Συνέχεια από Παρασκευή 5 Ιουνίου 2026
ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ 2
Επαναστατικοί χιλιαστές και μυστικοί αναρχικοί του Μεσαίωνα
Του NORMAN COHN, Εκδόσεις PIMLICO
......Όταν ο Σελευκίδης μονάρχης Αντίοχος Δ΄ Επιφανής, παρεμβαίνοντας υπέρ του φιλελληνικού κόμματος, έφθασε στο σημείο να απαγορεύσει όλες τις εβραϊκές θρησκευτικές τηρήσεις, η απάντηση ήταν η μακκαβαϊκή εξέγερση. Στο «όνειρο» του Βιβλίου του Δανιήλ, που συντέθηκε στο αποκορύφωμα της εξέγερσης, τέσσερα θηρία συμβολίζουν τέσσερις διαδοχικές παγκόσμιες δυνάμεις: τη βαβυλωνιακή, τη μηδική —ανιστορική—, την περσική και την ελληνική· η τελευταία από αυτές «θα είναι διαφορετική από όλα τα βασίλεια, και θα καταφάει ολόκληρη τη γη, και θα την καταπατήσει και θα τη συντρίψει».
Όταν αυτή η αυτοκρατορία με τη σειρά της ανατράπηκε, ο Ισραήλ, προσωποποιημένος ως «Υιός του Ανθρώπου»,
ήρθε με τα σύννεφα του ουρανού και έφθασε έως τον Παλαιό των Ημερών. … Και του δόθηκε εξουσία και δόξα και βασιλεία, ώστε όλοι οι λαοί, τα έθνη και οι γλώσσες να τον υπηρετούν· η εξουσία του είναι αιώνια εξουσία, που δεν θα παρέλθει. … Το μεγαλείο της βασιλείας κάτω από όλον τον ουρανό [δόθηκε] στον λαό των αγίων του Υψίστου …
Αυτό πηγαίνει πολύ πιο πέρα από οποιονδήποτε από τους Προφήτες: για πρώτη φορά το ένδοξο μελλοντικό βασίλειο φαντάζεται ότι περιλαμβάνει όχι απλώς την Παλαιστίνη, αλλά ολόκληρο τον κόσμο.......
Ήδη εδώ μπορεί κανείς να αναγνωρίσει το παράδειγμα εκείνου που επρόκειτο να γίνει και να παραμείνει η κεντρική φαντασίωση της επαναστατικής εσχατολογίας. Ο κόσμος κυριαρχείται από μια κακή, τυραννική δύναμη απεριόριστης καταστροφικότητας — μια δύναμη, επιπλέον, που δεν φαντάζεται κανείς ως απλώς ανθρώπινη, αλλά ως δαιμονική. Η τυραννία αυτής της δύναμης θα γίνεται όλο και πιο εξωφρενική, τα βάσανα των θυμάτων της όλο και πιο ανυπόφορα — ώσπου ξαφνικά θα σημάνει η ώρα κατά την οποία οι Άγιοι του Θεού θα μπορέσουν να εξεγερθούν και να την ανατρέψουν. Τότε οι ίδιοι οι Άγιοι, ο εκλεκτός, άγιος λαός, που μέχρι τότε στέναζε κάτω από τη φτέρνα του καταπιεστή, θα κληρονομήσουν με τη σειρά τους την κυριαρχία πάνω σε ολόκληρη τη γη. Αυτό θα είναι το αποκορύφωμα της ιστορίας· η Βασιλεία των Αγίων όχι μόνο θα ξεπεράσει σε δόξα όλα τα προηγούμενα βασίλεια, αλλά δεν θα έχει διαδόχους.
Χάρη σε αυτή τη φαντασίωση η εβραϊκή αποκαλυπτική, μέσω των παραγώγων της, άσκησε τέτοια γοητεία στους δυσαρεστημένους και απογοητευμένους μεταγενέστερων εποχών — και συνέχισε να το κάνει πολύ αφότου οι ίδιοι οι Εβραίοι είχαν λησμονήσει ακόμη και την ύπαρξή της. Από την προσάρτηση της Παλαιστίνης από τον Πομπήιο το 63 π.Χ. έως τον πόλεμο του 66-72 μ.Χ., οι αγώνες των Εβραίων εναντίον των νέων κυρίων τους, των Ρωμαίων, συνοδεύθηκαν και ενισχύθηκαν από ένα ρεύμα μαχητικής αποκαλυπτικής. Και ακριβώς επειδή απευθυνόταν στον κοινό λαό, αυτή η προπαγάνδα αξιοποιούσε έντονα τη φαντασίωση ενός εσχατολογικού σωτήρα, του Μεσσία³.
Η φαντασίωση αυτή ήταν, βέβαια, ήδη αρχαία· αν για τους Προφήτες ο Σωτήρας που επρόκειτο να βασιλεύσει πάνω στον Εκλεκτό Λαό στο τέλος του χρόνου ήταν συνήθως ο ίδιος ο Γιαχβέ, στη λαϊκή θρησκεία, αντίθετα, ο μελλοντικός Μεσσίας φαίνεται ότι έπαιζε σημαντικό ρόλο ήδη από τότε που το έθνος εισήλθε στην πολιτική του παρακμή. Αρχικά φανταζόταν κανείς τον Μεσσία ως έναν ιδιαίτερα σοφό, δίκαιο και ισχυρό μονάρχη δαβιδικής καταγωγής, ο οποίος θα αποκαθιστούσε την εθνική τύχη· όμως ο Μεσσίας γινόταν όλο και πιο υπεράνθρωπος όσο η πολιτική κατάσταση γινόταν όλο και πιο απελπιστική.
