Στημένη ψηφοφορία στην ΕΕ για να επιτραπεί η διαδικτυακή παρακολούθηση

Σύμφωνα με ορισμένους, ζούμε σε ένα είδος λουλουδιού ή ακόμα και σε μια Εδέμ. Όσοι έχουν αρκετούς πόρους για να μην το έχουν προσέξει, αν μη τι άλλο, αυτό ισχύει, το λένε (και προφανώς δεν ήταν). Μας έχουν διώξει από αυτόν εδώ και πολύ καιρό οι εκθαμβωτικοί θεοί του νεοφιλελευθερισμού. Όσοι κλείνουν τα μάτια τους στην πραγματικότητα σαν να μην βλέπουν, μπορούν να διώξουν τα κακά πνεύματα. Προφανώς, η εξουσία της οποίας τα μέσα ενημέρωσης και οι πολιτικές διεπαφές πρέπει να κρύβουν το μήλο που έχουν φάει, το λέει. Η αναφορά σε έναν αρχαϊκό κόσμο είναι αυτό που χρειάζεται, επειδή οι περισσότεροι άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν ότι ακριβώς η θεσμική αρχιτεκτονική της ΕΕ εμποδίζει κάθε συζήτηση ή ελευθερία, ενώ νομίζουν ότι είναι ο τόπος που έχει οριστεί ακριβώς για αυτό. Έχουμε ένα παράδειγμα, αν όχι της ημέρας, τουλάχιστον αρκετά πρόσφατο, που δείχνει πώς λειτουργούν τα πράγματα. Οι Βρυξέλλες έχουν επιβάλει μέτρα για ηλεκτρονική μαζική επιτήρηση που ονομάζεται Chat control 1.0 και αυτό παρά το γεγονός ότι αυτή η καταστολή της ελευθερίας απορρίφθηκε δύο φορές από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αλλά η Επιτροπή σίγουρα δεν έχει απογοητευτεί: έχοντας αποτύχει να εξασφαλίσει σαφή κοινοβουλευτική πλειοψηφία, οι υποστηρικτές (οι περισσότεροι από τους οποίους ανήκουν στο Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα) απευθύνθηκαν στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο , το οποίο υιοθέτησε το Chat Control 1.0 στις 2 Ιουλίου .

Οι κανόνες της ΕΕ, που είναι απολύτως εύστοχα διατυπωμένοι για να αποτρέψουν την απόρριψη οποιουδήποτε μέτρου, ορίζουν ότι η θέση του Συμβουλίου καθίσταται αυτόματα νόμος, εκτός εάν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξασφαλίσει απόλυτη πλειοψηφία για να την μπλοκάρει . Για να αποτρέψει τον σχηματισμό μιας τέτοιας πλειοψηφίας, το ΕΛΚ, με την υποστήριξη των κρατών μελών, ξεκίνησε μια διαδικασία έκτακτης ανάγκης την περασμένη Τρίτη, προσπαθώντας να προωθήσει το σχέδιό του τις τελευταίες ημέρες πριν από τις καλοκαιρινές διακοπές, όταν πολλοί ευρωβουλευτές είχαν ήδη αποχωρήσει από την αίθουσα. Έτσι, το κοινοβούλιο του Στρασβούργου ενέκρινε οριακά τη διαδικασία έκτακτης ανάγκης και, ως εκ τούτου, δεν υπήρχε πλέον αρκετό περιθώριο για να μπλοκαριστεί το Chat Control 1.0 όταν τέθηκε σε ψηφοφορία. Η πλειοψηφία 314 ευρωβουλευτών ψήφισε κατά, ενώ μόνο μια μειοψηφία 276 ψήφισε υπέρ. Δεδομένου ότι το 314 είναι μικρότερο από την απόλυτη πλειοψηφία των 361, το Chat Control 1.0 εγκρίθηκε παρά το γεγονός ότι η πλειοψηφία των παρόντων ευρωβουλευτών ήταν κατά.

Το Chat Control 1.0 εισήχθη για πρώτη φορά το 2021 ως προσωρινή παρέκκλιση από την Οδηγία της ΕΕ για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες, επιτρέποντας στις υπηρεσίες ανταλλαγής μηνυμάτων και στις διαδικτυακές πλατφόρμες να σαρώνουν συνομιλίες και άλλες ηλεκτρονικές επικοινωνίες για υλικό σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών. Τουλάχιστον, αυτό ήταν το πρόσχημα για την εισαγωγή πολυεπίπεδης επιτήρησης: είναι προφανές ότι όλα πρέπει να σαρωθούν για να βρεθεί κάτι σε μια συγκεκριμένη περιοχή. Η σημασία αυτής της επιχείρησης ήταν πολύ σαφής από την αρχή. Η παρέκκλιση έληξε τον Απρίλιο, αλλά αρκετές πλατφόρμες συνέχισαν την επιτήρησή τους χωρίς καμία νομική βάση τους μήνες που ακολούθησαν. Τώρα, η επίσημη άδειά τους να σαρώνουν τις ιδιωτικές μας επικοινωνίες έχει αποκατασταθεί και παραταθεί μέχρι τον Απρίλιο του 2028. Αλλά όλα αυτά δείχνουν ξεκάθαρα πώς ο κανονικός δημοκρατικός διάλογος είναι ουσιαστικά αδύνατος, επειδή η τριγωνοποίηση μεταξύ του Συμβουλίου και της Επιτροπής καθιστά σχεδόν αδύνατη την απόρριψη οποιουδήποτε μέτρου, ακόμη και εκείνων που διαιρούν την κρίσιμη επιλογή μεταξύ δημοκρατικής πολιτικής και πολιτικής επιτήρησης. Το ίδιο το σύστημα σχεδιάστηκε για να αποτρέψει τις ολιγαρχίες από το να γίνουν μειοψηφία, και ακόμη και αν αυτό συνέβαινε, όπως πράγματι συνέβη σε αυτήν την περίπτωση, υπάρχει πάντα ένα κόλπο για να αντιστραφεί η κατάσταση. Όλα αυτά συμβαίνουν σε έναν κόσμο όπου οι ίδιες οι ολιγαρχίες -όπως αποδεικνύει περίτρανα η υπόθεση Epstein- είναι τα κύρια κέντρα της παιδοφιλίας που σήμερα χρησιμεύει ως πρόσχημα για παρακολούθηση. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν εκείνοι που προσκολλώνται σε ψευδαισθήσεις, χωρίς να γνωρίζουν ότι έχουν γίνει εφιάλτες.

Ue, voto truccato per far passare la sorveglianza in rete | il Simplicissimus

Το μεγάλο ψέμα για τη μετανάστευση και τη μείωση του ποσοστού γεννήσεων

Riccardo Paccosi - 10 Ιουλίου 2026

Πηγή: Ρικάρντο Πακόζι

Ένα άρθρο δημοσιεύτηκε στη σημερινή εφημερίδα Corriere della Sera και θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένα αριστουργηματικό παράδειγμα νεοφιλελεύθερης ρητορικής που μεταμφιέζεται σε λογική.
Σύμφωνα με το Περιφερειακό Παρατηρητήριο Εργασίας του Βένετο, ακόμη και αν η οικονομική ανάπτυξη της Ιταλίας συνεχιζόταν στα σημερινά ελάχιστα επίπεδα, σε τέσσερα χρόνια θα υπήρχε ακόμα έλλειψη 189.000 εργαζομένων, ενώ αν η ανάπτυξη αυξανόταν, θα έλειπαν 300.000. Τι να κάνουμε λοιπόν ; 

Η απάντηση των φιλελεύθερων είναι πάντα η ίδια, συνήθως παρουσιάζεται με πολύ ήρεμο τρόπο: σαν να λένε ότι, σε κάθε περίπτωση, δεν είναι λογικά δυνατό να διαφωνήσουμε μαζί τους... Η πορεία που υποδεικνύει το Παρατηρητήριο του Βένετο είναι, στην πραγματικότητα, η εξής: «Η ανισορροπία μπορεί να καλυφθεί ενεργώντας σε δύο κύριες γραμμές: αφενός, ενισχύοντας τη συμβολή των μεταναστευτικών ροών και, αφετέρου, αυξάνοντας τα επίπεδα συμμετοχής στην αγορά εργασίας των ατόμων άνω των 65 ετών ». Όπως συμβαίνει με όλες τις κρίσιμες στρατηγικές κατευθύνσεις της, από την οικονομική παγκοσμιοποίηση μέχρι τον Ρωσοευρωπαϊκό Πόλεμο, η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία βασίζεται επίσης σε μια «επιστημονική» άποψη για τη μετανάστευση. Επιλεγμένο ανάμεσα σε πολλές —δηλαδή, παραλείποντας διαφορετικές απόψεις και παράπλευρες πτυχές του ζητήματος— καλύπτεται από μια αύρα αναπόφευκτου. Αυτό συνάδει με την ντετερμινιστική-προοδευτική αντίληψη του ιστορικού χρόνου που οι περισσότεροι άνθρωποι, για περίπου δύο αιώνες, θεωρούσαν ως τη μόνη δυνατή αντίληψη του χρόνου. Για να λειτουργήσει αυτό το εργαλείο, που μετατρέπει την επιστήμη σε δεισιδαιμονία, όπως ανέφερα παραπάνω, είναι απαραίτητο να παραλειφθούν πολλά σχετικά στοιχεία: για παράδειγμα, το γεγονός ότι οι πραγματικοί μισθοί στην Ιταλία είναι σήμερα 6,1% χαμηλότεροι από ό,τι το 2021 (πηγή: ΟΟΣΑ) ή το γεγονός ότι οι μισθοί, από το 2019 έως σήμερα, έχουν δει απώλεια αγοραστικής δύναμης 8,6% (πηγή: ISTAT) ή ότι 7 στους 10 νέους πτυχιούχους, για τους λόγους που αναφέρθηκαν παραπάνω, αρνούνται τις πολλές θέσεις εργασίας που πληρώνουν λιγότερα από 1.500 ευρώ το μήνα (πηγή: AlmaLaurea). Αλλά δεν πρόκειται μόνο για το κόστος ζωής: η ντετερμινιστική ρητορική πρέπει επίσης να διαδίδει το αξίωμα ότι δεν υπάρχει δυνατότητα παρέμβασης στη μείωση του ποσοστού γεννήσεων, ενώ, στην πραγματικότητα, η μόνη βεβαιότητα που έχουμε είναι ότι όχι μόνο μια τέτοια παρέμβαση δεν έχει εφαρμοστεί ποτέ σοβαρά, αλλά, στην πραγματικότητα, η πολιτική έχει ενθαρρύνει το φαινόμενο τις τελευταίες δεκαετίες, τόσο με νόμους που καθιστούν την ανασφάλεια στην εργασία πιο επισφαλή, καθιστώντας το ποσοστό γεννήσεων ολοένα και πιο μη βιώσιμο, όσο και μέσω του πολιτισμού και των μέσων ενημέρωσης που υποστηρίζουν την αγαμία .

Τα δεδομένα που παρουσίασε η ISTAT σχετικά με αυτό το θέμα δεν αφήνουν καμία αμφιβολία: σύμφωνα με μια έρευνα του 2025, από τα 9,8 εκατομμύρια άτομα ηλικίας μεταξύ 18 και 49 ετών που εξέφρασαν την πρόθεση να μην αποκτήσουν παιδιά στο μέλλον, μόνο ένα μικρό ποσοστό (5,5%) δήλωσε ότι τα παιδιά δεν ήταν μέρος του σχεδίου ζωής τους. Τρεις στους δέκα είχαν ήδη αποκτήσει τα παιδιά που ήθελαν, ενώ ένα τεράστιο 62% δήλωσε ότι είχε εγκαταλείψει την πραγματοποίηση της επιθυμίας του να αποκτήσει παιδιά «λόγω διαφόρων ζητημάτων, ξεκινώντας από τον οικονομικό και τον εργασιακό τομέα».

Το ντετερμινιστικό όραμα πρέπει επίσης να προϋποθέτει τη μαζική εσωτερίκευση πρόσθετων αξιωμάτων που στοχεύουν στη θεώρηση ως δεδομένων πτυχών της πολιτικής οικονομίας, οι οποίες, αντίθετα, ιστορικά ήταν αποτέλεσμα συγκεκριμένων ιδεολογικών επιλογών, και συγκεκριμένα:
α) το αξίωμα σύμφωνα με το οποίο η οικονομία θα πρέπει να δίνει προτεραιότητα στον διεθνή ανταγωνισμό αντί να ικανοποιεί την εγχώρια ζήτηση·
β) το αξίωμα σύμφωνα με το οποίο δεν θα ήταν καταστροφή αλλά μάλλον «φυσιολογικό» να υποταχθεί κανείς σε εξωτερικούς περιορισμούς και συνθήκες σταθερότητας που, όπως αυτές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εμποδίζουν οποιαδήποτε επεκτατική πολιτική και εξαλείφουν κάθε περιθώριο επιλογής.

Το γενικό πλαίσιο του νεοφιλελευθερισμού έχει ασπαστεί η αριστερά, είτε μέσω άμεσης προσκόλλησης, όπως στην περίπτωση του Δημοκρατικού Κόμματος, είτε μέσω έμμεσης προσκόλλησης, είτε μέσω μιας μεσσιανικής-ηθικής ερμηνείας του μεταναστευτικού, όπως στην περίπτωση των κινημάτων «antifa».
Η δεξιά, από την άλλη πλευρά, ισχυρίζεται ότι θέλει να αντιταχθεί σε αυτό το σχέδιο, αλλά στην πράξη είτε θεωρεί το νεοφιλελεύθερο παράδειγμα της υποταγής της κοινωνίας στην αγορά αποδεκτό λόγω ενός παβλοφικού αντικομμουνιστικού αντανακλαστικού είτε, σε κάθε περίπτωση, δεν το θεωρεί πρόβλημα παρά την προφανή καταστροφή που η φιλελεύθερη κοινωνία της αγοράς έχει προκαλέσει στις παραδόσεις
.
Σε κάθε περίπτωση, η θέση της ανάγκης για εκθετική αύξηση της μετανάστευσης λόγω της μείωσης του ποσοστού γεννήσεων αντιπροσωπεύει την πεμπτουσία της ιδεολογικής μυστικοποίησης: ένα ψέμα που πρέπει να αποδομηθεί αφηγηματικά και να καταγγελθεί πολιτικά.

