανική, που επιδιώκει το κακό για το κακό και το αναζητεί ως τέτοιο —βούληση που αρνείται τον Θεό για χάρη της άρνησης και Τον μισεί μόνο και μόνο επειδή Εκείνος είναι Αγάπη³⁵³—, με μία λέξη, όταν υπάρχει κυνισμός,³⁵⁴ «αγάπη για το κακό»³⁵⁵ και, κατά την έκφραση του Edgar Poe,³⁵⁶ «δαίμονας της διαστροφής», η ψυχή καταριέται την ίδια τη συγχώρηση του Θεού, την αρνείται και δεν την αποδέχεται. «Ποτέ οι άνθρωποι», λέει ο Pascal,³⁵⁷ «δεν κάνουν τόσο πολύ κακό και με τόση προθυμία όσο όταν το κάνουν συνειδητά».
Και να: «Γι’ αυτούς η κόλαση είναι πλέον εκούσια και ακόρεστη· αυτοί είναι πια εθελούσιοι μάρτυρες. Γιατί οι ίδιοι καταράστηκαν τον εαυτό τους, καταρώμενοι τον Θεό και τη ζωή. Τρέφονται με την κακόβουλη υπερηφάνειά τους, σαν να άρχιζε ένας πεινασμένος στην έρημο να ρουφά το ίδιο του το αίμα από το ίδιο του το σώμα. Είναι όμως ακόρεστοι στους αιώνες των αιώνων και απορρίπτουν τη συγχώρηση, καταριούνται τον Θεό που τους καλεί. Δεν μπορούν να αντικρίσουν τον ζωντανό Θεό χωρίς μίσος και απαιτούν να μην υπάρχει ο Θεός της ζωής, να αφανίσει ο Θεός τον εαυτό Του και ολόκληρη τη δημιουργία Του. Και θα καίγονται αιώνια στη φωτιά της οργής τους, θα διψούν για τον θάνατο και την ανυπαρξία. Αλλά δεν θα τους δοθεί ο θάνατος…». Έτσι μιλά ο γέροντας Ζωσιμάς στον Dostoevskij.³⁵⁸
Εδώ δεν είναι πλέον ο Θεός που δεν συμφιλιώνεται με το κτίσμα και δεν συγχωρεί την κακόβουλη ψυχή, τη γεμάτη μίσος· είναι η ίδια η ψυχή που δεν συμφιλιώνεται με τον Θεό. Για να την εξαναγκάσει να συμφιλιωθεί, για να κάνει με τη βία την ψυχή να αγαπά, ο Θεός θα έπρεπε να της αφαιρέσει την ελευθερία· δηλαδή θα έπρεπε ο Ίδιος να πάψει να αγαπά και να αρχίσει να μισεί. Επειδή όμως είναι Αγάπη, δεν καταστρέφει την ελευθερία κανενός, και γι’ αυτό «εκείνους που με τη δική τους προαίρεση απομακρύνονται από Αυτόν, τους υποβάλλει στον χωρισμό από τον εαυτό Του, τον οποίο οι ίδιοι επέλεξαν».³⁵⁹
Η αγάπη του Θεού, από την οποία προηγουμένως συναγόταν η αναγκαιότητα της συγχώρησης, ορθώνεται ως εμπόδιο σε αυτή την ίδια τη συγχώρηση. Αν προηγουμένως απαιτούσαμε την καθολική σωτηρία, τώρα εμείς οι ίδιοι **«εξεγειρόμαστε»**³⁶⁰ εναντίον της.
Μέσα στα όρια της διάνοιας δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρξει λύση αυτής της αντινομίας. Η λύση βρίσκεται μόνο στον πραγματικό μετασχηματισμό της ίδιας της πραγματικότητας, κατά τον οποίο η σύνθεση της θέσης και της αντίθεσης βιώνεται ως γεγονός, ως άμεσο εμπειρικό δεδομένο, που στηρίζει τη δικαίωσή του στην Τρισυπόστατη Αλήθεια. Με άλλα λόγια, η σύνθεση μπορεί να δοθεί οριστικά μόνο μέσα στο βίωμα των ίδιων των έσχατων τυχών του κτίσματος, όπου δίνεται η πλήρης μετουσίωση του κόσμου· προκαταρκτικά όμως βιώνεται στα μυστήρια, όπου δίνεται η επιμέρους μετουσίωση — καταλαβαίνεις για τι πράγμα μιλώ.
Τίθεται όμως το ερώτημα: ποια είναι τα λογικά αιτήματα αυτής της μελλοντικής και παρούσας σύνθεσης; Δηλαδή, με άλλα λόγια, ποιες προϋποθέσεις, που η διάνοια δεν μπορεί να σκεφτεί από κοινού, πρέπει να εκπληρωθούν ώστε η αντινομία μας να νοηθεί ως συντεθειμένη; Ή ακόμη: με ποιους αμοιβαία ασυμβίβαστους λογικούς όρους αποκαλύπτεται η μία υπέρλογη ιδέα της εσχατολογίας; Η σύνθεση του θειαφιού που βράζει και κοχλάζει αιώνια και της παραδείσιας δροσιάς που φυσά απαλά; Και πάλι coincidentia oppositorum! —
«Το κύμα και η πέτρα,
η ποίηση κι ο πεζός λόγος, ο πάγος και η φλόγα
δεν διαφέρουν τόσο μεταξύ τους».
Ποιες είναι, λοιπόν, οι αδιανόητες προϋποθέσεις της δυνατότητας νόησης; Ωστόσο, ακόμη και πριν απαντήσουμε στο ερώτημα που τέθηκε, πρέπει να δούμε ότι η λύση του δεν μπορεί να αναζητηθεί στο επίπεδο του ηθικισμού και κάθε είδους νομικισμού —εκεί όπου συχνά την αναζητούν— και ότι το ερευνητικό μας βλέμμα πρέπει να στραφεί στο επίπεδο της οντολογίας. Κατηγορίες μας δεν θα είναι το «νόμιμο» και το «δίκαιο», αλλά το «αναγκαίο» και το «επειδή». Μετάβασις εἰς ἄλλο γένος — αυτή είναι η αναγκαία προϋπόθεση της απάντησης. Ας προσπαθήσουμε τώρα να της προσδώσουμε μεγαλύτερη τυπική σαφήνεια.
Το πρόσωπο, δημιουργημένο από τον Θεό —και επομένως άγιο και απόλυτης αξίας στον εσωτερικό του πυρήνα—, διαθέτει ελεύθερη δημιουργική βούληση, η οποία εκδιπλώνεται ως σύστημα πράξεων, δηλαδή ως εμπειρικός χαρακτήρας. Το πρόσωπο, με αυτή την έννοια της λέξης, είναι χαρακτήρας.³⁶¹
Σημειώσεις:
Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: Εκείνος που κρατάει μέσα του τον επουράνιο θησαυρό του Πνεύματος, μπορεί να εργάζεται κάθε αρετή!
Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος, «Παράφραση των 50 λόγων του Αγίου Μακαρίου του Αιγυπτίου σε 150 κεφάλαια»*,
Περί αγάπης
87. Ο θησαυρός που λέει ο Απόστολος ότι τον έχουμε σε πήλινα σκεύη, να πιστεύεις ότι είναι η αγιαστική δύναμη του Πνεύματος, την οποία αξιώθηκε να λάβει από αυτήν ακόμη τη ζωή.
Γιατί λέει πάλι κάπου ο ίδιος: «Αυτός έγινε για μας σοφία από τον Θεό, και δικαίωση και αγιασμός και απολύτρωση».
Εκείνος λοιπόν που βρήκε και κρατάει μέσα του τον επουράνιο αυτό θησαυρό του Πνεύματος, μπορεί να εργάζεται κάθε αρετή και κάθε εντολή, όχι μόνον καθαρά και άψογα, αλλά και χωρίς κόπους και χωρίς κούραση, πράγμα που πρωτύτερα κάθε άλλο παρά το έκανε άκοπα.
Γιατί αυτό δεν μπορεί να το κάνει κανείς, ακόμη και αν θέλει να καλλιεργήσει αληθινά τον καρπό του Πνεύματος, πριν λάβει το αγαθό πνεύμα.
Πλην όμως ας βιάζει ο καθένας τον εαυτό του κάθε φορά και ας τρέχει με υπομονή και πίστη, και ας παρακαλεί θερμά τον Χριστό, ώστε να επιτύχει αυτόν τον επουράνιο θησαυρό.
Και τότε, όπως είπαμε, με τη δύναμη και τη χάρη Του, θα μπορεί να εργάζεται το σύνολο των αρετών καθαρά, τέλεια και χωρίς μόχθο και ταλαιπωρία.
88. Εκείνοι που έχουν τον θεϊκό πλούτο του Πνεύματος μέσα τους, όταν απευθύνουν σε άλλους λόγια πνευματικά, τα μεταδίδουν στους συνομιλητές τους σαν να τα βγάζουν από το θησαυρό που έχουν μέσα τους.
Όσοι όμως δεν απέκτησαν αυτόν το θησαυρό στο βάθος της καρδιάς τους, από τον οποίο αναβρύζει αγαθοσύνη θεϊκών ενθυμήσεων και μυστηρίων και βαθύτατων λόγων, αλλά ανθολογούν ορισμένα μόνο από τη μία και την άλλη Γραφή και τα έχουν στην άκρη της γλώσσας τους ή άκουσαν και από πνευματικούς ανθρώπους, κομπάζουν στους λόγους αυτούς, προβάλλοντας τα ξένα σαν δικά τους, και εμφανίζονται σαν γονείς ξένων τέκνων.
Αυτοί, στους άλλους μεν πρόσφεραν άκοπη την απόλαυση των λόγων, οι ίδιοι όμως μετά την ομιλία τους βρέθηκαν να μοιάζουν με φτωχούς, γιατί ο κάθε λόγος τους σαν να γύρισε σ’ εκείνον από τον οποίο τον πήραν, κι αυτοί έμειναν χωρίς δικό τους θησαυρό, από τον οποίο να μπορούν και τον εαυτό τους πρώτα να ευφραίνουν, και τους άλλους να ωφελούν.
Γι’ αυτό πρέπει πρώτα να ζητούμε από τον Θεό να βάλει μέσα μας αυτόν τον αληθινό πλούτο, και τότε θα είναι εύκολο και τους άλλους να ωφελούμε και να τους μεταδίδουμε λόγους πνευματικούς και θεία μυστήρια.
Γιατί έτσι ευδόκησε η αγαθότητα του Θεού να κατοικήσει σε κάθε έναν που πιστεύει. «Όποιον με αγαπά, λέει, θα τον αγαπήσει ο Πατέρας μου· θα τον αγαπήσω κι εγώ και θα του φανερώσω τον εαυτό μου. Εγώ και ο Πατέρας θα έρθουμε και θα κατοικήσουμε σ’ αυτόν».
Περί αγάπης
Συνέχεια από εδώ:amethystos: Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: Ο Κύριος σιχαίνεται την οίηση, και αυτή ευθύς απ’ την αρχή έχει διώξει από τον Παράδεισο τον άνθρωπο…
87. Ο θησαυρός που λέει ο Απόστολος ότι τον έχουμε σε πήλινα σκεύη, να πιστεύεις ότι είναι η αγιαστική δύναμη του Πνεύματος, την οποία αξιώθηκε να λάβει από αυτήν ακόμη τη ζωή.
Γιατί λέει πάλι κάπου ο ίδιος: «Αυτός έγινε για μας σοφία από τον Θεό, και δικαίωση και αγιασμός και απολύτρωση».
Εκείνος λοιπόν που βρήκε και κρατάει μέσα του τον επουράνιο αυτό θησαυρό του Πνεύματος, μπορεί να εργάζεται κάθε αρετή και κάθε εντολή, όχι μόνον καθαρά και άψογα, αλλά και χωρίς κόπους και χωρίς κούραση, πράγμα που πρωτύτερα κάθε άλλο παρά το έκανε άκοπα.
Γιατί αυτό δεν μπορεί να το κάνει κανείς, ακόμη και αν θέλει να καλλιεργήσει αληθινά τον καρπό του Πνεύματος, πριν λάβει το αγαθό πνεύμα.
Πλην όμως ας βιάζει ο καθένας τον εαυτό του κάθε φορά και ας τρέχει με υπομονή και πίστη, και ας παρακαλεί θερμά τον Χριστό, ώστε να επιτύχει αυτόν τον επουράνιο θησαυρό.
Και τότε, όπως είπαμε, με τη δύναμη και τη χάρη Του, θα μπορεί να εργάζεται το σύνολο των αρετών καθαρά, τέλεια και χωρίς μόχθο και ταλαιπωρία.
88. Εκείνοι που έχουν τον θεϊκό πλούτο του Πνεύματος μέσα τους, όταν απευθύνουν σε άλλους λόγια πνευματικά, τα μεταδίδουν στους συνομιλητές τους σαν να τα βγάζουν από το θησαυρό που έχουν μέσα τους.
Όσοι όμως δεν απέκτησαν αυτόν το θησαυρό στο βάθος της καρδιάς τους, από τον οποίο αναβρύζει αγαθοσύνη θεϊκών ενθυμήσεων και μυστηρίων και βαθύτατων λόγων, αλλά ανθολογούν ορισμένα μόνο από τη μία και την άλλη Γραφή και τα έχουν στην άκρη της γλώσσας τους ή άκουσαν και από πνευματικούς ανθρώπους, κομπάζουν στους λόγους αυτούς, προβάλλοντας τα ξένα σαν δικά τους, και εμφανίζονται σαν γονείς ξένων τέκνων.
Αυτοί, στους άλλους μεν πρόσφεραν άκοπη την απόλαυση των λόγων, οι ίδιοι όμως μετά την ομιλία τους βρέθηκαν να μοιάζουν με φτωχούς, γιατί ο κάθε λόγος τους σαν να γύρισε σ’ εκείνον από τον οποίο τον πήραν, κι αυτοί έμειναν χωρίς δικό τους θησαυρό, από τον οποίο να μπορούν και τον εαυτό τους πρώτα να ευφραίνουν, και τους άλλους να ωφελούν.
Γι’ αυτό πρέπει πρώτα να ζητούμε από τον Θεό να βάλει μέσα μας αυτόν τον αληθινό πλούτο, και τότε θα είναι εύκολο και τους άλλους να ωφελούμε και να τους μεταδίδουμε λόγους πνευματικούς και θεία μυστήρια.
Γιατί έτσι ευδόκησε η αγαθότητα του Θεού να κατοικήσει σε κάθε έναν που πιστεύει. «Όποιον με αγαπά, λέει, θα τον αγαπήσει ο Πατέρας μου· θα τον αγαπήσω κι εγώ και θα του φανερώσω τον εαυτό μου. Εγώ και ο Πατέρας θα έρθουμε και θα κατοικήσουμε σ’ αυτόν».
* Απόσπασμα από τη «Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών», τόμος γ’, των εκδόσεων το Περιβόλι της Παναγίας, μετάφραση Αντώνιος Γαλίτης.
«Ει γαρ τις μόνον εις την ιστορίαν βλέπον, πως η θεοπρεπής έννοια τοις γεγενήσθαι λελομένοις διασωθήσεται;»
(Άγιος Γρηγόριος Νύσσης – «Εις τον βίον του Μωϋσέως»)
(Άγιος Γρηγόριος Νύσσης – «Εις τον βίον του Μωϋσέως»)
Στύλος και Εδραίωμα της Αληθείας του Pavel Florenskij
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
του Elémire Zolla
Rusconi, 1974
Στύλος και Εδραίωμα της Αληθείας του Pavel Florenskij
«Και όταν ξεφύλλισε το Vechi, ένιωσε να τρέμει: όλα ήταν αντίθετα απ’ όσα είχε διαβάσει προηγουμένως, αλλά αληθινά!» (A. Solzenicyn, Αύγουστος 1914, I, 2).
I. Ο θάνατος της διανόησης
Έχουν ειπωθεί όλα τα δυνατά κακά για την τσαρική λογοκρισία· υπήρξε όμως και μια άλλη, ακόμη χωρίς αστυνομικές κυρώσεις, φαινομενικά αντίθετή της, αλλά με εξίσου μισαλλόδοξο πνεύμα. Οι εφημερίδες και τα περιοδικά της θετικιστικής Ρωσίας εξέπεμπαν, σαν τρίξιμο μυλόπετρας, τα λιγοστά αλλά αποβλακωτικά συνθήματα που η θρησκεία της προόδου και της κοινωνικότητας επέβαλλε με εκβιαστικό ύφος και με αδιαφορία ή εχθρότητα απέναντι στην αυτονομία της τέχνης και του θεωρητικού στοχασμού. Κι όμως, ποτέ δεν είχαν διαβαστεί το ένα μετά το άλλο τόσα πολλά και τόσο σπάνια αριστουργήματα, που θα έπρεπε, με την ποιότητα του φωτός τους, να είχαν καταισχύνει εκείνο το ζοφερό βασίλειο της ποσότητας, εκείνη τη διαχείριση του πολιτισμού στο όνομα της «προόδου» και της «κοινωνικότητας»· «Πρόοδος, κοινωνικότητα· κοινωνικότητα, πρόοδος», έτριζε η μυλόπετρα, ενώ διαδέχονταν το ένα το άλλο τα έργα των Gogol’, Dostoevskij, Tolstoj, Čechov, Solov’ev. Τα παράσιτα που αξίωναν να καθοδηγούν και να ρυθμίζουν τη λογοτεχνική γνώμη επαναλάμβαναν αδιάκοπα τις έμμονες λέξεις τους, βέβαια ότι θα μπορούσαν σιγά σιγά να καταπνίξουν μέσα σε εκείνες τις λιανές καθετί ζωντανό. Γι’ αυτούς η Άννα Καρένινα ήταν μια διεξοδική συζήτηση για τον γάμο και το διαζύγιο, ένα κοινωνικό μυθιστόρημα που απέβλεπε στην πρόοδο. «Αυτοί ξέρουν περισσότερα από μένα», μουρμούριζε ο Tolstoj.
Για έναν Čechov αυτοί απλώς δεν υπήρχαν· και στον Savorin έγραφε στις 6 Φεβρουαρίου 1898: «Οι μεγάλοι συγγραφείς και οι καλλιτέχνες πρέπει να ασχολούνται με την πολιτική μόνο όταν χρειάζεται να αμυνθούν απέναντί της. Δημόσιοι κατήγοροι και χωροφύλακες υπάρχουν ήδη αρκετοί».
Αλλά καμία ομορφιά και κανένα κύρος δεν αρκούσαν· η μηχανή συνέχιζε υπνωτικά να γυρίζει· όποιον τολμούσε να αντιταχθεί στην κυρίαρχη, θετικιστική και «κοινωνικά στρατευμένη» λατρεία δεν τον έπληττε μια τεκμηριωμένη ανασκευή, αλλά στερεότυπες ύβρεις ή μια σιωπή με ύφος εμβρόντητο.
