Του Jean Meyendorff
Εκδόσεις Seuil
PATRISTICA SORBONENSIA
Σειρά υπό τη διεύθυνση του H.-I. Marrou
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ:
Η ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΑΛΑΜΑ
I. ΟΙ ΔΑΣΚΑΛΟΙ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ
Γρηγόριος Κύπρου — Ο Τόμος του 1285 — Από τον Γρηγόριο Κύπρου στον Παλαμά — Θεόληπτος Φιλαδελφείας — Ο Θεόληπτος και ο ησυχασμός — Αθανάσιος Α΄ — Οι μεταρρυθμίσεις του — Ο Αθανάσιος και η μοναστηριακή περιουσία — Η επιρροή του — Ο χαρακτήρας της ησυχαστικής ανανέωσης — Το όρος του Αγίου Αυξεντίου — Μοναχοί και ανθρωπιστές.
II. ΤΑ ΝΕΑΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ
Οι σπουδές του — Η μοναχική κλήση — Συνάντηση με τον μεσσαλιανισμό — Στο Άγιον Όρος — Στη Θεσσαλονίκη — Νέες επαφές με τους Βογομίλους — Στη Βέροια — Το ερημητήριο του Αγίου Σάββα — Ο Ακίνδυνος στο Άγιον Όρος — Ηγούμενος της Μονής Εσφιγμένου.
III. Ο ΒΑΡΛΑΑΜ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΟΔΟΙ ΤΟΥ 1341
Ο Βαρλαάμ — Η συνάντησή του με τους μοναχούς — Ο Ακίνδυνος ως μεσολαβητής — Η ησυχαστική μέθοδος προσευχής — Ο Βαρλαάμ στην Αβινιόν — Ο Ακίνδυνος υπερασπίζεται τους μοναχούς — Ο Αγιορειτικός Τόμος — Κατά των Μεσσαλιανών — Σύγκληση της συνόδου — Προσπάθειες συνδιαλλαγής — Το πρόβλημα των πηγών — Η στάση του πατριάρχη — Η σύνοδος του Ιουνίου του 1341 — Η υποταγή του Ακινδύνου — Η σύνοδος του Αυγούστου του 1341 — Πολιτικές περιπλοκές — Ο Συνοδικός Τόμος — Τα νοθευμένα συγγράμματα.
IV. Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ (1341–1347)
Η πολιτική κατάσταση — Ο Παλαμάς και το πραξικόπημα — Ο Παλαμάς στον Άγιο Μιχαήλ του Σωσθενίου — Στην Κωνσταντινούπολη — Διενέξεις με τον πατριάρχη — Στην Ηράκλεια — Η σύλληψη του Παλαμά — Ο Καλέκας και ο Ακίνδυνος — Η δραστηριότητα του Ακινδύνου — Η αναφορά του προς τον πατριάρχη — Ο αφορισμός του Παλαμά — Η χειροτονία του Ακινδύνου — Η σύγκρουση του πατριάρχη με την Άννα της Σαβοΐας — Η αντίδραση των παλαμιτών — Η μεταστροφή του Καλέκα — Η καθαίρεσή του — Η βυζαντινή κοινωνία απέναντι στην έριδα — Οι αναποφάσιστοι — Οι αντιπαλαμίτες.
V. Ο ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΠΑΛΑΜΑΣ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
Ο Τόμος του 1347 — Η εκλογή του Ισιδώρου στον πατριαρχικό θρόνο — Η αντιπολίτευση — Οι σύνοδοι των αντιπαλαμιτών και η καταδίκη τους — Ο Παλαμάς και οι Ζηλωτές — Ο Παλαμάς και ο Στέφανος Dušan — Η είσοδος στη Θεσσαλονίκη — Ο Νικηφόρος Γρηγοράς — Σύγκληση νέας συνόδου — Πρώτη συνεδρία — Οι επόμενες συνεδρίες — Η διαμαρτυρία του Αρσενίου Τύρου — Μια δεύτερη σύνοδος — Ο Συνοδικός Τόμος του 1351 — Οι αντιτιθέμενοι.
VI. ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ
Ο Γρηγόριος Παλαμάς ως ποιμένας — Νέες πολιτικές δυσχέρειες — Αιχμάλωτος των Τούρκων — Ο εγγονός του Ορχάν — Οι Χιόνες — Στη Νίκαια — Επιστροφή στην Κωνσταντινούπολη — Δημόσια συζήτηση με τον Γρηγορά — Στη Θεσσαλονίκη — Οι τελευταίες ημέρες — Η αγιοκατάταξη.
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ:
Η ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ
I. ΑΝΤΙΘΕΣΗ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΟΣΜΙΚΟ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟ: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΧΩΡΙΣ ΤΗ ΧΑΡΗ
Η διαμάχη για τη γνώση του Θεού — Η γνώση μέσω των κτισμάτων — Εικόνα και ομοίωση — Το προπατορικό αμάρτημα — Αμαρτία και θάνατος — Η μετάδοση του θανάτου — Γνώριζαν οι φιλόσοφοι τον Θεό; — Γνώση και σωτηρία — Η σοφία που έγινε μωρία — Ο Πλάτων — Ο Αριστοτέλης — Φίδια που υποβάλλονται σε ανατομή — Η περίπτωση του Ψευδοδιονυσίου.
II. Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΟΥ ΗΣΥΧΑΣΜΟΥ: Η ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΖΩΗ
Ο ησυχασμός πριν από τον 14ο αιώνα — Ο Ευάγριος — Ο Μακάριος — Δύο ανθρωπολογίες — Χριστιανική γιόγκα; — Κάθαρση και μονολόγιστη προσευχή — Προσευχή και μονιστική ανθρωπολογία — Το σώμα συμμετέχει στην προσευχή… και στην υπερφυσική ζωή — Το αληθινό νόημα της ψυχοσωματικής μεθόδου — Δικαιολογημένες επικρίσεις — Ο ρόλος της καρδιάς — Δεν υπάρχουν δόγματα στη φυσιολογία — Μια μυστική θεολογία της Ενανθρώπησης — Ο σκοπός της Ενανθρώπησης — Το χριστιανικό νόημα της επιστροφής στον εαυτό — Ο Χριστός μέσα μας — Η βαπτισματική χάρη — Ο αστέρας της αυγής — Η ανάσταση της ψυχής — Ένας χριστιανικός υλισμός.
III. Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΘΕΩΜΕΝΗ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ: ΛΥΤΡΩΣΗ, ΘΕΩΣΗ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ
Πνευματικότητα και ιστορία — Η λύτρωση — Τα μυστήρια — Βάπτισμα και θέωση — Μια υποχρεωτική μυστική ζωή; — Φύση και χάρη — Τι δεν είναι η χάρη — Κτιστή χάρη και άκτιστη χάρη — Συνέργεια — Η ποικιλία των χαρισμάτων — Η ενότητα του Θεού — Κοινωνία με το άκτιστο — Το αληθινό νόημα [φθαρμένο σημείο] — Η πίστη — Το νοητό και [φθαρμένο σημείο] — Μεταμόρφωση των αισθητηριακών δυνάμεων — Το Φως: μέσο και αντικείμενο της θέας — Πραγματική θέωση — Άκτιστοι κατά χάριν — Σύσσωμοι — Μετοχή στη θεία φύση — Η Εκκλησία — Η διδακτική της αυθεντία — Το χριστολογικό πρόβλημα — Υποστατική ένωση και ενεργειακή ένωση — Θεός [φθαρμένο τέλος].
IV. ΜΙΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ: ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΕΣ
Γραμμικός χρόνος και κυκλικός χρόνος — Η παρέμβαση του Θεού στην ιστορία — Ο βαρλααμιτικός συμβολισμός — Σωματικές σκιές και τύποι — Ο Ψευδοδιονύσιος — Η πρόσωπο με πρόσωπο θέα — Τυπολογία και ιστορικές πραγματικότητες — Εσχατολογία — Υπέρβαση του συμβολισμού — Ρεαλιστικός συμβολισμός — Ο μοναχισμός: προφητική διακονία — Η μοναχική αποδέσμευση — Το μεγάλο σχήμα.
V. ΜΙΑ ΥΠΑΡΞΙΑΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ: ΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ
Ο κρυμμένος Θεός — Δύο ερμηνείες του Διονυσίου — Η ανεπάρκεια της αποφατικής οδού — Θετική θέα του Αοράτου — Η αποκαλυπτική λειτουργία του Χριστού — Η θεία ύπαρξη προς τα έξω — Ο άγιος Μάξιμος — Προσωποκεντρισμός — Μια κατώτερη θεότητα; — Ο Θεός ολόκληρος στις ενέργειες — Ο μοναδικός Ενεργών — Περιχώρηση — Δεν υπάρχει ουσία χωρίς ενέργεια — Ενυπόστατες ενέργειες — Η ουσία ως αιτία των ενεργειών — Οι ενέργειες και η Τριάδα — Πολλαπλασιασμός του Αδιαιρέτου — Η φύση των παλαμικών διακρίσεων — Η δημιουργία — Ορολογικές παρανοήσεις — Ο Θεός που ενεργεί…
VI. ΔΥΟ ΕΙΔΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ: Η ΕΚΠΟΡΕΥΣΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΚΑΙ Η ΜΑΡΙΟΛΟΓΙΑ
Απόηχοι των αρειανικών ερίδων — Προσωποκεντρισμός — Ανοίγματα — Η Μητέρα του Θεού — Η αγνή Παρθένος — Η αδαμιαία κληρονομικότητα.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I: ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΑΛΑΜΑ
Χειρόγραφη παράδοση, εκδόσεις, ταξινόμηση.
Τα θεολογικά συγγράμματα και τα συγγράμματα προσωπικής απολογίας.
Τα έργα πνευματικής ζωής.
Οι ομιλίες.
Χαμένα ή νόθα έργα.
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II: ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΠΗΓΕΣ
Δημοσιευμένες πηγές.
Ανέκδοτες πηγές.
ΕΥΡΕΤΗΡΙΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η βυζαντινή σκέψη του Μεσαίωνα παραμένει, ακόμη και σήμερα, ένα πεδίο του οποίου η εκχέρσωση μόλις έχει αρχίσει. Σε αντίθεση με τη μεσαιωνική Δύση, η οποία εξελίχθηκε οργανικά και προοδευτικά προς τους Νεότερους Χρόνους, η βυζαντινή Ανατολή δεν είχε άμεσους κληρονόμους, ικανούς να συνεχίσουν τη διανοητική παράδοση του Βυζαντίου ή έστω απλώς να εκδώσουν τα έργα του παρελθόντος: ο βυζαντινός πολιτισμός πέθανε με βίαιο θάνατο, κάτω από τα πλήγματα των Τούρκων, το 1453· όσοι επέζησαν από την καταστροφή και οι απόγονοί τους, καθώς και οι Σλάβοι ή Ρουμάνοι μαθητές τους, είχαν ασφαλώς την τεράστια προσφορά ότι διαφύλαξαν, μέσα στη λατρεία, στην πνευματικότητα των μοναστηριών και σε ορισμένα, περισσότερο ή λιγότερο κρυφά σχολεία, τις παραδόσεις του παρελθόντος τους, αλλά σπάνια διέθεταν τα υλικά μέσα και την αναγκαία κατάρτιση για να το κάνουν με τρόπο συστηματικό και διανοητικά δημιουργικό. Οι σλαβικές χώρες, και ιδίως η Ρωσία, θα μπορούσαν να είχαν διαδεχθεί το Βυζάντιο, αλλά η έλξη που ασκούσε εκεί η σύγχρονή τους Δύση ήταν συχνά ισχυρότερη από εκείνη του βυζαντινού παρελθόντος… Ακριβώς κατά τον 17ο και τον 18ο αιώνα, την εποχή που στη Δύση εμφανίζονταν οι μεγάλες πατερικές εκδόσεις τις οποίες χρησιμοποιούμε ακόμη και σήμερα, η χριστιανική Ανατολή βρισκόταν στην πιο αξιοθρήνητη κατάσταση· μόνο ορισμένοι μεμονωμένοι λόγιοι ήταν σε θέση να αναβιώσουν την παράδοση· τα ονόματα του Δοσιθέου Ιεροσολύμων, του Νικοδήμου του Αγιορείτη και ορισμένων άλλων πρέπει, επομένως, να μνημονευθούν εδώ με ιδιαίτερο σεβασμό, ακόμη και αν το έργο τους, ούτε ως προς τον όγκο ούτε ως προς την ποιότητά του, δεν μπορεί να συγκριθεί με εκείνο των Μαυριστών της Δύσης…
Αυτοί είναι οι βασικοί λόγοι της ανεπαρκούς συμβολής των Ανατολικών στην έκδοση των βυζαντινών κειμένων. Και στη Δύση, επίσης, μόνο μεμονωμένοι ερευνητές ενδιαφέρθηκαν για τους Έλληνες συγγραφείς μετά το Σχίσμα…
Έτσι, σήμερα, προκειμένου να μελετήσουμε μια προσωπικότητα όπως ο Γρηγόριος Παλαμάς, ο οποίος προκάλεσε μια αποφασιστική καμπή στην ιστορία της χριστιανικής Ανατολής και τον οποίο η Ορθόδοξη Εκκλησία κατέταξε μεταξύ των μεγαλύτερων διδασκάλων της, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα έργο ανέκδοτο κατά τα τρία τέταρτα. Για να αναλύσουμε τις ιστορικές και δογματικές περιπέτειες στις οποίες υπήρξε ένας από τους κυριότερους πρωταγωνιστές, πρέπει να καταφύγουμε σε ένα χειρόγραφο υλικό υπερβολικά εκτεταμένο για να εξεταστεί στο σύνολό του και, συγχρόνως, αρκετά ακριβές ώστε να αποτρέπει τις τολμηρές υποθέσεις με τις οποίες η φαντασία των ιστορικών αντικαθιστά ενίοτε τις πηγές, όταν αυτές απουσιάζουν.
Η εργασία μας άρχισε, επομένως, με μια διερεύνηση του ανέκδοτου έργου του ησυχαστή θεολόγου, την οποία επιδιώξαμε να καταστήσουμε όσο το δυνατόν πληρέστερη. Για να μην επιβαρύνουμε το κυρίως σώμα του βιβλίου, συγκεντρώσαμε σε ένα παράρτημα τα αναλυτικά αποτελέσματα αυτής της διερεύνησης: ταξινόμηση και χρονολόγηση των έργων του Παλαμά, σύντομη ανάλυσή τους, παρατηρήσεις για τα χειρόγραφα που τα περιέχουν κ.λπ. Ένα δεύτερο παράρτημα παραθέτει τον κατάλογο των άλλων πηγών που συμβουλευθήκαμε, πολλές από τις οποίες είναι ανέκδοτες και απαιτούν επίσης σχολιασμό.