La grande menzogna su immigrazione e calo della natalità

Ο Kant και το Πρόβλημα της Μεταφυσικής 10 Του Martin Heidegger

 Συνέχεια από Παρασκευή 17. Απριλίου 2026

Ο Kant και το Πρόβλημα της Μεταφυσικής 10

Του Martin Heidegger

Η αποσυναρμολόγηση της ιδέας μιας Θεμελιακής Οντολογίας μέσω της ερμηνευτικής ανάλυσης της Κριτικής του Καθαρού Λόγου ως θεμελίωσης της Μεταφυσικής

ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΜΗΜΑ

Η θεμελίωση της μεταφυσικής στην πραγμάτωσή της

Β. Τα στάδια της εκτέλεσης του σχεδίου της εσωτερικής δυνατότητας της Οντολογίας

β) Η καθαρή σκέψη μέσα στην πεπερασμένη γνώση

§ 15. Το πρόβλημα των κατηγοριών και ο ρόλος της υπερβατολογικής λογικής

Το πρόβλημα της ουσιώδους ενότητας της οντολογικής γνώσης δίνει πρώτα το έδαφος για τον προσδιορισμό της ουσίας της κατηγορίας. Αν αυτή δεν πρέπει να είναι μόνο και όχι πρωτίστως, όπως δηλώνει το όνομα, ένας τρόπος του «αποφαίνεσθαι», σχῆμα τοῦ λόγου, αλλά να μπορεί να ανταποκριθεί στην πιο ιδιάζουσα ουσία της ως σχῆμα τοῦ ὄντος, τότε δεν επιτρέπεται να λειτουργεί ως «στοιχείο» —Notion— της καθαρής γνώσης, αλλά μέσα της πρέπει να βρίσκεται ακριβώς το γνωριζόμενο Είναι του όντος.

Η γνώση όμως του Είναι είναι ενότητα καθαρής εποπτείας και καθαρής σκέψης. Για την ουσία της κατηγορίας, επομένως, γίνεται αποφασιστική ακριβώς η καθαρή εποπτικότητα των νοήσεων —των Notionen.

Τώρα, η «μεταφυσική έκθεση» της καθαρής εποπτείας ήταν το έργο της υπερβατολογικής αισθητικής. Η διαφώτιση του άλλου στοιχείου της καθαρής γνώσης, της καθαρής σκέψης, ανατέθηκε στην υπερβατολογική «λογική», και μάλιστα στην Αναλυτική των εννοιών.

Το πρόβλημα της ουσιώδους ενότητας της καθαρής γνώσης οδήγησε την έρευνα πέρα από την απομόνωση των στοιχείων. Η καθαρή σύνθεση, επομένως, δεν ανήκει ούτε στην καθαρή εποπτεία ούτε στην καθαρή σκέψη. Γι’ αυτό και η διαφώτιση της καταγωγής της καθαρής σύνθεσης, που αρχίζει τώρα, δεν μπορεί να είναι ούτε υπερβατολογικο-αισθητική ούτε υπερβατολογικο-λογική. Αντίστοιχα, η κατηγορία δεν είναι πρόβλημα ούτε της υπερβατολογικής αισθητικής ούτε της υπερβατολογικής λογικής.

Σε ποια υπερβατολογική επιστήμη εμπίπτει τότε η πραγμάτευση του κεντρικού προβλήματος της δυνατότητας της οντολογίας; Αυτό το ερώτημα παραμένει ξένο στον Kant. Εκείνος αναθέτει στην «Αναλυτική των εννοιών» όχι μόνο τη διαφώτιση της καθαρής έννοιας ως στοιχείου της καθαρής γνώσης, αλλά και τον προσδιορισμό και τη θεμελίωση της ουσιώδους ενότητας της καθαρής γνώσης.

Με αυτόν τον τρόπο η λογική αποκτά ένα ασύγκριτο προβάδισμα έναντι της αισθητικής, παρόλο που, από την άλλη πλευρά, ακριβώς η εποπτεία αποτελεί το πρωτεύον μέσα στο σύνολο της γνώσης.

Αυτή η ιδιομορφία χρειάζεται διασάφηση, αν η προβληματική των επόμενων σταδίων της θεμελίωσης της μεταφυσικής πρόκειται να παραμείνει διαφανής. Η διασάφηση αυτή γίνεται ακόμη πιο επιτακτική, επειδή στην ερμηνεία της Κριτικής του καθαρού λόγου επικρατεί συνεχώς η τάση να τη συλλαμβάνουν ως μια «λογική της καθαρής γνώσης», ακόμη και εκεί όπου αναγνωρίζεται σχετικό δικαίωμα στην εποπτεία και, συνεπώς, στην υπερβατολογική αισθητική.

Τελικά, το προβάδισμα της υπερβατολογικής λογικής μέσα στο σύνολο της θεμελίωσης της metaphysica generalis είναι, κατά κάποιον τρόπο, δικαιολογημένο. Αλλά ακριβώς γι’ αυτό η ερμηνεία πρέπει να ελευθερωθεί από την καντιανή αρχιτεκτονική και να καταστήσει προβληματική την ίδια την ιδέα της υπερβατολογικής λογικής.

Πρώτα χρειάζεται να κατανοήσουμε από κοινού ως προς τι ο Kant δικαίως πραγματεύεται στην Αναλυτική των εννοιών όχι μόνο τη διερεύνηση του δεύτερου στοιχείου της καθαρής γνώσης, αλλά και το πρόβλημα της ενότητας των δύο στοιχείων.

Αν η ουσία της σκέψης συνίσταται στην υπηρετική της αναφορά προς την εποπτεία, τότε μια σωστά κατανοημένη Αναλυτική της καθαρής σκέψης πρέπει να εντάξει στο πεδίο της προβληματικής της ακριβώς αυτή την αναφορά ως τέτοια. Το ότι αυτό συμβαίνει στον Kant γίνεται έτσι απόδειξη ότι στο θέμα βρίσκεται η περατότητα της σκέψης. Αν δοθεί στην κυριαρχία της υπερβατολογικής λογικής αυτό το νόημα, τότε από αυτήν δεν προκύπτει καθόλου μια υποβάθμιση της λειτουργίας της υπερβατολογικής αισθητικής ή, ακόμη περισσότερο, ο πλήρης αποκλεισμός της.

Αντίθετα, με την επίγνωση του θεμελίου του προβαδίσματος της υπερβατολογικής λογικής, αυτό το ίδιο προβάδισμα αίρεται· όχι βέβαια υπέρ της υπερβατολογικής αισθητικής, αλλά υπέρ μιας προβληματικής που επαναφέρει το κεντρικό πρόβλημα της ουσιώδους ενότητας της οντολογικής γνώσης και της θεμελίωσής της σε μια πιο αρχέγονη βάση.

Με το ότι ο Kant αναθέτει στην Αναλυτική των εννοιών και την πραγμάτευση των όρων και των αρχών της «χρήσης» τους, τίθεται αναγκαστικά στο θέμα, υπό τον τίτλο της χρήσης των καθαρών εννοιών, η αναφορά της καθαρής σκέψης προς την εποπτεία. Ωστόσο, με αυτόν τον τρόπο το ερώτημα της ουσιώδους ενότητας της καθαρής γνώσης τίθεται πάντοτε ξεκινώντας από το στοιχείο της σκέψης.

Η τάση αυτή υποστηρίζεται διαρκώς από το γεγονός ότι η κατηγορία, η οποία κατά βάθος περιέχει το πρόβλημα της ουσιώδους ενότητας, παρουσιάζεται συγχρόνως πάντοτε ως Notion, υπό τον τίτλο της καθαρής έννοιας του νου.

Σε αυτό προστίθεται όμως κυρίως το ότι ο Kant, με αυτόν τον πρωταρχικό προσανατολισμό προς το στοιχείο της σκέψης, πρέπει να προσφύγει στις γενικές γνώσεις περί σκέψης γενικά, με την έννοια της παραδοσιακής τυπικής λογικής. Έτσι, εκείνο που, μεταστρεφόμενο στο υπερβατολογικό, οδηγεί στο πρόβλημα της καθαρής έννοιας ως κατηγορίας, αποκτά τον χαρακτήρα μιας λογικής, έστω υπερβατολογικο-λογικής, διερεύνησης.

Τέλος, ο προσανατολισμός προς τον Λόγο και προς τη Ratio, σύμφωνα με τη σημασία τους στη δυτική μεταφυσική, έχει εκ των προτέρων προβάδισμα κατά τη θεμελίωση αυτής της μεταφυσικής· πράγμα που εκφράζεται στον προσδιορισμό αυτής της θεμελίωσης ως κριτικής του καθαρού λόγου.

Επιπλέον: ο Kant χρειαζόταν, για την αρχιτεκτονική κυριαρχία και παρουσίαση του «πολύ αναμεμειγμένου υφάσματος της ανθρώπινης γνώσης» 88, το οποίο μόλις μέσω της Αναλυτικής του έγινε φανερό, ένα ορισμένο σχολαστικό πλαίσιο, το οποίο μια νέα λογική της καθαρής γνώσης, που έπρεπε να δημιουργηθεί, μπορούσε ευκολότερα να το αντλήσει από την τυπική λογική.

Όσο αυτονόητη κι αν είναι αυτή η πολλαπλή κυριαρχία της «λογικής» μέσα στην Κριτική του καθαρού λόγου, η ακόλουθη ερμηνεία των περαιτέρω και αποφασιστικών σταδίων της θεμελίωσης της οντολογίας πρέπει να διαπεράσει την αρχιτεκτονική της εξωτερικής ακολουθίας και μορφοποίησης των προβλημάτων και να φέρει μπροστά στα μάτια μας την εσωτερική κίνηση της προβληματικής, η οποία πρώτη οδήγησε τον Kant σε μια τέτοια παρουσίαση.

Το τρίτο στάδιο της θεμελίωσης
Η εσωτερική δυνατότητα της ουσιώδους ενότητας της οντολογικής σύνθεσης

Η φαινομενικά σταθερή απάντηση στο ερώτημα περί της ουσιώδους ενότητας της οντολογικής γνώσης, με τον εγγύτερο προσδιορισμό αυτής της ενότητας, διαλύεται προοδευτικά στο πρόβλημα της δυνατότητας μιας τέτοιας ενοποίησης. Στην καθαρή σύνθεση πρέπει να μπορούν να συναντηθούν a priori η καθαρή εποπτεία και η καθαρή σκέψη.

Τι και πώς πρέπει να είναι η ίδια η καθαρή σύνθεση, ώστε να ανταποκρίνεται στο έργο μιας τέτοιας ενοποίησης; Τώρα πρέπει να παρουσιαστεί η καθαρή σύνθεση, τρόπον τινά, από την άποψη ότι δείχνει πώς μπορεί να ενοποιεί τον χρόνο και τη Notion.

Η παρουσίαση του αρχέγονου σχηματισμού της ουσιώδους ενότητας της οντολογικής γνώσης είναι το νόημα και το έργο εκείνου που ο Kant ονομάζει «υπερβατολογική παραγωγή των κατηγοριών».

Αν, λοιπόν, η βασική πρόθεση της «παραγωγής» βρίσκεται στην αναλυτική διάνοιξη της θεμελιώδους δομής της καθαρής σύνθεσης, τότε το γνήσιο περιεχόμενό της δεν μπορεί να εκφραστεί μέσα από μια παρουσίασή της ως quaestio juris. Η quaestio juris δεν επιτρέπεται, επομένως, εξαρχής να ληφθεί ως οδηγός της ερμηνείας αυτού του κεντρικού καντιανού διδάγματος. Αντίθετα, το κίνητρο και η εμβέλεια της νομικής διατύπωσης της υπερβατολογικής παραγωγής πρέπει να εξηγηθούν από την ίδια την ουσιαστική προβληματική τάση της.

Για λόγους που θα αναφερθούν αργότερα, η παρούσα ερμηνεία περιορίζεται αποκλειστικά στην επεξεργασία της υπερβατολογικής παραγωγής στην πρώτη έκδοση. Ο Kant τονίζει επανειλημμένα τη «δυσκολία» της υπερβατολογικής παραγωγής και προσπαθεί να «θεραπεύσει» τη «σκοτεινότητά» της.

Η πολλαπλότητα και η περιπλοκή των σχέσεων, που φανερώνονται όλο και πιο έντονα μέσα στο ίδιο το περιεχόμενο του προβλήματος, εμποδίζουν εξαρχής τον Kant να αρκεστεί σε μία και μοναδική αφετηρία της παραγωγής και να καθησυχάσει σε έναν και μοναδικό δρόμο εκτέλεσής της. Αλλά ακόμη και η πολλαπλή εκτέλεση δείχνει τον Kant πάντοτε μέσα σε αγωνιώδη εργασία. Συχνά, μόνο ξαφνικά, στην πορεία, βλέπει καθαρά και λέει προς ποιο σκοπό τείνει η υπερβατολογική παραγωγή. Και εκείνο που θα έπρεπε να παρουσιαστεί μόνο μέσω της αναλυτικής αποκάλυψης προτάσσεται μέσα σε μια απλή «προκαταρκτική υπενθύμιση».