Με τη γενιά του μηδενισμού, ωστόσο, είχε αναδυθεί μια αλήθεια που προηγουμένως τα παράσιτα και οι προοδευτικοί διαχειριστές του πολιτισμού κρατούσαν διακριτικά κρυμμένη: η απέχθειά τους δεν στρεφόταν μόνο, όπως ίσως φαινόταν, κατά της θρησκευτικότητας και της μεταφυσικής, αλλά κατά του ίδιου του πολιτισμού, της λογιοσύνης, των ίδιων των βιβλίων. Μπροστά στις ανοιχτές εκδηλώσεις αυτού του μίσους, το προοδευτικό σύνθημα ήταν να μην απορρίπτει κανείς με φυσική περιφρόνηση εκείνους που μισούσαν, αλλά, αντιθέτως, να τους ακούει με ύφος περισυλλογής και, για να το πούμε με την ορολογία τους, να εντάσσει το φαινόμενο στην επαίσχυντη προσποίηση μιας σύγκρουσης μεταξύ νέων και ηλικιωμένων. Όποιος εξεγειρόταν εναντίον αυτής της θλιβερής φάρσας ας πρόσεχε· η προοδευτική δημοκρατία των γραμμάτων είχε τρόπους να τον τιμωρήσει. Ο Turgenev δεν τόλμησε να ξεφύγει από την επαίσχυντη επιταγή να αντιμετωπίζει με σεβασμό τους «εξεγερμένους γιους»· ο Dostoevskij όμως τροφοδότησε, με την απέραντη αγανάκτησή του μπροστά στην αυθαιρεσία —και μπροστά στον υποταγμένο Turgenev—, τη φωτιά με την οποία θα έπλαθε τους Δαιμονισμένους. Τότε ξέσπασε με αξιομνημόνευτα αισχρό τρόπο η οργή των προοδευτικών· ο Berdjaev θα θυμίσει, στο δοκίμιό του που δημοσιεύτηκε στο Εκ βαθέων, ότι στις προφητείες των Δαιμονισμένων «είδαν μια καρικατούρα, σχεδόν έναν λίβελο… και η προοδευτική κοινή γνώμη τον έριξε στον κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων». Η ίδια οργή είχε ήδη ξεσπάσει εναντίον του Gogol’, όταν εκείνος είχε τολμήσει να ανακαλύψει την ομορφιά της λατρείας και τη μυστική οδό. Οι διάλογοι των Δαιμονισμένων φανέρωναν το σατανικό υπόβαθρο του προοδευτισμού· ήταν αστραπές αβάσταχτης αλήθειας, ιλιγγιώδεις αποδράσεις από την τυραννία των συνθημάτων.
Και η μοιρολατρία των αριστουργημάτων του Tolstoj απείχε αβυσσαλέα από τις κυρίαρχες κοινοτοπίες· στα τελευταία του χρόνια όμως είχε αφεθεί να υπνωτιστεί από την «κοινωνικότητα» σχεδόν μέχρι τη στειρότητα, μολονότι είχε κατορθώσει να αποτινάξει το είδωλο της «προόδου». Δεν τον μισούσαν, αλλά μόνο επειδή δεν διέκρινε κανένα μεταφυσικό λιμάνι, και ο κοινωνιολογικός απλουστευτισμός του τους καθησύχαζε. Ο Frank θα παρατηρήσει στο Εκ βαθέων: «Η ρωσική διανόηση δεν εκτίμησε ούτε κατανόησε τις βαθιές κοινωνικές και πνευματικές ενοράσεις του Dostoevskij και δεν πρόσεξε καθόλου τη μεγαλοφυΐα του Konstantin Leont’ev, ενώ το αδύναμο, απλουστευτικό και ισοπεδωτικό ηθικό κήρυγμα του Tolstoj άσκησε ζωηρή επιρροή».
Όταν η μηδενιστική πνοή είχε κοπάσει, οι προοδευτικοί αρκέστηκαν να αποσπούν από όλους, με το ύφος εκείνου που απαιτεί μια πράξη καλής ανατροφής, τουλάχιστον μια γενικόλογη «κοινωνική στράτευση». Κατά τα άλλα, και προς το παρόν, περιορίζονταν να ανακαλούν τα αγαπημένα τους φαντάσματα των Černyševskij, Belinskij, Pisarev, Dobroljubov και ενίοτε του Herzen, αναδίδοντας το απαράλλαχτο μονότονο άσμα τους: «Πρόοδος, κοινωνικότητα».
Ποιος, τι τους καταντούσε έτσι;
Η Κίρκη των καλών αισθημάτων; Η θέληση να ανατραπεί η απολυταρχία; Μα τότε γιατί να συμπαρασύρονται η τέχνη, η λογοτεχνία, η θρησκευτική σκέψη, σαν να ήταν δημιουργήματα του τσαρισμού; Μάλλον το ίδιον όφελος διακυβευόταν· διότι, μόλις γινόταν η μοιραία επιλογή, υπογραφόταν η συμφωνία και γινόταν αποδεκτό να ψελλίζονται επ’ άπειρον οι λέξεις-φετίχ —πρόοδος, κοινωνικότητα—, αρκούσε στους μετρίους να αναρωτηθούν για κάθε έργο, για κάθε γεγονός: «Υπηρετεί την πρόοδο; Τονώνει την κοινωνικότητα;»· και να που, όποιο κι αν ήταν το έργο ή το γεγονός, μπορούσαν αμέσως να το σφραγίσουν και να το ταξινομήσουν ως ένα ακόμη κομμάτι στη διαρκή εκποίηση της τέχνης και του θεωρητικού στοχασμού. Σε αυτόν τον προοδευτικό κόσμο, πολύ περισσότερο απ’ ό,τι στην επιπόλαιη Μόσχα του Griboedov, μπορούσε κανείς να ουρλιάξει: «Gore ot’ umà» — τι συμφορά η ευφυΐα. Η επίμονη επανάληψη έπρεπε να παγώσει τα πάντα: πρόοδος, κοινωνικότητα — άχρονος εφιάλτης, πεισματική παραφροσύνη. Και αυτό το άλεσμα τολμούσε να αυτοαποκαλείται, κατ’ αντίφραση, «ορθολογισμός», όπως ήδη τον δέκατο όγδοο αιώνα είχε ονομαστεί, εκ του αντιθέτου, Διαφωτισμός.
Στις αρχές του αιώνα κάτι άρχισε να ταράζει την επιφάνεια· η επίπεδη τελειότητα της προοδευτικής διαχείρισης φάνηκε να κλονίζεται. Πολλοί άρχιζαν να στοχάζονται την πνευματική πορεία του ύστερου Gogol’, την προφητική διδασκαλία του ύστερου Dostoevskij, τη διδασκαλία του Solov’ev, ο οποίος στους Δαιμονισμένους και στους Αδελφούς Καραμάζοφ είχε διαισθανθεί μια πιθανή, έστω μακρινή, προαναγγελία της αποκατάστασης της ενότητας τέχνης και ιεροσύνης, μιας ιερής τέχνης. Για να αφυπνίσει τα πνεύματα από τον προοδευτικό εφιάλτη, ο Berdjaev θα παρατηρήσει ότι το 1905 «επαναλαμβάνεται ο διωγμός της γνώσης, της δημιουργικότητας, της πνευματικής ζωής… Ακόμη και σήμερα η διανοούμενη νεολαία δεν ξέρει να αναγνωρίζει την αυτονομία των επιστημών, της φιλοσοφίας, της εκπαίδευσης, του πανεπιστημίου, και εξακολουθεί να υποτάσσει τα πάντα στα συμφέροντα της πολιτικής, των κομμάτων, των παρατάξεων, των λεσχών».
Ο Struve θα παρατηρήσει: «Οι μεγάλοι συγγραφείς, οι Puškin, Lermontov, Gogol’, Turgenev, Dostoevskij, Čechov, δεν έχουν τα χαρακτηριστικά της διανόησης». Πολλοί έκαναν μαζί του την ίδια σκέψη, και τότε ξαφνικά όσοι έψελναν εκείνο το βασανιστικό «πρόοδος, κοινωνικότητα» φάνηκαν όπως πραγματικά ήταν: όντα εύπιστα χωρίς πίστη —θα πει και πάλι ο Struve—, μαχητικά χωρίς δημιουργικότητα, μισαλλόδοξα χωρίς ευλάβεια.
Δυστυχώς, η αντίδραση στον προοδευτισμό εκτράπηκε συχνά σε πανσλαβιστικά όνειρα, περισσότερο ή λιγότερο συνδεδεμένα με την απολυταρχική πολιτική, όχι λιγότερο ολέθρια από κάθε άλλη ουτοπία: σε ανέντιμους χιλιασμούς· ωστόσο, ήταν ήδη κάτι καινούργιο το ότι πραγματοποιήθηκαν στην Αγία Πετρούπολη, κατά τα έτη 1901–1903, οι «θρησκευτικές και φιλοσοφικές» διασκέψεις των Rozanov, Ternavcev, Merežkovskij, και το ότι στη Μόσχα οι Berdjaev, Struve και Bulgakov άρχισαν, ήδη από το 1902, να προετοιμάζουν συλλογικά έργα. Ο Belyj, στο Naalo veka (Η αρχή του αιώνα, 1933), θα αφηγηθεί την ιστορία των μοσχοβίτικων συναντήσεων ανάμεσα σε όσους είχαν ξεφύγει από την κυρίαρχη διανόηση χάρη στη διδασκαλία του Solov’ev. Άρχισε να αναδύεται μεταξύ τους μια μεταφυσική προοπτική, αν και ακόμη όχι καθαρή, παρούσα στα έργα του V. Ivanov, του Ern, του Stepun, του Frank, των αδελφών Trubeckoj, μαθητών του Solov’ev. Από τις μοσχοβίτικες συναντήσεις προέκυψε ο εκδοτικός οίκος Put’, ο οποίος επρόκειτο να μεταφράσει τα κορυφαία μυστικά κείμενα και να ανασύρει από τη λήθη τη μεταφυσική του von Baader, εκτός από το να εκδώσει αυτό το βιβλίο του Pavel Aleksandrovič Florenskij.
Στο μεταξύ, ο Novoselov, έχοντας εγκαταλείψει τον τολστοϊσμό, διακήρυσσε μαζί με τους Samarin και Mansurov την επιστροφή στους στάρετς, στους ασκητές μοναχούς, ως κριτήριο αλήθειας. Η ποίηση του Vološin, όπως και τα δοκίμια του Trubeckoj, δίδασκαν πώς να βλέπει κανείς τις εικόνες, τις ακατανόητες για το προοδευτικό βλέμμα· εμφανίζονταν οι πρώτες αφηγηματικές απόπειρες του P. D. Uspenskij, και το θαυμάσιο Πουλί της φωτιάς του Brjusov, έστω και κάτω από κολασμένες αναλαμπές, φώτιζε κόσμους διαφορετικούς από τους «θετικούς». Ο μελλοντικός γραμματέας του Lenin, ο Bonč-Bruevič, επιμελείται αυτά τα χρόνια την έκδοση του Ουκρανού μυστικού Skovoroda. Συνέβη τότε ορισμένοι συγγραφείς, δραπέτες από τη φυλακή του προοδευτισμού, να κοιτάξουν πίσω και να μείνουν κατάπληκτοι: είδαν ότι η Ρωσία ήταν έτοιμη να καταρρεύσει κάτω από το βάρος των ψεμάτων και κατέθεσαν μια απελπισμένη μαρτυρία, τον συλλογικό τόμο Vechi (Η στροφή), το 1905.
Η ομόφωνη θέση ήταν ότι όχι ο άνθρωπος, αλλά η αλήθεια αποτελούσε το άξιο λατρείας αντικείμενο και ότι τα μεταφυσικά αξιώματα της φιλαλήθειας ήταν επίσης η εγγύηση του υγιούς κοινού νου, τον οποίο διέβρωναν οι ιδεολογίες. Στο Vechi ο Berdjaev παρατηρεί ότι η διανόηση είναι φανατικά έτοιμη να θυσιαστεί και εξίσου φανατικά πρεσβεύει τον υλισμό, ο οποίος αρνείται κάθε θυσία: «Η υλιστική φιλοσοφία δεν αναγνωρίζει τίποτε ως ιερό, και η διανόηση της προσδίδει ιερό χαρακτήρα». Στον ίδιο τόμο ο Geršenzon υπενθυμίζει ότι «ο λαός αναζητεί φυσικά, από τη μια, πρακτικές, κατώτερες, τεχνικές γνώσεις, μια στοιχειώδη μόρφωση· από την άλλη, ανώτερες, μεταφυσικές γνώσεις, οι οποίες να φωτίζουν το νόημα της ύπαρξης και να δίνουν τη δύναμη να ζει κανείς. Αυτές δεν του τις προσφέραμε, ούτε καν τις καλλιεργήσαμε για τον εαυτό μας». Ο S. L. Frank προσθέτει: «Όποιος αγαπά την αλήθεια ή την ομορφιά θεωρείται ύποπτος αδιαφορίας για την ευημερία του λαού και καταδικάζεται επειδή τάχα λησμονεί τα υλικά αγαθά για χάρη απατηλών ενδιαφερόντων και πολυτελών διασκεδάσεων· όποιος πάλι αγαπά τον Θεό παρουσιάζεται ως άμεσος εχθρός του λαού».
Απλές αλήθειες, διατυπωμένες μάλιστα δειλά, αλλά ικανές, αν είχαν διαδοθεί, να αποσπάσουν τα θύματα από το δίχτυ της κυρίαρχης εξαπάτησης. «Για πρώτη φορά έσπασε η ριζοσπαστική λογοκρισία», αναφώνησε ο Struve. Η αντίδραση υπήρξε λυσσαλέα, όταν το Vechi εξαντλήθηκε και δεν ήταν πια δυνατό να αποκρύπτεται η ύπαρξή του με τη σιωπή. Κανένα μέλος του προοδευτικού Λεβιάθαν δεν αφέθηκε αδρανές· όλοι έλαβαν εντολή να διαμαρτυρηθούν και να χτυπήσουν, να αγανακτήσουν και να προσβάλουν. Είναι συνήθειά τους να δαγκώνουν κλαίγοντας. Άλλωστε, το Vechi ήταν αυστηρά απολιτικό· δεν είχε αναζητήσει ούτε προσφέρει στηρίγματα, παραμένοντας ξένο και αποστασιοποιημένο από τις δυνάμεις της απολυταρχίας. Αλλά, φυσικά, ούτε ένας στοχασμός, ούτε ένα επιχείρημα δεν διατυπώθηκε από τους λάτρεις του «λόγου». Η ύβρη και ο μορφασμός έπρεπε να ξορκίσουν μαγικά αυτό που ο Miljukov ονόμασε «αποκρουστική και ολέθρια επιρροή». Οι τόμοι «Κατά του Vechi» ήταν τέσσερις, και από τους «καντέτους» μέχρι τους σοσιαλεπαναστάτες όλοι επέδειξαν μια ζοφερή επιμέλεια, μια πικρή κακεντρέχεια, μια χρήση επιθέτων αντάξια πληρωμένων προβοκατόρων — αλλά δεν ήταν τέτοιοι· τους έλειπε ακόμη και μια επαίσχυντη δικαιολογία. Λίγο αργότερα, αυτοί οι διάφοροι λογοκριτές, αφού θα τελείωνε ο σύντομος και καταστροφικός θρίαμβός τους του 1917, επρόκειτο άλλοι να εξοντωθούν και άλλοι να εξοριστούν από τον Lenin. Την ίδια μοίρα είχαν επιζητήσει και υποστεί στη Γαλλία, λίγο περισσότερο από έναν αιώνα νωρίτερα, οι Condorcet και οι Orléans.
Είναι δίκαιο να σημειωθεί ότι σε ολόκληρη τη Ρωσία μόνο οι φίλοι του Vechi είχαν προφέρει δειλά, συνετά λόγια, τα οποία, αν είχαν γίνει αντικείμενο στοχασμού, θα μπορούσαν να αποτρέψουν την άσκοπη σφαγή που προετοίμαζαν τα ψέματα. Ο αιματηρός επίλογος επρόκειτο να αρχίσει το 1914. Τότε ενώθηκαν σε ένα σώμα οι προοδευτικοί και οι πανσλαβιστές υπερασπιστές της απολυταρχίας, μέσα σε μια κοινή αυτοκτονική μέθη, και το χέρι του αυτοκράτορα υπέγραψε, μαζί με τη διαταγή επιστράτευσης, και την ίδια του την καταδίκη — ήδη, υπογράφοντας την άδικη κήρυξη πολέμου κατά της Ιαπωνίας, λίγα χρόνια νωρίτερα, είχε καταχραστεί την εξουσία του. Η αλήθεια μιλά πλέον με το στόμα του Rasputin.¹ Για αυτόν επιτρέπεται να επαναλάβουμε όσα παρατήρησε ο Borges για τον Oscar Wilde: είναι εκπληκτικό το πώς έλεγε πάντοτε την απλή αλήθεια.
Οι μπολσεβίκοι είχαν απέναντί τους μόνο ανθρώπους συγχυσμένους, ενόχους ή παραδομένους σε παιδαριώδεις αυταπάτες, και ήταν οι μόνοι που είχαν ακριβή επίγνωση των σκοπών τους — τουλάχιστον των άμεσων. Η υπεροχή τους ήταν διανοητική.
Το 1918 οι ίδιοι συγγραφείς του Vechi, μαζί με μερικούς νέους φίλους, ετοίμασαν έναν ακόμη συλλογικό τόμο, το Iz glubiny (Εκ βαθέων). Δίπλα στον Berdjaev έγραφαν οι Bulgakov, Frank, Ivanov, Novgorodcev, Izgoev, Kotljarevskij, Murav’ev, Pokrovskij, Askoldov. Οι προβλέψεις του Vechi είχαν επαληθευτεί, οι αιματηρές αποδείξεις βρίσκονταν μπροστά στα μάτια όλων, και τώρα μπορούσε κανείς να καταλογίσει στους διάφορους εχθρούς, αν ζούσαν ακόμη, και την ευτέλεια με την οποία υφίσταντο την ήττα τους από τους μπολσεβίκους: «Ο μέσος Ρώσος “μετανοημένος” διανοούμενος έχει την τάση να εξηγεί τα πάντα αποδίδοντάς τα στην ανετοιμότητα του λαού», παρατηρούσε ο Frank. «Τι πολιτικοί είναι αυτοί που στα προγράμματά τους και στον τρόπο δράσης τους λαμβάνουν υπόψη όχι τον πραγματικό λαό, αλλά ένα δικό τους φανταστικό ιδεώδες;».
Το Εκ βαθέων παρέμεινε παράνομο. Μέχρι πρόσφατα ήταν δυσεύρετο.² Κι όμως, οι ιδεατές μορφές είναι ανθεκτικές, άχρονες, και αναπόφευκτα ενσαρκώνονται ξανά: τα έργα του σαμιζντάτ, και όχι μόνο αυτά, ξαναπιάνουν τα νήματα που είχαν εγκαταλειφθεί το 1914. Ο ίδιος ο προφητικός Dostoevskij των Δαιμονισμένων θαυμάζεται πλέον ανοιχτά ακόμη και από τη ρωσική κριτική που δημοσιεύεται νόμιμα. Και αρχίζουν να εκδίδουν ξανά ακόμη και τον Pavel Florenskij! Απίστευτο προμήνυμα αυγής, καινούργιας επειδή είναι αρχαία· αλήθεια που θυσιάζεται αδιάκοπα και πάντοτε ανασταίνεται!
«Η καταστροφική εξασθένηση του δυτικού κόσμου και ολόκληρου του πολιτισμού του… είναι πρωτίστως το αποτέλεσμα μιας ιστορικής, ψυχολογικής και ηθικής κρίσης ολόκληρου αυτού του πολιτισμού, μιας ολόκληρης κοσμοθεωρίας που διαμορφώθηκε την εποχή της Αναγέννησης και βρήκε την πληρέστερη διατύπωσή της στους διαφωτιστές του δεκάτου ογδόου αιώνα» (A. Solzenicyn, επιστολή προς τους ηγέτες της Σοβιετικής Ένωσης).