Στο «όνειρο του Δανιήλ» ο Υιός του Ανθρώπου, που εμφανίζεται ερχόμενος πάνω στα σύννεφα, φαίνεται να προσωποποιεί το Ισραήλ ως σύνολο. Αλλά ήδη εδώ μπορεί να είχε φανταστεί ως υπεράνθρωπο άτομο· και στις Αποκαλύψεις του Βαρούχ και του Έσδρα, οι οποίες ανήκουν κατά κύριο λόγο στον 1ο αιώνα μ.Χ., το υπεράνθρωπο ον είναι αναμφισβήτητα άνθρωπος, ένας πολεμιστής-βασιλιάς προικισμένος με μοναδικές, θαυματουργικές δυνάμεις.
Στον Έσδρα ο Μεσσίας παρουσιάζεται ως ο Λέων του Ιούδα, με του οποίου τον βρυχηθμό το τελευταίο και χειρότερο θηρίο —τώρα ο ρωμαϊκός αετός— τυλίγεται στις φλόγες και κατακαίγεται· και πάλι ως ο Υιός του Ανθρώπου, ο οποίος πρώτα αφανίζει τα πλήθη των εθνικών με τη φωτιά και την καταιγίδα της πνοής του και έπειτα, συγκεντρώνοντας τις χαμένες δέκα φυλές από ξένες χώρες, εγκαθιδρύει στην Παλαιστίνη ένα βασίλειο στο οποίο το επανενωμένο Ισραήλ μπορεί να ανθήσει μέσα σε ειρήνη και δόξα.
Σύμφωνα με τον Βαρούχ, πρέπει να έρθει ένας καιρός τρομερής δυστυχίας και αδικίας, που είναι ο καιρός της τελευταίας και χειρότερης αυτοκρατορίας, της ρωμαϊκής. Τότε, ακριβώς όταν το κακό θα έχει φθάσει στο αποκορύφωμά του, θα εμφανιστεί ο Μεσσίας. Ισχυρός πολεμιστής, θα κατατροπώσει και θα καταστρέψει τα στρατεύματα του εχθρού· θα αιχμαλωτίσει τον ηγέτη των Ρωμαίων και θα τον φέρει αλυσοδεμένο στο Όρος Σιών, όπου θα τον θανατώσει· θα εγκαθιδρύσει ένα βασίλειο που θα διαρκέσει έως το τέλος του κόσμου. Όλα τα έθνη που είχαν ποτέ εξουσιάσει το Ισραήλ θα θανατωθούν με ξίφος· και ορισμένα μέλη των υπόλοιπων εθνών θα υποταχθούν στον Εκλεκτό Λαό.
Θα αρχίσει μια εποχή μακαριότητας, στην οποία ο πόνος, η ασθένεια, ο πρόωρος θάνατος, η βία και η σύγκρουση, η ανάγκη και η πείνα θα είναι άγνωστα, και στην οποία η γη θα αποδίδει τους καρπούς της δεκαχιλιάδες φορές περισσότερο. Θα διαρκούσε άραγε αυτός ο επίγειος Παράδεισος για πάντα ή μόνο για μερικούς αιώνες, μέχρι να αντικατασταθεί από μια υπερκόσμια Βασιλεία; Ως προς αυτό οι γνώμες διέφεραν, αλλά το ερώτημα ήταν σε κάθε περίπτωση ακαδημαϊκό. Προσωρινή ή αιώνια, μια τέτοια Βασιλεία άξιζε να πολεμήσει κανείς γι’ αυτήν· και αυτές οι αποκαλύψεις είχαν τουλάχιστον καθιερώσει ότι, κατά την πορεία που θα έφερνε τους Αγίους στη Βασιλεία τους, ο Μεσσίας θα φανερωνόταν ανίκητος στον πόλεμο.
Καθώς, υπό την εξουσία των επιτρόπων, η σύγκρουση με τη Ρώμη γινόταν όλο και πιο πικρή, οι μεσσιανικές φαντασιώσεις έγιναν για πολλούς Εβραίους εμμονική ενασχόληση. Σύμφωνα με τον Ιώσηπο⁴, ήταν κυρίως η πίστη στην επικείμενη έλευση ενός μεσσιανικού βασιλιά που ώθησε τους Εβραίους στον αυτοκτονικό πόλεμο ο οποίος κατέληξε στην άλωση της Ιερουσαλήμ και στην καταστροφή του Ναού το 70 μ.Χ. Ακόμη και ο Simon bar-Cochba, που ηγήθηκε του τελευταίου μεγάλου αγώνα για εθνική ανεξαρτησία το 131 μ.Χ., εξακολουθούσε να χαιρετίζεται ως Μεσσίας. Αλλά η αιματηρή καταστολή εκείνης της εξέγερσης και η εκμηδένιση της πολιτικής εθνικής ύπαρξης έβαλαν τέλος τόσο στην αποκαλυπτική πίστη όσο και στη μαχητικότητα των Εβραίων.
Αν και στους επόμενους αιώνες εμφανίστηκαν διάφοροι αυτοαποκαλούμενοι μεσσίες ανάμεσα στις διασκορπισμένες κοινότητες, αυτό που πρόσφεραν ήταν απλώς μια ανασύσταση της εθνικής εστίας, όχι μια εσχατολογική παγκόσμια αυτοκρατορία. Επιπλέον, πολύ σπάνια ενέπνευσαν ένοπλες εξεγέρσεις, και ποτέ ανάμεσα στους Εβραίους της Ευρώπης. Δεν ήταν πλέον οι Εβραίοι, αλλά οι Χριστιανοί εκείνοι που διαφύλαξαν και επεξεργάστηκαν προφητείες στην παράδοση του «ονείρου του Δανιήλ» και συνέχισαν να εμπνέονται από αυτές.