Η εσωτερική πολλαπλότητα του προβλήματος προκαλεί επίσης το ότι, όχι σπάνια, εκείνες οι σχέσεις των οποίων η διασάφηση παρουσιάζει ιδιαίτερη δυσκολία υφίστανται υπερτονισμένη πραγμάτευση και έτσι παρασύρουν στο να υπερτιμηθεί αντίστοιχα η ουσιαστική τους σημασία. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την πραγμάτευση της καθαρής σκέψης μέσα στο σύνολο της ουσιώδους ενότητας της καθαρής γνώσης.

Η ακόλουθη ερμηνεία δεν θα βαδίσει αναλυτικά, ένα προς ένα, τα περίπλοκα μονοπάτια της υπερβατολογικής παραγωγής, αλλά θα αποκαλύψει την αρχέγονη κίνηση της προβληματικής. Πρώτη απαίτηση γι’ αυτό είναι να γίνει επαρκώς σαφής ο ίδιος ο σκοπός της υπερβατολογικής παραγωγής σε σχέση με το καθοδηγητικό πρόβλημα της θεμελίωσης της μεταφυσικής.

Σημειώσεις:

c επειδή ολόκληρη η αφετηρία του ερωτήματος του Είναι, ήδη από την αρχαιότητα, ξεκινά από τον λόγον —κατηγορία!—· το ερώτημα του Είναι = ως οντο-λογία· όπου το «-λογία» δεν δηλώνει μόνο τον χαρακτήρα μιας επιστήμης ή επιστημονικής πειθαρχίας, αλλά οντο-λογολογία!
d και ο τρόπος.

§ 16. Η διαφώτιση της υπέρβασης του περατού λόγου ως βασική πρόθεση της υπερβατολογικής παραγωγής

Ο ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ. ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΙ ΨΑΧΝΕΙ Ο ΧΑΙΝΤΕΓΚΕΡ ΔΙΟΤΙ ΔΕΝ ΚΑΤΑΝΟΕΙΤΑΙ ΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΝ ΔΕΝ ΕΡΩΤΑΤΑΙ. ΟΧΙ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΑΛΛΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΘΕΣΗ ΜΑΣ

Όταν ο Λακάν συναντά τον Όσιο Μάξιμο

 

Ιωάννης Σαρρής – Ιστολόγιο Φιλαλήθεια

Η αυγή της Νεωτερικότητος κάλυψε τον δυτικό στοχασμό με ένα παχύ πέπλο εγωμονισμού. Ο καρτεσιανός ιδεαλισμός του “cogito ergo sum” καθιέρωσε προοδευτικά το δόγμα ότι δεν υπάρχει τίποτε άλλο στον κόσμο εκτός από το υποκείμενο, δηλαδή την συνείδηση του ατόμου. Τα ναρκισσικά αποτελέσματα αυτής της θεωρήσεως ταλάνιζαν επί μακρόν πολλούς τομείς της ανθρωπίνης δραστηριότητος και ιδιαιτέρως την ψυχολογία. Στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, ο Jacques Lacan (1901-1981) επεχείρησε να λύσει τον γόρδιο δεσμό του εγωμονισμού, εξελίσσοντας την διϋποκειμενικότητα του Martin Buber.

Κατ’ αρχάς, ο Lacan τόλμησε να χαρακτηρίσει φανταστικό το ατομικό συνειδητό εγώ του Καρτεσίου, ως ένα προϊόν διαδοχικών ταυτίσεων με ιδεατές εικόνες. Στην πραγματικότητα, ο Lacan παρέλαβε την φροϋδική ψυχανάλυση και την αναβάθμισε, περιορίζοντας τον ρόλο της σεξουαλικότητος και εισάγοντας σε αυτήν ανανεωμένες τις έννοιες της κοινωνικότητος και της υποκειμενοποιήσεως. Στο στάδιο του καθρέπτη, το παιδί βλέπει τον εαυτό του στα μάτια της μητέρας του και αποκτά ένα Εγώ από την αγάπη της προς αυτό. Αυτό το Εγώ θα ολοκληρωθεί ύστερα από την συνάντησή του με τον συμβολισμό και τον λόγο. Όμως κάτω από το συνειδητό Εγώ υποφώσκει καταπιεσμένο το ασυνείδητο, μία αχαλίνωτη θάλασσα ενστίκτων που αναζητά ρήγματα για να ανέλθει στην επιφάνεια. Αντιστρέφοντας τον Καρτέσιο, ο Lacan σχηματοποιεί το Σκέπτεσθαι και το Είναι ως δύο τεμνομένους κύκλους. Η περιοχή τομής τους δεν είναι κοινή αλλά κενή, πράγμα που υποδηλώνει τον αλληλοαποκλεισμό του Σκέπτεσθαι και του Είναι. Το ημικύκλιο του Σκέπτεσθαι, που περικλείει το λεγόμενο ασυνείδητο, σημαίνει ότι σκέπτομαι χωρίς να είμαι, ενώ το ημικύκλιο του Είναι σημαίνει το ψεύτικο καρτεσιανό Εγώ της συνειδητότητος.

Το υποκείμενο προσδιορίζεται μέσα από και μέσω της επιθυμίας του Άλλου. Ως πρώτος Άλλος θεωρείται η μητέρα. Η επιθυμία της μητέρας είναι ο τρόπος δια του οποίου επιβάλλει στο αρχικά διχασμένο υποκείμενο την ύπαρξή της. Ο άνθρωπος πρώτα μαθαίνει να επιθυμεί ως ένας Άλλος. Έπειτα, η επιθυμία του ακολουθεί την επιθυμία του Άλλου, αφού το παιδί επιθυμεί ό,τι επιθυμεί η μητέρα του. Έτσι αναβιβάζεται σταδιακά σε υποκείμενο. Το παιδί ταυτίζει την επιθυμία του με την επιθυμία του Άλλου, θέλοντας να αναγνωρισθεί ως άνθρωπος και ως ύπαρξη. Θέλει να τραβήξει την προσοχή του Άλλου και, εν τέλει, την επιθυμία του, επιθυμεί να είναι επιθυμητό από εκείνον. Μετά την συγκρότηση του υποκειμένου-Εγώ, στον άνθρωπο παραμένει ένα υπόλειμμα αυτής της επιθυμίας, η οποία εκπληρώνεται στις κοινωνικές σχέσεις του και όχι μόνον. Στα έσχατα όριά της, αυτή η επιθυμία δεν έχει συγκεκριμένο αντικείμενο. Στην πραγματικότητα, όπως μας πληροφορούν και οι μελέτες του π.Νικολάου Λουδοβίκου*, η θεωρία του Lacan ήταν περισσότερο ορθόδοξη απ’ όσο θα μπορούσε ο ίδιος να φαντασθεί, διότι ενθυμίζει σε αρκετά σημεία την ανθρωπολογία του Οσίου Μαξίμου του Ομολογητού.

Ο Όσιος Μάξιμος (580-662) αντί της λέξεως επιθυμία-desire, χρησιμοποίησε τον φιλοσοφικά εντελώς πρωτότυπο όρο “θέλημα”, που στα νέα ελληνικά μπορεί να περιγραφεί και ως λαχτάρα ή καημός. Ο άνθρωπος γεννάται με ένα “φυσικό θέλημα” για κάτι μυστηριώδες, το οποίο ο Όσιος Μάξιμος το αποκαλεί “ἔφεσις πλήρους οντότητος”. Τουτέστιν, ο άνθρωπος επιθυμεί να βρει την πλήρη οντότητά του[ΕΙΝΑΙ ΠΛΗΡΗΣ ΟΝΤΟΤΗΤΑ]. Και εδώ έγκειται η υπέρβαση του Προπατορικού αμαρτήματος, του προκτησιακού μηδενός, προς επίτευξιν της κοινωνίας με τον Θεό και συνεπώς της αφθαρσίας εν Αγίω Πνεύματι. Αυτή η κοινωνία είναι το πραγματικό αντικείμενο του φυσικού θελήματος και κάθε φθαρτό υποκατάστατό του αποπροσανατολίζει τα πάθη του ανθρώπου, καθιστώντας το θέλημά του όλο και περισσότερο λαίμαργο για όλο και περισσότερο μηδέν. [Σε αυτό το σημείο, θαρρώ πως ταιριάζει μία νευροβιολογική παρένθεση. Στις ημέρες, το γεγονός ότι μία αμαρτία επιφέρει μία επόμενη μεγαλύτερη αμαρτία, απονεκρώνοντας την a priori ευσυνειδησία, είναι μία κοινή εμπειρία, που ερμηνεύεται ακόμη και επιστημονικά. Όταν η παρατεταμένη έκθεση σε μία ηδονή επιφέρει εξοικείωση των υποδοχέων ντοπαμίνης, τότε απαιτείται έκθεση σε μία πιο ακραία ηδονή, ώστε να εκκριθεί η μεγαλύτερη ποσότητα ντοπαμίνης που θα σημάνει την πλασματική ικανοποίηση του προσωπικής επιθυμίας, τουλάχιστον μέχρι να παραστεί η ανάγκη για ακόμη πιο ακραία ηδονή ή, τέλος πάντων, μία αποχή από τις ηδονές ικανή να επαναφέρει την ευαισθησία των υποδοχέων ντοπαμίνης σε φυσιολογικά επίπεδα.] (ΜΟΝΟ ΠΟΥ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΔΕΝ ΕΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗ ΕΚ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ ΚΑΘΟΤΙ ΕΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗ ΚΑΤ'ΕΙΚΟΝΑ.)

Ο Όσιος Μάξιμος έγραψε για το θέλημα: «Θέλημά φασιν εἶναι φυσικόν, ἥγουν θέλησιν, δύναμιν τοῦ κατὰ φύσιν ὄντος ὀρεκτικήν· καὶ τῶν οὐσιωδῶς τῇ φύσει προσόντων συνεκτικὴν πάντων ἰδιωμάτων. Τούτῳ γὰρ συνεχομένη φυσικῶς ἡ οὐσία, τοῦ τε εἶναι καὶ ζῇν καὶ κινεῖσθαι κατ’ αἴσθησίν τε καὶ νοῦν ὀρέγεται, τῆς οἰκείας ἐφιεμένη φυσικῆς καὶ πλήρους ὀντότητος.»** Σύμφωνα με την απόδοση του π. Ν. Λουδοβίκου, για τον Όσιο Μάξιμο το θέλημα είναι μία φυσική δύναμη που ζητά την πληρότητα της κατά φύσιν υπάρξεώς της και συνέχει όλα τα προσόντα που κατ’ ουσίαν ανήκουν στην φύση. Συνεχόμενη με αυτό το θέλημα, η λογική ύπαρξη ορέγεται να είναι, όχι μόνο να είναι αλλά και να ζει και να κινείται, ως ενιαίο ψυχοσωματικό ον, επιθυμώντας την φυσική και πλήρη οντότητά της, επιθυμώντας να γίνει όλον. Επομένως, η πλήρης ύπαρξη αναμένεται στο μέλλον και ο άνθρωπος την προσμένει με καημό.[ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΘΕΛΗΜΑ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ. ΑΥΤΟ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΖΗΤΑ ΤΗΝ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ]

Οι δυνάμεις της ψυχής όταν δεν λειτουργούν κατά Θεόν γίνονται πάθη, καθιστάμενες αυτοσκοποί και αποπροσανατολίζουν το φυσικό θέλημα από τον υπέρτατο σκοπό της πληρότητός της.[ΚΑΤΑ ΘΕΟΝ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΝ ΔΕΝ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ] Σε αυτήν περίπτωση, αυτές οι θεόδοτες δυνάμεις δεν πρέπει να ξεριζώνονται αλλά να μεταμορφώνονται συν Θεώ σε μία κατάσταση που ονομάζεται “θείος έρως”. Ο Ορθόδοξος ζει, δεν είναι ένας απαθής και υπνωτισμένος γιόγκι. Είναι ένας άνθρωπος που, συν Θεώ, αγαπά ορθόδοξα, οργίζεται ορθόδοξα, ερωτεύεται ορθόδοξα, τρώει ορθόδοξα, κάνει (ως έγγαμος) έρωτα ορθόδοξα κ.τ.λ. Και όλα αυτά τα κάνει ορθόδοξα όχι ένεκεν πειθαρχήσεως σε κάποια υποχρεωτική ηθική, αλλά επειδή ο ίδιος ως πρόσωπο αισθάνεται την ανάγκη να εναρμονίσει το θέλημά του με το θέλημα του Κυρίου, για να κοινωνήσει μαζί Του.[ΑΝΑΛΟΓΙΚΩΣ. ΑΡΑ ΑΠΟΚΛΕΙΕΤΑΙ Η ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΗ] Κοινωνώντας με τον Κύριο, κοινωνεί αγαπητικά και με τους συνανθρώπους του. Το “ὁμοούσιον” της Αγίας Τριάδος σημαίνει ότι ο Θεός έχει τρία πρόσωπα που είναι διακριτά, αλλά μοιράζονται μία κοινή ουσία, μία κοινή συνείδηση, μία κοινή ύπαρξη. Μέσα από αυτό το μεγαλειώδες δόγμα αποκαλύπτεται ένα σχεσιακό υπόδειγμα για τις ανθρώπινες κοινωνίες. Η απόλυτη ετερότητα των προσώπων όχι μόνον δεν αντιβαίνει στην απόλυτη κοινωνία των, αλλά συνιστά προϋπόθεσή της. Η επιθυμία χωρίς αντικείμενο είναι η επιθυμία του όλου, η επιθυμία του Θεού και του κάθε ανθρώπου. Οι λόγοι των όντων υπάρχουν μέσα στον νου του Θεού και σημαίνουν μία αγαπητική πρόσκληση προς τον άνθρωπο. Η ανθρώπινη ύπαρξη είναι θεμελιωδώς διαλογική και η απουσία διαλόγου συνιστά γι’ αυτήν κόλαση. Οι άνθρωποι καλούνται να γίνουν ομοούσιοι, “κατά χάριν θεοί”, μέσα σε έναν αιώνιο διάλογο, στον οποίο ο καθείς θα διαλέγεται με την επιθυμία του Άλλου εν Αγίω Πνεύματι.

