Συνέχεια από Σάββατο 21. Φεβρουαρίου 2026
Οι συγκρούσεις του εσωτερικού μας κόσμου 14
Karen Horney: Our inner conflicts
ΜΕΡΟΣ Β΄
Συνέπειες Άλυτων Συγκρούσεων
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΩΔΕΚΑΤΟ
Σαδιστικές Τάσεις
Τα άτομα που βρίσκονται υπό την επιρροή μιας νευρωτικής απελπισίας καταφέρνουν να «συνεχίζουν» με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Αν η ικανότητά τους για δημιουργία δεν έχει υποστεί σοβαρή βλάβη από τη νεύρωσή τους, μπορεί να συμφιλιωθούν σχετικά συνειδητά με την κατάσταση της προσωπικής τους ζωής και να συγκεντρωθούν σε έναν τομέα όπου μπορούν να είναι παραγωγικά. Μπορεί να βυθιστούν σε ένα κοινωνικό ή θρησκευτικό κίνημα ή στο έργο ενός οργανισμού. Η εργασία τους μπορεί να είναι χρήσιμη· το γεγονός ότι τους λείπει ο ενθουσιασμός μπορεί να αντισταθμίζεται από το ότι δεν έχουν προσωπικά συμφέροντα να εξυπηρετήσουν.
Άλλοι, προσαρμοζόμενοι στο ιδιαίτερο πλαίσιο της ζωής τους, μπορεί να σταματήσουν να το αμφισβητούν χωρίς όμως να του αποδίδουν ιδιαίτερο νόημα, προσπαθώντας απλώς να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Ο John Marquand περιγράφει αυτού του είδους τη ζωή στο So Little Time. Πιστεύω ότι πρόκειται για την κατάσταση που ο Erich Fromm αποκαλεί «κατάσταση ελλείμματος», σε αντίθεση με τη νεύρωση. Εγώ, ωστόσο, την ερμηνεύω ως αποτέλεσμα νευρωτικών διεργασιών.
Από την άλλη, μπορεί να εγκαταλείψουν κάθε σοβαρή ή ελπιδοφόρα επιδίωξη και να στραφούν στα περιθώρια της ζωής, προσπαθώντας να αρπάξουν από αυτήν κάποιο μικρό κομμάτι απόλαυσης, βρίσκοντας ενδιαφέρον σε ένα χόμπι ή σε περιστασιακές απολαύσεις, όπως το καλό φαγητό, το εύθυμο ποτό, μικρές ερωτικές περιπέτειες. Ή μπορεί να παρασυρθούν και να εκφυλιστούν, να διαλυθούν. Ανίκανοι να εργαστούν με συνέπεια, καταφεύγουν στο ποτό, στον τζόγο, στην πορνεία. Το είδος του αλκοολισμού που περιγράφει ο Charles Jackson στο The Lost Week-End θα αντιπροσώπευε ένα τελικό στάδιο μιας τέτοιας κατάστασης. Στο πλαίσιο αυτό θα ήταν ίσως ενδιαφέρον να εξεταστεί κατά πόσο μια ασυνείδητη αποφασιστικότητα για αυτοκαταστροφή μπορεί να συμβάλλει ψυχικά σε χρόνιες ασθένειες όπως η φυματίωση και ο καρκίνος.
Τέλος, άτομα χωρίς ελπίδα μπορεί να στραφούν στην καταστροφή, επιχειρώντας ταυτόχρονα μια μορφή αποκατάστασης μέσω μιας ζωής που ζουν έμμεσα, δια αντιπροσώπου. Κατά τη γνώμη μου, αυτό είναι το νόημα των σαδιστικών τάσεων.