Ένας Μεσσίας που υπέφερε και πέθανε, μια βασιλεία που ήταν καθαρά πνευματική — τέτοιες ιδέες, οι οποίες αργότερα θα θεωρούνταν ο ίδιος ο πυρήνας της χριστιανικής διδασκαλίας, απείχαν πολύ από το να γίνονται δεκτές από όλους τους πρώτους Χριστιανούς. Από τότε που το πρόβλημα διατυπώθηκε από τον Johannes Weiss και τον Albert Schweitzer, πριν από εξήντα περίπου χρόνια, οι ειδικοί συζητούν σε ποιον βαθμό η ίδια η διδασκαλία του Χριστού επηρεάστηκε από την εβραϊκή αποκαλυπτική. Αν αυτό το ερώτημα βρίσκεται πολύ έξω από τα όρια της παρούσας μελέτης, ορισμένα από τα λόγια που τα Ευαγγέλια αποδίδουν στον Χριστό βρίσκονται σαφώς μέσα σε αυτά.
Η περίφημη προφητεία που καταγράφεται από τον Ματθαίο έχει ασφαλώς μεγάλη σημασία, και παραμένει σημαντική είτε ο Χριστός την είπε πραγματικά είτε απλώς θεωρήθηκε ότι την είπε: «Διότι ο Υιός του Ανθρώπου θα έλθει μέσα στη δόξα του Πατέρα του μαζί με τους αγγέλους του· και τότε θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Αληθινά σας λέω, υπάρχουν μερικοί από αυτούς που στέκονται εδώ, οι οποίοι δεν θα γευθούν θάνατο έως ότου δουν τον Υιό του Ανθρώπου να έρχεται στη βασιλεία του».
Δεν είναι περίεργο ότι πολλοί από τους πρώτους Χριστιανούς ερμήνευσαν αυτά τα πράγματα με τους όρους της αποκαλυπτικής εσχατολογίας με την οποία ήταν ήδη εξοικειωμένοι. Όπως τόσες γενιές Εβραίων πριν από αυτούς, έβλεπαν την ιστορία ως διαιρεμένη σε δύο εποχές, η μία πριν και η άλλη μετά τη θριαμβευτική έλευση του Μεσσία. Το ότι συχνά αναφέρονταν στη δεύτερη εποχή ως «έσχατες ημέρες» ή «κόσμο που έρχεται» δεν σημαίνει ότι προσδοκούσαν ένα γρήγορο και κατακλυσμικό τέλος όλων των πραγμάτων. Αντιθέτως, για πολύ καιρό μεγάλος αριθμός Χριστιανών ήταν πεπεισμένος όχι μόνο ότι ο Χριστός θα επέστρεφε σύντομα με δύναμη και μεγαλοπρέπεια, αλλά και ότι, όταν θα επέστρεφε, θα εγκαθίδρυε μια μεσσιανική βασιλεία πάνω στη γη. Και περίμεναν με βεβαιότητα ότι αυτή η βασιλεία θα διαρκούσε, είτε χίλια χρόνια είτε για αόριστη περίοδο.
Όπως οι Εβραίοι, οι Χριστιανοί υπέφεραν καταπίεση και απάντησαν σε αυτήν βεβαιώνοντας όλο και πιο δυναμικά, προς τον κόσμο και προς τον εαυτό τους, την πίστη τους στην εγγύτητα της μεσσιανικής εποχής, κατά την οποία οι αδικίες εναντίον τους θα διορθώνονταν και οι εχθροί τους θα καταβάλλονταν. Δεν προκαλεί έκπληξη ότι ο τρόπος με τον οποίο φαντάζονταν τη μεγάλη μεταμόρφωση όφειλε επίσης πολλά στις εβραϊκές αποκαλύψεις, μερικές από τις οποίες είχαν πράγματι ευρύτερη κυκλοφορία ανάμεσα στους Χριστιανούς παρά ανάμεσα στους Εβραίους.
Στην αποκάλυψη που είναι γνωστή ως Βιβλίο της Αποκάλυψης⁵, εβραϊκά και χριστιανικά στοιχεία συνδυάζονται σε μια εσχατολογική προφητεία μεγάλης ποιητικής δύναμης. Εδώ, όπως και στο Βιβλίο του Δανιήλ, ένα φοβερό δεκάκερο θηρίο συμβολίζει την τελευταία παγκόσμια δύναμη —τώρα το διωκτικό ρωμαϊκό κράτος—, ενώ ένα δεύτερο θηρίο συμβολίζει το ρωμαϊκό επαρχιακό ιερατείο, το οποίο απαιτούσε θεϊκές τιμές για τον Αυτοκράτορα:
Και στάθηκα πάνω στην άμμο της θάλασσας και είδα ένα θηρίο να ανεβαίνει από τη θάλασσα, έχοντας [...] δέκα κέρατα. [...] Και του δόθηκε να κάνει πόλεμο με τους αγίους και να τους νικήσει· και του δόθηκε εξουσία πάνω σε κάθε φυλή και γλώσσα και έθνος. Και όλοι όσοι κατοικούν πάνω στη γη θα το προσκυνήσουν, όσων τα ονόματα δεν είναι γραμμένα στο βιβλίο της ζωής. [...] Και είδα άλλο θηρίο να ανεβαίνει από τη γη. [...] Και κάνει μεγάλα σημεία [...] και εξαπατά όσους κατοικούν στη γη μέσω των θαυμάτων που είχε τη δύναμη να κάνει [...]