Γ.Σ.

Βιβλιογραφική αναφορά:

*π.Νικόλαος Λουδοβίκος, Ψυχανάλυση και Ορθόδοξη θεολογία, Αρμός 2003, σελ.15-42.

**Τοῦ ἐν Ἁγίοις Πατρὸς ἡμῶν Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ πρὸς Μαρῖνον τὸν Ὁσιώτατον Πρεσβύτερον, “Περὶ φυσικοῦ θελήματος, ἥγουν θελήσεως”, Patrologiae Graecae XCI, ed. Jacques-Paul Migne, Παρίσι 1863 σελ.12.

Όταν ο Λακάν συναντά τον Όσιο Μάξιμο – Cognosco Team

 Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ, ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ, Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΡΟΥΠΟΘΕΤΕΙ ΤΗΝ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΥ. ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΠΩΣ ΝΑ ΓΕΝΝΗΣΕΙ ΠΡΟΣΩΠΟ Η ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΕΝΑ ΠΡΟΣΩΠΕΙΟ; ΟΤΑΝ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ Η ΜΗΤΕΡΑ ΘΕΩΡΕΙ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΤΗΣ ΔΙΚΟ ΤΗΣ.

Η σημασία της «Τρίτης» του Λακάν για τη θεολογία

Η σημασία της «Τρίτης» του Λακάν για τη θεολογία
(Απάντηση της ΤΝ)

Η «Τρίτη» — La Troisième, που εκφωνήθηκε στη Ρώμη την 1η Νοεμβρίου 1974, είναι η τρίτη μεγάλη ρωμαϊκή παρέμβαση του Λακάν και ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της ύστερης διδασκαλίας του. Στο κέντρο της βρίσκονται το Πραγματικό, το Συμβολικό και το Φαντασιακό, η lalangue, το σώμα, η απόλαυση (jouissance), το σύμπτωμα και ο βορρόμειος κόμβος. Η σημασία της για τη θεολογία δεν είναι ότι προσφέρει μια νέα θεολογική διδασκαλία, αλλά ότι λειτουργεί ως κριτικό και διαγνωστικό εργαλείο: αποκαλύπτει πότε η θεολογία μετατρέπει τον Θεό σε εγγυητή του νοήματος, πότε συγχέει την πίστη με την ψυχική ανάγκη και πότε καλύπτει το τραύμα της ανθρώπινης ύπαρξης με έτοιμες εξηγήσεις.

1. Η γραμματική του «είναι» και η κριτική της οντοθεολογίας

Στην αρχή της «Τρίτης» ο Λακάν παίζει με το ρήμα être, με το je suis και το νεόπλαστο je souis. Παρατηρεί ότι η γραμματική σύζευξη μέσω του «είναι» δεν αποτελεί αυτονόητη ή ουδέτερη πρόσβαση στο Είναι. Η ίδια η δυτική οντολογία είναι δεμένη με συγκεκριμένες γλωσσικές δομές, ιδιαίτερα με την ινδοευρωπαϊκή χρήση του συνδετικού ρήματος.

Όταν μιλά ειρωνικά για μια «προεικόνιση του ενσαρκωμένου Λόγου» μέσα στη γραμματική και έπειτα λέει ότι, στον Καρτέσιο, «ο Θεός είναι το λέγειν» — Dieu, c’est le dire — δεν διατυπώνει χριστιανικό δόγμα. Δείχνει ότι ο καρτεσιανός Θεός λειτουργεί ως η ύστατη πράξη λόγου που εγγυάται ότι η αλήθεια είναι αλήθεια και ότι το είναι είναι.

Αυτό είναι κρίσιμο για τη θεολογία. Την υποχρεώνει να διερωτηθεί:
Μήπως ο «Θεός» της μεταφυσικής δεν είναι πάντοτε ο ζωντανός Θεός της αποκάλυψης, αλλά η αναγκαία εγγύηση ενός φιλοσοφικού συστήματος; Μήπως το «Θεός» χρησιμοποιείται ως το τελευταίο σημαίνον που κλείνει κάθε ερώτηση και σταθεροποιεί κάθε νόημα;
Η λακανική κριτική μπορεί επομένως να λειτουργήσει ως αποειδωλοποίηση της θεολογικής γλώσσας. Δεν αποδεικνύει ότι ο Θεός δεν υπάρχει· αποκαλύπτει όμως τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος κατασκευάζει έναν «Θεό» που του εξασφαλίζει ότι ο κόσμος έχει συνοχή.

2. Το Πραγματικό και η αποφατική θεολογία

Ο Λακάν διευκρινίζει ότι το Πραγματικό δεν είναι ο εμπειρικός κόσμος ούτε κάποια βαθύτερη πραγματικότητα πίσω από τα φαινόμενα. Είναι εκείνο που «δεν λειτουργεί», εκείνο που επανέρχεται, που αντιστέκεται στη συμβολοποίηση και προσδιορίζεται λογικά ως το αδύνατο. Το Πραγματικό δεν μπορεί να προσεγγιστεί μέσω μιας ολοκληρωμένης αναπαράστασης.

Εδώ υπάρχει μια πραγματική αλλά περιορισμένη συγγένεια με την αποφατική θεολογία. Και οι δύο απορρίπτουν την ιδέα ότι η αλήθεια μπορεί να εξαντληθεί μέσα στις ανθρώπινες έννοιες. Ωστόσο:
το λακανικό Πραγματικό δεν είναι ο Θεός.

Το Πραγματικό είναι μια δομική αδυνατότητα στο εσωτερικό της ανθρώπινης εμπειρίας και του λόγου. Ο Θεός της αποφατικής θεολογίας, αντίθετα, δεν είναι απλώς ένα κενό ή ένα αδιέξοδο του συμβολικού, αλλά η προσωπική και ελεύθερη πραγματικότητα που υπερβαίνει κάθε κτιστή έννοια.
Η «Τρίτη» επομένως μπορεί να βοηθήσει την αποφατική θεολογία να αποφύγει μια παρανόηση: η αποφατικότητα δεν σημαίνει ότι ο Θεός είναι απουσία, έλλειψη ή ασυνέπεια του νοήματος. Σημαίνει ότι η θεία πραγματικότητα δεν αιχμαλωτίζεται από το νόημα.

3. Το σώμα δεν είναι απλώς οργανισμός

Στον βορρόμειο κόμβο της «Τρίτης» το σώμα συνδέεται με το Φαντασιακό, αλλά δεν εξαντλείται στην εικόνα του. Το σώμα του ομιλούντος ανθρώπου διασταυρώνεται με το Συμβολικό, δηλαδή τη γλώσσα, και με το Πραγματικό της απόλαυσης. Ο Λακάν λέει ότι «το σώμα που μιλά» συνδέεται με τη lalangue και με ένα Πραγματικό από το οποίο απολαμβάνει, χωρίς να μπορεί να το γνωρίσει πλήρως.

Αυτό είναι σημαντικό για τη θεολογική ανθρωπολογία, διότι απορρίπτει συγχρόνως:
τον δυαλισμό ψυχής και σώματος,
τη φυσιοκρατική αναγωγή του ανθρώπου στον βιολογικό οργανισμό,
την ιδέα ότι το πρόσωπο γνωρίζει πλήρως τις προθέσεις και τις επιθυμίες του.
Ο άνθρωπος είναι ενσώματος, ομιλών και επιθυμών, αλλά δεν είναι κύριος του λόγου ούτε της επιθυμίας του. Η θεολογία μπορεί εδώ να βρει ένα ισχυρό εργαλείο για να κατανοήσει γιατί η αμαρτία δεν αποτελεί μόνο συνειδητή παράβαση μιας εντολής. Υπάρχει μέσα στον άνθρωπο μια ασυνείδητη προσκόλληση σε τρόπους απόλαυσης, ακόμη και σε τρόπους που τον κάνουν να υποφέρει.

4. Η jouissance και η ασκητική θεωρία των παθών

Η λακανική jouissance δεν είναι απλή ευχαρίστηση. Είναι μια υπερβολική, συχνά επώδυνη ικανοποίηση, εξαιτίας της οποίας ο άνθρωπος επαναλαμβάνει κάτι που γνωρίζει ότι τον καταστρέφει. Το σύμπτωμα επιμένει επειδή δεν περιέχει μόνο ένα μήνυμα που πρέπει να ερμηνευθεί· περιέχει επίσης έναν ιδιαίτερο τρόπο απόλαυσης.

Αυτό μπορεί να φωτίσει θεολογικά τη διδασκαλία για τα πάθη και ιδίως τη φιλαυτία. Η φιλαυτία δεν είναι απλώς μια λανθασμένη ιδέα για τον εαυτό. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος έχει μάθει να απολαμβάνει τον εαυτό του, τον πόνο του, την αυτοδικαίωσή του, ακόμη και την αποτυχία του.

Η μετάνοια, επομένως, δεν μπορεί να περιοριστεί στη μετάδοση σωστών ηθικών πληροφοριών. Απαιτεί μεταμόρφωση του ίδιου του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος επιθυμεί και απολαμβάνει. Από αυτή την άποψη, η λακανική ανάλυση βρίσκεται κοντά στην ασκητική εμπειρία: το πάθος δεν καταργείται μόνο επειδή ο νους πληροφορήθηκε ότι είναι κακό.
Δεν πρέπει, ωστόσο, να γίνουν απλοϊκές ταυτίσεις. Η jouissance δεν είναι συνώνυμη της αμαρτίας, η έλλειψη δεν είναι συνώνυμη της κτιστότητας και η ψυχαναλυτική επεξεργασία δεν είναι συνώνυμη της μετάνοιας.

5. «Αγαπήσεις τον πλησίον σου» πέρα από τον ναρκισσισμό

Ένα από τα θεολογικά γονιμότερα σημεία της «Τρίτης» αφορά την εντολή: «Αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Ο Λακάν παρατηρεί ότι η σχέση του ανθρώπου με την εικόνα του είναι ναρκισσιστική και ανταγωνιστική. Ο όμοιος, το είδωλο του καθρέφτη, είναι αυτός που φαίνεται να καταλαμβάνει τη θέση μου· γι’ αυτό η αγάπη προς τον «όμοιο» μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε μίσος.

Η θεολογική συνέπεια είναι μεγάλη: ο πλησίον δεν ταυτίζεται με τον όμοιο.

Αγαπώ τον πλησίον όχι επειδή αναγνωρίζω σε αυτόν την εικόνα μου, τις αξίες μου, την εθνότητα, τη θρησκεία ή τον τρόπο ζωής μου. Τον αγαπώ ακριβώς εκεί όπου δεν μπορώ να τον αφομοιώσω. Η αγάπη δεν είναι συγχώνευση δύο όμοιων υπάρξεων ούτε προέκταση της αυτοαγάπης. Είναι αποδοχή μιας ετερότητας που δεν μπορεί να μετατραπεί σε κατοχή.

Εδώ ο Λακάν προσφέρει μια ισχυρή κριτική κάθε εκκλησιαστικής «αγάπης» που αγαπά τον άλλον μόνο υπό τον όρο ότι εκείνος θα γίνει σαν εμάς.

6. Η αποκάλυψη και η αδιαφάνεια της γλώσσας

Στην «Τρίτη» η γλώσσα δεν είναι ένα ουδέτερο μέσο που μεταφέρει καθαρά νοήματα. Η lalangue περιλαμβάνει ήχους, λογοπαίγνια, αμφισημίες, σωματικές και ασυνείδητες απολαύσεις. Ο άνθρωπος δεν λέει μόνο κάτι μέσω της γλώσσας· η γλώσσα λέει επίσης κάτι μέσω αυτού.

Αυτό σημαίνει ότι κανένα κήρυγμα, δόγμα ή βιβλικό κείμενο δεν εισέρχεται σε έναν ουδέτερο ακροατή. Ακούγεται μέσα από την ιστορία του σώματος, τις επιθυμίες, τους φόβους και τα ασυνείδητα σημαίνοντα του ανθρώπου. Η θεολογική αλήθεια δεν είναι επομένως απλή μετάδοση πληροφοριών.
Αλλά και εδώ απαιτείται διάκριση: ο χριστιανικός Λόγος δεν μπορεί να ταυτιστεί με τη λακανική γλώσσα ή με ένα προνομιακό σημαίνον. Ο Λόγος της χριστιανικής πίστης είναι πρόσωπο και ενσάρκωση, όχι απλώς δομή του λόγου. Η ψυχανάλυση περιγράφει τους όρους υπό τους οποίους ο άνθρωπος ακούει· δεν αποφασίζει αν ο Θεός αποκαλύπτεται.

7. Η θρησκεία ως μηχανή παραγωγής νοήματος

Ο Λακάν υποστηρίζει ότι η «αληθινή θρησκεία» δεν πρόκειται εύκολα να εξαφανιστεί, επειδή μπορεί να προσλαμβάνει, να νοηματοδοτεί και να «αγιάζει» σχεδόν κάθε ανθρώπινη ελπίδα. Προβλέπει μάλιστα ότι, εάν η ψυχανάλυση επιτύχει να εξαφανίσει την ενόχληση του Πραγματικού, θα καταστεί περιττή, ενώ η θρησκεία θα συνεχίσει να παράγει νόημα.