Επειδή ο Freud θεωρούσε τις σαδιστικές τάσεις ενστικτώδεις, το ψυχαναλυτικό ενδιαφέρον έχει εστιάσει κυρίως στις λεγόμενες σαδιστικές διαστροφές. Τα σαδιστικά πρότυπα στις καθημερινές σχέσεις, αν και δεν αγνοήθηκαν, δεν έχουν οριστεί με ακρίβεια. Κάθε μορφή διεκδικητικής ή επιθετικής συμπεριφοράς θεωρείται ως τροποποίηση ή εξύψωση ενστικτωδών σαδιστικών τάσεων. Ο Freud, για παράδειγμα, θεωρούσε την επιδίωξη της εξουσίας ως τέτοια εξύψωση. Είναι αλήθεια ότι η επιδίωξη της εξουσίας μπορεί να είναι σαδιστική· αλλά σε ένα άτομο που βλέπει τη ζωή ως μάχη όλων εναντίον όλων, μπορεί απλώς να αντιπροσωπεύει αγώνα επιβίωσης. Στην πραγματικότητα, δεν χρειάζεται καν να είναι νευρωτική.
Το αποτέλεσμα αυτής της έλλειψης διάκρισης είναι ότι δεν διαθέτουμε ούτε μια συνολική εικόνα των μορφών που μπορεί να λάβουν οι σαδιστικές στάσεις ούτε σαφή κριτήρια για το τι ακριβώς είναι σαδιστικό. Αφήνεται σε μεγάλο βαθμό στην ατομική διαίσθηση να καθορίσει τι μπορεί να ονομαστεί σωστά σαδισμός και τι όχι — μια κατάσταση που δύσκολα ευνοεί την ορθή παρατήρηση.
Το απλό γεγονός ότι κάποιος πληγώνει άλλους δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη σαδιστικής τάσης. Ένα άτομο μπορεί να εμπλέκεται σε έναν προσωπικό ή γενικό αγώνα, κατά τη διάρκεια του οποίου αναγκάζεται να πληγώσει όχι μόνο τους αντιπάλους του αλλά και τους συνεργάτες του. Η εχθρότητα προς τους άλλους μπορεί επίσης να είναι απλώς αντιδραστική. Κάποιος μπορεί να νιώσει πληγωμένος ή φοβισμένος και να θελήσει να ανταποδώσει με δύναμη που, αν και δυσανάλογη προς την αντικειμενική πρόκληση, είναι υποκειμενικά σύμφωνη με αυτήν. Είναι εύκολο, ωστόσο, να εξαπατήσει κανείς τον εαυτό του: συχνά προβάλλεται μια δικαιολογημένη αντίδραση ενώ στην πραγματικότητα λειτουργούσε σαδιστική τάση. Η δυσκολία διάκρισης του ενός από το άλλο δεν σημαίνει ότι η αντιδραστική εχθρότητα δεν υπάρχει.
Τέλος, υπάρχουν όλες εκείνες οι επιθετικές τακτικές του τύπου του ατόμου που αισθάνεται ότι αγωνίζεται για επιβίωση. Δεν θα ονόμαζα καμία από αυτές τις μορφές επιθετικότητας σαδιστική· μπορεί να προκύψει πόνος ή ζημία, αλλά η πρόκλησή τους είναι αναπόφευκτο παραπροϊόν και όχι κύρια πρόθεση. Με απλά λόγια, παρότι αυτές οι πράξεις είναι επιθετικές ή ακόμη και εχθρικές, δεν διαπράττονται με μικροπρέπεια. Δεν υπάρχει συνειδητή ή ασυνείδητη ικανοποίηση από το ίδιο το γεγονός της πρόκλησης πόνου.
Αντιθέτως, ας εξετάσουμε ορισμένες τυπικές σαδιστικές στάσεις. Μπορούμε να τις παρατηρήσουμε καλύτερα σε άτομα που είναι σχετικά ανεμπόδιστα στην έκφραση των σαδιστικών τους τάσεων προς τους άλλους, είτε έχουν συνείδηση αυτών είτε όχι. Όταν, στα ακόλουθα, μιλώ για ένα σαδιστικό άτομο, εννοώ κάποιον του οποίου οι στάσεις προς τους άλλους είναι κυρίως σαδιστικές.