II. Η εκ νέου ανακάλυψη του νου της αγάπης.
του Elémire Zolla
Rusconi, 1974
Στύλος και Εδραίωμα της Αληθείας του Pavel Florenskij
«Και όταν ξεφύλλισε το Vechi, ένιωσε να τρέμει: όλα ήταν αντίθετα απ’ όσα είχε διαβάσει προηγουμένως, αλλά αληθινά!» (A. Solzenicyn, Αύγουστος 1914, I, 2).
I. Ο θάνατος της διανόησης
Έχουν ειπωθεί όλα τα δυνατά κακά για την τσαρική λογοκρισία· υπήρξε όμως και μια άλλη, ακόμη χωρίς αστυνομικές κυρώσεις, φαινομενικά αντίθετή της, αλλά με εξίσου μισαλλόδοξο πνεύμα. Οι εφημερίδες και τα περιοδικά της θετικιστικής Ρωσίας εξέπεμπαν, σαν τρίξιμο μυλόπετρας, τα λιγοστά αλλά αποβλακωτικά συνθήματα που η θρησκεία της προόδου και της κοινωνικότητας επέβαλλε με εκβιαστικό ύφος και με αδιαφορία ή εχθρότητα απέναντι στην αυτονομία της τέχνης και του θεωρητικού στοχασμού. Κι όμως, ποτέ δεν είχαν διαβαστεί το ένα μετά το άλλο τόσα πολλά και τόσο σπάνια αριστουργήματα, που θα έπρεπε, με την ποιότητα του φωτός τους, να είχαν καταισχύνει εκείνο το ζοφερό βασίλειο της ποσότητας, εκείνη τη διαχείριση του πολιτισμού στο όνομα της «προόδου» και της «κοινωνικότητας»· «Πρόοδος, κοινωνικότητα· κοινωνικότητα, πρόοδος», έτριζε η μυλόπετρα, ενώ διαδέχονταν το ένα το άλλο τα έργα των Gogol’, Dostoevskij, Tolstoj, Čechov, Solov’ev. Τα παράσιτα που αξίωναν να καθοδηγούν και να ρυθμίζουν τη λογοτεχνική γνώμη επαναλάμβαναν αδιάκοπα τις έμμονες λέξεις τους, βέβαια ότι θα μπορούσαν σιγά σιγά να καταπνίξουν μέσα σε εκείνες τις λιανές καθετί ζωντανό. Γι’ αυτούς η Άννα Καρένινα ήταν μια διεξοδική συζήτηση για τον γάμο και το διαζύγιο, ένα κοινωνικό μυθιστόρημα που απέβλεπε στην πρόοδο. «Αυτοί ξέρουν περισσότερα από μένα», μουρμούριζε ο Tolstoj.
Για έναν Čechov αυτοί απλώς δεν υπήρχαν· και στον Savorin έγραφε στις 6 Φεβρουαρίου 1898: «Οι μεγάλοι συγγραφείς και οι καλλιτέχνες πρέπει να ασχολούνται με την πολιτική μόνο όταν χρειάζεται να αμυνθούν απέναντί της. Δημόσιοι κατήγοροι και χωροφύλακες υπάρχουν ήδη αρκετοί».
Αλλά καμία ομορφιά και κανένα κύρος δεν αρκούσαν· η μηχανή συνέχιζε υπνωτικά να γυρίζει· όποιον τολμούσε να αντιταχθεί στην κυρίαρχη, θετικιστική και «κοινωνικά στρατευμένη» λατρεία δεν τον έπληττε μια τεκμηριωμένη ανασκευή, αλλά στερεότυπες ύβρεις ή μια σιωπή με ύφος εμβρόντητο.
Με τη γενιά του μηδενισμού, ωστόσο, είχε αναδυθεί μια αλήθεια που προηγουμένως τα παράσιτα και οι προοδευτικοί διαχειριστές του πολιτισμού κρατούσαν διακριτικά κρυμμένη: η απέχθειά τους δεν στρεφόταν μόνο, όπως ίσως φαινόταν, κατά της θρησκευτικότητας και της μεταφυσικής, αλλά κατά του ίδιου του πολιτισμού, της λογιοσύνης, των ίδιων των βιβλίων. Μπροστά στις ανοιχτές εκδηλώσεις αυτού του μίσους, το προοδευτικό σύνθημα ήταν να μην απορρίπτει κανείς με φυσική περιφρόνηση εκείνους που μισούσαν, αλλά, αντιθέτως, να τους ακούει με ύφος περισυλλογής και, για να το πούμε με την ορολογία τους, να εντάσσει το φαινόμενο στην επαίσχυντη προσποίηση μιας σύγκρουσης μεταξύ νέων και ηλικιωμένων. Όποιος εξεγειρόταν εναντίον αυτής της θλιβερής φάρσας ας πρόσεχε· η προοδευτική δημοκρατία των γραμμάτων είχε τρόπους να τον τιμωρήσει. Ο Turgenev δεν τόλμησε να ξεφύγει από την επαίσχυντη επιταγή να αντιμετωπίζει με σεβασμό τους «εξεγερμένους γιους»· ο Dostoevskij όμως τροφοδότησε, με την απέραντη αγανάκτησή του μπροστά στην αυθαιρεσία —και μπροστά στον υποταγμένο Turgenev—, τη φωτιά με την οποία θα έπλαθε τους Δαιμονισμένους. Τότε ξέσπασε με αξιομνημόνευτα αισχρό τρόπο η οργή των προοδευτικών· ο Berdjaev θα θυμίσει, στο δοκίμιό του που δημοσιεύτηκε στο Εκ βαθέων, ότι στις προφητείες των Δαιμονισμένων «είδαν μια καρικατούρα, σχεδόν έναν λίβελο… και η προοδευτική κοινή γνώμη τον έριξε στον κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων». Η ίδια οργή είχε ήδη ξεσπάσει εναντίον του Gogol’, όταν εκείνος είχε τολμήσει να ανακαλύψει την ομορφιά της λατρείας και τη μυστική οδό. Οι διάλογοι των Δαιμονισμένων φανέρωναν το σατανικό υπόβαθρο του προοδευτισμού· ήταν αστραπές αβάσταχτης αλήθειας, ιλιγγιώδεις αποδράσεις από την τυραννία των συνθημάτων.
Και η μοιρολατρία των αριστουργημάτων του Tolstoj απείχε αβυσσαλέα από τις κυρίαρχες κοινοτοπίες· στα τελευταία του χρόνια όμως είχε αφεθεί να υπνωτιστεί από την «κοινωνικότητα» σχεδόν μέχρι τη στειρότητα, μολονότι είχε κατορθώσει να αποτινάξει το είδωλο της «προόδου». Δεν τον μισούσαν, αλλά μόνο επειδή δεν διέκρινε κανένα μεταφυσικό λιμάνι, και ο κοινωνιολογικός απλουστευτισμός του τους καθησύχαζε. Ο Frank θα παρατηρήσει στο Εκ βαθέων: «Η ρωσική διανόηση δεν εκτίμησε ούτε κατανόησε τις βαθιές κοινωνικές και πνευματικές ενοράσεις του Dostoevskij και δεν πρόσεξε καθόλου τη μεγαλοφυΐα του Konstantin Leont’ev, ενώ το αδύναμο, απλουστευτικό και ισοπεδωτικό ηθικό κήρυγμα του Tolstoj άσκησε ζωηρή επιρροή».
Όταν η μηδενιστική πνοή είχε κοπάσει, οι προοδευτικοί αρκέστηκαν να αποσπούν από όλους, με το ύφος εκείνου που απαιτεί μια πράξη καλής ανατροφής, τουλάχιστον μια γενικόλογη «κοινωνική στράτευση». Κατά τα άλλα, και προς το παρόν, περιορίζονταν να ανακαλούν τα αγαπημένα τους φαντάσματα των Černyševskij, Belinskij, Pisarev, Dobroljubov και ενίοτε του Herzen, αναδίδοντας το απαράλλαχτο μονότονο άσμα τους: «Πρόοδος, κοινωνικότητα».
Ποιος, τι τους καταντούσε έτσι;
Η Κίρκη των καλών αισθημάτων; Η θέληση να ανατραπεί η απολυταρχία; Μα τότε γιατί να συμπαρασύρονται η τέχνη, η λογοτεχνία, η θρησκευτική σκέψη, σαν να ήταν δημιουργήματα του τσαρισμού; Μάλλον το ίδιον όφελος διακυβευόταν· διότι, μόλις γινόταν η μοιραία επιλογή, υπογραφόταν η συμφωνία και γινόταν αποδεκτό να ψελλίζονται επ’ άπειρον οι λέξεις-φετίχ —πρόοδος, κοινωνικότητα—, αρκούσε στους μετρίους να αναρωτηθούν για κάθε έργο, για κάθε γεγονός: «Υπηρετεί την πρόοδο; Τονώνει την κοινωνικότητα;»· και να που, όποιο κι αν ήταν το έργο ή το γεγονός, μπορούσαν αμέσως να το σφραγίσουν και να το ταξινομήσουν ως ένα ακόμη κομμάτι στη διαρκή εκποίηση της τέχνης και του θεωρητικού στοχασμού. Σε αυτόν τον προοδευτικό κόσμο, πολύ περισσότερο απ’ ό,τι στην επιπόλαιη Μόσχα του Griboedov, μπορούσε κανείς να ουρλιάξει: «Gore ot’ umà» — τι συμφορά η ευφυΐα. Η επίμονη επανάληψη έπρεπε να παγώσει τα πάντα: πρόοδος, κοινωνικότητα — άχρονος εφιάλτης, πεισματική παραφροσύνη. Και αυτό το άλεσμα τολμούσε να αυτοαποκαλείται, κατ’ αντίφραση, «ορθολογισμός», όπως ήδη τον δέκατο όγδοο αιώνα είχε ονομαστεί, εκ του αντιθέτου, Διαφωτισμός.
Στις αρχές του αιώνα κάτι άρχισε να ταράζει την επιφάνεια· η επίπεδη τελειότητα της προοδευτικής διαχείρισης φάνηκε να κλονίζεται. Πολλοί άρχιζαν να στοχάζονται την πνευματική πορεία του ύστερου Gogol’, την προφητική διδασκαλία του ύστερου Dostoevskij, τη διδασκαλία του Solov’ev, ο οποίος στους Δαιμονισμένους και στους Αδελφούς Καραμάζοφ είχε διαισθανθεί μια πιθανή, έστω μακρινή, προαναγγελία της αποκατάστασης της ενότητας τέχνης και ιεροσύνης, μιας ιερής τέχνης. Για να αφυπνίσει τα πνεύματα από τον προοδευτικό εφιάλτη, ο Berdjaev θα παρατηρήσει ότι το 1905 «επαναλαμβάνεται ο διωγμός της γνώσης, της δημιουργικότητας, της πνευματικής ζωής… Ακόμη και σήμερα η διανοούμενη νεολαία δεν ξέρει να αναγνωρίζει την αυτονομία των επιστημών, της φιλοσοφίας, της εκπαίδευσης, του πανεπιστημίου, και εξακολουθεί να υποτάσσει τα πάντα στα συμφέροντα της πολιτικής, των κομμάτων, των παρατάξεων, των λεσχών».
Ο Struve θα παρατηρήσει: «Οι μεγάλοι συγγραφείς, οι Puškin, Lermontov, Gogol’, Turgenev, Dostoevskij, Čechov, δεν έχουν τα χαρακτηριστικά της διανόησης». Πολλοί έκαναν μαζί του την ίδια σκέψη, και τότε ξαφνικά όσοι έψελναν εκείνο το βασανιστικό «πρόοδος, κοινωνικότητα» φάνηκαν όπως πραγματικά ήταν: όντα εύπιστα χωρίς πίστη —θα πει και πάλι ο Struve—, μαχητικά χωρίς δημιουργικότητα, μισαλλόδοξα χωρίς ευλάβεια.
Δυστυχώς, η αντίδραση στον προοδευτισμό εκτράπηκε συχνά σε πανσλαβιστικά όνειρα, περισσότερο ή λιγότερο συνδεδεμένα με την απολυταρχική πολιτική, όχι λιγότερο ολέθρια από κάθε άλλη ουτοπία: σε ανέντιμους χιλιασμούς· ωστόσο, ήταν ήδη κάτι καινούργιο το ότι πραγματοποιήθηκαν στην Αγία Πετρούπολη, κατά τα έτη 1901–1903, οι «θρησκευτικές και φιλοσοφικές» διασκέψεις των Rozanov, Ternavcev, Merežkovskij, και το ότι στη Μόσχα οι Berdjaev, Struve και Bulgakov άρχισαν, ήδη από το 1902, να προετοιμάζουν συλλογικά έργα. Ο Belyj, στο Naalo veka (Η αρχή του αιώνα, 1933), θα αφηγηθεί την ιστορία των μοσχοβίτικων συναντήσεων ανάμεσα σε όσους είχαν ξεφύγει από την κυρίαρχη διανόηση χάρη στη διδασκαλία του Solov’ev. Άρχισε να αναδύεται μεταξύ τους μια μεταφυσική προοπτική, αν και ακόμη όχι καθαρή, παρούσα στα έργα του V. Ivanov, του Ern, του Stepun, του Frank, των αδελφών Trubeckoj, μαθητών του Solov’ev. Από τις μοσχοβίτικες συναντήσεις προέκυψε ο εκδοτικός οίκος Put’, ο οποίος επρόκειτο να μεταφράσει τα κορυφαία μυστικά κείμενα και να ανασύρει από τη λήθη τη μεταφυσική του von Baader, εκτός από το να εκδώσει αυτό το βιβλίο του Pavel Aleksandrovič Florenskij.
Στο μεταξύ, ο Novoselov, έχοντας εγκαταλείψει τον τολστοϊσμό, διακήρυσσε μαζί με τους Samarin και Mansurov την επιστροφή στους στάρετς, στους ασκητές μοναχούς, ως κριτήριο αλήθειας. Η ποίηση του Vološin, όπως και τα δοκίμια του Trubeckoj, δίδασκαν πώς να βλέπει κανείς τις εικόνες, τις ακατανόητες για το προοδευτικό βλέμμα· εμφανίζονταν οι πρώτες αφηγηματικές απόπειρες του P. D. Uspenskij, και το θαυμάσιο Πουλί της φωτιάς του Brjusov, έστω και κάτω από κολασμένες αναλαμπές, φώτιζε κόσμους διαφορετικούς από τους «θετικούς». Ο μελλοντικός γραμματέας του Lenin, ο Bonč-Bruevič, επιμελείται αυτά τα χρόνια την έκδοση του Ουκρανού μυστικού Skovoroda. Συνέβη τότε ορισμένοι συγγραφείς, δραπέτες από τη φυλακή του προοδευτισμού, να κοιτάξουν πίσω και να μείνουν κατάπληκτοι: είδαν ότι η Ρωσία ήταν έτοιμη να καταρρεύσει κάτω από το βάρος των ψεμάτων και κατέθεσαν μια απελπισμένη μαρτυρία, τον συλλογικό τόμο Vechi (Η στροφή), το 1905.
Η ομόφωνη θέση ήταν ότι όχι ο άνθρωπος, αλλά η αλήθεια αποτελούσε το άξιο λατρείας αντικείμενο και ότι τα μεταφυσικά αξιώματα της φιλαλήθειας ήταν επίσης η εγγύηση του υγιούς κοινού νου, τον οποίο διέβρωναν οι ιδεολογίες. Στο Vechi ο Berdjaev παρατηρεί ότι η διανόηση είναι φανατικά έτοιμη να θυσιαστεί και εξίσου φανατικά πρεσβεύει τον υλισμό, ο οποίος αρνείται κάθε θυσία: «Η υλιστική φιλοσοφία δεν αναγνωρίζει τίποτε ως ιερό, και η διανόηση της προσδίδει ιερό χαρακτήρα». Στον ίδιο τόμο ο Geršenzon υπενθυμίζει ότι «ο λαός αναζητεί φυσικά, από τη μια, πρακτικές, κατώτερες, τεχνικές γνώσεις, μια στοιχειώδη μόρφωση· από την άλλη, ανώτερες, μεταφυσικές γνώσεις, οι οποίες να φωτίζουν το νόημα της ύπαρξης και να δίνουν τη δύναμη να ζει κανείς. Αυτές δεν του τις προσφέραμε, ούτε καν τις καλλιεργήσαμε για τον εαυτό μας». Ο S. L. Frank προσθέτει: «Όποιος αγαπά την αλήθεια ή την ομορφιά θεωρείται ύποπτος αδιαφορίας για την ευημερία του λαού και καταδικάζεται επειδή τάχα λησμονεί τα υλικά αγαθά για χάρη απατηλών ενδιαφερόντων και πολυτελών διασκεδάσεων· όποιος πάλι αγαπά τον Θεό παρουσιάζεται ως άμεσος εχθρός του λαού».
Απλές αλήθειες, διατυπωμένες μάλιστα δειλά, αλλά ικανές, αν είχαν διαδοθεί, να αποσπάσουν τα θύματα από το δίχτυ της κυρίαρχης εξαπάτησης. «Για πρώτη φορά έσπασε η ριζοσπαστική λογοκρισία», αναφώνησε ο Struve. Η αντίδραση υπήρξε λυσσαλέα, όταν το Vechi εξαντλήθηκε και δεν ήταν πια δυνατό να αποκρύπτεται η ύπαρξή του με τη σιωπή. Κανένα μέλος του προοδευτικού Λεβιάθαν δεν αφέθηκε αδρανές· όλοι έλαβαν εντολή να διαμαρτυρηθούν και να χτυπήσουν, να αγανακτήσουν και να προσβάλουν. Είναι συνήθειά τους να δαγκώνουν κλαίγοντας. Άλλωστε, το Vechi ήταν αυστηρά απολιτικό· δεν είχε αναζητήσει ούτε προσφέρει στηρίγματα, παραμένοντας ξένο και αποστασιοποιημένο από τις δυνάμεις της απολυταρχίας. Αλλά, φυσικά, ούτε ένας στοχασμός, ούτε ένα επιχείρημα δεν διατυπώθηκε από τους λάτρεις του «λόγου». Η ύβρη και ο μορφασμός έπρεπε να ξορκίσουν μαγικά αυτό που ο Miljukov ονόμασε «αποκρουστική και ολέθρια επιρροή». Οι τόμοι «Κατά του Vechi» ήταν τέσσερις, και από τους «καντέτους» μέχρι τους σοσιαλεπαναστάτες όλοι επέδειξαν μια ζοφερή επιμέλεια, μια πικρή κακεντρέχεια, μια χρήση επιθέτων αντάξια πληρωμένων προβοκατόρων — αλλά δεν ήταν τέτοιοι· τους έλειπε ακόμη και μια επαίσχυντη δικαιολογία. Λίγο αργότερα, αυτοί οι διάφοροι λογοκριτές, αφού θα τελείωνε ο σύντομος και καταστροφικός θρίαμβός τους του 1917, επρόκειτο άλλοι να εξοντωθούν και άλλοι να εξοριστούν από τον Lenin. Την ίδια μοίρα είχαν επιζητήσει και υποστεί στη Γαλλία, λίγο περισσότερο από έναν αιώνα νωρίτερα, οι Condorcet και οι Orléans.