Είναι αυτονόητο ότι δεν θα μπορούσαμε να συγκροτήσουμε αυτό το υλικό χωρίς να χρησιμοποιήσουμε τις εργασίες εκείνων που, πριν από εμάς, είχαν αρχίσει τη διερεύνησή του. Ήδη κατά τον 17ο αιώνα, στις σημειώσεις που συνοδεύουν την έκδοσή του της Ιστορίας του Νικηφόρου Γρηγορά, ο Jean Boivin καθόρισε τα βασικά χρονολογικά σημεία μιας κρίσιμης περιόδου στη ζωή του Παλαμά —1341–1347— χρησιμοποιώντας τα ανέκδοτα έργα του ησυχαστή διδασκάλου. Οι χειρόγραφες πηγές της θεολογικής έριδας του 14ου αιώνα μελετήθηκαν στη συνέχεια από ορισμένους Ρώσους λογίους του 19ου αιώνα —τον Th. Uspenskij, τον επίσκοπο Porphyre Uspenskij, τον P. Syrku— οι οποίοι δημοσίευσαν ορισμένα αποσπάσματά τους.
Πιο πρόσφατα, αρκετοί λόγιοι καταπιάστηκαν με το ίδιο έργο με τρόπο περισσότερο μεθοδικό και ολοκληρωμένο· μεταξύ αυτών, το έργο του επισκόπου Louis Petit κατέχει εξέχουσα θέση και επέτρεψε σε αρκετούς συνεργάτες του, ιδίως στους M. Jugie και V. Laurent, να συντάξουν, για πρώτη φορά, την πλήρη ιστορία της έριδας και να επιλύσουν ορισμένα επιμέρους προβλήματα. Άλλοι μελετητές, οι R. Guilland, καρδινάλιος G. Mercati, R.-J. Loenertz και G. Schiró, διερεύνησαν και αυτοί το υλικό που αφορά διάφορα πρόσωπα τα οποία διαδραμάτισαν κάποιον ρόλο στα γεγονότα του 14ου αιώνα. Όσον αφορά τον ίδιο τον Παλαμά, οφείλουμε να μνημονεύσουμε ιδιαίτερα το δυσεύρετο έργο ενός Ρουμάνου ιερέα, του π. D. Stăniloae, ο οποίος, μετά τον Boivin, υπήρξε ο πρώτος που μελέτησε και παρέθεσε το πρωτότυπο των ανέκδοτων έργων του Παλαμά, καθώς και τη διατριβή του π. Cyprien Kern, ο οποίος, χωρίς να χρησιμοποιήσει τα ανέκδοτα έργα, είχε την αξιέπαινη συμβολή ότι προσέγγισε τον παλαμισμό από μια νέα οπτική γωνία, εκείνη της ανθρωπολογίας.
Οι πολυάριθμες παραπομπές μας στα συγγράμματα αυτών των συγγραφέων δείχνουν σε ποιον βαθμό η εργασία μας οφείλει στο έργο τους. Παρότι μπορέσαμε να συμπληρώσουμε το υλικό που συγκέντρωσαν και να αναλύσουμε τα συγγράμματα των οποίων εκείνοι είχαν απλώς επισημάνει την ύπαρξη, έχουμε πλήρη επίγνωση των ορίων του βιβλίου μας, το οποίο δεν φιλοδοξεί τίποτε άλλο παρά να «εισαγάγει» τον ιστορικό ή τον θεολόγο στο έργο του Παλαμά. Είναι πράγματι βέβαιο ότι πολλά επιμέρους προβλήματα, τα οποία θίγουμε στο πρώτο μέρος, δεν βρίσκουν ακόμη οριστική λύση και ότι μόνο μια πλήρης έκδοση των έργων του ησυχαστή διδασκάλου θα επιτρέψει στους κριτικούς να αξιολογήσουν τις κρίσεις που διατυπώνουμε για τη θεολογία του. Η εργασία μας έχει, επομένως, σχεδιαστεί ως μια νέα αφετηρία και όχι ως καταληκτικό σημείο των παλαμικών σπουδών.
Ωστόσο, μια συνολική εργασία για ένα ιστορικό πρόσωπο δεν θα είχε νόημα αν δεν κατέληγε σε μια σύνθεση, έστω και προσωρινή. Στην περίπτωση του Παλαμά, τα συμπεράσματά μας τοποθετούνται σε δύο διακριτά επίπεδα: στο επίπεδο της ιστορίας και στο επίπεδο της διδασκαλίας.
Η ανάλυση των γεγονότων που σημάδεψαν τη ζωή και την πορεία του Παλαμά, η ανάγνωση των συγγραμμάτων που άφησαν οι σύγχρονοί του και η αποτίμηση των στάσεων που υιοθέτησαν οι ισχυροί της εποχής απέναντι στον ησυχαστή διδάσκαλο μας οδηγούν στη σκέψη ότι η μεγάλη πλειονότητα των συγχρόνων του δεν είδε στο πρόσωπό του έναν καινοτόμο, αλλά, αντίθετα, έναν εκπρόσωπο του ορθόδοξου συντηρητισμού. Μόνο πολιτικοί λόγοι προκάλεσαν μια καταδίκη που τον βάρυνε επί δύο χρόνια. Αν οι πολιτικές περιστάσεις ήταν διαφορετικές, η παλαμική έριδα δεν θα είχε διαρκέσει περισσότερο από λίγους μήνες. Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, ένα γεγονός που θα έπρεπε να αναγνωρίσουν οι αμερόληπτοι ιστορικοί.