Αυτό δεν αποτελεί έπαινο της χριστιανικής πίστης. Είναι συγχρόνως αναγνώριση της δύναμης της θρησκείας και προειδοποίηση για τον μεγαλύτερο πειρασμό της: να εξηγεί τα πάντα.
Μια θεολογία που δίνει αμέσως «πνευματικό νόημα» σε κάθε τραύμα, αρρώστια, απώλεια ή καταστροφή μπορεί να λειτουργεί ως άμυνα απέναντι στο Πραγματικό του πόνου. Αντί να σταθεί κοντά στον πάσχοντα, του προσφέρει μια αιτία, ένα σχέδιο ή ένα ηθικό μάθημα. Η «Τρίτη» καλεί την ποιμαντική θεολογία να μάθει να μην καλύπτει βιαστικά το τραύμα με νόημα.

8. Το σύμπτωμα και το υπόλοιπο που δεν ερμηνεύεται

Ο Λακάν επιμένει ότι η ερμηνεία μπορεί να περιορίσει το σύμπτωμα, αλλά πάντοτε μένει κάτι που δεν θα ερμηνευθεί πλήρως. Υπάρχει ένα πρωταρχικά απωθημένο υπόλοιπο που δεν μετατρέπεται σε διαφανή γνώση.
Θεολογικά, αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει να φανταζόμαστε τη σωτηρία ως απόκτηση μιας τέλειας αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος δεν σώζεται επειδή τελικά εξηγεί ολόκληρο τον εαυτό του. Ούτε η εξομολόγηση είναι μια τεχνική ολοκληρωτικής ψυχολογικής αποκάλυψης. Παραμένει πάντοτε ένα βάθος που δεν κυριαρχείται από τη συνείδηση.

Η ιδιαίτερη σημασία για την ορθόδοξη θεολογία

Για την ορθόδοξη θεολογία η «Τρίτη» είναι γόνιμη κυρίως σε τρία πεδία:

Στην αποφατική θεολογία, επειδή αποκαλύπτει την ειδωλολατρική λειτουργία ενός Θεού που υπάρχει μόνο για να εγγυάται το σύστημα.
Στην ασκητική ανθρωπολογία, επειδή δείχνει ότι το πάθος είναι ενσώματος και ασυνείδητος τρόπος επιθυμίας και απόλαυσης, όχι απλώς διανοητική πλάνη.
Στη θεολογία του προσώπου, επειδή διακρίνει τον πραγματικό πλησίον από το φαντασιακό είδωλο του ομοίου.

Χρειάζονται όμως αυστηρές οριοθετήσεις: το Πραγματικό δεν είναι ο άκτιστος Θεός, ο μεγάλος Άλλος δεν είναι ο Θεός Πατήρ, η έλλειψη δεν είναι το πρόσωπο, η μη-σχέση δεν είναι η πατερική ετερότητα και ο βορρόμειος κόμβος δεν είναι εικόνα της Αγίας Τριάδος.

Συμπέρασμα

Η βαθύτερη σημασία της «Τρίτης» για τη θεολογία είναι ότι την υποχρεώνει να αναρωτηθεί:
Μιλά για τον Θεό ή χρησιμοποιεί τον Θεό για να κλείσει το κενό του νοήματος;
Αγαπά τον πλησίον ή αγαπά στον πλησίον την εικόνα της;
Μεταμορφώνει την επιθυμία ή περιορίζεται σε ηθικές εντολές;
Στέκεται ενώπιον του πόνου ή τον καλύπτει με μια εύκολη ερμηνεία;

Ο Λακάν δεν δίνει θεολογικές απαντήσεις. Προσφέρει όμως στη θεολογία μια αυστηρή άσκηση διάκρισης ανάμεσα στον Θεό και στα ψυχικά ή γλωσσικά είδωλα του Θεού.

Η Τρίτη¹ Ζ. Λακάν

Η Τρίτη¹
Ζ. Λακάν

Ζ. ΛΑΚΑΝ. — Μιλώ σήμερα το απόγευμα μόνο και μόνο επειδή άκουσα χθες και σήμερα, σήμερα το πρωί, εξαιρετικά πράγματα. Δεν πρόκειται να αρχίσω να κατονομάζω πρόσωπα, διότι αυτό θα έμοιαζε με κατάλογο βραβευθέντων. Ιδιαίτερα σήμερα το πρωί άκουσα εξαιρετικά πράγματα. Σας προειδοποιώ, λοιπόν, ότι θα διαβάσω· στη συνέχεια θα καταλάβετε γιατί. Το εξηγώ μέσα στο ίδιο το κείμενο.

Η Τρίτη, αυτός είναι ο τίτλος. Η τρίτη επιστρέφει· είναι πάντοτε η πρώτη, όπως λέει ο Ζεράρ ντε Νερβάλ². Θα αντιτείνουμε άραγε ότι αυτό γίνεται δίσκος; Γιατί όχι, εφόσον λέει αυτό που. Πρέπει όμως αυτό το «λέει-αυτό-που» (dit-ce-que) να το ακούσουμε, αυτό το κάτι που [είναι] ο disque-ours της Ρώμης.

Αν εισάγω έτσι στη γλώσσα ένα ακόμη κομμάτι ονοματοποιίας, δεν είναι επειδή εκείνη δεν θα είχε το δικαίωμα να μου αντιτάξει ότι δεν υπάρχει ονοματοποιία η οποία να μην προσδιορίζεται ήδη από το φωνηματικό της σύστημα, από τη γλώσσα. Γνωρίζετε ότι, όσον αφορά τα γαλλικά, ο Γιάκομπσον το έχει μετρήσει: είναι τόσο δα μεγάλο. Με άλλα λόγια, επειδή ακριβώς είναι γαλλικός, ο «λόγος της Ρώμης» (discours de Rome) μπορεί να ακουστεί ως disqu’ourdrome³.

Μετριάζω αυτόν τον ισχυρισμό παρατηρώντας ότι το ourdrome είναι ένα γουργούρισμα, το οποίο θα μπορούσαν να δεχθούν και άλλες λαλάνγκ (lalangues), αν ακούω σωστά κάποια από τις γεωγραφικές μας γειτόνισσες· και αυτό μας βγάζει φυσικά από το παιχνίδι της μήτρας, εκείνης του Γιάκομπσον, εκείνης την οποία μόλις πριν προσδιόριζα.

Επειδή δεν πρέπει να μιλήσω για πολλή ώρα, σας παραλείπω ένα πράγμα. Αυτό το ourdrome μού δίνει απλώς την ευκαιρία να τοποθετήσω τη φωνή στην κατηγορία των τεσσάρων αντικειμένων που εγώ αποκαλώ μικρό α· δηλαδή να την αδειάσω εκ νέου από την όποια υπόσταση θα μπορούσε να υπάρχει στον θόρυβο που παράγει· με άλλα λόγια, να τη χρεώσω και πάλι στη σημαίνουσα λειτουργία, εκείνη την οποία προσδιόρισα μέσω των λεγόμενων αποτελεσμάτων της μετωνυμίας.

Έτσι, από εκεί και πέρα, η φωνή —αν μπορώ να το πω έτσι— η φωνή είναι ελεύθερη, ελεύθερη να είναι κάτι διαφορετικό από υπόσταση⁴. Αυτό είναι.

Ωστόσο, εισάγοντας την Τρίτη μου, σκοπεύω να υποδείξω μιαν άλλη οριογράφηση. Η ονοματοποιία που μου ήρθε με έναν κάπως προσωπικό τρόπο με ευνοεί —χτύπα ξύλο—, με ευνοεί επειδή το γουργούρισμα είναι αναμφίβολα η απόλαυση της γάτας. Αν περνά από τον λάρυγγά της ή από κάπου αλλού, εγώ δεν γνωρίζω τίποτε· όταν τις χαϊδεύω, φαίνεται να προέρχεται από ολόκληρο το σώμα. Και αυτό είναι που με εισάγει σε εκείνο από το οποίο θέλω να ξεκινήσω.

Ξεκινώ από εκεί· αυτό δεν σας δίνει κατ’ ανάγκην τον κανόνα του παιχνιδιού, αλλά αυτός θα έρθει αργότερα.
«Σκέφτομαι, άρα απολαμβάνεται» (Je pense donc se jouit).
Αυτό απορρίπτει το συνηθισμένο «άρα», το οποίο λέγεται je souis.

Κάνω εδώ ένα μικρό λογοπαικτικό παιχνίδι πάνω σε αυτό. Η απόρριψη —αν πρέπει να την εννοήσουμε όπως εκείνο που είπα για τον αποκλεισμό (forclusion)— σημαίνει ότι, όταν απορρίπτεται το je souis, αυτό επανεμφανίζεται στο πραγματικό.

Θα μπορούσε να θεωρηθεί πρόκληση στην ηλικία μου, στην ηλικία μου κατά την οποία, εδώ και τρία χρόνια —όπως το λένε στους ανθρώπους όταν θέλουν να τους το πετάξουν κατάμουτρα—, εδώ και τρία χρόνια ο Σωκράτης ήταν ήδη νεκρός! Αλλά, ακόμη κι αν πέθαινα αμέσως μετά —θα μπορούσε κάλλιστα να μου συμβεί· συνέβη στον Λεβί-Στρως⁵, έτσι, πάνω στο βήμα—, ο Ντεκάρτ δεν άκουσε ποτέ κανέναν να λέει, σχετικά με το je souis του, ότι απολάμβανε τη ζωή.

Δεν πρόκειται καθόλου γι’ αυτό. Τι νόημα έχει το je souis του; Ακριβώς το δικό μου υποκείμενο, το «εγώ» της ψυχανάλυσης. Φυσικά, δεν το γνώριζε, ο καημένος· δεν το γνώριζε, είναι αυτονόητο· πρέπει εγώ να του το ερμηνεύσω: είναι ένα σύμπτωμα.

Διότι τι σκέφτεται προτού συμπεράνει ότι «ακολουθεί» (il suit) —τη μουσική του είναι, αναμφίβολα; Σκέφτεται, σκέφτεται με βάση τη γνώση της σχολής, με την οποία οι Ιησουίτες, οι δάσκαλοί του, του είχαν πάρει τ’ αυτιά. Διαπιστώνει ότι αυτή είναι ελαφριά.

Θα ήταν ασφαλώς καλύτερος καπνός, αν αντιλαμβανόταν ότι η γνώση του πηγαίνει πολύ πιο μακριά απ’ όσο πιστεύει, ως συνέπεια της σχολής· ότι υπάρχει «νερό στο γκάζι», αν μπορώ να το πω έτσι, και μόνο από το γεγονός ότι μιλά. Διότι, μιλώντας —διότι μιλώντας τη γλώσσα—, έχει ένα ασυνείδητο, και είναι χαμένος όπως κάθε άνθρωπος που σέβεται τον εαυτό του.

Αυτό το αποκαλώ μια γνώση την οποία είναι αδύνατον να προσεγγίσει το υποκείμενο, ενώ το ίδιο το υποκείμενο δεν είναι παρά ένα μόνο σημαίνον που το αντιπροσωπεύει ενώπιον αυτής της γνώσης.

Είναι, αν μπορώ να το πω έτσι, ένας εμπορικός αντιπρόσωπος σε σχέση με αυτή τη γνώση, η οποία συγκροτείται για τον Ντεκάρτ, όπως συνηθιζόταν στην εποχή του, από την ένταξή του στον λόγο μέσα στον οποίο γεννήθηκε· δηλαδή στον λόγο, στον λόγο που εγώ αποκαλώ λόγο του κυρίου, λόγο του μικροευγενή.
Γι’ αυτό ακριβώς δεν ξεμπερδεύει με το «σκέφτομαι, άρα je souis». Είναι, παρ’ όλα αυτά, καλύτερο από εκείνο που λέει ο Παρμενίδης. Από την αδιαφάνεια της σύζευξης του νοεῖν και του εἶναι⁶ δεν ξεμπερδεύει ούτε ο καημένος ο Πλάτων· δεν ξεμπερδεύει.

Διότι, αν δεν υπήρχε εκείνος, τι θα γνωρίζαμε για τον Παρμενίδη; Αυτό όμως δεν εμποδίζει το γεγονός ότι δεν ξεμπερδεύει· και αν δεν μας μετέδιδε τη μεγαλοφυή υστερία του Σωκράτη, τι θα μπορούσαμε να αντλήσουμε από αυτόν;
Εγώ, κατά τη διάρκεια αυτών των ψευδοδιακοπών, παιδεύτηκα, παιδεύτηκα με τον Σοφιστή. Πρέπει πιθανότατα να είμαι υπερβολικά σοφιστής για να με ενδιαφέρει. Πρέπει να υπάρχει εκεί κάτι ως προς το οποίο είμαι κλειστός. Δεν το εκτιμώ.
Μας λείπουν ορισμένα πράγματα για να μπορέσουμε να το εκτιμήσουμε. Τελικά, μας λείπει η γνώση τού τι ήταν ο σοφιστής εκείνη την εποχή. Μας λείπει το βάρος του πράγματος.

Ας επιστρέψουμε στο νόημα του souis. Δεν είναι απλό αυτό που, στην παραδοσιακή γραμματική, κατατάσσεται υπό τον τίτλο της κλίσης ενός ορισμένου ρήματος, του «είμαι». Όσον αφορά τα λατινικά, εκεί όλοι αντιλαμβάνονται ότι το fui —όπως λένε και στα ιταλικά— δεν κάνει ένα σύνολο με το sum, όπως λένε επίσης εδώ. Χωρίς να υπολογίσουμε και όλα τα υπόλοιπα συμπράγκαλα.

Τέλος πάντων, σας τα παραλείπω· σας παραλείπω όλα όσα συνέβησαν όταν οι άγριοι, οι Γαλάτες, βρέθηκαν στην ανάγκη να τα βγάλουν πέρα με αυτό. Έκαναν το est να γλιστρήσει προς την πλευρά του stat⁷. Δεν ήταν, άλλωστε, οι μόνοι. Στην Ισπανία, νομίζω, συνέβη το ίδιο πράγμα. Τέλος πάντων, η γλωσσολογία —η linguisterie— τα βγάζει πέρα με όλα αυτά όπως μπορεί.