Ένα τέτοιο άτομο μπορεί να θέλει να υποδουλώσει τους άλλους ή ιδίως τον σύντροφό του. Το «θύμα» του πρέπει να είναι σκλάβος ενός υπερανθρώπου, ένα πλάσμα χωρίς δικές του επιθυμίες, συναισθήματα ή πρωτοβουλία, χωρίς καμία αξίωση απέναντι στον «κύριο». Αυτή η τάση μπορεί να πάρει τη μορφή διαμόρφωσης ή «εκπαίδευσης» του θύματος, όπως ο καθηγητής Higgins στο Pygmalion διαμορφώνει την Eliza. Στην καλύτερη περίπτωση μπορεί να έχει ορισμένες δημιουργικές πλευρές, όπως στη σχέση γονέων με παιδιά ή δασκάλων με μαθητές. Περιστασιακά εμφανίζεται και στις σεξουαλικές σχέσεις, ιδιαίτερα όταν ο σαδιστικός σύντροφος είναι ο πιο ώριμος. Μερικές φορές είναι εμφανής σε ομοφυλοφιλικές σχέσεις μεταξύ ενός μεγαλύτερου και ενός νεότερου άνδρα.
Αλλά ακόμη και εκεί «τα κέρατα του διαβόλου» θα φανούν αν ο «σκλάβος» δείξει οποιαδήποτε πρόθεση να ακολουθήσει τον δικό του δρόμο, να έχει φίλους ή ενδιαφέροντα δικά του. Συχνά, αν και όχι πάντα, ο «κύριος» βασανίζεται από κτητική ζήλια και τη χρησιμοποιεί ως μέσο βασανισμού. Είναι χαρακτηριστικό αυτών των σαδιστικών σχέσεων ότι η διατήρηση του ελέγχου πάνω στο θύμα έχει μεγαλύτερη σημασία από την ίδια τη ζωή του σαδιστή. Θα παραμελήσει την καριέρα του, θα στερηθεί απολαύσεις ή πλεονεκτήματα, αντί να παραχωρήσει στον σύντροφο οποιαδήποτε ανεξαρτησία.
Οι τρόποι με τους οποίους κρατιέται ο σύντροφος υποδουλωμένος είναι χαρακτηριστικοί. Ποικίλλουν μέσα σε ένα σχετικά περιορισμένο φάσμα και εξαρτώνται από τη δομή της προσωπικότητας και των δύο μελών. Το σαδιστικό άτομο θα δώσει στον σύντροφο μόνο ό,τι χρειάζεται ώστε η σχέση να φαίνεται ότι αξίζει τον κόπο. Θα ικανοποιήσει ορισμένες ανάγκες του — σπάνια όμως περισσότερες από όσες απαιτούνται για να τον διατηρεί, ψυχικά μιλώντας, σε ένα ελάχιστο επίπεδο επιβίωσης. Και θα του τονίσει τη μοναδικότητα αυτών που του προσφέρει. Κανείς άλλος, θα επισημάνει, δεν θα μπορούσε να του δώσει τόση κατανόηση, τόση στήριξη, τόση σεξουαλική ικανοποίηση ή τόσα ενδιαφέροντα· κανείς άλλος, μάλιστα, δεν θα τον ανεχόταν.
Μπορεί επίσης να τον κρατά με το δέλεαρ καλύτερων καιρών — ρητά ή άρρητα θα υποσχεθεί αγάπη, γάμο, καλύτερη οικονομική κατάσταση ή καλύτερη μεταχείριση. Μερικές φορές θα τονίσει τη δική του ανάγκη για τον σύντροφο και θα τον προσεγγίσει από αυτήν την πλευρά. Όλες αυτές οι τακτικές είναι τόσο πιο αποτελεσματικές όσο, με την κτητικότητα και την υποτίμηση, απομονώνει τον σύντροφο από τους άλλους. Αν ο τελευταίος γίνει αρκετά εξαρτημένος, μπορεί τελικά να απειλήσει ότι θα τον εγκαταλείψει.