Είναι δίκαιο να σημειωθεί ότι σε ολόκληρη τη Ρωσία μόνο οι φίλοι του Vechi είχαν προφέρει δειλά, συνετά λόγια, τα οποία, αν είχαν γίνει αντικείμενο στοχασμού, θα μπορούσαν να αποτρέψουν την άσκοπη σφαγή που προετοίμαζαν τα ψέματα. Ο αιματηρός επίλογος επρόκειτο να αρχίσει το 1914. Τότε ενώθηκαν σε ένα σώμα οι προοδευτικοί και οι πανσλαβιστές υπερασπιστές της απολυταρχίας, μέσα σε μια κοινή αυτοκτονική μέθη, και το χέρι του αυτοκράτορα υπέγραψε, μαζί με τη διαταγή επιστράτευσης, και την ίδια του την καταδίκη — ήδη, υπογράφοντας την άδικη κήρυξη πολέμου κατά της Ιαπωνίας, λίγα χρόνια νωρίτερα, είχε καταχραστεί την εξουσία του. Η αλήθεια μιλά πλέον με το στόμα του Rasputin.¹ Για αυτόν επιτρέπεται να επαναλάβουμε όσα παρατήρησε ο Borges για τον Oscar Wilde: είναι εκπληκτικό το πώς έλεγε πάντοτε την απλή αλήθεια.
Οι μπολσεβίκοι είχαν απέναντί τους μόνο ανθρώπους συγχυσμένους, ενόχους ή παραδομένους σε παιδαριώδεις αυταπάτες, και ήταν οι μόνοι που είχαν ακριβή επίγνωση των σκοπών τους — τουλάχιστον των άμεσων. Η υπεροχή τους ήταν διανοητική.
Το 1918 οι ίδιοι συγγραφείς του Vechi, μαζί με μερικούς νέους φίλους, ετοίμασαν έναν ακόμη συλλογικό τόμο, το Iz glubiny (Εκ βαθέων). Δίπλα στον Berdjaev έγραφαν οι Bulgakov, Frank, Ivanov, Novgorodcev, Izgoev, Kotljarevskij, Murav’ev, Pokrovskij, Askoldov. Οι προβλέψεις του Vechi είχαν επαληθευτεί, οι αιματηρές αποδείξεις βρίσκονταν μπροστά στα μάτια όλων, και τώρα μπορούσε κανείς να καταλογίσει στους διάφορους εχθρούς, αν ζούσαν ακόμη, και την ευτέλεια με την οποία υφίσταντο την ήττα τους από τους μπολσεβίκους: «Ο μέσος Ρώσος “μετανοημένος” διανοούμενος έχει την τάση να εξηγεί τα πάντα αποδίδοντάς τα στην ανετοιμότητα του λαού», παρατηρούσε ο Frank. «Τι πολιτικοί είναι αυτοί που στα προγράμματά τους και στον τρόπο δράσης τους λαμβάνουν υπόψη όχι τον πραγματικό λαό, αλλά ένα δικό τους φανταστικό ιδεώδες;».
Το Εκ βαθέων παρέμεινε παράνομο. Μέχρι πρόσφατα ήταν δυσεύρετο.² Κι όμως, οι ιδεατές μορφές είναι ανθεκτικές, άχρονες, και αναπόφευκτα ενσαρκώνονται ξανά: τα έργα του σαμιζντάτ, και όχι μόνο αυτά, ξαναπιάνουν τα νήματα που είχαν εγκαταλειφθεί το 1914. Ο ίδιος ο προφητικός Dostoevskij των Δαιμονισμένων θαυμάζεται πλέον ανοιχτά ακόμη και από τη ρωσική κριτική που δημοσιεύεται νόμιμα. Και αρχίζουν να εκδίδουν ξανά ακόμη και τον Pavel Florenskij! Απίστευτο προμήνυμα αυγής, καινούργιας επειδή είναι αρχαία· αλήθεια που θυσιάζεται αδιάκοπα και πάντοτε ανασταίνεται!
«Η καταστροφική εξασθένηση του δυτικού κόσμου και ολόκληρου του πολιτισμού του… είναι πρωτίστως το αποτέλεσμα μιας ιστορικής, ψυχολογικής και ηθικής κρίσης ολόκληρου αυτού του πολιτισμού, μιας ολόκληρης κοσμοθεωρίας που διαμορφώθηκε την εποχή της Αναγέννησης και βρήκε την πληρέστερη διατύπωσή της στους διαφωτιστές του δεκάτου ογδόου αιώνα» (A. Solzenicyn, επιστολή προς τους ηγέτες της Σοβιετικής Ένωσης).
II. Η εκ νέου ανακάλυψη του νου της αγάπης.
Στον Pavel Aleksandrovič Florenskij, περισσότερο από κάθε άλλον από τους φίλους που είχαν συγκεντρωθεί γύρω από τις εκδόσεις Put’, οφείλεται η πιο διαυγής εκ νέου ανακάλυψη και αναδιατύπωση της ιδέας του νου της αγάπης, η οποία αδιάκοπα διώκεται και αναγεννιέται.
Είχε γεννηθεί στον Καύκασο, στο Jevlach, στις 9 Ιανουαρίου 1882. Γιος μηχανικού, έδειξε την εξαιρετική του ευχέρεια στα μαθηματικά ήδη στο σχολείο της Τιφλίδας. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας, αποφοιτώντας το 1904 με καθηγητή τον μαθηματικό Nikolaj Vasil’evič Bugaev. Δεν είναι τυχαίο ότι και ο René Guénon, όπως εκείνος, ξεκίνησε από μαθηματικές σπουδές για να επαναθεμελιώσει τη μεταφυσική.
Ο Pavel Aleksandrovič είχε παρακολουθήσει επίσης τα μαθήματα φιλοσοφίας των Sergej Nikolaevič Trubeckoj και Lev Michajlovič Lopatin και ήδη το 1903 είχε δημοσιεύσει ένα δοκίμιο για το θαύμα και τη δεισιδαιμονία στο περιοδικό Novyj Put’, αρ. 8.
Παραιτήθηκε από την ερευνητική υποτροφία στη Μαθηματική Σχολή για να εγγραφεί στη Θεολογική Ακαδημία, και άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα δοκίμιά του: Ob odnoj predposylke mirovozzrenija («Σχετικά με μια προϋπόθεση της κοσμοθεωρίας»), στο Vesy, αρ. 9, 1904· Spiritizm kak antichristianstvo («Ο πνευματισμός ως αντιχριστιανισμός»), στο Novyj Put’, αρ. 3, 1904· O simvolach beskone nosti («Σχετικά με τα σύμβολα του απείρου»), στο ίδιο, αρ. 9· O typach vozrastanija («Οι τύποι της πνευματικής ανάπτυξης»), στο Sergej Posad, 1906, και στο Bogoslovskij Vestnik, αρ. 7, 1906· K po esti vysšego zvanija. Čerty charaktera Archimandrita Serapiona Maškina («Προς τιμήν του ύψιστου βαθμού. Χαρακτηριστικά του αρχιμανδρίτη Serapion Maškin»), στο Voprosy Religii, 1906· Predislovie k A. El’čaninova «Misticizm M. M. Speranskogo» («Πρόλογος στον “Μυστικισμό του M. M. Speranskij” του A. El’čaninov»), στο Bogoslovskij Vestnik, αρ. 1, 1906· Antonij romana i Antonij predanija («Ο Αντώνιος του μυθιστορήματος και ο Αντώνιος της παράδοσης»), στο Sergej Posad, 1907, και στο Bogoslovskij Vestnik, αρ. 1, 1907· Voprosy religioznogo samopoznanija («Ζητήματα θρησκευτικής αυτογνωσίας»), στο Sergej Posad, 1907, και στο βουλγαρικό Christianska Mis’l, 1907· Na al’nik Žizni («Ο Κύριος της Ζωής»), στο Sergej Posad και στο Christianska Mis’l, το ίδιο έτος· Radost’ na veki («Χαρά στους αιώνες»), στο ίδιο, το ίδιο έτος· Dogmatizm i dogmatika («Δογματισμός και δογματική»), στο Christianska Mis’l, το ίδιο έτος.
Εκείνο το γόνιμο 1907 δημοσίευε, στο Christianska Mis’l και στο Sergej Posad, ορισμένα ποιήματα με τον τίτλο V venoj lazuri («Στο αιώνιο γαλάζιο») και μετέφραζε την προσευχή προς το Άγιο Πνεύμα του αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου. Στο Christianska Mis’l εμφανιζόταν επίσης εκείνη τη χρονιά ο Πρόλογός του στον κανόνα (Predislovie k Kanonu).
Σε αυτή την πρώτη δημιουργική έξαρση ανήκει και η προσφορά του στην Ένωση Χριστιανικού Αγώνα, μια εταιρεία για την πολιτική ανανέωση με οδηγό τη σκέψη του Vladimir Sergeevič Solov’ev. Από αυτή την προσπάθεια ο Pavel Aleksandrovič αποσύρθηκε πολύ σύντομα.
Το 1908 αποφοίτησε και ολοκλήρωσε τις εργασίες του για τον Kant. Το 1909 κυκλοφόρησαν: Sol’ zemli, to est’ Skazanie o žizni starca Isidora («Το αλάτι της γης, δηλαδή η ιστορία της ζωής του στάρετς Ισιδώρου»), στο Sergej Posad, όπου εμφανίστηκε επίσης η κριτική του για τις Απαρχές της ρωσικής γραμματικής του A. Vetuchov· και, τέλος, το Obšče elove eskie korni idealizma («Οι πανανθρώπινες ρίζες του ιδεαλισμού»). Αυτό το σύντομο δοκίμιο, που δημοσιεύτηκε στο Bogoslovskij Vestnik, εντοπίζει το σημείο από το οποίο είχε αρχίσει η εκκοσμίκευση της ευρωπαϊκής σκέψης: τη στιγμή κατά την οποία οι μορφοποιούσες μορφές έπαψαν να νοούνται ως πρόσωπα, ως «άγγελοι των ειδών». Ένας από τους εξαιρετικούς νέους συγγραφείς των αρχών του ρωσικού εικοστού αιώνα, ο P. D. Uspenskij, στο Tertium Organum, που κυκλοφόρησε το 1912, απομόνωνε και σχολίαζε αυτό το αξιομνημόνευτο απόσπασμα, έστω κι αν ήταν διατυπωμένο με υφολογικούς τρόπους αρ νουβό:
«…Υπάρχουν άραγε πολλοί ικανοί να θεωρήσουν ένα δάσος όχι απλώς ένα όνομα και ένα σχήμα λόγου, ένα απλό πλάσμα της φαντασίας, αλλά κάτι ενιαίο και ζωντανό;… Η πραγματική ενότητα είναι μια συνειδητή ενότητα… Θα είναι άραγε πολλοί εκείνοι που θα διακρίνουν την ενότητα σε ένα δάσος, δηλαδή τη ζωντανή ψυχή ενός δάσους θεωρημένου ως όλου, ως πνεύματος του δάσους, ως δαίμονα; Είστε έτοιμοι να διακρίνετε νεράιδες και πνεύματα των νερών, ψυχές του νερού;».
Το 1909 κυκλοφορούσε ο τόμος του A. El’čaninov Η ιστορία της θρησκείας, στον οποίο ο Pavel Aleksandrovič συνέβαλλε με το άρθρο για την Ορθοδοξία, γραμμένο μαζί με τον E. El’čaninov. Με πρόλογο του Pavel Aleksandrovič κυκλοφορούσε επίσης μια συλλογή από astuški, δηλαδή λαϊκά τραγούδια της περιοχής της Kostroma.
Στο Bogoslovskij Vestnik εμφανίστηκαν το 1910 τα Praščury ljubomudrija («Πρόδρομοι της αγάπης για τη σοφία») και Vmesto predislovija k kursu lekcij («Αντί προλόγου στον κύκλο μαθημάτων»)· το 1911, μια επιστολή για τη φιλία και μία για τη σοφία· το 1912, μια ακολουθία για τη θεία Σοφία.
Το 1913 ο Florenskij δημοσιεύει στη Μόσχα το Archiepiskop Nikon — rasprostranitel’ eresi («Ο αρχιεπίσκοπος Νίκων, διαδοτής αίρεσης») και γράφει τον πρόλογο στο έργο του Antonij Bulatovič για την πίστη στο Όνομα του Θεού, πέρα από μια νέα σειρά δοκιμίων: Predely gnoseologii («Τα όρια της γνωσιολογίας»), στο Sergej Posad και στο Bogoslovskij Vestnik· Naplastovanija egejskoj kul’tury («Η διαστρωμάτωση του αιγαιακού πολιτισμού»), στο Bogoslovskij Vestnik. Το Smysl idealizma («Το νόημα του ιδεαλισμού») κυκλοφορούσε στο Sergej Posad το 1914, ακολουθούμενο από το Pis’ma protoiereja V. Amfiteatrova k Maškinym. Primečanija k nim («Επιστολές του πρωθιερέα V. Amfiteatrov προς την οικογένεια Maškin. Σχόλια σε αυτές»).
Το 1914 ήταν η χρονιά κατά την οποία απέκτησε το δικαίωμα διδασκαλίας με το δοκίμιο O duchovnoj istine («Η πνευματική αλήθεια»), που είχε ήδη τυπωθεί σε μια πρώτη εκδοχή το 1912 και στο οποίο τώρα προτασσόταν ο εισαγωγικός λόγος. Το σύνολο, αναθεωρημένο και συμπληρωμένο, εμφανιζόταν στις εκδόσεις Put’, με ασυνήθιστη τυπογραφική εμφάνιση και με εικόνες που του έδιναν κάτι από την όψη μεσαιωνικού κώδικα, υπό τον τίτλο Stolp i utverždenie istiny. Opyt pravoslavnoj teodicei v dvenadcati pis’mach («Ο στύλος και το εδραίωμα της αλήθειας. Δοκίμιο ορθόδοξης θεοδικίας σε είκοσι δύο επιστολές»).
Ο ενθουσιασμός του κοινού ανταποκρίθηκε στο γεγονός· τον απόηχό του διακρίνει κανείς στις κριτικές των Berdjaev, Jakovenko, Vetuchov, Jakovlev, S. N. Bulgakov, Florovskij.
Ενώ η άσκοπη σφαγή, που είχε αρχίσει εκείνο το 1914, συντελούνταν μεθοδικά, το έργο του Pavel Aleksandrovič εξακολουθούσε να εμφανίζεται στο Bogoslovskij Vestnik· το 1915 δημοσιεύτηκαν μια κριτική του για το έργο του V. S. Solov’ev σχετικά με τον αθεϊσμό και ένα δοκίμιο για την ισότητα· το 1916, τα Privedenie čisel («Η αναγωγή των αριθμών»), Okolo Chomjakova («Γύρω από τον Chomjakov»), σημειώσεις για τον N. I. Nadeždin και τον F. D. Samarin· το 1917, ένα σχόλιο στις επιστολές του F. Bucharev και σημειώσεις για τους Serapion Maškin και V. F. Ern, καθώς και το δοκίμιο Pervye šagi filosofii («Τα πρώτα βήματα της φιλοσοφίας»). Το Zemnoj put’ Bogomateri («Η επίγεια πορεία της Θεομήτορος») εμφανίστηκε στο Vozroždenie.
Φαίνεται, σύμφωνα με τον Zernov, ότι οι μπολσεβίκοι αρχικά εκτόπισαν τον Pavel Aleksandrovič στο Τουρκεστάν, αλλά πολύ σύντομα προτίμησαν να αξιοποιήσουν τις τεχνικές του ικανότητες, εντάσσοντάς τον στην Επιτροπή Εξηλεκτρισμού· φρόντισαν επίσης για την παρασκευή του λιπαντικού που δεν πάγωνε, μιας από τις εφευρέσεις του. Στα χρόνια της ΝΕΠ δίδαξε στο Ανώτατο Τεχνικό και Καλλιτεχνικό Ινστιτούτο. Στα περιοδικά μηχανικής δημοσίευε μια σειρά μελετών για τη θεωρία και τις εφαρμογές του ηλεκτρισμού, αλλά κατόρθωσε επίσης να συνεχίσει το θεωρητικό του έργο στο Makovec, όπου δημοσίευσε το Chramovoe dejstvie kak sintez iskusstv («Η λατρευτική πράξη ως σύνθεση των τεχνών») και το Nebesnye znamenija («Ένα σημείο από τον ουρανό») το 1922· στο Sergej Posad, επίσης το 1922, έγραφε έναν πρόλογο στην απογραφή των εικόνων της Παναγίας στη Μονή της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Σεργίου.
Ανάμεσα στα επιστημονικά έργα που άπτονται της επιστημολογίας και της γνωσιολογίας, ας θυμηθούμε τα εξής: Simvoli eskoe opisanie («Η συμβολική περιγραφή»), Μόσχα 1922· Čislo kak forma («Ο αριθμός ως μορφή»), Μόσχα 1923· Prostranstvo, massa, sreda («Ο χώρος, η μάζα και το μέσο»), στο Elektri estvo, αρ. 8, 1924· Fizi eskoe zna enie krivizny prostranstva («Η φυσική σημασία της καμπυλότητας του χώρου»), στο Matemati eskoe Obrazovanie, αρ. 8, 1928· Fizika na službe u matematiki («Η φυσική στην υπηρεσία των μαθηματικών»), στην Επιθεώρηση Σοσιαλιστικής Ανασυγκρότησης και Επιστήμης, αρ. 3, 1932. Με θάρρος διεκδικείται σε αυτά τα δοκίμια η νοητική και ενορατική φύση —σύμφωνα με τον πλατωνικό και νεοπλατωνικό ορισμό του νου— των αξιωματικών αρχών κάθε επιστήμης και ιδιαίτερα των μαθηματικών.
Μετά το 1932, τι απέγινε; Πλέον μιλούσαν γι’ αυτόν μόνο ψιθυριστά, ως για τον «Ρώσο Leonardo da Vinci» που είχε χαθεί μέσα στην ακατονόμαστη φρίκη. Φαίνεται ότι εκτοπίστηκε στον απώτατο Βορρά. Του χάρισαν το μαρτύριο, λέγεται, στις 15 Δεκεμβρίου 1943.
Πόση ήταν η χαρά εκείνων που εξακολουθούσαν να τον ανακαλούν μέσα σε τρομαγμένη σιωπή, όταν το 1969 μπόρεσαν να διαβάσουν στο σοβιετικό περιοδικό Dekorativnoe Iskusstvo, αρ. 145, ένα ανέκδοτο κείμενο του Pavel Aleksandrovič για τις μηχανές ως προβολές του σώματος και, στο περιοδικό του Πατριαρχείου Μόσχας, αρ. 9, ένα δοκίμιό του για τις εικόνες του Αγίου Σεργίου. Το Messager de l’Exarchat de l’Europe occidentale, που τυπωνόταν στο Παρίσι, δημοσίευε την ίδια χρονιά ορισμένες σημειώσεις του για την εικόνα, οι οποίες παρουσιάστηκαν σε ιταλική μετάφραση στο Conoscenza religiosa, αρ. 4, 1974. Το εισαγωγικό σημείωμα της σύνταξης παρέπεμπε σε μια δημοσίευση «Σημειώσεων για μια θεωρία της γνώσης», που είχε πραγματοποιηθεί στην Εσθονία το 1967 —Trudy po znakovym sistemam, Tartu—, της οποίας δεν έχει φτάσει σε εμάς αντίτυπο.
Το 1972 εμφανίστηκε στο περιοδικό του Πατριαρχείου Μόσχας, αρ. 11, ένα άρθρο του G. Trojckij για τον Pavel Aleksandrovič· από αυτό αντλήσαμε τη βιβλιογραφία και τις πληροφορίες που προσθέτει στις λιγοστές αναφορές των Zen’kovskij και Zernov.