Δεν πρόκειται τώρα να σας επαναλάβω εκείνα που αποτελούν την κυριακάτικη απασχόληση των κλασικών μας σπουδών. Παρ’ όλα αυτά, μπορούμε να αναρωτηθούμε από ποια σάρκα ήταν φτιαγμένα αυτά τα όντα, τα οποία είναι, άλλωστε, μυθικά όντα· εκείνα των οποίων έγραψα εδώ το όνομα: οι Undeuxropéens —τους επινόησαν επί τούτου, είναι μυθήματα—· τι μπορούσαν να τοποθετούν μέσα στη συνδετική λέξη, η οποία παντού αλλού, εκτός από τις γλώσσες μας, είναι απλώς οποιοδήποτε πράγμα χρησιμεύει ως συνδετική λέξη; Κάτι σαν προεικόνιση του ενσαρκωμένου Λόγου; Αυτό θα λέγαμε εδώ.

Αυτό με εκνευρίζει. Νόμισαν ότι θα μου έκαναν ευχαρίστηση φέρνοντάς με στη Ρώμη· δεν ξέρω γιατί. Υπάρχουν πάρα πολλοί χώροι⁸ για το Άγιο Πνεύμα. Τι το υπέρτατο έχει το Είναι, αν όχι χάρη σε αυτή τη συνδετική λέξη;

Τέλος πάντων, διασκέδασα παρεμβάλλοντας σε αυτήν εκείνα που ονομάζονται πρόσωπα· εκεί το «είναι» τα κάνει θάλασσα. Βρήκα, λοιπόν, ένα πραγματάκι που με διασκέδασε: m’es-tu-me, mais-tu-me· αυτό επιτρέπει να μπερδευτεί κανείς: m’aimes-tu, mm? — «με αγαπάς, ε;». Στην πραγματικότητα, πρόκειται για το ίδιο πράγμα.

Είναι η ιστορία του μηνύματος που ο καθένας λαμβάνει υπό την ανεστραμμένη μορφή του. Το λέω αυτό εδώ και πάρα πολύ καιρό και προκάλεσε γέλια. Στην πραγματικότητα, το οφείλω στον Κλωντ Λεβί-Στρως. Έσκυψε προς μια εξαίρετη φίλη μου, η οποία είναι η σύζυγός του —τη Μονίκ, για να την ονομάσω με το όνομά της—, και της είπε, σχετικά με όσα διατύπωνα, ότι αυτό ακριβώς συνέβαινε: ότι ο καθένας λάμβανε το μήνυμά του υπό ανεστραμμένη μορφή. Η Μονίκ μού το επανέλαβε. Δεν θα μπορούσα να βρω ευτυχέστερη διατύπωση για εκείνο που ήθελα να πω ακριβώς εκείνη τη στιγμή. Παρ’ όλα αυτά, αυτός ήταν που μου την πάσαρε. Βλέπετε, παίρνω το καλό μου όπου το βρίσκω.

Λοιπόν, παραλείπω τους άλλους χρόνους, καθώς και τη «στήριξη» (étayage) του παρατατικού. J’étais — «ήμουν». Α! Qu’est-ce que tu étaies? — τι ήταν αυτό που στήριζες; Και όλα τα υπόλοιπα. Ας τα παραλείψουμε, διότι πρέπει να προχωρήσω.

Η υποτακτική έχει πλάκα. Qu’il soit — «να είναι»· όλως τυχαίως. Ο Ντεκάρτ, από την πλευρά του, δεν γελιέται: ο Θεός είναι το λέγειν. Βλέπει πολύ καλά ότι το dieure⁹ είναι εκείνο που κάνει την αλήθεια να είναι, εκείνο που αποφασίζει γι’ αυτήν κατά το δοκούν. Αρκεί κανείς να dieure, να «θεολέγει», όπως εγώ. Αυτή είναι η αλήθεια· δεν υπάρχει τρόπος να της ξεφύγει κανείς.

Αν το Dieure με εξαπατά, τόσο το χειρότερο· αυτή είναι η αλήθεια, δυνάμει του διατάγματος του dieure, η χρυσή αλήθεια. Λοιπόν, ας προχωρήσουμε. Διότι, ακριβώς σε αυτό το σημείο, κάνω ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με τους ανθρώπους που μετέφεραν την κριτική στην άλλη πλευρά του Ρήνου, για να καταλήξουν να γλείφουν τον κώλο του Χίτλερ. Αυτό με κάνει να τρίζω τα δόντια μου.

Το συμβολικό, λοιπόν, το φαντασιακό και το πραγματικό — αυτό είναι το νούμερο ένα. Το ανήκουστο είναι ότι αυτό απέκτησε νόημα και ότι απέκτησε νόημα διευθετημένο κατ’ αυτόν τον τρόπο. Και στις δύο περιπτώσεις, αυτό οφείλεται σε εμένα· σε εκείνο που αποκαλώ τον άνεμο, έναν άνεμο για τον οποίο αισθάνομαι ότι ούτε εγώ πλέον μπορώ να τον προβλέψω, τον άνεμο με τον οποίο φουσκώνουν τα πανιά τους στην εποχή μας.

Διότι είναι προφανές ότι, εξαρχής, δεν του λείπει το νόημα. Σε αυτό ακριβώς συνίσταται η σκέψη: στο ότι οι λέξεις εισάγουν μέσα στο σώμα ορισμένες ηλίθιες παραστάσεις. Ορίστε, αυτό είναι· εδώ έχετε το φαντασιακό. Και επιπλέον, αυτό μας κάνει να τα ξεράσουμε —δεν σημαίνει ότι μας κάνει να κορδωνόμαστε, όχι—· μας ξαναξερνάει τι; Κατά παράδοξο τρόπο, μια αλήθεια, ακόμη μία αλήθεια. Είναι το αποκορύφωμα.

Το γεγονός ότι το νόημα εγκαθίσταται μέσα του μας δίνει ταυτόχρονα και τα δύο άλλα ως νόημα. Ο ιδεαλισμός —την κατηγορία του οποίου όλοι απέρριψαν με τέτοιον τρόπο— βρίσκεται εκεί, από πίσω. Οι άνθρωποι δεν ζητούν τίποτε άλλο παρά να τους ενδιαφέρει αυτό, δεδομένου ότι η σκέψη είναι ό,τι πιο αποβλακωτικό υπάρχει, καθώς κουδουνίζει το κουδουνάκι του νοήματος.
Πώς να σας βγάλω από το κεφάλι τη φιλοσοφική χρήση των όρων μου, δηλαδή τη ρυπαρή χρήση τους; Όταν, από την άλλη, πρέπει οπωσδήποτε να μπουν κάπου· θα ήταν όμως καλύτερα να έμπαιναν αλλού.
Φαντάζεστε ότι η σκέψη εδρεύει στον εγκέφαλο. Δεν βλέπω γιατί να προσπαθήσω να σας αποτρέψω από αυτή την ιδέα. Εγώ είμαι βέβαιος —είμαι βέβαιος έτσι, είναι δική μου υπόθεση— ότι εδρεύει στους δερματικούς μυς του μετώπου, στο ομιλούν ον ακριβώς όπως και στον σκαντζόχοιρο.

Λατρεύω τους σκαντζόχοιρους. Όταν βλέπω έναν, τον βάζω στην τσέπη μου, μέσα στο μαντίλι μου. Φυσικά, κατουράει, μέχρι να τον μεταφέρω στο γρασίδι μου, στο εξοχικό μου σπίτι. Και εκεί λατρεύω να βλέπω να παράγεται αυτή η σύσπαση των δερματικών μυών του μετώπου. Κατόπιν, όπως ακριβώς κι εμείς, κουλουριάζεται σε μια μπάλα.

Τέλος πάντων, εφόσον μπορείτε να σκέφτεστε με τους δερματικούς μυς του μετώπου, μπορείτε επίσης να σκέφτεστε με τα πόδια. Ε, λοιπόν, εκεί θα ήθελα να μπουν αυτά, διότι, σε τελική ανάλυση, το φαντασιακό, το συμβολικό και το πραγματικό είναι φτιαγμένα ώστε εκείνοι μέσα σε αυτή τη συγκέντρωση που με ακολουθούν να βοηθηθούν να ανοίξουν τον δρόμο της ανάλυσης.

Αυτοί οι κύκλοι, αυτοί οι κρίκοι από σπάγκο, των οποίων παιδεύτηκα να σας σχεδιάζω τις μορφές, αυτοί οι κρίκοι από σπάγκο, δεν πρόκειται να τους γουργουρίζετε. Θα έπρεπε να σας χρησιμεύουν, και μάλιστα να σας χρησιμεύουν ακριβώς για την erre —την περιπλάνηση, την πορεία— για την οποία σας μιλούσα αυτή τη χρονιά· να σας χρησιμεύουν ώστε να αντιληφθείτε τι υπάρχει ανάμεσα, σύμφωνα με την τοπολογία που αυτοί ορίζουν, και να μην είστε οι μη εξαπατημένοι του αυτοκινητοδρόμου —οι non-dupes της autoroute.

Οι όροι αυτοί δεν είναι ταμπού. Εκείνο που χρειάζεται είναι να τους πιάσετε. Βρίσκονται εκεί πολύ πριν από εκείνη που υπονοώ αποκαλώντας την «πρώτη», την πρώτη φορά που μίλησα στη Ρώμη. Αυτούς τους τρεις τους έβγαλα προς τα έξω αφού τους είχα συλλογιστεί αρκετά καλά· τους παρουσίασα πολύ νωρίς, πολύ πριν καταπιαστώ με την πρώτη μου ομιλία της Ρώμης¹⁰.

Το γεγονός ότι πρόκειται για τους κρίκους του βορρόμειου κόμβου δεν αποτελεί, παρ’ όλα αυτά, λόγο για να μπλέξετε το πόδι σας μέσα τους. Δεν είναι αυτό που αποκαλώ «σκέφτομαι με τα πόδια».

Εκείνο που θα έπρεπε να αφήσετε μέσα τους είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από ένα μέλος του σώματος —μιλώ για τους αναλυτές—· θα έπρεπε να αφήσετε εκεί αυτό το ά-νοημα αντικείμενο, το οποίο προσδιόρισα ως μικρό α.

Αυτό ακριβώς είναι που συλλαμβάνεται στο σφήνωμα του συμβολικού, του φαντασιακού και του πραγματικού ως κόμβου. Μόνο αν το συλλάβετε σωστά μπορείτε να ανταποκριθείτε σε εκείνο που αποτελεί τη λειτουργία σας: να το προσφέρετε στον αναλυόμενο ως αιτία, ως αιτία της επιθυμίας του.

Αυτό είναι που πρέπει να επιτευχθεί. Αν όμως μπλέξετε εκεί μέσα την πατούσα σας, ούτε αυτό είναι τρομερό. Το σημαντικό είναι να γίνει με δικό σας κόστος.

Για να το πω καθαρά, ύστερα από αυτή την απόρριψη του je souis, θα διασκεδάσω λέγοντάς σας ότι αυτός ο κόμβος πρέπει να τον είστε.

Και αν προσθέσω επιπλέον εκείνο που γνωρίζετε, ύστερα από όσα είχα αρθρώσει επί έναν χρόνο σχετικά με τους τέσσερις λόγους, υπό τον τίτλο Η ανάποδη της ψυχανάλυσης, παραμένει ωστόσο ότι, ως προς το είναι, δεν πρέπει να κάνετε τίποτε περισσότερο από το να προσποιείστε ότι το είστε, να κάνετε το ομοίωμά του (semblant).

Αυτό είναι γερά στημένο. Είναι μάλιστα τόσο περισσότερο γερά στημένο, όσο δεν αρκεί —δεν αρκεί— να έχει κανείς την ιδέα του για να κάνει το ομοίωμά του.

Μη φανταστείτε ότι εγώ είχα την ιδέα του. Έγραψα αντικείμενο μικρό α. Αυτό είναι εντελώς διαφορετικό. Το συγγενεύει με τη λογική, δηλαδή το καθιστά ενεργό μέσα στο πραγματικό ως το αντικείμενο για το οποίο ακριβώς δεν υπάρχει ιδέα· πράγμα που, πρέπει να το πούμε, αποτελούσε έως τώρα ένα κενό σε κάθε θεωρία, όποια κι αν ήταν: το αντικείμενο για το οποίο δεν υπάρχει ιδέα.

Αυτό δικαιολογεί τις επιφυλάξεις μου, εκείνες που διατύπωσα προηγουμένως σχετικά με τον προσωκρατισμό του Πλάτωνα. Δεν είναι ότι δεν είχε κάποια αίσθησή του. Μέσα στο semblant κολυμπά χωρίς να το γνωρίζει. Τον κατατρύχει, ακόμη κι αν δεν το ξέρει.

Αυτό δεν σημαίνει παρά ένα μόνο πράγμα: ότι το αισθάνεται, αλλά δεν γνωρίζει γιατί είναι έτσι. Από εκεί προέρχεται αυτή η μη αντοχή, αυτό το ανυπόφορο που διαδίδει.

Δεν υπάρχει ούτε ένας λόγος στον οποίο το semblant να μην κατευθύνει το παιχνίδι. Δεν βλέπουμε γιατί ο τελευταίος που εμφανίστηκε, ο αναλυτικός λόγος, θα διέφευγε από αυτό.

Αυτό, ωστόσο, δεν αποτελεί λόγο ώστε, μέσα σε αυτόν τον λόγο, με το πρόσχημα ότι είναι ο τελευταίος που εμφανίστηκε, να αισθάνεστε τόσο άβολα, ώστε να κατασκευάζετε —σύμφωνα με τη συνήθεια μέσα στην οποία περιχαρακώνονται οι συνάδελφοί σας της Διεθνούς— ένα semblant περισσότερο semblant και από την ίδια τη φύση, ένα επιδεικτικά δηλωμένο semblant.