Και είδα τον ουρανό ανοιγμένο, και ιδού, λευκό άλογο· και εκείνος που καθόταν πάνω του ονομαζόταν Πιστός και Αληθινός, και με δικαιοσύνη κρίνει και πολεμά. [...] Και τα στρατεύματα που ήταν στον ουρανό τον ακολουθούσαν πάνω σε λευκά άλογα, ντυμένα με λεπτό λινό, λευκό και καθαρό. Και από το στόμα του βγαίνει κοφτερό σπαθί, για να χτυπήσει με αυτό τα έθνη. [...] Και είδα το θηρίο και τους βασιλείς της γης και τα στρατεύματά τους συγκεντρωμένα για να πολεμήσουν εναντίον εκείνου που καθόταν πάνω στο άλογο και εναντίον του στρατεύματός του. Και το θηρίο συνελήφθη, και μαζί του ο ψευδοπροφήτης που έκανε θαύματα μπροστά του, με τα οποία εξαπάτησε εκείνους που είχαν λάβει το χάραγμα του θηρίου και εκείνους που προσκυνούσαν την εικόνα του. Και οι δύο ρίχθηκαν ζωντανοί στη λίμνη της φωτιάς που καίει με θειάφι. Και οι υπόλοιποι θανατώθηκαν με το σπαθί εκείνου που καθόταν πάνω στο άλογο [...] και όλα τα πουλιά χόρτασαν από τις σάρκες τους [...] Και είδα τις ψυχές εκείνων που είχαν αποκεφαλιστεί για τη μαρτυρία του Ιησού και για τον λόγο του Θεού, και που δεν είχαν προσκυνήσει το θηρίο [...] και έζησαν και βασίλευσαν μαζί με τον Χριστό χίλια χρόνια [...]
Στο τέλος αυτής της περιόδου —της Χιλιετίας με την αυστηρή έννοια της λέξης— ακολουθούν η γενική ανάσταση των νεκρών και η Έσχατη Κρίση, όταν όσοι δεν βρίσκονται γραμμένοι στο βιβλίο της ζωής ρίχνονται στη λίμνη της φωτιάς και η Νέα Ιερουσαλήμ κατεβαίνει από τον ουρανό, για να γίνει κατοικία των Αγίων για πάντα:
Και είδα νέο ουρανό και νέα γη· διότι ο πρώτος ουρανός και η πρώτη γη είχαν παρέλθει· και θάλασσα δεν υπήρχε πια. Και εγώ, ο Ιωάννης, είδα την αγία πόλη, τη νέα Ιερουσαλήμ, να κατεβαίνει από τον Θεό, από τον ουρανό, ετοιμασμένη σαν νύφη στολισμένη για τον άνδρα της. Και άκουσα μεγάλη φωνή από τον ουρανό να λέει: Ιδού, η σκηνή του Θεού είναι μαζί με τους ανθρώπους, και θα κατοικήσει μαζί τους, και αυτοί θα είναι λαός του, και ο ίδιος ο Θεός θα είναι μαζί τους και θα είναι Θεός τους. Και ο Θεός θα σκουπίσει κάθε δάκρυ από τα μάτια τους· και δεν θα υπάρχει πια θάνατος, ούτε λύπη ούτε κραυγή, ούτε θα υπάρχει πια πόνος· διότι τα πρώτα παρήλθαν. Και εκείνος που καθόταν πάνω στον θρόνο είπε: Ιδού, κάνω τα πάντα νέα. [...] Και με μετέφερε εν πνεύματι σε ένα μεγάλο και ψηλό βουνό, και μου έδειξε τη μεγάλη πόλη, την αγία Ιερουσαλήμ, να κατεβαίνει από τον ουρανό, από τον Θεό, έχοντας τη δόξα του Θεού· και το φως της ήταν όμοιο με πολύτιμο λίθο, σαν λίθο ίασπη, καθαρό σαν κρύσταλλο [...]
Το πόσο κυριολεκτικά μπορούσαν οι άνθρωποι να εκλάβουν αυτή την προφητεία και με πόσο πυρετώδη ενθουσιασμό μπορούσαν να αναμένουν την εκπλήρωσή της φαίνεται από το κίνημα που είναι γνωστό ως Μοντανισμός. Το 156 μ.Χ. συνέβη στη Φρυγία ένας κάποιος Μοντανός να δηλώσει ότι ήταν η ενσάρκωση του Αγίου Πνεύματος, εκείνου του «Πνεύματος της Αλήθειας» που, σύμφωνα με το τέταρτο Ευαγγέλιο, επρόκειτο να αποκαλύψει τα μέλλοντα. Σύντομα συγκεντρώθηκαν γύρω του ορισμένοι εκστατικοί, πολύ επιρρεπείς σε οραματικές εμπειρίες, τις οποίες πίστευαν με βεβαιότητα ότι ήταν θείας προέλευσης και στις οποίες μάλιστα έδωσαν το όνομα «Τρίτη Διαθήκη».