Φυσικά, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τι συμβαίνει σε μια τέτοια σχέση χωρίς να λάβουμε υπόψη και τα χαρακτηριστικά του συντρόφου. Συχνά είναι τύπος συμμορφωτικός και φοβάται την εγκατάλειψη· ή μπορεί να είναι άτομο που έχει βαθιά καταπιέσει τις δικές του σαδιστικές ορμές και, γι’ αυτόν τον λόγο, είναι αβοήθητο — όπως θα φανεί αργότερα.
Η αμοιβαία εξάρτηση που προκύπτει από μια τέτοια κατάσταση προκαλεί δυσαρέσκεια όχι μόνο στον υποδουλωμένο αλλά και στον υποδουλωτή. Αν η ανάγκη του τελευταίου για αποστασιοποίηση είναι έντονη, δυσανασχετεί ιδιαίτερα που ο σύντροφος απορροφά τόσο πολύ τη σκέψη και την ενέργειά του. Μη συνειδητοποιώντας ότι ο ίδιος δημιούργησε αυτούς τους ασφυκτικούς δεσμούς, μπορεί να κατηγορεί τον σύντροφο ότι είναι αρπακτικός ή προσκολλημένος. Η επιθυμία του να απομακρυνθεί σε τέτοιες στιγμές είναι εξίσου έκφραση φόβου και δυσαρέσκειας όσο και μέσο εκφοβισμού.
Δεν αποσκοπεί κάθε σαδιστική ορμή στην υποδούλωση. Μια άλλη μορφή βρίσκει ικανοποίηση στο να παίζει με τα συναισθήματα ενός άλλου προσώπου σαν να ήταν όργανο. Στο μυθιστόρημά του Diary of the Seducer, ο Søren Kierkegaard δείχνει πώς ένας άνθρωπος που δεν προσδοκά τίποτε από τη δική του ζωή μπορεί να απορροφηθεί ολοκληρωτικά από το ίδιο το παιχνίδι. Ξέρει πότε να δείχνει ενδιαφέρον και πότε αδιαφορία. Είναι υπερευαίσθητος στην πρόβλεψη και παρατήρηση των αντιδράσεων της κοπέλας απέναντί του. Ξέρει τι θα διεγείρει και τι θα αναστείλει τις ερωτικές της επιθυμίες. Όμως η ευαισθησία του περιορίζεται στις απαιτήσεις του σαδιστικού παιχνιδιού: αδιαφορεί πλήρως για το τι μπορεί να σημαίνει αυτή η εμπειρία για τη ζωή της κοπέλας. Ό,τι στο μυθιστόρημα του Kierkegaard είναι συνειδητός επιδέξιος υπολογισμός, συχνότερα συμβαίνει ασυνείδητα. Αλλά πρόκειται για το ίδιο παιχνίδι έλξης και απόρριψης, γοητείας και απογοήτευσης, εξύψωσης και ταπείνωσης, χαράς και λύπης.
Ένα τρίτο χαρακτηριστικό είναι η εκμετάλλευση του συντρόφου. Η εκμετάλλευση δεν είναι κατ’ ανάγκην σαδιστική· μπορεί να χρησιμοποιείται απλώς προς όφελος κέρδους. Και στη σαδιστική εκμετάλλευση το κέρδος μπορεί να παίζει ρόλο, αλλά συχνά είναι απατηλό και εντελώς δυσανάλογο προς το συναίσθημα που επενδύεται στην επιδίωξή του. Για τον σαδιστή, η εκμετάλλευση γίνεται πάθος καθαυτό. Αυτό που μετρά είναι η εμπειρία του θριάμβου, το να υπερισχύει των άλλων.