Θυμηθείτε, πάντως, ότι το semblant εκείνου που μιλά ως είδος βρίσκεται πάντοτε εκεί, σε κάθε είδος λόγου που τους απασχολεί. Είναι, παρ’ όλα αυτά, μια δεύτερη φύση.
Να είστε, λοιπόν, πιο χαλαροί, πιο φυσικοί, όταν δέχεστε κάποιον που έρχεται να σας ζητήσει μια ανάλυση. Μην αισθάνεστε τόσο υποχρεωμένοι να κορδώνεστε. Ακόμη και ως γελωτοποιοί, δικαιολογείστε να υπάρχετε. Δεν έχετε παρά να δείτε την Τηλεόρασή μου. Είμαι ένας κλόουν.
Πάρτε παράδειγμα από αυτό — και μη με μιμηθείτε!
Η σοβαρότητα που με κινεί είναι η σειρά (série) την οποία συγκροτείτε εσείς. Δεν μπορείτε ταυτόχρονα να ανήκετε σε αυτήν και να την είστε.
Το συμβολικό, το φαντασιακό και το πραγματικό είναι η εκφορά εκείνου που ενεργεί πραγματικά μέσα στον λόγο σας, όταν τοποθετείστε στον αναλυτικό λόγο, όταν είστε αναλυτής.
Αυτοί οι όροι αναδύονται πραγματικά μόνο για αυτόν τον λόγο και μέσω αυτού…

Συνεχίζεται

Γ) ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΣΥΝΕΙΔΗΣΙΑ ΣΤΟ ΤΡΙΑΔΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ - ΣTIΣ ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ - 32

Συνέχεια από Τρίτη, 31 Μαρτίου 2020

Γ) ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΣΥΝΕΙΔΗΣΙΑ ΣΤΟ ΤΡΙΑΔΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

Μπορούμε να παρατηρήσουμε σ’ αυτό το σημείο πως η καθολική θεολογία προσπάθησε γενικώς να συνδέσει την παράδοσή της με την μοντέρνα σκέψη, δηλαδή την οντολογία, με το επίπεδο της συνειδήσεως του προσώπου, προσπαθώντας να εναρμονίσει την ενύπαρξη τού Είναι με την ψυχολογία του Εγώ. Σιγά-σιγά ο μεγάλος φόβος απέναντι στην φιλοσοφία του υποκειμένου, αιτιολογημένος κατά κάποιο τρόπο από την πεποίθηση της βεβαίας διαλύσεως τής αρχής τής αυτοσυνειδησίας, έδωσε λοιπόν την θέση του στην αντίληψη πως κατά βάθος ήταν δυνατός ένας διάλογος με σκοπό μια καινούρια και ανώτερη σύνθεση! Να γίνεται λόγος για τρία θεία πρόσωπα σαν «κέντρα συνειδήσεως» δεν σήμαινε μια αναγκαστική κατάληξη στον Τριθεϊσμό. Παρ’ όλα αυτά παρότι πολύ συχνά κατορθώθηκε η ολοκλήρωση, σύμφωνα με τις απαιτήσεις της νεοσχολαστικής, της συνειδήσεως μέσα στο Είναι, σπάνια κατορθώθηκε η ανακάλυψη της κοινωνικότητος του προσώπου και πάνω απ’ όλα η εσωτερική σωτηριολογική αξία του τριαδικού δόγματος. Το εις εαυτόν του θεού συνέχισε να αποσπά την προσοχή από την φανερώσή Του για-μας (το κατ’ Οικονομία), ή για να χρησιμοποιήσουμε την γλώσσα του Ράνερ, η «μόνιμη Τριάδα συγκέντρωσε την προσοχή μας περισσότερο από την οικονομική Τριάδα». 
Ένας εκπρόσωπος της κλασσικής ικανότητος των καθολικών να ανοίγονται με μέτρο στο νέο χωρίς να προδίδουν το παληό είναι ο Μίκαελ Σμάους (1897-1993). Γι’ αυτόν το Είναι του θεού είναι τόσο πλούσιο που δεν μπορεί να ξεδιπλωθεί δημιουργικά στη ζωή, στην γνώση και στην αγάπη ενός μοναδικού προσώπου! Γι’ αυτό, με την βοήθεια της αποκαλύψεως, κατανοούμε γιατί ο θεός απαιτεί τρία «ΕΓΩ». Αυτά τα τρία πρόσωπα του θεού είναι σημείο μια ζωής στο υψηλότερο και υπέρτατο δυναμικό. Στον μοναδικό θεό τα τρία πρόσωπα έχουν την ισχύ να γνωρίσουν και να αγαπήσουν ολοκληρωτικά. Δεν υπάρχει απρόσωπος χώρος στον θεό: στην σφαίρα του θεϊκού Είναι, όλα πραγματοποιούνται σαν ύπαρξη, ζωή, νόηση, θέληση στο πιο υψηλό δυνατό επίπεδο μιας προσωπικής υπάρξεως. Έτσι τα θεϊκά πρόσωπα ενυπάρχουν στην διάκριση και ταυτόχρονα στην πιο ιδιαίτερη σχέση το ένα με το άλλο. 

Υπάρχει μια συνεχής συναλλαγή μεταξύ τους και σ’ αυτή την συναλλαγή θεμελιώνεται η ζωή τους. Ο πατήρ προσφέρει τον εαυτό του στον Υιό. Ο Υιός προσφέρει τον εαυτό του στον πατέρα. Και από την ισχύ αυτού του αμοιβαίου δοσίματος ξεπηδά το Άγιο πνεύμα. Καθένα από τα τρία πρόσωπα βρίσκει ύπαρξη και χαρά στα άλλα, ενώ μέσα σε μια αιώνια άνθηση νεότητος δέχεται από αυτά μια ζωή τόσο τέλεια που να μην μπορεί να εμπλουτιστεί περισσότερο. Ακριβώς λοιπόν επειδή ο θεός είναι τρία πρόσωπα συνεπάγεται πως ολόκληρη η αισθητή πραγματικότης, αντανακλώντας τον, παρουσιάζεται δομημένη σε Είναι σε Γνώση και σε Βούληση! 

Όπως φαίνεται ο Σμάους βοηθιέται από τον Αυγουστίνο. Εάν ανήκει στον Αυγουστίνο η Τριαδικότης του Είναι, της γνώσεως και της θελήσεως, η οποία ενυπάρχει στον θεό σαν πρωτογενής πηγή, και στον κόσμο σαν συμμετέχουσα δομή, αντιθέτως το οντολογικό τριαδικό δόγμα του προσώπου είναι θωμιστικό. Κατά την κρίση του Σμάους το πρόσωπο είναι εις εαυτόν, δηλαδή αυτόνομο Είναι (ον), το οποίο κυριαρχικά διαθέτει τον εαυτό του καθώς αυτοκατέχεται και διαφέροντας από τα άλλα όντα, είναι αμεταβίβαστο. Το πρόσωπο δεν είναι ύπαρξη-στον άλλο, δεν είναι δηλαδή συμβεβηκός κάποιου άλλου που το υπερβαίνει! Το πρόσωπο είναι όμως και ύπαρξη για τον εαυτό της, δηλαδή τέλος, χωρίς να είναι αναγκαίως το έσχατο τέλος, αλλά δεν είναι οπωσδήποτε ένα απλό μέσον στην υπηρεσία ενός εξωτερικού σκοπού. Τουλάχιστον κάτω από μια οπτική γωνία, το τέλος ενυπάρχει στο πρόσωπο και το πραγματοποιεί μέσω της δικής του πράξεως. Το πρόσωπο λοιπόν είναι αυτοσκοπός: είναι για τον άλλον την ίδια στιγμή που είναι για τον εαυτό του. Είναι πάντοτε στον θεό και απλά και καθαρά είναι για τον άλλο! Αυτό όμως δεν εμποδίζει το πρόσωπο ακόμη και μέσα στον θεό, καθώς είναι ταυτό με την ουσία, να είναι για τον εαυτό του. Είναι προτιμότερο όμως να αποφεύγουμε να ομιλούμε για το πρόσωπο στον θεό σαν κάτι για τον εαυτό του, διότι θα μπορούσαμε έτσι να μειώσουμε την καθαρότατη, θεία ετερότητα, το είναι για τον άλλον. Λόγω της τέλειας περιχώρησης στον θεό το πρόσωπο δεν είναι μόνον εις εαυτόν, αλλά ταυτόχρονα είναι και για τον άλλον, με την έννοια πως κάθε πρόσωπο είναι ταυτόχρονα και αμεταβίβαστο και σε σχέση, για τον εαυτό του και στραμμένο προς τον άλλο. 

Μια άλλη ενδιαφέρουσα προσφορά δόθηκε επίσης από τον Juan Alfaro (1914-1992). Ο θεολόγος αυτός αφήνει την Τριαδολογική προοπτική και στοχάζεται το πρόβλημα στον ορίζοντα του προβλήματος της σχέσης Φύση-Χάρις. Ο Alfaro αναγνωρίζει πως η υποτίμηση μερικών συστατικών διαστάσεων του προσώπου, όπως η συνείδηση και το Είναι για τον άλλον, δεν θα μπορούσε να αφήσει ανεπηρέαστη την τριαδική θεολογία μέχρι δε την Χριστολογία και την Εκκλησιολογία. Από μέρους του, τονίζοντας την άπειρη διαφορά και ταυτοχρόνως την συσχέτιση του ανθρώπου με τον θεό, ο Alfaro δηλώνει πως ο θεός είναι χωρίς αμφιβολία η ζωντανή επικοινωνία τριών «ΕΓΩ». Στον Ένα και Τριαδικό θεό το πρόσωπο είναι ενυπάρχουσα σταθερή πνευματική σχέση με ένα «ΕΣΥ» ομοούσιο. Όταν ομιλούμε λοιπόν για το πρόσωπο στον θεό δεν μπορούμε να αγνοήσουμε καμμία απ’ αυτές τις πλευρές: την πνευματικότητα, γιατί στον θεό το πρόσωπο είναι συνείδηση και αυτοδιάθεση, την ετερότητα, γιατί στον θεό το πρόσωπο αναφέρεται πάντοτε σ’ ένα άλλο «ΕΣΥ» ομοούσιο, την ενύπαρξη και μονιμότητα, καθώς στον θεό το πρόσωπο είναι ενέργεια καθαρή και άπειρη η οποία ποτίζει την πνευματικότητα και την ετερότητα. Η αποκάλυψη μας οδηγεί μ’ αυτόν τον τρόπο, κατά τον Alfaro, σε μια βαθύτερη κατανόηση του προσώπου στον άνθρωπο. Ο άνθρωπος είναι πρόσωπο διότι μπορεί να ανυψωθεί σε μια σχέση “εγώ - εσύ” με τον θεό, και μόνον λοιπόν σ’ αυτή την άμεση και προσωπική σχέση με το άπειρο μπορεί να βρει την πληρότητά του. Αναφορικά όμως με το θείο πρόσωπο, το ανθρώπινο είναι και παραμένει ένα «κτιστό» πρόσωπο, πραγματοποιείται λοιπόν σαν «ΕΓΩ» αναφερόμενο σ’ ένα υπερβατικό «ΕΣΥ», αλλά ταυτόχρονα αυτή η αναφορά παραμένει μια ικανότητα, όχι μια πραγματικότητα σχέσης μ’αυτό το «ΕΣΥ»! Είναι οπωσδήποτε ετερότης, αλλά περιορισμένη καθώς το «ΕΣΥ» στο οποίο αναφέρεται δεν του είναι ομοούσιο. Το ανθρώπινο πρόσωπο ενυπάρχει, αλλά δεν είναι καθαρή ενύπαρξη, διότι δεν είναι πλήρης και άπειρη ενέργεια του Είναι. Είναι πνευματικότης, αλλά είναι ικανότης, δεν είναι ενέργεια της συνειδήσεως, και είναι πεπερασμένη αυτοσυνειδησία καθότι είναι χωρισμένη ανάμεσα στην αυτοδιάθεση και στην κατεύθυνση της προς ένα υπερβατικό ΕΣΥ. Ο λόγος του Alfaro είναι ξεκάθαρα μια ανθρωπολογική στροφή της συζητήσεως γύρω από το πρόσωπο στον θεό. 

ΣΧΟΛΙΟ: [Γιά τήν Αυτοσυνειδησία κατά τόν Γιανναρά, δέν χρειάζονται διευκρινίσεις, γιά τήν Αγία Τριάδα σάν τρία Εγώ τού Ζηζιούλα ούτε. Υπάρχουν στά βιβλία του.]

Β) ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΣΥΝΕΙΔΗΣΙΑ ΣΤΟ ΤΡΙΑΔΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ - ΣTIΣ ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ - 31

 Συνέχεια από Δευτέρα, 30 Μαρτίου 2020

B) ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΣΥΝΕΙΔΗΣΙΑ ΣΤΟ ΤΡΙΑΔΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

Γιά να αποδείξει την θέση του λοιπόν ο Lonergan προσπαθεί να βρεί καί μιά κατάλληλη θεωρία τής συνειδήσεως. Έτσι ξεθάβει μιά ανάλυση η οποία υπάρχει ήδη στον σχολαστικισμό : διακρίνει ανάμεσα στήν συνείδηση «in actu signato», μιά συνείδηση ταυτότητος, και στην συνείδηση «in actu exercito», μιά συνείδηση πράξεως. Η πρώτη είναι εκείνη η εσωτερική εμπειρία με την οποία το υποκείμενο γνωρίζει τον εαυτό του και τίς πράξεις του σαν ένα δικό του αντικείμενο. Η δεύτερη είναι εκείνη η εσωτερική εμπειρία με την οποία το υποκείμενο, γνωρίζοντας ένα οποιοδήποτε αντικείμενο, βρίσκεται σε σχέση καί συνύπαρξη έχοντας συνείδηση τού εαυτού του, τών πράξεών του και επί πλέον τού αντικειμένου πού γνωρίζει. Ο Lonergan ενδιαφέρεται περισσότερο γιά την πρώτη μορφή αυτοσυνειδήσεως. 