Το θέμα των φωτισμών τους ήταν η επικείμενη έλευση της Βασιλείας: η Νέα Ιερουσαλήμ επρόκειτο να κατεβεί από τους ουρανούς πάνω στο φρυγικό έδαφος, όπου θα γινόταν η κατοικία των Αγίων. Οι Μοντανιστές, λοιπόν, καλούσαν όλους τους Χριστιανούς στη Φρυγία, για να περιμένουν εκεί τη Δευτέρα Παρουσία, με νηστεία και προσευχή και πικρή μετάνοια. Ήταν ένα έντονα ασκητικό κίνημα, που διψούσε για πόνο και ακόμη και για μαρτύριο· διότι δεν ήταν άραγε, πάνω απ’ όλα, οι μάρτυρες αναστημένοι εν σαρκί εκείνοι που επρόκειτο να είναι κάτοικοι της Χιλιετίας;
Τίποτε δεν ευνοούσε τόσο τη διάδοση του Μοντανισμού όσο ο διωγμός· και όταν, από το έτος 177 και εξής, οι Χριστιανοί διώκονταν ξανά σε πολλές επαρχίες της Αυτοκρατορίας, ο Μοντανισμός έπαψε ξαφνικά να είναι απλώς τοπικό κίνημα και εξαπλώθηκε πολύ μακριά, όχι μόνο στη Μικρά Ασία αλλά και στην Αφρική, στη Ρώμη και ακόμη και στη Γαλατία. Αν και οι Μοντανιστές δεν προσέβλεπαν πλέον στη Φρυγία, η βεβαιότητά τους για την επικείμενη εμφάνιση της Νέας Ιερουσαλήμ παρέμενε ακλόνητη· και αυτό ίσχυε ακόμη και για τον Τερτυλλιανό, τον πιο διάσημο θεολόγο της Δύσης εκείνη την εποχή, όταν προσχώρησε στο κίνημα.
Στα πρώτα χρόνια του τρίτου αιώνα βρίσκουμε τον Τερτυλλιανό⁶ να γράφει για ένα θαυμαστό σημείο: στην Ιουδαία είχε φανεί στον ουρανό μια τειχισμένη πόλη, κάθε πρωί για σαράντα ημέρες, η οποία χανόταν καθώς προχωρούσε η ημέρα· και αυτό ήταν βέβαιο σημάδι ότι η Ουράνια Ιερουσαλήμ επρόκειτο να κατεβεί. Ήταν το ίδιο όραμα που —όπως θα δούμε— επρόκειτο να υπνωτίσει τις μάζες των Λαϊκών Σταυροφοριών, καθώς κοπίαζαν προς την Ιερουσαλήμ, περίπου εννέα αιώνες αργότερα.
Προσδοκώντας τη Δευτέρα Παρουσία από ημέρα σε ημέρα και από εβδομάδα σε εβδομάδα, οι Μοντανιστές ακολουθούσαν τα ίχνη πολλών, ίσως των περισσότερων, από τους πρώτους Χριστιανούς· ακόμη και το Βιβλίο της Αποκάλυψης εξακολουθούσε να περιμένει ότι αυτό θα συνέβαινε «σύντομα». Στα μέσα του δεύτερου αιώνα, ωστόσο, μια τέτοια στάση άρχιζε να γίνεται κάπως ασυνήθιστη. Ο τόνος της Δευτέρας Επιστολής του Πέτρου, που γράφτηκε γύρω στο 150 μ.Χ., είναι διστακτικός: από συμπόνια, ο Χριστός μπορεί να καθυστερήσει «έως ότου όλοι έλθουν σε μετάνοια». Συγχρόνως άρχισε μια διαδικασία με την οποία χριστιανικές αποκαλύψεις που μέχρι τότε απολάμβαναν κανονική αυθεντία στερήθηκαν αυτή την αυθεντία, ώσπου επέζησε μόνο το Βιβλίο της Αποκάλυψης — και αυτό μόνο επειδή αποδιδόταν λανθασμένα στον άγιο Ιωάννη.
Και όμως, αν ένας αυξανόμενος αριθμός Χριστιανών σκεφτόταν τη Χιλιετία ως μακρινό μάλλον παρά ως επικείμενο γεγονός, πολλοί εξακολουθούσαν να είναι πεπεισμένοι ότι θα ερχόταν με το πλήρωμα του χρόνου. Ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας, ο οποίος ασφαλώς δεν ήταν Μοντανιστής, καθιστά το σημείο αρκετά σαφές στον Διάλογο με τον Ιουδαίο Τρύφωνα. Εκεί βάζει τον Ιουδαίο συνομιλητή του να ρωτά: «Εσείς οι Χριστιανοί υποστηρίζετε πραγματικά ότι αυτός ο τόπος, η Ιερουσαλήμ, θα ανοικοδομηθεί ξανά, και πιστεύετε πραγματικά ότι ο λαός σας θα συναθροιστεί εδώ με χαρά, υπό τον Χριστό, και μαζί με τους πατριάρχες και τους προφήτες;» Στο οποίο ο Ιουστίνος απαντά ότι, ενώ δεν έχουν όλοι οι αληθινοί Χριστιανοί αυτή την πεποίθηση, ο ίδιος και πολλοί άλλοι είναι ενωμένοι στη βέβαιη πίστη ότι οι Άγιοι θα ζήσουν πράγματι χίλια χρόνια σε μια ανοικοδομημένη, στολισμένη και διευρυμένη Ιερουσαλήμ.