Όσο για τη διδασκαλία που υπερασπιζόταν ο Παλαμάς και η οποία αποτελούσε αντικείμενο κριτικής από έναν, συνολικά, πολύ περιορισμένο αριθμό Βυζαντινών θεολόγων, που προέρχονταν από διαφορετικές κατευθύνσεις και δεν είχαν ενότητα μεταξύ τους, η ίδια παρουσιάζεται ως ανάπτυξη της διδασκαλίας των Ελλήνων Πατέρων. Πρέπει, επομένως, να κριθεί σε σχέση με αυτούς και όχι σε σχέση με μεταγενέστερα συστήματα. Εξάλλου, διατυπώθηκε προοδευτικά, σε συνάρτηση με την πολεμική που διεξήγαγε ο Παλαμάς εναντίον των αντιπάλων του: αυτή η προοδευτική διαμόρφωση, όπως θα επισημάνουμε στο δεύτερο μέρος, επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα τις ενίοτε αμφίσημες διατυπώσεις στις οποίες κατέληξε και οι οποίες έχουν αξία μόνο σε σχέση με το περιεχόμενο που εκφράζουν. Για να διατυπώσουμε μια αντικειμενική κρίση για τη σκέψη του μεγάλου Βυζαντινού θεολόγου, πρέπει, επομένως, να την επανατοποθετήσουμε στον δικό της πνευματικό κόσμο. Είμαστε πεπεισμένοι ότι η σημερινή ανανέωση των πατερικών σπουδών μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη κατανόησή της και στην πληρέστερη εκτίμηση, στη Δύση, μιας θεολογίας η οποία, από ορισμένες απόψεις, ανταποκρίνεται καλύτερα από άλλες στους προβληματισμούς της σύγχρονης σκέψης.
Αν, ωστόσο, οι δογματικές καταλήξεις της Ανατολής και της Δύσης φαίνονται να αποκλίνουν, αν η απόσταση που χωρίζει τον Παλαμά από τον Θωμά Ακινάτη μοιάζει δύσκολο να γεφυρωθεί, παραμένει εντούτοις γεγονός ότι τα δύο χωρισμένα μέρη του χριστιανικού κόσμου ανάγονται και τα δύο σε μια κοινή πατερική παράδοση και, τελικά, σε μια κοινή Γραφή. Είθε μια κοινή και συντονισμένη επιστροφή στις πηγές να καθορίσει τη στάση μας απέναντι στους μεταγενέστερους Διδασκάλους: η σύγκρουση μεταξύ τους θα γίνει ίσως έτσι λιγότερο βίαιη.
Μας απομένει να ευχαριστήσουμε όλους εκείνους που, με διάφορους τρόπους, ενδιαφέρθηκαν για την εργασία μας και συνέβαλαν στην ολοκλήρωσή της με τις κριτικές παρατηρήσεις τους, τις συμβουλές τους ή το προσωπικό τους τεκμηριωτικό υλικό. Επιθυμώ να μνημονεύσω εδώ ιδιαίτερα τους κυρίους Georges Ostrogorsky, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, και Paul Lemerle, καθηγητή στη Σορβόννη, τον σεβαστό π. Darrouzès, του Τάγματος των Αυγουστινιανών της Αναλήψεως, καθώς και τους φίλους μου Boris Bobrinskoy, διδάσκοντα στο Ινστιτούτο Ορθόδοξης Θεολογίας στο Παρίσι, και Olivier Clément, agrégé του Πανεπιστημίου, προς τους οποίους εκφράζω τη βαθύτατη ευγνωμοσύνη μου. Το βιβλίο μου ωφελήθηκε επίσης πολύ από τις συνθήκες εργασίας που μου προσφέρθηκαν, επί ένα εξάμηνο, στη Dumbarton Oaks Research Library and Collection του Πανεπιστημίου Harvard, στην Ουάσιγκτον, χάρη στον ανεκτίμητο πλούτο αυτής της βυζαντινής βιβλιοθήκης, στη φιλοξενία και στη συνδρομή των μελετητών που συγκεντρώνονται εκεί. Η πρόσβαση στο χειρόγραφο υλικό κατέστη δυνατή μόνο χάρη στη συνδρομή του Ινστιτούτου Έρευνας και Ιστορίας των Κειμένων και του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας, το οποίο μου ανέθεσε, μεταξύ άλλων, μια ερευνητική αποστολή στην Ιταλία.
Τελειώνοντας, επιθυμώ να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στον κ. Rodolphe Guilland, καθηγητή στη Σορβόννη, ο οποίος είχε την καλοσύνη να επιβλέψει την εργασία μου και μου πρόσφερε απλόχερα τόσο τις συμβουλές όσο και τη συνδρομή του· στον κ. André Grabar, μέλος του Ινστιτούτου, ο οποίος, με τη σταθερή υποστήριξή του, τα μαθήματά του στην École des Hautes Études και το ενδιαφέρον του για την εργασία μου, κατέστησε δυνατή την ολοκλήρωσή της· και, τέλος, στον κ. H.-I. Marrou, ο οποίος μου κάνει την τιμή να τη δεχθεί στη σειρά του Patristica Sorbonensia.