Πρόκειται για την παρουσία τού υποκειμένου στο υποκείμενο, όπως το όρισε ο Αυγουστίνος, και με την οποία, μορφή, συμφώνησε και ο Ακινάτης. Διότι εμείς όχι μόνον γνωρίζουμε κάτι γνωρίζοντας ότι το γνωρίζουμε, αλλά γνωρίζουμε τον εαυτό μας με μια τέτοια αμεσότητα που μας κάνει το αντικείμενο αυτής της ίδιας της δικής μας γνώσεως «seipsum per seipsum intelligit» (S.Th.I, 9.14, a.2).
Έτσι μπορούμε να πούμε πως η συνείδηση είναι μια δραστηριότης η οποία συστήνει το αντικείμενο, δεν το γνωρίζει μόνον. [Καντ]. Σε όλους όσους σκανδαλίζονται από ένα τέτοιο συμπέρασμα, ο Lonergan δηλώνει πως δεν κάνει τίποτε άλλο από το να τονίζει αυτό το ίδιο το αριστοτελικό-θωμιστικό δόγμα της ενεργεία ταυτότητος (;;;) του υποκειμένου και του αντικειμένου.[Είναι θωμιστικό μόνον].

Το «ΕΓΩ» λοιπόν αναπαριστά την σχεδιασμένη ενότητα με την οποία δείχνουμε και την ενέργεια με την οποία αντιλαμβανόμαστε κάτι (secundum actum significandi) και το περιεχόμενο των ενεργειών της συνειδήσεως (secundum id quod significatur), και αυτή την ίδια την συνείδηση ή την εμπειρία του εαυτού του που διαθέτει το άτομο και των πράξεων του (secundum fontes significandi). Πρέπει επίσης να διακρίνουμε το οντολογικό «ΕΓΩ» από το ψυχολογικό: καθώς το πρώτο ανήκει σε κάθε υποκείμενο με πραγματική ύπαρξη, το δεύτερο στο υποκείμενο που δεν υπάρχει μόνον, αλλά ενεργεί και ψυχολογικά καθώς έχει συνείδηση του εαυτού του ή γίνεται διανοητικώς αντιληπτό ή επιβεβαιώνεται στην υπαρξιακή του πραγματικότητα.

Έτσι λοιπόν εάν η συνείδηση γενικώς δέν είναι τίποτε άλλο από την τελειότητα τής γνώσεως, και ο θεός γνωρίζει, πρέπει να συμπεράνουμε, λέει ο Lonergan, ότι ο θεός έχει και δεν μπορεί να μην έχει συνείδηση και μάλιστα στον πιο υψηλό δυνατό βαθμό τελειότητος. Μάλιστα δε σύμφωνα με την διαλεκτική παράδοση της αναλογίας (κατάφαση – άρνηση – υπεροχή) πρέπει να προσθέσουμε πως στον θεό δεν υπάρχει πραγματική διάκριση ανάμεσα σε συνειδητό υποκείμενο, ενέργεια με την οποία είναι συνειδητό και αντικείμενο αυτής της ίδιας ενέργειας. 

Εάν λοιπόν μαθαίνουμε από την αποκάλυψη πως ο μοναδικός θεός είναι τρία τέλεια πρόσωπα, από αυτό συμπεραίνουμε πως αυτά τα τρία πρόσωπα είναι συνειδητά όχι μόνον λόγω της θεότητός των, αλλά και λόγω, του ότι μεταξύ τους διακρίνονται, όχι μόνον λόγω της ουσίας των αλλά και λόγω της εννοίας των.

Κινούμενος πάντοτε στο εσωτερικό μιας νεοσχολαστικής προοπτικής αλλά διανοίγοντάς την με λογική συνέπεια βάσει της μοντέρνας αρχής της αυτοσυνειδήσεως, ο Lonergan κατορθώνει να δείξει πως δεν υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στην αρχαία οντολογία και την νέα ψυχολογία του προσώπου. Δηλώνει πως τα θεία πρόσωπα, λαμβανόμενα ξεκινώντας από τις μόνιμες προόδους οι οποίες σαν σχέσεις ενυπάρχουν στην μοναδική κοινή θεία Ουσία, διαθέτουν γι’ αυτόν τον λόγο ακριβώς μια μοναδική κοινή συνείδηση και μαζί τρεις διακεκριμένες προσωπικές συνειδήσεις. Με άλλα λόγια το τριαδικό δόγμα μας υποχρεώνει να πούμε: ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, μέσω μιας και μοναδικής πραγματικής συνειδήσεως, είναι τρία υποκείμενα, καθένα από τα οποία έχει και συνείδηση του εαυτού του και των άλλων, τόσο της ουσιώδους ενεργείας (με την οποία είμαι ένας και μοναδικός θεός) όσο και της εννοιολογικής ενεργείας (το λέγειν και το ομιλείν στην πρόοδο του Λόγου, το εκπέμπω και εμπνέω στην πρόοδο του Πνεύματος).

Επειδή στον θεό δεν υπάρχει πραγματική διάκριση ανάμεσα στο υποκείμενο και στην ενέργεια, τοιουτοτρόπως δεν υπάρχει διάκριση πραγματική ανάμεσα στο συνειδητό πρόσωπο και στην ενέργεια λόγω της οποίας το πρόσωπο είναι συνειδητό. Για τον Lonergan το πρόσωπο στον θεό είναι μαζί κέντρο συνειδήσεως, ον που βρίσκεται σε σχέση και περιχώρηση Γνώσεως και Αγάπης. Πιο καθαρά, από την οπτική γωνία της μοναδικής ουσίας πρέπει να ομολογήσουμε στον θεό μια μοναδική πράξη συνειδήσεως λόγω της οποίας ο θεός έχει συνείδηση της γνώσεώς του και της αγάπης του, μια μοναδική και ίδια ουσιώδη πράξη σ’ αυτά τα ίδια τα τρία θεία πρόσωπα. Κάθε πρόσωπο λοιπόν έχει συνείδηση ότι είναι θεός, ο μοναδικός αληθινός θεός, και αυτό σε συνειδητή κοινωνία με τα άλλα πρόσωπα!

Όμως πάλι από την οπτική γωνία της Τριάδος των προσώπων πρέπει να δηλώσουμε επίσης πως κάθε πρόσωπο είναι ένα ΕΓΩ με συνείδηση του εαυτού του, το οποίο πραγματοποιείται με μια ξεχωριστή πράξη προσωπικής αυτογνωσίας, ίδιο με την ενυπάρχουσα δική του σχέση η οποία συστήνει τον εαυτό του σαν πρόσωπο. Αυτή η συνείδηση κάθε προσώπου είναι τόσο συνείδηση του εαυτού όσο και συνείδηση του άλλου. Η εσωτερική διάκριση στο θείο των «ΕΓΩ» είναι ο λόγος της ενότητος των προσώπων: μια ενότης η οποία πραγματοποιείται όχι μόνον με την κατοχή της μιας Φύσεως ή ουσίας, αλλά και με την αμοιβαιότητα της συνειδήσεως η οποία επιτυγχάνει στα τρία θεία «ΕΓΩ» μια περιχωρητική κοινωνία προσώπων.

Ακόμη, από την οπτική γωνία των «εννοιολογικών πράξεων», δηλαδή από την οπτική γωνία των προόδων στο εσωτερικό του θείου, της generation intelligibilis η οποία καταλήγει στον Λόγο, και της θεληματικής εκπορεύσεως, της spiratio voluntatis, η οποία καταλήγει στο Άγιο Πνεύμα, διαθέτουν όλα την αυτή συνείδηση. Αυτό σημαίνει πως ο Πατήρ συνειδητά  [με την θέλησή του] γνωρίζει, αγαπά και προτιμά τον Λόγο, ο Υιός συνειδητά γνωρίζει, αγαπά και είναι ξεχωριστός για τον πατέρα, ο Πατήρ και ο Υιός συνειδητά γνωρίζουν, αγαπούν και εκπορεύουν το Άγιο Πνεύμα... Αυτά όλα σημαίνουν πως στον θεό κανένας δεν μιλά παρά μόνον ο πατήρ και η μοναδική λέξη που λέγεται είναι ο Λόγος στον οποίο ο πατήρ λέει τα πάντα. Κανείς δεν εμπνέει αγάπη παρά μόνον ο πατήρ και ο Υιός, ενώ η μοναδική εκπορευόμενη αγάπη είναι το Άγιο πνεύμα.

Προσπαθώντας να πετύχει όλες τις δυνατές συνέπειες της θέσεώς του ο Lonergan καταλήγει πως κάθε ένα από τα θεία πρόσωπα βεβαιώνεται σαν ΕΓΩ, και σε καθένα από αυτά τα ΕΓΩ μπορούμε να απευθυνθούμε σαν σε ένα ΕΣΥ στην προσευχή και στην Λατρεία! 

Σχόλιο: [Όπως βλέπουμε τα περι προσώπου και συνειδήσεως και αυτοσυνειδησίας ανήκουν στην ανθρωπολογία. Στη συνέχεια θα δούμε ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Δημητρίου Πάλλα «Ορθοδοξία και παράδοση», Εκδόσεις Παν/μίου Κρήτης και θα εκθέσουμε μία απορία του Πλωτίνου περί συνειδήσεως με τη σύγχρονη λύση της.
«Προχωρούσα στην ανδρική ηλικία κυκλωμένος από αμφιβολίες. Και άρχισα να πασχίζω ν’ ανοίξω ένα δρό­μο ανάμεσα στο πνευματικό μου χάος. Άρχισα ν’ αναζητώ στόχους.

Ως πρώτο στόχο μου την αποκατάσταση μιας προ­σωπικής επικοινωνίας με το Θεό· την προσπάθεια από παραδοσιακός χριστιανός, πού ήμουν, να γίνω συνειδητός. Και πλησίασα περισσότερο το θρησκευτικό περιοδικό που από χρόνια είχε σε τιμή ο Πατέρας μου. Τώρα το είχα σε τιμή κι’ εγώ, συνειδητά. Προσευχόμουν και προσπαθούσα την ως τώρα τυπική προσευχή μου να την εξυψώσω σε ουσιαστική, να ζήσω μέσα μου το συναίσθημα της κατάνυξης. Πλησίαζα τώρα στη Θεία Μετάληψη με το νόημα ότι πρόκειται για ένα γεγονός υπερβατικό. Αλλά δεν ζούσα την υπέρβαση, ο “Θεός” δεν μου απαντούσε. Μέσα μου δεν δια­μορφωνόταν μια συναίσθηση ενοχής και πτώσης· δεν με συνέθλιβε η συναίσθηση της αμαρτίας, ο πόθος για λύτρωση δεν με συνάρπαζε. Από τα τελευταία όπλα στην άμυνα για την πίστη μου είχε απομείνει η εξομολόγηση. Να υποβληθώ σε αυτοπειθαρχία, να δέσω τον εαυτό μου σαν τον Οδυσσέα στο κατάρτι - εγώ στο κατάρτι της Εκκλησίας. Γι’ αυτό και ήταν μεγάλη ημέρα για μένα η ημέρα πού θα γινόμουν δεκτός από έναν από τούς Πατέρες, για να με εξομολογήσει. Πήγαινα στο Μυστήριο της Εξομολόγησης για πρώτη φορά· και είχα μια προσδοκία, ωσάν του Μωυσή στο Σινά, για να πάρει από το Θεό τις πλάκες του Νόμου. Η δική μου προσδοκία ήταν βέβαια όχι για να πάρω το Νόμο, αυτός ήταν δοσμένος· άλλα για να αποκτήσω φτερούγες και να μπορέσω να υψωθώ, να βυθιστώ στον Ουρανό, σαν τους κορυδαλλούς που συντρόφευαν τους ρεμβασμούς μου της παιδικής ηλικίας. Κι’ έφυγα από τον εξομολογητή μου με τα πούπουλά μου καψαλισμένα. Εγώ περίμενα περισσότερα ή εκείνος δεν έπιασε τον παλμό μου; Δεν ξαναπήγα σε εξομολόγηση και σιγά-σιγά απαλλάχτηκα από τη βούληση να είμαι χριστιανός» (Σελ. 70-71).
Ο Πλωτίνος είχε αναρωτηθεί το εξής: Εάν είμαι σοφός και εάν αποκτήσω στη συνέχεια τη συνείδηση ότι είμαι σοφός, τί θα αλλαξει;
Φυσικά δέν θα αλλάξει τίποτα και εδώ πρόκειται για την παλαιά συνείδηση η οποία έρχεται μετά την πράξη.
Σήμερα όμως οι μοντέρνοι σκέφτηκαν το εξής: Μήπως μπορούμε να αποκτήσουμε συνείδηση ότι είμαστε σοφοί, Χριστιανοί, χωρίς να έχουμε γίνει πρίν σοφοί ή Χριστιανοί;
Αυτό το κατόρθωμα επετεύχθη με την φιλοσοφία του προσώπου, η οποία έχει κατακτήσει και την Ελλάδα και τήν γέμισε μέ κενολόγους σοφούς και άπιστους Χριστιανούς.
Διότι το πρόσωπο απαιτεί να διαθέτει τα πάντα σαν δώρο χωρίς κόπο και χωρίς προσπάθεια.
Με μέθοδο και σύστημα.
Αυτό το κατόρθωμα εκφράζεται συνήθως με την αυτοαναφορά, με το ΕΓΩ.
ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΣΥΝΙΣΤΑΤΑΙ ΑΠΟ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥ.]