Η ειδικά σαδιστική της χροιά φαίνεται στα μέσα που χρησιμοποιούνται για την εκμετάλλευση. Ο σύντροφος υποβάλλεται, άμεσα και έμμεσα, σε ολοένα αυξανόμενες απαιτήσεις και οδηγείται να αισθάνεται ένοχος ή ταπεινωμένος αν δεν τις ικανοποιεί. Το σαδιστικό άτομο μπορεί πάντοτε να βρει δικαιολογία για να αισθάνεται δυσαρεστημένο ή αδικημένο και, με βάση αυτό, να απαιτεί ακόμη περισσότερα. Η Hedda Gabler του Ibsen δείχνει πώς η ικανοποίηση τέτοιων απαιτήσεων δεν γεννά ποτέ ευγνωμοσύνη και πώς οι ίδιες οι απαιτήσεις συχνά υποκινούνται από την επιθυμία να πληγωθεί ο άλλος και να «μπει στη θέση του».
Μπορεί να αφορούν υλικά πράγματα ή σεξουαλικές ανάγκες ή βοήθεια για επαγγελματική ανέλιξη· μπορεί να είναι απαιτήσεις για ιδιαίτερη μεταχείριση, αποκλειστική αφοσίωση, απεριόριστη ανοχή. Δεν υπάρχει κάτι ειδικά σαδιστικό στο περιεχόμενό τους: αυτό που παραπέμπει στον σαδισμό είναι η προσδοκία ότι ο σύντροφος πρέπει, με όποια μέσα διαθέτει, να γεμίσει μια συναισθηματικά άδεια ζωή. Αυτό επίσης απεικονίζεται εύστοχα από την Hedda Gabler με τα διαρκή της παράπονα ότι πλήττει και θέλει διέγερση και συγκίνηση.
Η ανάγκη να τρέφεται, σαν βρικόλακας, από τη συναισθηματική ζωτικότητα ενός άλλου προσώπου είναι κατά κανόνα εντελώς ασυνείδητη. Πιθανότατα όμως βρίσκεται στη βάση της ορμής για εκμετάλλευση και αποτελεί το έδαφος από το οποίο τρέφονται οι εκπεφρασμένες απαιτήσεις.
Η φύση της εκμετάλλευσης γίνεται ακόμη σαφέστερη αν συνειδητοποιήσουμε ότι συνυπάρχει μια τάση ματαίωσης των άλλων. Θα ήταν λάθος να πούμε ότι το σαδιστικό άτομο δεν θέλει ποτέ να δώσει τίποτε. Υπό ορισμένες συνθήκες μπορεί να είναι ακόμη και γενναιόδωρο. Αυτό που είναι τυπικό του σαδισμού δεν είναι η φιλαργυρία με την έννοια της άρνησης προσφοράς, αλλά μια πολύ πιο ενεργητική — αν και ασυνείδητη — ώθηση να παρεμποδίζει τους άλλους: να σκοτώνει τη χαρά τους και να διαψεύδει τις προσδοκίες τους.
Κάθε ικανοποίηση ή ευθυμία του συντρόφου σχεδόν ακαταμάχητα προκαλεί τον σαδιστή να τη χαλάσει με κάποιον τρόπο. Αν ο σύντροφος ανυπομονεί να τον δει, εκείνος τείνει να είναι σκυθρωπός. Αν ο σύντροφος επιθυμεί σεξουαλική επαφή, εκείνος θα είναι ψυχρός ή ανίκανος. Μπορεί να μη χρειαστεί καν να κάνει — ή να μην κάνει — κάτι θετικό. Απλώς εκπέμποντας κατήφεια δρα ως καταθλιπτικός παράγοντας. Για να παραθέσουμε τον Aldous Huxley: «Δεν χρειαζόταν να κάνει τίποτε· αρκούσε απλώς να υπάρχει. Οι άλλοι ζάρωναν και μαύριζαν από απλή μετάδοση». Και λίγο παρακάτω: «Τι εξαίσια εκλέπτυνση της θέλησης για δύναμη, τι κομψή σκληρότητα! Και τι εκπληκτικό χάρισμα αυτής της μεταδοτικής κατήφειας που καταπνίγει και τα υψηλότερα πνεύματα και πνίγει την ίδια τη δυνατότητα της χαράς».