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ:
Η ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΑΛΑΜΑ
Η βυζαντινή σκέψη του Μεσαίωνα παραμένει, ακόμη και σήμερα, ένα πεδίο του οποίου η εκχέρσωση μόλις έχει αρχίσει. Σε αντίθεση με τη μεσαιωνική Δύση, η οποία εξελίχθηκε οργανικά και προοδευτικά προς τους Νεότερους Χρόνους, η βυζαντινή Ανατολή δεν είχε άμεσους κληρονόμους, ικανούς να συνεχίσουν τη διανοητική παράδοση του Βυζαντίου ή έστω απλώς να εκδώσουν τα έργα του παρελθόντος: ο βυζαντινός πολιτισμός πέθανε με βίαιο θάνατο, κάτω από τα πλήγματα των Τούρκων, το 1453· όσοι επέζησαν από την καταστροφή και οι απόγονοί τους, καθώς και οι Σλάβοι ή Ρουμάνοι μαθητές τους, είχαν ασφαλώς την τεράστια προσφορά ότι διαφύλαξαν, μέσα στη λατρεία, στην πνευματικότητα των μοναστηριών και σε ορισμένα, περισσότερο ή λιγότερο κρυφά σχολεία, τις παραδόσεις του παρελθόντος τους, αλλά σπάνια διέθεταν τα υλικά μέσα και την αναγκαία κατάρτιση για να το κάνουν με τρόπο συστηματικό και διανοητικά δημιουργικό. Οι σλαβικές χώρες, και ιδίως η Ρωσία, θα μπορούσαν να είχαν διαδεχθεί το Βυζάντιο, αλλά η έλξη που ασκούσε εκεί η σύγχρονή τους Δύση ήταν συχνά ισχυρότερη από εκείνη του βυζαντινού παρελθόντος… Ακριβώς κατά τον 17ο και τον 18ο αιώνα, την εποχή που στη Δύση εμφανίζονταν οι μεγάλες πατερικές εκδόσεις τις οποίες χρησιμοποιούμε ακόμη και σήμερα, η χριστιανική Ανατολή βρισκόταν στην πιο αξιοθρήνητη κατάσταση· μόνο ορισμένοι μεμονωμένοι λόγιοι ήταν σε θέση να αναβιώσουν την παράδοση· τα ονόματα του Δοσιθέου Ιεροσολύμων, του Νικοδήμου του Αγιορείτη και ορισμένων άλλων πρέπει, επομένως, να μνημονευθούν εδώ με ιδιαίτερο σεβασμό, ακόμη και αν το έργο τους, ούτε ως προς τον όγκο ούτε ως προς την ποιότητά του, δεν μπορεί να συγκριθεί με εκείνο των Μαυριστών της Δύσης…
Αυτοί είναι οι βασικοί λόγοι της ανεπαρκούς συμβολής των Ανατολικών στην έκδοση των βυζαντινών κειμένων. Και στη Δύση, επίσης, μόνο μεμονωμένοι ερευνητές ενδιαφέρθηκαν για τους Έλληνες συγγραφείς μετά το Σχίσμα…
Έτσι, σήμερα, προκειμένου να μελετήσουμε μια προσωπικότητα όπως ο Γρηγόριος Παλαμάς, ο οποίος προκάλεσε μια αποφασιστική καμπή στην ιστορία της χριστιανικής Ανατολής και τον οποίο η Ορθόδοξη Εκκλησία κατέταξε μεταξύ των μεγαλύτερων διδασκάλων της, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα έργο ανέκδοτο κατά τα τρία τέταρτα. Για να αναλύσουμε τις ιστορικές και δογματικές περιπέτειες στις οποίες υπήρξε ένας από τους κυριότερους πρωταγωνιστές, πρέπει να καταφύγουμε σε ένα χειρόγραφο υλικό υπερβολικά εκτεταμένο για να εξεταστεί στο σύνολό του και, συγχρόνως, αρκετά ακριβές ώστε να αποτρέπει τις τολμηρές υποθέσεις με τις οποίες η φαντασία των ιστορικών αντικαθιστά ενίοτε τις πηγές, όταν αυτές απουσιάζουν.
Η εργασία μας άρχισε, επομένως, με μια διερεύνηση του ανέκδοτου έργου του ησυχαστή θεολόγου, την οποία επιδιώξαμε να καταστήσουμε όσο το δυνατόν πληρέστερη. Για να μην επιβαρύνουμε το κυρίως σώμα του βιβλίου, συγκεντρώσαμε σε ένα παράρτημα τα αναλυτικά αποτελέσματα αυτής της διερεύνησης: ταξινόμηση και χρονολόγηση των έργων του Παλαμά, σύντομη ανάλυσή τους, παρατηρήσεις για τα χειρόγραφα που τα περιέχουν κ.λπ. Ένα δεύτερο παράρτημα παραθέτει τον κατάλογο των άλλων πηγών που συμβουλευθήκαμε, πολλές από τις οποίες είναι ανέκδοτες και απαιτούν επίσης σχολιασμό.