Μακρινή ή επικείμενη, η Βασιλεία των Αγίων μπορούσε αναμφίβολα να φανταστεί κανείς με πολλούς διαφορετικούς τρόπους, από τους πιο υλικούς έως τους πιο πνευματικούς· όμως ασφαλώς οι φαντασίες πολλών, ακόμη και από τους πιο μορφωμένους Χριστιανούς, ήταν αρκετά υλικές. Ένα πρώιμο δείγμα αυτών των φαντασιώσεων παρέχεται από τον «Αποστολικό Πατέρα» Παπία, ο οποίος πιθανότατα γεννήθηκε γύρω στο 60 μ.Χ. και ίσως είχε καθίσει στα πόδια του αγίου Ιωάννη. Αυτός ο Φρύγας ήταν άνθρωπος μάθησης, ο οποίος αφιερώθηκε στη διατήρηση μαρτυριών από πρώτο χέρι για τη διδασκαλία του Χριστού. Αν και η χιλιαστική προφητεία που αποδίδει στον Χριστό είναι νόθη —αντίστοιχά της βρίσκονται σε διάφορες εβραϊκές αποκαλύψεις, όπως του Βαρούχ—, παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον, επειδή δείχνει τι, σε κάθε περίπτωση, περίμεναν ορισμένοι μορφωμένοι και σοβαροί Χριστιανοί της υποαποστολικής εποχής — και τι, επιπλέον, μπορούσαν να πιστεύουν ότι περίμενε ο ίδιος ο Χριστός:
Θα έρθουν ημέρες κατά τις οποίες θα εμφανιστούν άμπελοι, καθεμιά έχοντας δέκα χιλιάδες βλαστούς, και σε κάθε βλαστό δέκα χιλιάδες κληματίδες, και σε κάθε αληθινή κληματίδα δέκα χιλιάδες κλαδιά, και σε κάθε κλαδί δέκα χιλιάδες σταφύλια, και κάθε σταφύλι θα δίνει είκοσι πέντε μετρητές κρασί. Και όταν κάποιος από τους Αγίους πιάσει ένα τσαμπί, ένα άλλο τσαμπί θα φωνάξει: «Εγώ είμαι καλύτερο τσαμπί, πάρε εμένα· ευλόγησε τον Κύριο μέσω εμού». Παρομοίως, είπε ο Κύριος ότι ένας κόκκος σιταριού θα βγάζει δέκα χιλιάδες στάχυα, και κάθε στάχυ θα έχει δέκα χιλιάδες κόκκους, και κάθε κόκκος θα δίνει δέκα λίβρες από το καλύτερο αλεύρι, καθαρό και αγνό· και τα μήλα και οι σπόροι και το χορτάρι θα παράγουν σε ανάλογες αναλογίες· και όλα τα ζώα, τρεφόμενα μόνο με όσα λάμβαναν από τη γη, θα γίνουν ειρηνικά και φιλικά μεταξύ τους, και εντελώς υποταγμένα στον άνθρωπο. Αυτά λοιπόν είναι πιστευτά στους πιστούς. Και ο Ιούδας, όντας άπιστος προδότης, ρώτησε: «Πώς θα πραγματοποιηθεί τέτοια αύξηση από τον Κύριο;» Αλλά ο Κύριος απάντησε: «Θα τα δουν όσοι θα έλθουν σε εκείνους τους καιρούς».
Ο Ειρηναίος, ο οποίος ήταν επίσης γηγενής της Μικράς Ασίας, έφερε μαζί του αυτές τις προφητείες όταν ήρθε να εγκατασταθεί στη Γαλατία προς το τέλος του δεύτερου αιώνα. Ως επίσκοπος Λυών και διακεκριμένος θεολόγος, πιθανότατα έκανε περισσότερα από οποιονδήποτε άλλον για να καθιερώσει τη χιλιαστική προοπτική στη Δύση. Τα καταληκτικά κεφάλαια της ογκώδους πραγματείας του Κατά των αιρέσεων αποτελούν μια συνολική ανθολογία μεσσιανικών και χιλιαστικών προφητειών, αντλημένων από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη —και περιλαμβάνουν επίσης το χωρίο από τον Παπία⁷. Κατά τη γνώμη του Ειρηναίου, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ορθοδοξίας να πιστεύει κανείς ότι αυτά τα πράγματα θα συμβούν πράγματι πάνω σε αυτή τη γη, προς όφελος τόσο των δικαίων νεκρών, που θα αναστηθούν, όσο και των δικαίων ζωντανών. Και ο λόγος που δίνει για την πεποίθησή του δείχνει ότι ο ρόλος που έπαιζαν οι αντισταθμιστικές φαντασιώσεις δεν ήταν μικρότερος απ’ ό,τι στις ημέρες του «ονείρου του Δανιήλ»:
Διότι είναι δίκαιο μέσα σε εκείνη ακριβώς τη δημιουργία όπου κοπίασαν και θλίφθηκαν και δοκιμάστηκαν με κάθε τρόπο μέσω του πάθους, μέσα σε αυτή να λάβουν την ανταμοιβή του πάθους τους· και μέσα σε εκείνη ακριβώς τη δημιουργία όπου θανατώθηκαν για την αγάπη του Θεού, μέσα σε αυτή να αναζωογονηθούν ξανά· και μέσα σε εκείνη ακριβώς τη δημιουργία όπου υπέμειναν δουλεία, μέσα σε αυτή επίσης να βασιλεύσουν. Διότι ο Θεός είναι πλούσιος σε όλα, και όλα είναι δικά του. Είναι λοιπόν πρέπον η ίδια η δημιουργία, αποκαθιστάμενη στην πρωταρχική της κατάσταση, να βρίσκεται χωρίς περιορισμό υπό την κυριαρχία των δικαίων [...]