Εξίσου σημαντική με τα παραπάνω είναι η τάση του σαδιστικού ατόμου να υποτιμά και να ταπεινώνει τους άλλους. Διακρίνεται για την οξύτητά του στο να βλέπει ελλείψεις, να εντοπίζει αδύνατα σημεία και να τα επισημαίνει. Ξέρει διαισθητικά πού οι άλλοι είναι ευαίσθητοι και μπορούν να πληγωθούν. Και τείνει να χρησιμοποιεί αυτή τη διαίσθηση ανελέητα για υποτιμητική κριτική.
Αυτό μπορεί να εκλογικεύεται ως ειλικρίνεια ή ως επιθυμία να βοηθήσει· μπορεί να πιστεύει ότι τον απασχολούν πραγματικά αμφιβολίες για την ικανότητα ή την ακεραιότητα του άλλου — αλλά θα πανικοβληθεί αν αμφισβητηθεί η ειλικρίνεια αυτών των αμφιβολιών. Μπορεί επίσης να εμφανίζεται ως απλή καχυποψία. Ο ασθενής μπορεί να λέει: «Αν μόνο μπορούσα να εμπιστευτώ αυτό το πρόσωπο!» Αλλά αφού στα όνειρά του τον έχει μεταφράσει σε κάθε απεχθές πλάσμα, από κατσαρίδα μέχρι αρουραίο, πώς θα μπορούσε να τον εμπιστευτεί;
Με άλλα λόγια, η καχυποψία μπορεί να είναι απλώς συνέπεια της εσωτερικής υποτίμησης ενός άλλου προσώπου. Και αν το σαδιστικό άτομο δεν έχει επίγνωση της υποτιμητικής του στάσης, μπορεί να έχει συνείδηση μόνο της επακόλουθης καχυποψίας. Θα φαινόταν μάλιστα καταλληλότερο να μιλήσουμε για πάθος εύρεσης σφαλμάτων παρά απλώς για τάση.
Δεν στρέφει μόνο τον προβολέα του σε πραγματικά ελαττώματα, αλλά είναι εξαιρετικά επιδέξιος στο να εξωτερικεύει τα δικά του σφάλματα και έτσι να οικοδομεί κατηγορητήριο εναντίον του άλλου. Αν, για παράδειγμα, έχει αναστατώσει κάποιον με τη δική του συμπεριφορά, θα δείξει αμέσως ανησυχία ή ακόμη και περιφρόνηση για τη «συναισθηματική αστάθεια» εκείνου. Αν ο σύντροφος, εκφοβισμένος, δεν είναι απολύτως ειλικρινής, θα τον κατηγορήσει για μυστικοπάθεια ή ψεύδος. Θα τον κατηγορήσει ότι εξαρτάται από αυτόν, ενώ ο ίδιος έκανε τα πάντα για να τον καταστήσει εξαρτημένο.
Αυτή η υπονόμευση δεν είναι μόνο ζήτημα λόγων αλλά συνοδεύεται από κάθε είδους περιφρονητική συμπεριφορά. Ταπεινωτικές και εξευτελιστικές σεξουαλικές πρακτικές μπορεί να αποτελούν μία από τις εκφράσεις της.
Όταν οποιαδήποτε από αυτές τις ορμές ματαιώνεται — ή όταν οι ρόλοι αντιστρέφονται και το σαδιστικό άτομο αισθάνεται ότι κυριαρχείται, εκμεταλλεύεται ή περιφρονείται — μπορεί να εμφανίσει εκρήξεις σχεδόν παράφρονης οργής. Στη φαντασία του τότε κανένα βασανιστήριο δεν είναι αρκετά μεγάλο για να επιβληθεί στον «ένοχο»: μπορεί να τον κλοτσήσει, να τον χτυπήσει, να τον τεμαχίσει. Αυτές οι εκρήξεις σαδιστικής οργής μπορεί με τη σειρά τους να απωθηθούν και να δώσουν γένεση σε κατάσταση οξέος πανικού ή σε κάποια λειτουργική σωματική διαταραχή που υποδηλώνει αύξηση της εσωτερικής έντασης.
Συνεχίζεται