Είναι αυτονόητο ότι δεν θα μπορούσαμε να συγκροτήσουμε αυτό το υλικό χωρίς να χρησιμοποιήσουμε τις εργασίες εκείνων που, πριν από εμάς, είχαν αρχίσει τη διερεύνησή του. Ήδη κατά τον 17ο αιώνα, στις σημειώσεις που συνοδεύουν την έκδοσή του της Ιστορίας του Νικηφόρου Γρηγορά, ο Jean Boivin καθόρισε τα βασικά χρονολογικά σημεία μιας κρίσιμης περιόδου στη ζωή του Παλαμά —1341–1347— χρησιμοποιώντας τα ανέκδοτα έργα του ησυχαστή διδασκάλου. Οι χειρόγραφες πηγές της θεολογικής έριδας του 14ου αιώνα μελετήθηκαν στη συνέχεια από ορισμένους Ρώσους λογίους του 19ου αιώνα —τον Th. Uspenskij, τον επίσκοπο Porphyre Uspenskij, τον P. Syrku— οι οποίοι δημοσίευσαν ορισμένα αποσπάσματά τους.
Πιο πρόσφατα, αρκετοί λόγιοι καταπιάστηκαν με το ίδιο έργο με τρόπο περισσότερο μεθοδικό και ολοκληρωμένο· μεταξύ αυτών, το έργο του επισκόπου Louis Petit κατέχει εξέχουσα θέση και επέτρεψε σε αρκετούς συνεργάτες του, ιδίως στους M. Jugie και V. Laurent, να συντάξουν, για πρώτη φορά, την πλήρη ιστορία της έριδας και να επιλύσουν ορισμένα επιμέρους προβλήματα. Άλλοι μελετητές, οι R. Guilland, καρδινάλιος G. Mercati, R.-J. Loenertz και G. Schiró, διερεύνησαν και αυτοί το υλικό που αφορά διάφορα πρόσωπα τα οποία διαδραμάτισαν κάποιον ρόλο στα γεγονότα του 14ου αιώνα. Όσον αφορά τον ίδιο τον Παλαμά, οφείλουμε να μνημονεύσουμε ιδιαίτερα το δυσεύρετο έργο ενός Ρουμάνου ιερέα, του π. D. Stăniloae, ο οποίος, μετά τον Boivin, υπήρξε ο πρώτος που μελέτησε και παρέθεσε το πρωτότυπο των ανέκδοτων έργων του Παλαμά, καθώς και τη διατριβή του π. Cyprien Kern, ο οποίος, χωρίς να χρησιμοποιήσει τα ανέκδοτα έργα, είχε την αξιέπαινη συμβολή ότι προσέγγισε τον παλαμισμό από μια νέα οπτική γωνία, εκείνη της ανθρωπολογίας.
Οι πολυάριθμες παραπομπές μας στα συγγράμματα αυτών των συγγραφέων δείχνουν σε ποιον βαθμό η εργασία μας οφείλει στο έργο τους. Παρότι μπορέσαμε να συμπληρώσουμε το υλικό που συγκέντρωσαν και να αναλύσουμε τα συγγράμματα των οποίων εκείνοι είχαν απλώς επισημάνει την ύπαρξη, έχουμε πλήρη επίγνωση των ορίων του βιβλίου μας, το οποίο δεν φιλοδοξεί τίποτε άλλο παρά να «εισαγάγει» τον ιστορικό ή τον θεολόγο στο έργο του Παλαμά. Είναι πράγματι βέβαιο ότι πολλά επιμέρους προβλήματα, τα οποία θίγουμε στο πρώτο μέρος, δεν βρίσκουν ακόμη οριστική λύση και ότι μόνο μια πλήρης έκδοση των έργων του ησυχαστή διδασκάλου θα επιτρέψει στους κριτικούς να αξιολογήσουν τις κρίσεις που διατυπώνουμε για τη θεολογία του. Η εργασία μας έχει, επομένως, σχεδιαστεί ως μια νέα αφετηρία και όχι ως καταληκτικό σημείο των παλαμικών σπουδών.
Ωστόσο, μια συνολική εργασία για ένα ιστορικό πρόσωπο δεν θα είχε νόημα αν δεν κατέληγε σε μια σύνθεση, έστω και προσωρινή. Στην περίπτωση του Παλαμά, τα συμπεράσματά μας τοποθετούνται σε δύο διακριτά επίπεδα: στο επίπεδο της ιστορίας και στο επίπεδο της διδασκαλίας.
Η ανάλυση των γεγονότων που σημάδεψαν τη ζωή και την πορεία του Παλαμά, η ανάγνωση των συγγραμμάτων που άφησαν οι σύγχρονοί του και η αποτίμηση των στάσεων που υιοθέτησαν οι ισχυροί της εποχής απέναντι στον ησυχαστή διδάσκαλο μας οδηγούν στη σκέψη ότι η μεγάλη πλειονότητα των συγχρόνων του δεν είδε στο πρόσωπό του έναν καινοτόμο, αλλά, αντίθετα, έναν εκπρόσωπο του ορθόδοξου συντηρητισμού. Μόνο πολιτικοί λόγοι προκάλεσαν μια καταδίκη που τον βάρυνε επί δύο χρόνια. Αν οι πολιτικές περιστάσεις ήταν διαφορετικές, η παλαμική έριδα δεν θα είχε διαρκέσει περισσότερο από λίγους μήνες. Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, ένα γεγονός που θα έπρεπε να αναγνωρίσουν οι αμερόληπτοι ιστορικοί.