Το πρότυπο παρέμενε ακόμη το ίδιο τον τέταρτο αιώνα. Όταν ο εύγλωττος Λακτάντιος⁸ ανέλαβε να κερδίσει προσηλύτους στον Χριστιανισμό, δεν δίστασε να ενισχύσει την ελκυστικότητα της Χιλιετίας με την ελκυστικότητα μιας αιματηρής εκδίκησης εναντίον των αδίκων:
Αλλά εκείνος ο μανιακός —ο Αντίχριστος—, φλεγόμενος από αδυσώπητη οργή, θα οδηγήσει στρατό και θα πολιορκήσει το βουνό όπου οι δίκαιοι έχουν καταφύγει. Και όταν δουν ότι πολιορκούνται, θα φωνάξουν δυνατά στον Θεό για βοήθεια, και ο Θεός θα τους ακούσει και θα τους στείλει ελευθερωτή. Τότε οι ουρανοί θα ανοιχθούν μέσα σε καταιγίδα, και ο Χριστός θα κατεβεί με μεγάλη δύναμη· και μια πύρινη λαμπρότητα θα προπορεύεται μπροστά του, και αναρίθμητο πλήθος αγγέλων· και όλο εκείνο το πλήθος των ασεβών θα αφανιστεί, και χείμαρροι αίματος θα ρεύσουν. [...] Όταν επέλθει ειρήνη και κατασταλεί κάθε κακό, εκείνος ο δίκαιος και νικηφόρος Βασιλιάς θα πραγματοποιήσει μεγάλη κρίση πάνω στη γη των ζώντων και των νεκρών, και θα παραδώσει όλους τους εθνικούς λαούς σε δουλεία υπό τους δικαίους που είναι ζωντανοί, και θα αναστήσει τους δικαίους νεκρούς σε αιώνια ζωή, και ο ίδιος θα βασιλεύσει μαζί τους πάνω στη γη, και θα θεμελιώσει την Αγία Πόλη, και αυτή η βασιλεία των δικαίων θα διαρκέσει χίλια χρόνια.
Σε όλο αυτό το διάστημα τα άστρα θα είναι λαμπρότερα, και η λαμπρότητα του ήλιου θα αυξηθεί, και η σελήνη δεν θα φθίνει. Τότε η βροχή της ευλογίας θα κατεβαίνει από τον Θεό πρωί και βράδυ, και η γη θα φέρει όλους τους καρπούς χωρίς κόπο του ανθρώπου. Μέλι άφθονο θα στάζει από τους βράχους, πηγές γάλακτος και κρασιού θα αναβλύζουν. Τα θηρία των δασών θα αποβάλουν την αγριότητά τους και θα γίνουν ήμερα [...] κανένα ζώο δεν θα ζει πλέον με αιματοχυσία. Διότι ο Θεός θα παρέχει σε όλα άφθονη και αθώα τροφή.
Στις σελίδες του Κομμοδιανού, ενός πολύ κατώτερου Λατίνου ποιητή, πιθανότατα του πέμπτου αιώνα, οι συνηθισμένες φαντασιώσεις εκδίκησης και θριάμβου ξαφνικά αποκρυσταλλώνονται σε μια παρόρμηση να πάρει κανείς τα όπλα και να πολεμήσει — μια πρώτη προαναγγελία του σταυροφορικού χιλιασμού που επρόκειτο να ξεσπάσει στην Ευρώπη κατά τον ύστερο Μεσαίωνα. Διότι, κατά τον Κομμοδιανό, όταν ο Χριστός επιστρέψει, δεν θα είναι επικεφαλής αγγελικής στρατιάς, αλλά των απογόνων των δέκα χαμένων φυλών του Ισραήλ, οι οποίες έχουν επιβιώσει σε κρυφούς τόπους, άγνωστους στον υπόλοιπο κόσμο.
Αυτός ο «κρυφός, έσχατος, άγιος λαός» παρουσιάζεται ως μια εξαιρετικά ενάρετη κοινότητα, που δεν γνωρίζει τίποτε από μίσος, απάτη ή λαγνεία, και που φθάνει την αποστροφή της προς την αιματοχυσία μέχρι το σημείο της χορτοφαγίας. Είναι επίσης μια θεϊκά ευνοημένη κοινότητα, διότι είναι εντελώς απρόσβλητη από κόπωση, ασθένεια και πρόωρο θάνατο. Τώρα αυτή η στρατιά σπεύδει να ελευθερώσει την Ιερουσαλήμ, «την αιχμάλωτη μητέρα». «Έρχονται με τον Βασιλιά του Ουρανού. [...] Όλη η δημιουργία χαίρεται βλέποντας τον ουράνιο λαό». Τα βουνά ισοπεδώνονται μπροστά τους, πηγές αναβλύζουν κατά μήκος της πορείας τους, σύννεφα υποκλίνονται για να τους προστατεύσουν από τον ήλιο.
Αλλά αυτοί οι Άγιοι είναι άγριοι πολεμιστές, ακαταμάχητοι στον πόλεμο. Μαινόμενοι σαν λιοντάρια, ερημώνουν τις χώρες που διασχίζουν, ανατρέπουν τα έθνη και καταστρέφουν τις πόλεις. «Με την άδεια του Θεού» λεηλατούν χρυσό και ασήμι, ψάλλοντας ύμνους για τις χάριτες που τους παραχωρούνται τόσο πλούσια. Ο Αντίχριστος, τρομοκρατημένος, φεύγει προς τα βόρεια μέρη και επιστρέφει επικεφαλής στρατού οπαδών, οι οποίοι είναι προφανώς εκείνοι οι μυθικοί και φοβεροί λαοί που είναι γνωστοί συλλογικά ως Γωγ και Μαγώγ⁹, τους οποίους ο Μέγας Αλέξανδρος υποτίθεται ότι είχε φυλακίσει στον απώτατο Βορρά.
Αλλά ο Αντίχριστος ηττάται από τους αγγέλους του Θεού και ρίχνεται στην κόλαση· οι αρχηγοί του υποβιβάζονται σε δούλους του Αγίου Λαού και έτσι, αργότερα, και οι λίγοι επιζώντες της Έσχατης Κρίσης. Όσο για τον ίδιο τον Άγιο Λαό, ζει για πάντα σε μια Αγία Ιερουσαλήμ —αθάνατος και αγέραστος, παντρεύεται και γεννά, απρόσβλητος από βροχή ή κρύο, ενώ γύρω του μια γη που ανανεώνεται αδιάκοπα χύνει τους καρπούς της.