Ο Boris Filippov, στη Russkaja Mysl’ της 13ης Δεκεμβρίου 1973, έκανε τον απολογισμό της φήμης του Florenskij κατά τα τελευταία χρόνια. Το 1970 η Σοβιετική Φιλοσοφική Εγκυκλοπαίδεια τολμούσε να του αφιερώσει τρεις σελίδες και διατύπωνε το ακόλουθο αίνιγμα: «Έπεσε θύμα της καταστολής το 1933, αποκαταστάθηκε το 1956»· στο λαϊκό αλμανάκ Προμηθέας το 1972 τολμούσαν να τυπώσουν τις παιδικές αναμνήσεις του μάρτυρα, «Ο μόλος και η δεντροστοιχία»· η Šaginjan τολμούσε, τον Ιούνιο του 1972, να μνημονεύσει στο Novyj Mir τουλάχιστον τον «μαθηματικό» και το «μέλος της Επιτροπής Εξηλεκτρισμού».
Στη Λογοτεχνική Γεωργία, αρ. 9, 1972, με αφορμή την ακαδημαϊκή έκδοση της Θείας Κωμωδίας, μνημονεύονταν ως κλειδιά για την ανάγνωση του Dante τα δοκίμια του Florenskij για την ανάστροφη προοπτική και τους πυθαγόρειους αριθμούς, που είχαν περιληφθεί στα μεταθανάτια έργα του τα οποία δημοσιεύτηκαν στο Tartu το 1967. Ο Boris Filippov όμως προσθέτει: το αριστούργημα, Ο στύλος και το εδραίωμα της αλήθειας, ανατυπώνεται μόνο παράνομα, και παράνομα κυκλοφορεί μια μονογραφία του F. Udelov για τον Florenskij.
Όσοι είχαν διασωθεί από τις σφαγές είχαν αναγγείλει στη Δύση, κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930, ότι στο κατώφλι της καταστροφής είχε εμφανιστεί το μεγάλο έργο του Florenskij. Από τον Berdjaev μέχρι τον Koyré, οι εμιγκρέδες το παραθέτουν συχνά, αλλά ελάχιστοι κατορθώνουν να βρουν τα λιγοστά φωτοτυπικά αντίτυπα που τυπώθηκαν στο Βερολίνο το 1929. Ο Boris Jakovenko μίλησε γι’ αυτό στην Ιταλία, στο βιβλίο του Ρώσοι φιλόσοφοι, που κυκλοφόρησε το 1925 από τις εκδόσεις της Voce, ως για «ένα είδος θεωρητικής και θρησκευτικής εξομολόγησης, άξιας να τοποθετηθεί δίπλα στις Εξομολογήσεις του αγίου Αυγουστίνου… ένα ιδιότυπο φιλοσοφικό σύστημα θεωρητικής απόγνωσης και συγχρόνως αγαλλόμενης πίστης».
Για να παρουσιάσουμε τον Florenskij, μπορούμε να δανειστούμε και να εφαρμόσουμε σε αυτόν μια σελίδα από το δοκίμιο του Brjusov για τον Solov’ev. Ο Brjusov λέει ότι τα πάντα στον Solov’ev θεμελιώνονται «στην αίσθηση του αιώνιου δεσμού με το παρελθόν, στις στιγμές “υπερβατολογικής” ζωής που ανοίγουν στον τοίχο της “φθαρτής ζωής” ένα παράθυρο προς το αιώνιο, στη συνείδηση του αδιάλυτου δεσμού που συνδέει τον κόσμο των ζωντανών με εκείνον των νεκρών…». Αυτές ακριβώς τις προνομιακές στιγμές ανακαλεί ο Florenskij, άλλοτε με την πιο μεγαλόπρεπη και συγκινημένη ρητορική, άλλοτε με λυρική αβρότητα, άλλοτε με εξαίσιες ερμηνείες εικόνων.
Την ίδια αφετηρία και το ίδιο θεμέλιο είχε και η φιλοσοφία των δύο μαθητών του Solov’ev, των αδελφών Sergej και Evgenij Trubeckoj.
Ο Sergej είχε ορίσει θεωρητικά εκείνες τις «υπερβατολογικές στιγμές» ως τις στιγμές κατά τις οποίες, μέσω του ήχου και του χρώματος, φανερώνεται αντικειμενικά η anima mundi, η ψυχή του κόσμου. Ο Evgenij είχε υποδείξει σε αυτές τη βάση τόσο της αυγουστίνειας όσο και της βυζαντινής παλαμικής σκέψης, η οποία περιστρέφεται γύρω από τη μετάδοση των θείων ενεργειών, του άκτιστου φωτός του Θαβώρ. Εκείνες οι στιγμές αποτελούν τη βεβαιότητα πάνω στην οποία θεμελιώνεται η θεολογική αλήθεια.
Ενώ ο Florenskij γράφει τις σελίδες για τις γαλάζιες, τις ουρανί και τις βαθυκύανες αποχρώσεις στις εικόνες της Σοφίας, ο Evgenij Trubeckoj ετοιμάζει την πραγματεία για τους Δύο κόσμους της παλαιάς ρωσικής εικονογραφίας (Dva mira v drevnej russkoj ikonopisi, 1916). Ούτε για εκείνον ούτε για τον Florenskij πρόκειται για μάταιο παιχνίδι Τριμαλχιώνων της αισθητικής· δεν διακυβεύεται μια «επανεκτίμηση» του «γούστου των πρωτογόνων», αλλά η αυστηρή και ευλαβική αναγωγική ανάγνωση εικαστικών θεολογικών κειμένων, η οποία πραγματοποιείται σε κατάσταση απόλυτης προσοχής του πνεύματος — αμόλυντου από την ψυχή.
Η εικόνα είναι απαλλαγμένη από την προοπτική, αυτή την αλυσίδα που δεσμεύει στην ανθρώπινη οπτική γωνία. Το να βλέπει κανείς σύμφωνα με τα μέτρα και τους κανόνες της εικόνας σημαίνει ότι τοποθετείται στην τέταρτη διάσταση, για την οποία έγραφε ο N. A. Morozov στις «επιστολές» που δημοσιεύτηκαν στο Sovremennyj Mir το 1908· τα θέματά τους θα επαναλάβει ο P. D. Uspenskij.
Σε άλλες στιγμές του έργου του, ο Florenskij σκύβει από την τέταρτη διάσταση, δηλαδή από τα ύψη της μεταφυσικής, για να περισυλλέξει τα εργαλεία της εγελιανής διαλεκτικής και να τα στρέψει εναντίον του εγελιανισμού, ανάγοντάς τα στη γένεσή τους, στον Böhme, τον μακρινό τους πατέρα. Άλλες φορές σκύβει πάνω στη συμβολική λογική και την υποτάσσει κι αυτή στην υπηρεσία της μεταφυσικής. Κάθε επιστήμη βρίσκει την ορθή μορφή, το κατάλληλο όριό της, καθώς εκείνος την επαναφέρει στα αξιώματά της, στις προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή τη νόησή της, επομένως στη μεταφυσική.
Αυτό του ήταν εύκολο, καθώς δεν υπέφερε ούτε από την επιστημονική άγνοια που συχνά κάνει τους φιλοσόφους να δειλιάζουν ούτε από τη θεωρητική άγνοια που συχνά καθιστά νεφελώδη ή κραυγαλέο τον φιλοσοφούντα επιστήμονα. Έβλεπε τόσο τις επιστήμες όσο και τη φιλοσοφία ως θεραπαινίδες των «υπερβατολογικών στιγμών».
Από τη μεταφυσική επανερχόταν στην εμπειρία που την αποκαλύπτει και από αυτήν ξανά στη μεταφυσική, από την περιφέρεια στο κέντρο και αντιστρόφως, με αρμονική αναπνοή.
Η υπερφυσική φιλία μεταξύ προσώπων που διατηρούν τη μνήμη της ουράνιας καταγωγής και του ουράνιου προορισμού τους: ιδού το μαργαριτάρι που πρέπει να φυλάσσεται ως θησαυρός στον παρόντα κόσμο και η οδός πρόσβασης στον άλλο κόσμο. Υπόβαθρο αυτής της φιλίας στον Florenskij, ακόμη και όταν δεν μνημονεύεται ρητά, είναι η ορθόδοξη λειτουργική ζωή, ύψιστη μεσολαβήτρια ανάμεσα στον κόσμο των μορφών και σε εκείνο που βρίσκεται πέρα από κάθε μορφή.
Σε κάθε σελίδα αισθάνεται κανείς τη ζωογόνο ανάμνηση από τα ημίφωτα και τις λάμψεις των ρωσικών εκκλησιών, από τα εικονοστάσια τους, τυλιγμένα στην γκρίζα και γαλαζωπή αχλύ του θυμιάματος. Το κύμα της πολυφωνίας, βαθύ και επιβλητικό ή αγαλλόμενο μέχρι δακρύων, γεμίζει εκείνα τα ημίφωτα, και να που, χάρη στη θεολογική μαγεία της ιεροτελεστίας, η τυραννία του χρόνου και του χώρου συντρίβεται. Όλα αυτά γίνονται πάντοτε αισθητά πίσω από τη φωνή του Florenskij, είτε αφηγείται είτε διατυπώνει θέσεις· πάντοτε ακούγεται στο βάθος το συνεχές βάσιμο της λειτουργικής πράξης, των υπέροχων ασμάτων της, από τις τόσο γλυκά παρηχητικές αναφωνήσεις —«ω, ιλαρό φως της αγίας δόξας», svete tichij sviatyja slavy— μέχρι τις εκστατικές διακηρύξεις: «εμείς που μυστικά εικονίζουμε τα Χερουβίμ… ας αποθέσουμε τώρα κάθε βιοτική μέριμνα»… Iže cheruvimy tajno obrazujušče… vsjakoje nyne žitejskoje otložim pope +enie.
Η υπερφυσική και φιλοσοφική φιλία που εξυμνεί ο Florenskij είναι βυθισμένη στη λατρεία και τρέφεται από αυτήν· ζει κάτω από το απόμακρο βλέμμα των εικόνων που κρίνει —τις κόρες των αιώνιων ιδεών— και ξεδιψά στη Φιλοκαλία, στα κείμενα των ερημιτών Πατέρων.
Όσο για τα παιχνίδια του λόγου, το είπαμε ήδη, κανένα δεν είναι άγνωστο στον Florenskij· ένα προς ένα τα υποχρεώνει να προσφέρουν την προσήκουσα υπηρεσία τους, να δοξάζουν και να εξηγούν το υπερβατικό, να προάγουν τη σοφιακή γνώση.
Τι είναι η Σοφία;
«Η τέταρτη υπόσταση»: αυτός είναι ο αστραπιαίος ορισμός του Florenskij. Προσφέρει και έναν εναλλακτικό ορισμό: η κτίση στην ενότητά της, επομένως στον βαθμό που μέσα της διαφαίνονται η ακεραιότητα και το κάλλος της. Ένας ακόμη ορισμός: η Σοφία είναι η «πρωταρχική ουσία των κτισμάτων».
Στο σημείο αυτό ο Florenskij αναβιώνει, ίσως χωρίς να το γνωρίζει, την αλχημική αντίληψη του κόσμου, τη μόνη που ανοίγει τις σφραγίδες που κρατούν κλειστό το χωρίο του αγίου Παύλου για την κτίση που στενάζει και ικετεύει για την απελευθέρωσή της. Κάθε κτίσμα, ακόμη και ορυκτό, διέπεται από μια σταγόνα ή σπίθα του θείου κάλλους ή της θείας Σοφίας ή της ψυχής του κόσμου. Η θρησκευτική ζωή είναι αλχημική, εφόσον είναι κάτι περισσότερο από μια ηθική: μεταμορφώνει σε κάλλος ή σε συμμετοχή στη Σοφία. Ο άγιος είναι πνευματικά όμορφος· την απλή καλοσύνη μπορεί να τη διαθέτει ακόμη και ένας κατά συνήθεια αμαρτωλός.
Πέρα από τον ευλαβικό θαυμασμό, δεν είναι χωρίς κάποιον χαμηλόφωνο δισταγμό που παρουσιάζεται αυτό το αριστούργημα του μάρτυρα, του οποίου δεν είναι όλες οι ιδέες αποδεκτές από τους αυστηρότερους φύλακες της Ορθοδοξίας και του οποίου πολλές επιθέσεις, υπαγορευμένες από την υπεράσπιση της Ορθοδοξίας, δεν μπορεί ασφαλώς να αποδεχθεί ένας εραστής της αλήθειας. Ο Florenskij διατυπώνει άδικες και ανακριβείς κρίσεις τόσο εναντίον του καθολικού και του παγανιστικού μυστικισμού όσο και εναντίον των ανατολικών θρησκειών.
Για να πολεμήσει ό,τι έχει γεννηθεί από την Εκκλησία της Ρώμης, η πανσλαβιστική του ορμή δεν περιφρονεί ούτε τα πιο ακατονόμαστα όπλα του κοσμικισμού· δυσφημεί όσους φέρουν στίγματα, σοφιστεύεται εναντίον της αγαμίας του κοσμικού κλήρου, φτάνει να αποστρέφεται τη Μίμηση του Χριστού, την οποία ωστόσο είχε μεταφράσει ο φίλος του Dostoevskij, σύμβουλος για τους Αδελφούς Καραμάζοφ και σημαιοφόρος της Ορθοδοξίας εναντίον του μοντερνισμού, ο Pobedonoscev. Ούτε οι αντικαθολικές σελίδες του Florenskij γοητεύουν με κάποια ωραία ορμή, όπως οι λαϊκές και σφριγηλές αντιρωμαϊκές καβατίνες του Boris Godunov.
Εξίσου σεχταριστική, και επομένως παράφωνη, είναι η καταδίκη του παγανιστικού μυστικισμού, που κατηγορείται για δαιμονισμό — Πορφύριος, Πρόκλος, Ιάμβλιχος, Σαλούστιος, Πλωτίνος!
Και τι πίστευε άραγε ότι γνώριζε για τις ανατολικές μυήσεις ο κατά τα άλλα κορυφαίος Florenskij; Και τι είχε διαβάσει από τις ρωσικές αναφορές για τους σαμάνους της Σιβηρίας;
Ασφαλώς δεν είχε μάθει τίποτε από τον μυημένο στις μογγολικές μυήσεις Badmaev, που δρούσε τότε στην Αγία Πετρούπολη· ούτε είχε την ευκαιρία να συναντήσει υπάρξεις όπως η Σιβηριανή μάγισσα που εμφανίζεται σε μια φωτεινή σκηνή του Δόκτορος Ζιβάγκο.
Από σλαβόφιλη μανία, ο λεπταίσθητος Florenskij ενδίδει συχνά σε εκείνο το ζοφερό κουκλοθέατρο που είναι το παιχνίδι των ιστορικών απλουστεύσεων, σε σχηματικά σενάρια, σε χοντροκομμένα κόμικς όπως: ο πολυθεϊσμός εμποδίζει την επιστημονική ανάπτυξη· έρχεται ο μονοθεϊσμός, η επιστήμη ορθώνεται και αρχίζει τη θριαμβευτική της πορεία.
Ή: ο παγανισμός δεν αισθάνεται τη φύση· έρχεται ο χριστιανισμός και ολόκληρη η φύση ζωντανεύει.
Το παιχνίδι είναι γελοίο, αλλά οι πιο λόγιοι εκχυδαΐζονται μέσα σε αυτό, επινοώντας φωτοσκιάσεις προπαγανδιστικής αφίσας —κατά καιρούς έχουν σκηνοθετήσει ποταπές μονομαχίες μεταξύ μητριαρχίας και πατριαρχίας, λατινικότητας και γερμανισμού, ελληνικότητας και κοινωνικότητας. Για να κατασκευάσει κανείς τέτοια παιχνιδάκια, αρκεί να λησμονήσει τον επισφαλή χαρακτήρα των αποδείξεων, την ακομψία των χειρισμών, τις αποχρώσεις της συγκεκριμένης πραγματικότητας. Η διάθεσή τους στην αγορά είναι κατόπιν εξασφαλισμένη: ποιος δεν θα ήθελε να του γίνει η σφίγγα της ιστορίας ένα μικρό κατοικίδιο; Ποιος δεν μπαίνει στον πειρασμό να παίξει σκοποβολή με στόχο κάποιον χιλιόχρονο αποδιοπομπαίο τράγο; Στη συγκεκριμένη περίπτωση, γιατί να μην υποβιβαστεί η ιστορία σε υπάκουο σκηνικό για την άνοδο της Τρίτης Ρώμης; Ήδη ο Franz von Baader είχε βοηθήσει να κατασκευαστεί αυτή η αφίσα.
Τι εμπόδισε τελικά τόσους Ρώσους στοχαστές των αρχών του εικοστού αιώνα να ανυψωθούν πάνω από τις ιδεολογίες διαφωτιστικής ή εγελιανής καταγωγής; Ίσως ήταν ακριβώς, κατά βάθος, η κακή συνήθεια να ανάγουν την παγκόσμια ιστορία σε μπαλέτο. Την επέδειξε σε απροκάλυπτο βαθμό ο Aleksej Chomjakov, τον οποίο, ωστόσο, ο Florenskij αποστρεφόταν.³ (3 Πρβλ. Andrzej Walicki, Un’utopia conservatrice (ιταλ. μτφρ., Einaudi, Τορίνο 1973), σ. 196.)
Η υποχρέωση που μας επιβάλλει ένα τόσο υψηλό έργο όσο εκείνο του Florenskij να διατυπώσουμε τέτοιες επιφυλάξεις ας μας διδάξει, ως αυστηρό μάθημα, να μην παραδινόμαστε σε μανίες αποκήρυξης, ακόμη —και ιδίως— όταν μια αποκάλυψη μας μεθά· να αγαπάμε την παράδοση που μας οδηγεί στη γαλήνη χωρίς να προσβάλλουμε τις άλλες οδούς της σωτηρίας. Ας μας υπενθυμίζει αυτή η χαμηλόφωνη, φορτισμένη με λύπη κατακλείδα ότι ωφελεί να απαλλάσσουμε τη θεωρία από την πιο αμυδρή σκιά του πνεύματος της ισχύος.
Μία λέξη αλήθειας
Υπερνικά ολόκληρο τον κόσμο,
λέει μια ρωσική παροιμία που υπενθυμίζει ο Solženicyn, χαρακτηρίζοντάς την «φαινομενικά εξωπραγματική παραβίαση του νόμου της διατήρησης της μάζας και της ενέργειας».
Η καθαρή βεβαιότητα αυτής της παροιμίας πρέπει να αρκεί.
Elémire Zolla
Είχε γεννηθεί στον Καύκασο, στο Jevlach, στις 9 Ιανουαρίου 1882. Γιος μηχανικού, έδειξε την εξαιρετική του ευχέρεια στα μαθηματικά ήδη στο σχολείο της Τιφλίδας. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας, αποφοιτώντας το 1904 με καθηγητή τον μαθηματικό Nikolaj Vasil’evič Bugaev. Δεν είναι τυχαίο ότι και ο René Guénon, όπως εκείνος, ξεκίνησε από μαθηματικές σπουδές για να επαναθεμελιώσει τη μεταφυσική.
Ο Pavel Aleksandrovič είχε παρακολουθήσει επίσης τα μαθήματα φιλοσοφίας των Sergej Nikolaevič Trubeckoj και Lev Michajlovič Lopatin και ήδη το 1903 είχε δημοσιεύσει ένα δοκίμιο για το θαύμα και τη δεισιδαιμονία στο περιοδικό Novyj Put’, αρ. 8.
Παραιτήθηκε από την ερευνητική υποτροφία στη Μαθηματική Σχολή για να εγγραφεί στη Θεολογική Ακαδημία, και άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα δοκίμιά του: Ob odnoj predposylke mirovozzrenija («Σχετικά με μια προϋπόθεση της κοσμοθεωρίας»), στο Vesy, αρ. 9, 1904· Spiritizm kak antichristianstvo («Ο πνευματισμός ως αντιχριστιανισμός»), στο Novyj Put’, αρ. 3, 1904· O simvolach beskone nosti («Σχετικά με τα σύμβολα του απείρου»), στο ίδιο, αρ. 9· O typach vozrastanija («Οι τύποι της πνευματικής ανάπτυξης»), στο Sergej Posad, 1906, και στο Bogoslovskij Vestnik, αρ. 7, 1906· K po esti vysšego zvanija. Čerty charaktera Archimandrita Serapiona Maškina («Προς τιμήν του ύψιστου βαθμού. Χαρακτηριστικά του αρχιμανδρίτη Serapion Maškin»), στο Voprosy Religii, 1906· Predislovie k A. El’čaninova «Misticizm M. M. Speranskogo» («Πρόλογος στον “Μυστικισμό του M. M. Speranskij” του A. El’čaninov»), στο Bogoslovskij Vestnik, αρ. 1, 1906· Antonij romana i Antonij predanija («Ο Αντώνιος του μυθιστορήματος και ο Αντώνιος της παράδοσης»), στο Sergej Posad, 1907, και στο Bogoslovskij Vestnik, αρ. 1, 1907· Voprosy religioznogo samopoznanija («Ζητήματα θρησκευτικής αυτογνωσίας»), στο Sergej Posad, 1907, και στο βουλγαρικό Christianska Mis’l, 1907· Na al’nik Žizni («Ο Κύριος της Ζωής»), στο Sergej Posad και στο Christianska Mis’l, το ίδιο έτος· Radost’ na veki («Χαρά στους αιώνες»), στο ίδιο, το ίδιο έτος· Dogmatizm i dogmatika («Δογματισμός και δογματική»), στο Christianska Mis’l, το ίδιο έτος.
Εκείνο το γόνιμο 1907 δημοσίευε, στο Christianska Mis’l και στο Sergej Posad, ορισμένα ποιήματα με τον τίτλο V venoj lazuri («Στο αιώνιο γαλάζιο») και μετέφραζε την προσευχή προς το Άγιο Πνεύμα του αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου. Στο Christianska Mis’l εμφανιζόταν επίσης εκείνη τη χρονιά ο Πρόλογός του στον κανόνα (Predislovie k Kanonu).
Σε αυτή την πρώτη δημιουργική έξαρση ανήκει και η προσφορά του στην Ένωση Χριστιανικού Αγώνα, μια εταιρεία για την πολιτική ανανέωση με οδηγό τη σκέψη του Vladimir Sergeevič Solov’ev. Από αυτή την προσπάθεια ο Pavel Aleksandrovič αποσύρθηκε πολύ σύντομα.
Το 1908 αποφοίτησε και ολοκλήρωσε τις εργασίες του για τον Kant. Το 1909 κυκλοφόρησαν: Sol’ zemli, to est’ Skazanie o žizni starca Isidora («Το αλάτι της γης, δηλαδή η ιστορία της ζωής του στάρετς Ισιδώρου»), στο Sergej Posad, όπου εμφανίστηκε επίσης η κριτική του για τις Απαρχές της ρωσικής γραμματικής του A. Vetuchov· και, τέλος, το Obšče elove eskie korni idealizma («Οι πανανθρώπινες ρίζες του ιδεαλισμού»). Αυτό το σύντομο δοκίμιο, που δημοσιεύτηκε στο Bogoslovskij Vestnik, εντοπίζει το σημείο από το οποίο είχε αρχίσει η εκκοσμίκευση της ευρωπαϊκής σκέψης: τη στιγμή κατά την οποία οι μορφοποιούσες μορφές έπαψαν να νοούνται ως πρόσωπα, ως «άγγελοι των ειδών». Ένας από τους εξαιρετικούς νέους συγγραφείς των αρχών του ρωσικού εικοστού αιώνα, ο P. D. Uspenskij, στο Tertium Organum, που κυκλοφόρησε το 1912, απομόνωνε και σχολίαζε αυτό το αξιομνημόνευτο απόσπασμα, έστω κι αν ήταν διατυπωμένο με υφολογικούς τρόπους αρ νουβό:
«…Υπάρχουν άραγε πολλοί ικανοί να θεωρήσουν ένα δάσος όχι απλώς ένα όνομα και ένα σχήμα λόγου, ένα απλό πλάσμα της φαντασίας, αλλά κάτι ενιαίο και ζωντανό;… Η πραγματική ενότητα είναι μια συνειδητή ενότητα… Θα είναι άραγε πολλοί εκείνοι που θα διακρίνουν την ενότητα σε ένα δάσος, δηλαδή τη ζωντανή ψυχή ενός δάσους θεωρημένου ως όλου, ως πνεύματος του δάσους, ως δαίμονα; Είστε έτοιμοι να διακρίνετε νεράιδες και πνεύματα των νερών, ψυχές του νερού;».
Το 1909 κυκλοφορούσε ο τόμος του A. El’čaninov Η ιστορία της θρησκείας, στον οποίο ο Pavel Aleksandrovič συνέβαλλε με το άρθρο για την Ορθοδοξία, γραμμένο μαζί με τον E. El’čaninov. Με πρόλογο του Pavel Aleksandrovič κυκλοφορούσε επίσης μια συλλογή από astuški, δηλαδή λαϊκά τραγούδια της περιοχής της Kostroma.
Στο Bogoslovskij Vestnik εμφανίστηκαν το 1910 τα Praščury ljubomudrija («Πρόδρομοι της αγάπης για τη σοφία») και Vmesto predislovija k kursu lekcij («Αντί προλόγου στον κύκλο μαθημάτων»)· το 1911, μια επιστολή για τη φιλία και μία για τη σοφία· το 1912, μια ακολουθία για τη θεία Σοφία.
Το 1913 ο Florenskij δημοσιεύει στη Μόσχα το Archiepiskop Nikon — rasprostranitel’ eresi («Ο αρχιεπίσκοπος Νίκων, διαδοτής αίρεσης») και γράφει τον πρόλογο στο έργο του Antonij Bulatovič για την πίστη στο Όνομα του Θεού, πέρα από μια νέα σειρά δοκιμίων: Predely gnoseologii («Τα όρια της γνωσιολογίας»), στο Sergej Posad και στο Bogoslovskij Vestnik· Naplastovanija egejskoj kul’tury («Η διαστρωμάτωση του αιγαιακού πολιτισμού»), στο Bogoslovskij Vestnik. Το Smysl idealizma («Το νόημα του ιδεαλισμού») κυκλοφορούσε στο Sergej Posad το 1914, ακολουθούμενο από το Pis’ma protoiereja V. Amfiteatrova k Maškinym. Primečanija k nim («Επιστολές του πρωθιερέα V. Amfiteatrov προς την οικογένεια Maškin. Σχόλια σε αυτές»).
Το 1914 ήταν η χρονιά κατά την οποία απέκτησε το δικαίωμα διδασκαλίας με το δοκίμιο O duchovnoj istine («Η πνευματική αλήθεια»), που είχε ήδη τυπωθεί σε μια πρώτη εκδοχή το 1912 και στο οποίο τώρα προτασσόταν ο εισαγωγικός λόγος. Το σύνολο, αναθεωρημένο και συμπληρωμένο, εμφανιζόταν στις εκδόσεις Put’, με ασυνήθιστη τυπογραφική εμφάνιση και με εικόνες που του έδιναν κάτι από την όψη μεσαιωνικού κώδικα, υπό τον τίτλο Stolp i utverždenie istiny. Opyt pravoslavnoj teodicei v dvenadcati pis’mach («Ο στύλος και το εδραίωμα της αλήθειας. Δοκίμιο ορθόδοξης θεοδικίας σε είκοσι δύο επιστολές»).
Ο ενθουσιασμός του κοινού ανταποκρίθηκε στο γεγονός· τον απόηχό του διακρίνει κανείς στις κριτικές των Berdjaev, Jakovenko, Vetuchov, Jakovlev, S. N. Bulgakov, Florovskij.
Ενώ η άσκοπη σφαγή, που είχε αρχίσει εκείνο το 1914, συντελούνταν μεθοδικά, το έργο του Pavel Aleksandrovič εξακολουθούσε να εμφανίζεται στο Bogoslovskij Vestnik· το 1915 δημοσιεύτηκαν μια κριτική του για το έργο του V. S. Solov’ev σχετικά με τον αθεϊσμό και ένα δοκίμιο για την ισότητα· το 1916, τα Privedenie čisel («Η αναγωγή των αριθμών»), Okolo Chomjakova («Γύρω από τον Chomjakov»), σημειώσεις για τον N. I. Nadeždin και τον F. D. Samarin· το 1917, ένα σχόλιο στις επιστολές του F. Bucharev και σημειώσεις για τους Serapion Maškin και V. F. Ern, καθώς και το δοκίμιο Pervye šagi filosofii («Τα πρώτα βήματα της φιλοσοφίας»). Το Zemnoj put’ Bogomateri («Η επίγεια πορεία της Θεομήτορος») εμφανίστηκε στο Vozroždenie.
Φαίνεται, σύμφωνα με τον Zernov, ότι οι μπολσεβίκοι αρχικά εκτόπισαν τον Pavel Aleksandrovič στο Τουρκεστάν, αλλά πολύ σύντομα προτίμησαν να αξιοποιήσουν τις τεχνικές του ικανότητες, εντάσσοντάς τον στην Επιτροπή Εξηλεκτρισμού· φρόντισαν επίσης για την παρασκευή του λιπαντικού που δεν πάγωνε, μιας από τις εφευρέσεις του. Στα χρόνια της ΝΕΠ δίδαξε στο Ανώτατο Τεχνικό και Καλλιτεχνικό Ινστιτούτο. Στα περιοδικά μηχανικής δημοσίευε μια σειρά μελετών για τη θεωρία και τις εφαρμογές του ηλεκτρισμού, αλλά κατόρθωσε επίσης να συνεχίσει το θεωρητικό του έργο στο Makovec, όπου δημοσίευσε το Chramovoe dejstvie kak sintez iskusstv («Η λατρευτική πράξη ως σύνθεση των τεχνών») και το Nebesnye znamenija («Ένα σημείο από τον ουρανό») το 1922· στο Sergej Posad, επίσης το 1922, έγραφε έναν πρόλογο στην απογραφή των εικόνων της Παναγίας στη Μονή της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Σεργίου.
Ανάμεσα στα επιστημονικά έργα που άπτονται της επιστημολογίας και της γνωσιολογίας, ας θυμηθούμε τα εξής: Simvoli eskoe opisanie («Η συμβολική περιγραφή»), Μόσχα 1922· Čislo kak forma («Ο αριθμός ως μορφή»), Μόσχα 1923· Prostranstvo, massa, sreda («Ο χώρος, η μάζα και το μέσο»), στο Elektri estvo, αρ. 8, 1924· Fizi eskoe zna enie krivizny prostranstva («Η φυσική σημασία της καμπυλότητας του χώρου»), στο Matemati eskoe Obrazovanie, αρ. 8, 1928· Fizika na službe u matematiki («Η φυσική στην υπηρεσία των μαθηματικών»), στην Επιθεώρηση Σοσιαλιστικής Ανασυγκρότησης και Επιστήμης, αρ. 3, 1932. Με θάρρος διεκδικείται σε αυτά τα δοκίμια η νοητική και ενορατική φύση —σύμφωνα με τον πλατωνικό και νεοπλατωνικό ορισμό του νου— των αξιωματικών αρχών κάθε επιστήμης και ιδιαίτερα των μαθηματικών.
Μετά το 1932, τι απέγινε; Πλέον μιλούσαν γι’ αυτόν μόνο ψιθυριστά, ως για τον «Ρώσο Leonardo da Vinci» που είχε χαθεί μέσα στην ακατονόμαστη φρίκη. Φαίνεται ότι εκτοπίστηκε στον απώτατο Βορρά. Του χάρισαν το μαρτύριο, λέγεται, στις 15 Δεκεμβρίου 1943.
Πόση ήταν η χαρά εκείνων που εξακολουθούσαν να τον ανακαλούν μέσα σε τρομαγμένη σιωπή, όταν το 1969 μπόρεσαν να διαβάσουν στο σοβιετικό περιοδικό Dekorativnoe Iskusstvo, αρ. 145, ένα ανέκδοτο κείμενο του Pavel Aleksandrovič για τις μηχανές ως προβολές του σώματος και, στο περιοδικό του Πατριαρχείου Μόσχας, αρ. 9, ένα δοκίμιό του για τις εικόνες του Αγίου Σεργίου. Το Messager de l’Exarchat de l’Europe occidentale, που τυπωνόταν στο Παρίσι, δημοσίευε την ίδια χρονιά ορισμένες σημειώσεις του για την εικόνα, οι οποίες παρουσιάστηκαν σε ιταλική μετάφραση στο Conoscenza religiosa, αρ. 4, 1974. Το εισαγωγικό σημείωμα της σύνταξης παρέπεμπε σε μια δημοσίευση «Σημειώσεων για μια θεωρία της γνώσης», που είχε πραγματοποιηθεί στην Εσθονία το 1967 —Trudy po znakovym sistemam, Tartu—, της οποίας δεν έχει φτάσει σε εμάς αντίτυπο.
Το 1972 εμφανίστηκε στο περιοδικό του Πατριαρχείου Μόσχας, αρ. 11, ένα άρθρο του G. Trojckij για τον Pavel Aleksandrovič· από αυτό αντλήσαμε τη βιβλιογραφία και τις πληροφορίες που προσθέτει στις λιγοστές αναφορές των Zen’kovskij και Zernov.
Ο Boris Filippov, στη Russkaja Mysl’ της 13ης Δεκεμβρίου 1973, έκανε τον απολογισμό της φήμης του Florenskij κατά τα τελευταία χρόνια. Το 1970 η Σοβιετική Φιλοσοφική Εγκυκλοπαίδεια τολμούσε να του αφιερώσει τρεις σελίδες και διατύπωνε το ακόλουθο αίνιγμα: «Έπεσε θύμα της καταστολής το 1933, αποκαταστάθηκε το 1956»· στο λαϊκό αλμανάκ Προμηθέας το 1972 τολμούσαν να τυπώσουν τις παιδικές αναμνήσεις του μάρτυρα, «Ο μόλος και η δεντροστοιχία»· η Šaginjan τολμούσε, τον Ιούνιο του 1972, να μνημονεύσει στο Novyj Mir τουλάχιστον τον «μαθηματικό» και το «μέλος της Επιτροπής Εξηλεκτρισμού».
Στη Λογοτεχνική Γεωργία, αρ. 9, 1972, με αφορμή την ακαδημαϊκή έκδοση της Θείας Κωμωδίας, μνημονεύονταν ως κλειδιά για την ανάγνωση του Dante τα δοκίμια του Florenskij για την ανάστροφη προοπτική και τους πυθαγόρειους αριθμούς, που είχαν περιληφθεί στα μεταθανάτια έργα του τα οποία δημοσιεύτηκαν στο Tartu το 1967. Ο Boris Filippov όμως προσθέτει: το αριστούργημα, Ο στύλος και το εδραίωμα της αλήθειας, ανατυπώνεται μόνο παράνομα, και παράνομα κυκλοφορεί μια μονογραφία του F. Udelov για τον Florenskij.
Όσοι είχαν διασωθεί από τις σφαγές είχαν αναγγείλει στη Δύση, κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930, ότι στο κατώφλι της καταστροφής είχε εμφανιστεί το μεγάλο έργο του Florenskij. Από τον Berdjaev μέχρι τον Koyré, οι εμιγκρέδες το παραθέτουν συχνά, αλλά ελάχιστοι κατορθώνουν να βρουν τα λιγοστά φωτοτυπικά αντίτυπα που τυπώθηκαν στο Βερολίνο το 1929. Ο Boris Jakovenko μίλησε γι’ αυτό στην Ιταλία, στο βιβλίο του Ρώσοι φιλόσοφοι, που κυκλοφόρησε το 1925 από τις εκδόσεις της Voce, ως για «ένα είδος θεωρητικής και θρησκευτικής εξομολόγησης, άξιας να τοποθετηθεί δίπλα στις Εξομολογήσεις του αγίου Αυγουστίνου… ένα ιδιότυπο φιλοσοφικό σύστημα θεωρητικής απόγνωσης και συγχρόνως αγαλλόμενης πίστης».
Για να παρουσιάσουμε τον Florenskij, μπορούμε να δανειστούμε και να εφαρμόσουμε σε αυτόν μια σελίδα από το δοκίμιο του Brjusov για τον Solov’ev. Ο Brjusov λέει ότι τα πάντα στον Solov’ev θεμελιώνονται «στην αίσθηση του αιώνιου δεσμού με το παρελθόν, στις στιγμές “υπερβατολογικής” ζωής που ανοίγουν στον τοίχο της “φθαρτής ζωής” ένα παράθυρο προς το αιώνιο, στη συνείδηση του αδιάλυτου δεσμού που συνδέει τον κόσμο των ζωντανών με εκείνον των νεκρών…». Αυτές ακριβώς τις προνομιακές στιγμές ανακαλεί ο Florenskij, άλλοτε με την πιο μεγαλόπρεπη και συγκινημένη ρητορική, άλλοτε με λυρική αβρότητα, άλλοτε με εξαίσιες ερμηνείες εικόνων.
Την ίδια αφετηρία και το ίδιο θεμέλιο είχε και η φιλοσοφία των δύο μαθητών του Solov’ev, των αδελφών Sergej και Evgenij Trubeckoj.
Ο Sergej είχε ορίσει θεωρητικά εκείνες τις «υπερβατολογικές στιγμές» ως τις στιγμές κατά τις οποίες, μέσω του ήχου και του χρώματος, φανερώνεται αντικειμενικά η anima mundi, η ψυχή του κόσμου. Ο Evgenij είχε υποδείξει σε αυτές τη βάση τόσο της αυγουστίνειας όσο και της βυζαντινής παλαμικής σκέψης, η οποία περιστρέφεται γύρω από τη μετάδοση των θείων ενεργειών, του άκτιστου φωτός του Θαβώρ. Εκείνες οι στιγμές αποτελούν τη βεβαιότητα πάνω στην οποία θεμελιώνεται η θεολογική αλήθεια.
Ενώ ο Florenskij γράφει τις σελίδες για τις γαλάζιες, τις ουρανί και τις βαθυκύανες αποχρώσεις στις εικόνες της Σοφίας, ο Evgenij Trubeckoj ετοιμάζει την πραγματεία για τους Δύο κόσμους της παλαιάς ρωσικής εικονογραφίας (Dva mira v drevnej russkoj ikonopisi, 1916). Ούτε για εκείνον ούτε για τον Florenskij πρόκειται για μάταιο παιχνίδι Τριμαλχιώνων της αισθητικής· δεν διακυβεύεται μια «επανεκτίμηση» του «γούστου των πρωτογόνων», αλλά η αυστηρή και ευλαβική αναγωγική ανάγνωση εικαστικών θεολογικών κειμένων, η οποία πραγματοποιείται σε κατάσταση απόλυτης προσοχής του πνεύματος — αμόλυντου από την ψυχή.