Σημειώσεις:
1.Ύστερος Μεσαίωνας: ελλείψει καλύτερων όρων, ο όρος «Μεσαίωνας» χρησιμοποιήθηκε εδώ για την περίοδο ανάμεσα, περίπου, στην πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στη Δύση και τη Μεταρρύθμιση· και ο όρος «ύστερος Μεσαίωνας» με αρκετά ευρεία έννοια, για την περίοδο από περίπου το 1100 έως τη Μεταρρύθμιση. Για γενικές επισκοπήσεις της ιουδαιοχριστιανικής παράδοσης της χιλιαστικής και μεσσιανικής προφητείας: Case, Döllinger (MW), Gry, Hübscher, Hundeshagen, Nigg (1)· για την ανάπτυξη της εβραϊκής θρησκείας: Oesterley και Robinson, και ειδικότερα για την εβραϊκή και ιουδαϊκή εσχατολογία: MacCulloch (1), σσ. 376-381. Η πιθανή σύνδεση ανάμεσα στην περσική —μαζδαϊκή— και την ιουδαιοχριστιανική εσχατολογία και αποκαλυπτική εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των ειδικών. Για αντίθετες απόψεις: Söderblom, σσ. 270-320, και Cumont, σσ. 64-96· ενώ πιο πρόσφατα τα επιχειρήματα του Cumont υπέρ μιας τέτοιας σύνδεσης έγιναν δεκτά από τον Eliade, σ. 126, και απορρίφθηκαν από τον Vulliaud, σ. 33.
2.«θα είναι διαφορετικό...»: Δανιήλ 7, 23. «ήρθε με τα σύννεφα...»: στο ίδιο, 13-14, 27. Ιουδαϊκή αποκαλυπτική: Φυσικά, δεν ασχολούνται όλες οι ιουδαϊκές αποκαλύψεις με φαντασιώσεις αυτού του είδους.
3.Για την ανάπτυξη των εβραϊκών και ιουδαϊκών φαντασιώσεων περί Μεσσία: Klausner· αλλά πρβλ., για τις προεξοριστικές τους απαρχές, Johnson. Ezra-Apocalypse, XI-XIII, σσ. 608-619. Baruch-Apocalypse, XXXIX-XL, σ. 501· LXXII-LXXIV, σ. 518· XXIX, σσ. 497-498.
4.Ιώσηπος, Βιβλίο VI, κεφ. V —τόμ. II, σ. 108. Για τους ιουδαίους ψευδομεσσίες: Hyamson. «Διότι ο Υιός του Ανθρώπου...»: Ματθαίος 16, 27-28 —= Λουκάς 9, 27. Πρβλ. Ματθαίος 10, 23. Για τις δύο εποχές: Vulliaud, σσ. 45 κ.ε. Για μια προφητεία της Δευτέρας Παρουσίας, αποδιδόμενη στον Χριστό, αλλά που ανήκει εξ ολοκλήρου στην παράδοση της ιουδαϊκής αποκαλυπτικής: Μάρκος 13 —= Ματθαίος 24, Λουκάς 21· φαίνεται να χρονολογείται από τη δεκαετία του 50. Για τη διάδοση του Βαρούχ ανάμεσα στους Χριστιανούς: Charles, τόμ. II, σ. 470.
5.Αποκάλυψη 13, 1, 7-8, 11, 13, 14· 19, 11, 14-15, 19-21· 20, 4· 21, 1-5, 10-11. «Πνεύμα της Αλήθειας»: Ιωάννης 15, 26· 16, 13.
6.Τερτυλλιανός, στήλες 355-356. «σύντομα»: Αποκάλυψη 22, 6· και πρβλ. στο ίδιο, 7, 20. «έως ότου όλοι...»: Β΄ Πέτρου 3, 9. Ιουστίνος Μάρτυρας, κεφ. lxxx, στήλες 664-668.
7.Παπίας, στήλες 1258-1259. Αυτό το απόσπασμα διασώζεται στον Ειρηναίο, στήλες 1213-1214. Πρβλ. Baruch-Apocalypse, XXIX, σ. 498. Ειρηναίος, βιβλ. V, κεφ. xxxii-xxxiv. Το παρατιθέμενο χωρίο βρίσκεται στη στήλη 1210.
8.Λακτάντιος (2), στήλες 1090-1092. Το χωρίο είναι συμπύκνωση από τον Λακτάντιο (1), Divinae Institutiones, βιβλ. VII, κεφ. XX, xxiv, xxvi· βλ. ιδίως κεφ. xxiv, στήλες 808-811. Κομμοδιανός (1), σσ. 53-61· και (2), σσ. 175-180. Ο πέμπτος αιώνας θεωρείται πλέον πιθανότερη χρονολογία για τον Κομμοδιανό από τον τρίτο· πρβλ. Oxford Classical Dictionary, 1949, σ. 222.
9.Γωγ και Μαγώγ: Αυτοί οι λαοί συνέχισαν να εμφανίζονται στην αποκαλυπτική λογοτεχνία σε όλο τον Μεσαίωνα· πρβλ. Bousset (2), σσ. 113-131, και Peuckert, σσ. 164-171. Αρχικά πιστευόταν ότι ζούσαν στον απώτατο Βορρά· αργότερα τοποθετήθηκαν πίσω από τον Καύκασο και έτσι μπορούσαν εύκολα να ταυτιστούν με τις ορδές που κατά καιρούς έβγαιναν από την κεντρική Ασία. Για την προέλευση της ιδέας βλ. Ιεζεκιήλ 38-39 και Αποκάλυψη 20, 8-9.
Η αποκαλυπτική παράδοση στη μεσαιωνική Ευρώπη
Συντακτικό Προσωπικό