Η εικόνα είναι απαλλαγμένη από την προοπτική, αυτή την αλυσίδα που δεσμεύει στην ανθρώπινη οπτική γωνία. Το να βλέπει κανείς σύμφωνα με τα μέτρα και τους κανόνες της εικόνας σημαίνει ότι τοποθετείται στην τέταρτη διάσταση, για την οποία έγραφε ο N. A. Morozov στις «επιστολές» που δημοσιεύτηκαν στο Sovremennyj Mir το 1908· τα θέματά τους θα επαναλάβει ο P. D. Uspenskij.
Σε άλλες στιγμές του έργου του, ο Florenskij σκύβει από την τέταρτη διάσταση, δηλαδή από τα ύψη της μεταφυσικής, για να περισυλλέξει τα εργαλεία της εγελιανής διαλεκτικής και να τα στρέψει εναντίον του εγελιανισμού, ανάγοντάς τα στη γένεσή τους, στον Böhme, τον μακρινό τους πατέρα. Άλλες φορές σκύβει πάνω στη συμβολική λογική και την υποτάσσει κι αυτή στην υπηρεσία της μεταφυσικής. Κάθε επιστήμη βρίσκει την ορθή μορφή, το κατάλληλο όριό της, καθώς εκείνος την επαναφέρει στα αξιώματά της, στις προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή τη νόησή της, επομένως στη μεταφυσική.
Αυτό του ήταν εύκολο, καθώς δεν υπέφερε ούτε από την επιστημονική άγνοια που συχνά κάνει τους φιλοσόφους να δειλιάζουν ούτε από τη θεωρητική άγνοια που συχνά καθιστά νεφελώδη ή κραυγαλέο τον φιλοσοφούντα επιστήμονα. Έβλεπε τόσο τις επιστήμες όσο και τη φιλοσοφία ως θεραπαινίδες των «υπερβατολογικών στιγμών».
Από τη μεταφυσική επανερχόταν στην εμπειρία που την αποκαλύπτει και από αυτήν ξανά στη μεταφυσική, από την περιφέρεια στο κέντρο και αντιστρόφως, με αρμονική αναπνοή.
Η υπερφυσική φιλία μεταξύ προσώπων που διατηρούν τη μνήμη της ουράνιας καταγωγής και του ουράνιου προορισμού τους: ιδού το μαργαριτάρι που πρέπει να φυλάσσεται ως θησαυρός στον παρόντα κόσμο και η οδός πρόσβασης στον άλλο κόσμο. Υπόβαθρο αυτής της φιλίας στον Florenskij, ακόμη και όταν δεν μνημονεύεται ρητά, είναι η ορθόδοξη λειτουργική ζωή, ύψιστη μεσολαβήτρια ανάμεσα στον κόσμο των μορφών και σε εκείνο που βρίσκεται πέρα από κάθε μορφή.
Σε κάθε σελίδα αισθάνεται κανείς τη ζωογόνο ανάμνηση από τα ημίφωτα και τις λάμψεις των ρωσικών εκκλησιών, από τα εικονοστάσια τους, τυλιγμένα στην γκρίζα και γαλαζωπή αχλύ του θυμιάματος. Το κύμα της πολυφωνίας, βαθύ και επιβλητικό ή αγαλλόμενο μέχρι δακρύων, γεμίζει εκείνα τα ημίφωτα, και να που, χάρη στη θεολογική μαγεία της ιεροτελεστίας, η τυραννία του χρόνου και του χώρου συντρίβεται. Όλα αυτά γίνονται πάντοτε αισθητά πίσω από τη φωνή του Florenskij, είτε αφηγείται είτε διατυπώνει θέσεις· πάντοτε ακούγεται στο βάθος το συνεχές βάσιμο της λειτουργικής πράξης, των υπέροχων ασμάτων της, από τις τόσο γλυκά παρηχητικές αναφωνήσεις —«ω, ιλαρό φως της αγίας δόξας», svete tichij sviatyja slavy— μέχρι τις εκστατικές διακηρύξεις: «εμείς που μυστικά εικονίζουμε τα Χερουβίμ… ας αποθέσουμε τώρα κάθε βιοτική μέριμνα»… Iže cheruvimy tajno obrazujušče… vsjakoje nyne žitejskoje otložim pope +enie.
Η υπερφυσική και φιλοσοφική φιλία που εξυμνεί ο Florenskij είναι βυθισμένη στη λατρεία και τρέφεται από αυτήν· ζει κάτω από το απόμακρο βλέμμα των εικόνων που κρίνει —τις κόρες των αιώνιων ιδεών— και ξεδιψά στη Φιλοκαλία, στα κείμενα των ερημιτών Πατέρων.
Όσο για τα παιχνίδια του λόγου, το είπαμε ήδη, κανένα δεν είναι άγνωστο στον Florenskij· ένα προς ένα τα υποχρεώνει να προσφέρουν την προσήκουσα υπηρεσία τους, να δοξάζουν και να εξηγούν το υπερβατικό, να προάγουν τη σοφιακή γνώση.
Τι είναι η Σοφία;
«Η τέταρτη υπόσταση»: αυτός είναι ο αστραπιαίος ορισμός του Florenskij. Προσφέρει και έναν εναλλακτικό ορισμό: η κτίση στην ενότητά της, επομένως στον βαθμό που μέσα της διαφαίνονται η ακεραιότητα και το κάλλος της. Ένας ακόμη ορισμός: η Σοφία είναι η «πρωταρχική ουσία των κτισμάτων».
Στο σημείο αυτό ο Florenskij αναβιώνει, ίσως χωρίς να το γνωρίζει, την αλχημική αντίληψη του κόσμου, τη μόνη που ανοίγει τις σφραγίδες που κρατούν κλειστό το χωρίο του αγίου Παύλου για την κτίση που στενάζει και ικετεύει για την απελευθέρωσή της. Κάθε κτίσμα, ακόμη και ορυκτό, διέπεται από μια σταγόνα ή σπίθα του θείου κάλλους ή της θείας Σοφίας ή της ψυχής του κόσμου. Η θρησκευτική ζωή είναι αλχημική, εφόσον είναι κάτι περισσότερο από μια ηθική: μεταμορφώνει σε κάλλος ή σε συμμετοχή στη Σοφία. Ο άγιος είναι πνευματικά όμορφος· την απλή καλοσύνη μπορεί να τη διαθέτει ακόμη και ένας κατά συνήθεια αμαρτωλός.
Πέρα από τον ευλαβικό θαυμασμό, δεν είναι χωρίς κάποιον χαμηλόφωνο δισταγμό που παρουσιάζεται αυτό το αριστούργημα του μάρτυρα, του οποίου δεν είναι όλες οι ιδέες αποδεκτές από τους αυστηρότερους φύλακες της Ορθοδοξίας και του οποίου πολλές επιθέσεις, υπαγορευμένες από την υπεράσπιση της Ορθοδοξίας, δεν μπορεί ασφαλώς να αποδεχθεί ένας εραστής της αλήθειας. Ο Florenskij διατυπώνει άδικες και ανακριβείς κρίσεις τόσο εναντίον του καθολικού και του παγανιστικού μυστικισμού όσο και εναντίον των ανατολικών θρησκειών.
Για να πολεμήσει ό,τι έχει γεννηθεί από την Εκκλησία της Ρώμης, η πανσλαβιστική του ορμή δεν περιφρονεί ούτε τα πιο ακατονόμαστα όπλα του κοσμικισμού· δυσφημεί όσους φέρουν στίγματα, σοφιστεύεται εναντίον της αγαμίας του κοσμικού κλήρου, φτάνει να αποστρέφεται τη Μίμηση του Χριστού, την οποία ωστόσο είχε μεταφράσει ο φίλος του Dostoevskij, σύμβουλος για τους Αδελφούς Καραμάζοφ και σημαιοφόρος της Ορθοδοξίας εναντίον του μοντερνισμού, ο Pobedonoscev. Ούτε οι αντικαθολικές σελίδες του Florenskij γοητεύουν με κάποια ωραία ορμή, όπως οι λαϊκές και σφριγηλές αντιρωμαϊκές καβατίνες του Boris Godunov.
Εξίσου σεχταριστική, και επομένως παράφωνη, είναι η καταδίκη του παγανιστικού μυστικισμού, που κατηγορείται για δαιμονισμό — Πορφύριος, Πρόκλος, Ιάμβλιχος, Σαλούστιος, Πλωτίνος!
Και τι πίστευε άραγε ότι γνώριζε για τις ανατολικές μυήσεις ο κατά τα άλλα κορυφαίος Florenskij; Και τι είχε διαβάσει από τις ρωσικές αναφορές για τους σαμάνους της Σιβηρίας;
Ασφαλώς δεν είχε μάθει τίποτε από τον μυημένο στις μογγολικές μυήσεις Badmaev, που δρούσε τότε στην Αγία Πετρούπολη· ούτε είχε την ευκαιρία να συναντήσει υπάρξεις όπως η Σιβηριανή μάγισσα που εμφανίζεται σε μια φωτεινή σκηνή του Δόκτορος Ζιβάγκο.
Από σλαβόφιλη μανία, ο λεπταίσθητος Florenskij ενδίδει συχνά σε εκείνο το ζοφερό κουκλοθέατρο που είναι το παιχνίδι των ιστορικών απλουστεύσεων, σε σχηματικά σενάρια, σε χοντροκομμένα κόμικς όπως: ο πολυθεϊσμός εμποδίζει την επιστημονική ανάπτυξη· έρχεται ο μονοθεϊσμός, η επιστήμη ορθώνεται και αρχίζει τη θριαμβευτική της πορεία.
Ή: ο παγανισμός δεν αισθάνεται τη φύση· έρχεται ο χριστιανισμός και ολόκληρη η φύση ζωντανεύει.
Το παιχνίδι είναι γελοίο, αλλά οι πιο λόγιοι εκχυδαΐζονται μέσα σε αυτό, επινοώντας φωτοσκιάσεις προπαγανδιστικής αφίσας —κατά καιρούς έχουν σκηνοθετήσει ποταπές μονομαχίες μεταξύ μητριαρχίας και πατριαρχίας, λατινικότητας και γερμανισμού, ελληνικότητας και κοινωνικότητας. Για να κατασκευάσει κανείς τέτοια παιχνιδάκια, αρκεί να λησμονήσει τον επισφαλή χαρακτήρα των αποδείξεων, την ακομψία των χειρισμών, τις αποχρώσεις της συγκεκριμένης πραγματικότητας. Η διάθεσή τους στην αγορά είναι κατόπιν εξασφαλισμένη: ποιος δεν θα ήθελε να του γίνει η σφίγγα της ιστορίας ένα μικρό κατοικίδιο; Ποιος δεν μπαίνει στον πειρασμό να παίξει σκοποβολή με στόχο κάποιον χιλιόχρονο αποδιοπομπαίο τράγο; Στη συγκεκριμένη περίπτωση, γιατί να μην υποβιβαστεί η ιστορία σε υπάκουο σκηνικό για την άνοδο της Τρίτης Ρώμης; Ήδη ο Franz von Baader είχε βοηθήσει να κατασκευαστεί αυτή η αφίσα.
Τι εμπόδισε τελικά τόσους Ρώσους στοχαστές των αρχών του εικοστού αιώνα να ανυψωθούν πάνω από τις ιδεολογίες διαφωτιστικής ή εγελιανής καταγωγής; Ίσως ήταν ακριβώς, κατά βάθος, η κακή συνήθεια να ανάγουν την παγκόσμια ιστορία σε μπαλέτο. Την επέδειξε σε απροκάλυπτο βαθμό ο Aleksej Chomjakov, τον οποίο, ωστόσο, ο Florenskij αποστρεφόταν.³ (3 Πρβλ. Andrzej Walicki, Un’utopia conservatrice (ιταλ. μτφρ., Einaudi, Τορίνο 1973), σ. 196.)
Η υποχρέωση που μας επιβάλλει ένα τόσο υψηλό έργο όσο εκείνο του Florenskij να διατυπώσουμε τέτοιες επιφυλάξεις ας μας διδάξει, ως αυστηρό μάθημα, να μην παραδινόμαστε σε μανίες αποκήρυξης, ακόμη —και ιδίως— όταν μια αποκάλυψη μας μεθά· να αγαπάμε την παράδοση που μας οδηγεί στη γαλήνη χωρίς να προσβάλλουμε τις άλλες οδούς της σωτηρίας. Ας μας υπενθυμίζει αυτή η χαμηλόφωνη, φορτισμένη με λύπη κατακλείδα ότι ωφελεί να απαλλάσσουμε τη θεωρία από την πιο αμυδρή σκιά του πνεύματος της ισχύος.
Μία λέξη αλήθειας
Υπερνικά ολόκληρο τον κόσμο,
λέει μια ρωσική παροιμία που υπενθυμίζει ο Solženicyn, χαρακτηρίζοντάς την «φαινομενικά εξωπραγματική παραβίαση του νόμου της διατήρησης της μάζας και της ενέργειας».
Η καθαρή βεβαιότητα αυτής της παροιμίας πρέπει να αρκεί.
Elémire Zolla
π. Ευάγγελος Παπανικολάου - Ο Άγιος Ραφαήλ και η εποχή του (11.10.2026)
1)«Κύριε ο Θεός ο παντοκράτωρ, ο μόνος άγιος, ο δεχόμενος θυσίαν αινέσεως παρά των επικαλουμένων σε εν όλη καρδία, πρόσδεξαι και ημών των αμαρτωλών την δέησιν και προσάγαγε τω αγίω σου θυσιαστηρίω· και ικάνωσον ημάς προσενεγκείν σοι δώρά τε και θυσίας πνευματικάς υπέρ των ημετέρων αμαρτημάτων και των του λαού αγνοημάτων. Και καταξίωσον ημάς ευρείν χάριν ενώπιόν σου, του γενέσθαι σοι ευπρόσδεκτον την θυσίαν ημών, και επισκηνώσαι το Πνεύμα της χάριτός σου το αγαθόν εφ’ ημάς, και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα, και επί πάντα τον λαόν σου.»
2)«Τα Σα εκ των Σων, Σοι προσφέρομεν κατά πάντα και διά πάντα.»
«Έτι προσφέρομέν σοι την λογικήν ταύτην και αναιμάμακτον λατρείαν, και παρακαλούμέν σε και δεόμεθα και ικετεύομεν· κατάπεμψον το Πνεύμά σου το Άγιον εφ' ημάς, και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα...»
«Έτι προσφέρομέν σοι την λογικήν ταύτην και αναιμάμακτον λατρείαν, και παρακαλούμέν σε και δεόμεθα και ικετεύομεν· κατάπεμψον το Πνεύμά σου το Άγιον εφ' ημάς, και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα...»
ΟΠΩΣ ΘΑ ΔΟΥΜΕ ΛΟΙΠΟΝ ΣΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΗΝ ΘΥΣΙΑ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΕΙ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΧΑΡΙ ΤΟΥ ΟΜΩΣ ΕΙΝΑΙ Η ΤΙΜΩΡΙΑ ΤΟΥ ΚΑΙ ΟΣΩΝ ΤΟΝ ΠΙΣΤΕΥΟΥΝ ΑΥΤΟΝ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΥΣ
Το δις εξαμαρτείν ουκ ανδρός σοφού
Του Γεωργίου Αποστολάκη
Γράφω με αποκλειστικό σκοπό την υπεράσπιση της τιμής του Αγίου Ραφαήλ της Θερμής Λέσβου και την αποκατάσταση μιας σοβαρής συγχύσεως γύρω από τον βίο και το μαρτύριό του. Δεν επιθυμώ προσωπική αντιπαράθεση με τον π. Ευάγγελο Παπανικολάου. Ο γενικός σεβασμός, όμως, προς το πρόσωπο ενός κληρικού δεν μπορεί να αποκλείει τον έλεγχο δημόσιων ισχυρισμών του, ιδίως όταν αυτοί αφορούν έναν Άγιο της Εκκλησίας.
Το ζήτημα προκύπτει από δύο ομιλίες του: την πρώτη, στις 15 Δεκεμβρίου 2021, στην επέτειο των εκατό χρόνων του παρεκκλησίου Οσίας Ξένης Αχαρνών, με τίτλο «Τα δύο ξανθά γένη και η Τουρκοκρατία», και τη δεύτερη, στις 11 Οκτωβρίου 2026, στον Άγιο Ανδρέα, με τίτλο «Ο Άγιος Ραφαήλ και οι προϋποθέσεις της εποχής του».
Στις ομιλίες αυτές αποδίδεται στον Άγιο Ραφαήλ, κατά κόσμον Γεώργιο Λάσκαρη ή Λασκαρίδη, ότι, ως λαϊκός ακόμη και αξιωματικός, συμμετείχε στην αυτοκρατορική και πατριαρχική αποστολή στη Φερράρα–Φλωρεντία και υπέγραψε υπέρ της ενώσεως της Ορθόδοξης Εκκλησίας με τους Λατίνους. Στη νεότερη ομιλία, από το 58ο λεπτό και εξής, ο ισχυρισμός συνδέεται και με την ερμηνεία του μαρτυρίου του: ο πριονισμός της σιαγόνας και ο επώδυνος θάνατός του παρουσιάζονται ως θεία παραχώρηση για την εξόφληση εκείνης της αμαρτίας.
Πρόκειται για δύο διαφορετικούς ισχυρισμούς, που χρειάζονται χωριστή τεκμηρίωση. Ο πρώτος αφορά ένα ιστορικό γεγονός: αν ο συγκεκριμένος άνθρωπος υπέγραψε συγκεκριμένη πράξη. Ο δεύτερος αφορά την κρίση και την πρόνοια του Θεού: για ποιον λόγο επετράπη ένα ορισμένο βασανιστήριο. Ο δεύτερος, μάλιστα, δεν αποδεικνύεται ακόμη και αν αποδειχθεί ο πρώτος.
Η πρώτη δημόσια αναφορά είχε προκαλέσει ήδη αντίδραση του ιστορικού Νεκταρίου Δαπέργολα, σε δημοσίευμα της 6ης Φεβρουαρίου 2022. Το ύφος εκείνης της κριτικής ίσως δεν εκφράζει όλους. Παραμένει, ωστόσο, το ουσιαστικό ερώτημα που έθεσε: από ποια πηγή προκύπτει ότι ο Άγιος υπέγραψε την ένωση; Φυσικά και οι αντίθετες βιογραφικές διαβεβαιώσεις χρειάζονται παραπομπές και τεκμηρίωση· δεν γίνονται ιστορικές αποδείξεις επειδή υπηρετούν την ορθή πρόθεση της υπερασπίσεώς του.
Η γνώση μας για τον Άγιο Ραφαήλ και τους άλλους νεοφανείς μάρτυρες της Λέσβου συνδέεται πρωτίστως με τις εμφανίσεις και τις μαρτυρίες που καταγράφηκαν μετά την εύρεση των λειψάνων, από το 1959. Αυτόν τον αποκαλυπτικό χαρακτήρα επισημαίνει και το συναξαριακό κείμενο της Αποστολικής Διακονίας. Βασικά έργα αναφοράς αποτελούν το «Σημείον Μέγα» του Φώτη Κόντογλου και η «Ζωή εκ τάφων» του αρχιμ. Δημητρίου Μπεκιάρη.
Στα έργα αυτά δεν υπάρχει καταγεγραμμένος ως αποκάλυψη ο ελεγχόμενος ισχυρισμός του π. Ευαγγέλου Παπανικολάου.
Όποιος λοιπόν επικαλείται άλλη αποκάλυψη και πληροφορία που ανατρέπει την παραδεδομένη εικόνα του Αγίου οφείλει να υποδείξει την καταγραφή της: έκδοση, σελίδα, πρόσωπο που τη δέχθηκε και ακριβές περιεχόμενο.
Στη δημοσιευμένη αγιολογική παράδοση ο Ραφαήλ παρουσιάζεται ως προσκείμενος στον Άγιο Μάρκο τον Ευγενικό και ως αρνηθείς να συμμετάσχει στο ενωτικό συλλείτουργο της Αγίας Σοφίας το 1452. Δεν είναι θεμιτό αυτή η εικόνα να αντικαθίσταται από την αντίθετη χωρίς συγκεκριμένο τεκμήριο.
Ο έλεγχος πάλι του έργου «Απομνημονεύματα» του Σιλβέστρου Συροπούλου, μέλους της βυζαντινής αντιπροσωπείας δεν επιβεβαιώνει τον ισχυρισμό του π. Ευαγγέλου Παπανικολάου. Στην κριτική έκδοση Laurent υπάρχει ένας Λάσκαρης χωρίς μικρό όνομα, τον οποίο ο αυτοκράτορας στέλνει στο Φραγκολίνο. Ο εκδότης προτείνει επιφυλακτικά την ταύτισή του με Ματθαίο. Υπάρχει επίσης Γεώργιος Δισύπατος. Δεν εντοπίστηκε, όμως, τεκμηριωμένη ταύτιση κάποιου από αυτούς με τον Άγιο Ραφαήλ, ούτε καταγραφή υπογραφής του Αγίου. Η παρουσία στην αποστολή, η υποστήριξη μιας πολιτικής και η υπογραφή του ενωτικού όρου είναι διαφορετικά πράγματα.
Επίσης, και η συναφής μεταπτυχιακή εργασία της Μόσχας Παυλίδου, ΕΚΠΑ 2021, με τίτλο «Η παρουσίαση των προσώπων, λαϊκών και κληρικών, της ελληνικής αντιπροσωπείας από τον Σίλβεστρο Συρόπουλο» δεν επιβεβαιώνει την παρουσία του Γεωργίου Λάσκαρη ή Λασκαρίδη στη σύνοδο. Στη σελ. 18, υποσημείωση 93: υπάρχει αναφορά στο επώνυμο «Λάσκαρης», μέσα σε σημείωση για τον διπλωμάτη Ιωάννη Δισύπατο και τους αδελφούς του. Δεν συνδέεται ωστόσο με τον Άγιο Ραφαήλ.
Σε μεταγενέστερες αφηγήσεις συναντούμε και το «Άγραφον» του Φωτίου Λίτσα, του οποίου η έκδοση του 2008 παρουσιάζεται ως μυθιστορηματικό χρονικό.
Σε άρθρο του αρχιμανδρίτη Κυρίλλου Κεφαλόπουλου, αναδημοσιευμένο στην ιστοσελίδα της Μονής Άνω Σουλίου το 2022, προστίθεται σημείωση της Αδελφότητας που παραπέμπει στο βιβλίο αυτό. Εκεί παρατίθεται σε πρώτο πρόσωπο η φράση: «Εγώ φυσικά ήμουν στην πολιτική αντιπροσωπεία … υποστήριζα τον Αυτοκράτορα». Στη συνέχεια, όμως, η ίδια παράθεση αποδίδει στον αφηγητή εσωτερική συμπάθεια προς τον Πλήθωνα και την αντίθεσή του στην ένωση, καθώς και θαυμασμό προς τον Μάρκο Ευγενικό. Συνεπώς, ούτε το συγκεκριμένο απόσπασμα αποδίδει απερίφραστα αποδοχή της ενώσεως. Εν τέλει Το «Άγραφον», στην έκδοση Ακρίτας του 2008, παρουσιάζεται βιβλιογραφικά ως «μυθιστορηματικό χρονικό»· καταγράφεται επίσης διασκευή και επιμέλεια της Άννας Κωστάκου–Μαρίνη. Άρα δεν μπορεί να θεωρηθεί ιστορική ή αγιολογική πηγή, αφού δεν είναι παρά ελεύθερη μυθιστοριογραφία. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πληροφορία του είναι επινοημένη. Σημαίνει όμως ότι κάθε επίμαχη λεπτομέρεια χρειάζεται αναγωγή στην πηγή της. Η λογοτεχνική αφήγηση δεν αρκεί από μόνη της ως ιστορική μαρτυρία ή ως καταγραφή αποκαλύψεως. Δεν γνωρίζω αν ο π. Ευάγγελος άντλησε από εκεί όσα υποστηρίζει· ο ίδιος χρειάζεται να το διευκρινίσει.
Ακόμη σοβαρότερη είναι η ερμηνεία του μαρτυρίου ως τιμωρίας για την υποτιθέμενη υπογραφή. Η Εκκλησία τιμά τον Ραφαήλ ως ιερομάρτυρα. Η σύνδεση ενός συγκεκριμένου βασανιστηρίου με συγκεκριμένη προσωπική ενοχή χρειάζεται ιδιαίτερη θεμελίωση. Δεν μπορεί να εμφανίζεται ως γνώση της θείας κρίσεως μια προσωπική ερμηνεία του ομιλητή.
Για τον λόγο αυτόν, παρακαλώ τον π. Ευάγγελο Παπανικολάου να αποσαφηνίσει δημοσίως και χωρίς καθυστέρηση το ζήτημα: να υποδείξει την ακριβή πηγή τόσο της υπογραφής όσο και της ερμηνείας του μαρτυρίου. Εάν τέτοια τεκμηρίωση δεν υπάρχει, οφείλει να ανακαλέσει δημοσίως και τα δύο.
Μια καθαρή διόρθωση θα υπηρετούσε την αλήθεια και θα τιμούσε τον ίδιο. Εάν, αντίθετα, ο ισχυρισμός συνεχίσει να επαναλαμβάνεται χωρίς πηγή, θα καταστεί εύλογο να ζητηθεί εξήγηση για την επιμονή και τον σκοπό αυτής της ερμηνείας. Δεν προδικάζω κίνητρα· ζητώ να αρθεί η σύγχυση.
Η τιμή του Αγίου και η ευθύνη του εκκλησιαστικού λόγου απαιτούν συγκεκριμένη απάντηση.
Του Γεωργίου Αποστολάκη
Γράφω με αποκλειστικό σκοπό την υπεράσπιση της τιμής του Αγίου Ραφαήλ της Θερμής Λέσβου και την αποκατάσταση μιας σοβαρής συγχύσεως γύρω από τον βίο και το μαρτύριό του. Δεν επιθυμώ προσωπική αντιπαράθεση με τον π. Ευάγγελο Παπανικολάου. Ο γενικός σεβασμός, όμως, προς το πρόσωπο ενός κληρικού δεν μπορεί να αποκλείει τον έλεγχο δημόσιων ισχυρισμών του, ιδίως όταν αυτοί αφορούν έναν Άγιο της Εκκλησίας.
Το ζήτημα προκύπτει από δύο ομιλίες του: την πρώτη, στις 15 Δεκεμβρίου 2021, στην επέτειο των εκατό χρόνων του παρεκκλησίου Οσίας Ξένης Αχαρνών, με τίτλο «Τα δύο ξανθά γένη και η Τουρκοκρατία», και τη δεύτερη, στις 11 Οκτωβρίου 2026, στον Άγιο Ανδρέα, με τίτλο «Ο Άγιος Ραφαήλ και οι προϋποθέσεις της εποχής του».
Στις ομιλίες αυτές αποδίδεται στον Άγιο Ραφαήλ, κατά κόσμον Γεώργιο Λάσκαρη ή Λασκαρίδη, ότι, ως λαϊκός ακόμη και αξιωματικός, συμμετείχε στην αυτοκρατορική και πατριαρχική αποστολή στη Φερράρα–Φλωρεντία και υπέγραψε υπέρ της ενώσεως της Ορθόδοξης Εκκλησίας με τους Λατίνους. Στη νεότερη ομιλία, από το 58ο λεπτό και εξής, ο ισχυρισμός συνδέεται και με την ερμηνεία του μαρτυρίου του: ο πριονισμός της σιαγόνας και ο επώδυνος θάνατός του παρουσιάζονται ως θεία παραχώρηση για την εξόφληση εκείνης της αμαρτίας.
Πρόκειται για δύο διαφορετικούς ισχυρισμούς, που χρειάζονται χωριστή τεκμηρίωση. Ο πρώτος αφορά ένα ιστορικό γεγονός: αν ο συγκεκριμένος άνθρωπος υπέγραψε συγκεκριμένη πράξη. Ο δεύτερος αφορά την κρίση και την πρόνοια του Θεού: για ποιον λόγο επετράπη ένα ορισμένο βασανιστήριο. Ο δεύτερος, μάλιστα, δεν αποδεικνύεται ακόμη και αν αποδειχθεί ο πρώτος.
Η πρώτη δημόσια αναφορά είχε προκαλέσει ήδη αντίδραση του ιστορικού Νεκταρίου Δαπέργολα, σε δημοσίευμα της 6ης Φεβρουαρίου 2022. Το ύφος εκείνης της κριτικής ίσως δεν εκφράζει όλους. Παραμένει, ωστόσο, το ουσιαστικό ερώτημα που έθεσε: από ποια πηγή προκύπτει ότι ο Άγιος υπέγραψε την ένωση; Φυσικά και οι αντίθετες βιογραφικές διαβεβαιώσεις χρειάζονται παραπομπές και τεκμηρίωση· δεν γίνονται ιστορικές αποδείξεις επειδή υπηρετούν την ορθή πρόθεση της υπερασπίσεώς του.
Η γνώση μας για τον Άγιο Ραφαήλ και τους άλλους νεοφανείς μάρτυρες της Λέσβου συνδέεται πρωτίστως με τις εμφανίσεις και τις μαρτυρίες που καταγράφηκαν μετά την εύρεση των λειψάνων, από το 1959. Αυτόν τον αποκαλυπτικό χαρακτήρα επισημαίνει και το συναξαριακό κείμενο της Αποστολικής Διακονίας. Βασικά έργα αναφοράς αποτελούν το «Σημείον Μέγα» του Φώτη Κόντογλου και η «Ζωή εκ τάφων» του αρχιμ. Δημητρίου Μπεκιάρη.
Στα έργα αυτά δεν υπάρχει καταγεγραμμένος ως αποκάλυψη ο ελεγχόμενος ισχυρισμός του π. Ευαγγέλου Παπανικολάου.
Όποιος λοιπόν επικαλείται άλλη αποκάλυψη και πληροφορία που ανατρέπει την παραδεδομένη εικόνα του Αγίου οφείλει να υποδείξει την καταγραφή της: έκδοση, σελίδα, πρόσωπο που τη δέχθηκε και ακριβές περιεχόμενο.
Στη δημοσιευμένη αγιολογική παράδοση ο Ραφαήλ παρουσιάζεται ως προσκείμενος στον Άγιο Μάρκο τον Ευγενικό και ως αρνηθείς να συμμετάσχει στο ενωτικό συλλείτουργο της Αγίας Σοφίας το 1452. Δεν είναι θεμιτό αυτή η εικόνα να αντικαθίσταται από την αντίθετη χωρίς συγκεκριμένο τεκμήριο.
Ο έλεγχος πάλι του έργου «Απομνημονεύματα» του Σιλβέστρου Συροπούλου, μέλους της βυζαντινής αντιπροσωπείας δεν επιβεβαιώνει τον ισχυρισμό του π. Ευαγγέλου Παπανικολάου. Στην κριτική έκδοση Laurent υπάρχει ένας Λάσκαρης χωρίς μικρό όνομα, τον οποίο ο αυτοκράτορας στέλνει στο Φραγκολίνο. Ο εκδότης προτείνει επιφυλακτικά την ταύτισή του με Ματθαίο. Υπάρχει επίσης Γεώργιος Δισύπατος. Δεν εντοπίστηκε, όμως, τεκμηριωμένη ταύτιση κάποιου από αυτούς με τον Άγιο Ραφαήλ, ούτε καταγραφή υπογραφής του Αγίου. Η παρουσία στην αποστολή, η υποστήριξη μιας πολιτικής και η υπογραφή του ενωτικού όρου είναι διαφορετικά πράγματα.
Επίσης, και η συναφής μεταπτυχιακή εργασία της Μόσχας Παυλίδου, ΕΚΠΑ 2021, με τίτλο «Η παρουσίαση των προσώπων, λαϊκών και κληρικών, της ελληνικής αντιπροσωπείας από τον Σίλβεστρο Συρόπουλο» δεν επιβεβαιώνει την παρουσία του Γεωργίου Λάσκαρη ή Λασκαρίδη στη σύνοδο. Στη σελ. 18, υποσημείωση 93: υπάρχει αναφορά στο επώνυμο «Λάσκαρης», μέσα σε σημείωση για τον διπλωμάτη Ιωάννη Δισύπατο και τους αδελφούς του. Δεν συνδέεται ωστόσο με τον Άγιο Ραφαήλ.
Σε μεταγενέστερες αφηγήσεις συναντούμε και το «Άγραφον» του Φωτίου Λίτσα, του οποίου η έκδοση του 2008 παρουσιάζεται ως μυθιστορηματικό χρονικό.
Σε άρθρο του αρχιμανδρίτη Κυρίλλου Κεφαλόπουλου, αναδημοσιευμένο στην ιστοσελίδα της Μονής Άνω Σουλίου το 2022, προστίθεται σημείωση της Αδελφότητας που παραπέμπει στο βιβλίο αυτό. Εκεί παρατίθεται σε πρώτο πρόσωπο η φράση: «Εγώ φυσικά ήμουν στην πολιτική αντιπροσωπεία … υποστήριζα τον Αυτοκράτορα». Στη συνέχεια, όμως, η ίδια παράθεση αποδίδει στον αφηγητή εσωτερική συμπάθεια προς τον Πλήθωνα και την αντίθεσή του στην ένωση, καθώς και θαυμασμό προς τον Μάρκο Ευγενικό. Συνεπώς, ούτε το συγκεκριμένο απόσπασμα αποδίδει απερίφραστα αποδοχή της ενώσεως. Εν τέλει Το «Άγραφον», στην έκδοση Ακρίτας του 2008, παρουσιάζεται βιβλιογραφικά ως «μυθιστορηματικό χρονικό»· καταγράφεται επίσης διασκευή και επιμέλεια της Άννας Κωστάκου–Μαρίνη. Άρα δεν μπορεί να θεωρηθεί ιστορική ή αγιολογική πηγή, αφού δεν είναι παρά ελεύθερη μυθιστοριογραφία. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πληροφορία του είναι επινοημένη. Σημαίνει όμως ότι κάθε επίμαχη λεπτομέρεια χρειάζεται αναγωγή στην πηγή της. Η λογοτεχνική αφήγηση δεν αρκεί από μόνη της ως ιστορική μαρτυρία ή ως καταγραφή αποκαλύψεως. Δεν γνωρίζω αν ο π. Ευάγγελος άντλησε από εκεί όσα υποστηρίζει· ο ίδιος χρειάζεται να το διευκρινίσει.
Ακόμη σοβαρότερη είναι η ερμηνεία του μαρτυρίου ως τιμωρίας για την υποτιθέμενη υπογραφή. Η Εκκλησία τιμά τον Ραφαήλ ως ιερομάρτυρα. Η σύνδεση ενός συγκεκριμένου βασανιστηρίου με συγκεκριμένη προσωπική ενοχή χρειάζεται ιδιαίτερη θεμελίωση. Δεν μπορεί να εμφανίζεται ως γνώση της θείας κρίσεως μια προσωπική ερμηνεία του ομιλητή.
Για τον λόγο αυτόν, παρακαλώ τον π. Ευάγγελο Παπανικολάου να αποσαφηνίσει δημοσίως και χωρίς καθυστέρηση το ζήτημα: να υποδείξει την ακριβή πηγή τόσο της υπογραφής όσο και της ερμηνείας του μαρτυρίου. Εάν τέτοια τεκμηρίωση δεν υπάρχει, οφείλει να ανακαλέσει δημοσίως και τα δύο.
Μια καθαρή διόρθωση θα υπηρετούσε την αλήθεια και θα τιμούσε τον ίδιο. Εάν, αντίθετα, ο ισχυρισμός συνεχίσει να επαναλαμβάνεται χωρίς πηγή, θα καταστεί εύλογο να ζητηθεί εξήγηση για την επιμονή και τον σκοπό αυτής της ερμηνείας. Δεν προδικάζω κίνητρα· ζητώ να αρθεί η σύγχυση.
Η τιμή του Αγίου και η ευθύνη του εκκλησιαστικού λόγου απαιτούν συγκεκριμένη απάντηση.
Μετὰ τὴν βλάσφημη διδασκαλία του περὶ Θείας Κοινωνίας μὲ γλωσσόφιλα (εδώ), γιὰ τὴν ὁποία ἔως σήμερα ἀντὶ νὰ ζητήσει συγγνώμη κατηγόρησε μὲ ὕβρεις τοὺς λαϊκοὺς ποὺ τὸν ἔλεγξαν (εδώ), μετὰ τὴν ἀσεβῆ διδασκαλία του σὲ δημοτικό(!!!) ὅτι ὁ Χριστὸς στὴν παιδική του ἡλικία φοροῦσε σκουλαρίκι (εδώ ἀπό τὸ 1.08.30), ὁ π. Εὐάγγελος Παπανικόλαου ἐπανέρχεται μὲ συνειδητὴ διαστρέβλωση τοῦ βίου του ἁγ. Ραφαήλ, στὴν ὁποία παρουσιαζει τὸν Ἅγιο (χωρὶς φυσικὰ καμία ἀπόδειξη) ὡς φιλενωτικὸ καὶ ὑπὲρ τῆς ἕνωσης τῶν Ἐκκλησιῶν. Ὁ Ἅγιος ὅμως ὄχι μόνο ἦταν ἐναντίον τῆς ἕνωσης τῆς Ὀρθοδοξίας μὲ τὸν παπισμό, ἀλλὰ καὶ ἐνάντια στὰ ὅποια συλλείτουργα μὲ τοὺς παπικούς (τί θὰ ἔλεγε ἀλήθεια σήμερα). Ἔτσι ὡς πρωτοσύγγελος τῆς Ἁγίας Σοφίας γιὰ νὰ μὴν προδόσει τὴν Πίστη του ἀρνήθηκε νὰ συμμετέχει στὸ ἑνωτικὸ συλλείτουργο στὶς 12 Δεκεμβρίου 1452 στὴν Κων/πολη καὶ τιμωρήθηκε μαζὶ μὲ τὸν διάκονο ἅγ. Νικόλαο ἀπὸ τὸν φίλο του αὐτοκράτορα Κων/νο μὲ ἐξορία στὴν Αἶνο. Μετὰ τὴν Ἅλωση πέρασε στὴν Λέσβο ὅπου καὶ μαρτύρησε (εδώ) ὄχι ὅπως λέει ὁ π. Εὐάγγελος γιὰ νὰ ἐξιλεωθεῖ ἀπὸ τὴν ἁμαρτία του, ἀλλὰ ὡς μιμητὴς Χριστοῦ καὶ ὁμολογητής. Εἶναι φυσικὰ ξεκάθαρο ποιούς σκοποὺς ἐξυπηρετεῖ ὁ π. Εὐάγγελος διδάσκοντας τέτοιες διαστρεβλώσεις! Οἱ πιστοὶ ὅμως γιατὶ τὸν ἀκοῦν;
Ἀδαμάντιος Τσακίρογλου
Ἀδαμάντιος Τσακίρογλου
Οἱ πιστοὶ ὅμως γιατὶ τὸν ἀκοῦν; ΑΛΥΤΟΣ ΓΡΙΦΟΣ!
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)