Όσο για τη διδασκαλία που υπερασπιζόταν ο Παλαμάς και η οποία αποτελούσε αντικείμενο κριτικής από έναν, συνολικά, πολύ περιορισμένο αριθμό Βυζαντινών θεολόγων, που προέρχονταν από διαφορετικές κατευθύνσεις και δεν είχαν ενότητα μεταξύ τους, η ίδια παρουσιάζεται ως ανάπτυξη της διδασκαλίας των Ελλήνων Πατέρων. Πρέπει, επομένως, να κριθεί σε σχέση με αυτούς και όχι σε σχέση με μεταγενέστερα συστήματα. Εξάλλου, διατυπώθηκε προοδευτικά, σε συνάρτηση με την πολεμική που διεξήγαγε ο Παλαμάς εναντίον των αντιπάλων του: αυτή η προοδευτική διαμόρφωση, όπως θα επισημάνουμε στο δεύτερο μέρος, επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα τις ενίοτε αμφίσημες διατυπώσεις στις οποίες κατέληξε και οι οποίες έχουν αξία μόνο σε σχέση με το περιεχόμενο που εκφράζουν. Για να διατυπώσουμε μια αντικειμενική κρίση για τη σκέψη του μεγάλου Βυζαντινού θεολόγου, πρέπει, επομένως, να την επανατοποθετήσουμε στον δικό της πνευματικό κόσμο. Είμαστε πεπεισμένοι ότι η σημερινή ανανέωση των πατερικών σπουδών μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη κατανόησή της και στην πληρέστερη εκτίμηση, στη Δύση, μιας θεολογίας η οποία, από ορισμένες απόψεις, ανταποκρίνεται καλύτερα από άλλες στους προβληματισμούς της σύγχρονης σκέψης.
Αν, ωστόσο, οι δογματικές καταλήξεις της Ανατολής και της Δύσης φαίνονται να αποκλίνουν, αν η απόσταση που χωρίζει τον Παλαμά από τον Θωμά Ακινάτη μοιάζει δύσκολο να γεφυρωθεί, παραμένει εντούτοις γεγονός ότι τα δύο χωρισμένα μέρη του χριστιανικού κόσμου ανάγονται και τα δύο σε μια κοινή πατερική παράδοση και, τελικά, σε μια κοινή Γραφή. Είθε μια κοινή και συντονισμένη επιστροφή στις πηγές να καθορίσει τη στάση μας απέναντι στους μεταγενέστερους Διδασκάλους: η σύγκρουση μεταξύ τους θα γίνει ίσως έτσι λιγότερο βίαιη.
Μας απομένει να ευχαριστήσουμε όλους εκείνους που, με διάφορους τρόπους, ενδιαφέρθηκαν για την εργασία μας και συνέβαλαν στην ολοκλήρωσή της με τις κριτικές παρατηρήσεις τους, τις συμβουλές τους ή το προσωπικό τους τεκμηριωτικό υλικό. Επιθυμώ να μνημονεύσω εδώ ιδιαίτερα τους κυρίους Georges Ostrogorsky, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, και Paul Lemerle, καθηγητή στη Σορβόννη, τον σεβαστό π. Darrouzès, του Τάγματος των Αυγουστινιανών της Αναλήψεως, καθώς και τους φίλους μου Boris Bobrinskoy, διδάσκοντα στο Ινστιτούτο Ορθόδοξης Θεολογίας στο Παρίσι, και Olivier Clément, agrégé του Πανεπιστημίου, προς τους οποίους εκφράζω τη βαθύτατη ευγνωμοσύνη μου. Το βιβλίο μου ωφελήθηκε επίσης πολύ από τις συνθήκες εργασίας που μου προσφέρθηκαν, επί ένα εξάμηνο, στη Dumbarton Oaks Research Library and Collection του Πανεπιστημίου Harvard, στην Ουάσιγκτον, χάρη στον ανεκτίμητο πλούτο αυτής της βυζαντινής βιβλιοθήκης, στη φιλοξενία και στη συνδρομή των μελετητών που συγκεντρώνονται εκεί. Η πρόσβαση στο χειρόγραφο υλικό κατέστη δυνατή μόνο χάρη στη συνδρομή του Ινστιτούτου Έρευνας και Ιστορίας των Κειμένων και του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας, το οποίο μου ανέθεσε, μεταξύ άλλων, μια ερευνητική αποστολή στην Ιταλία.
Τελειώνοντας, επιθυμώ να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στον κ. Rodolphe Guilland, καθηγητή στη Σορβόννη, ο οποίος είχε την καλοσύνη να επιβλέψει την εργασία μου και μου πρόσφερε απλόχερα τόσο τις συμβουλές όσο και τη συνδρομή του· στον κ. André Grabar, μέλος του Ινστιτούτου, ο οποίος, με τη σταθερή υποστήριξή του, τα μαθήματά του στην École des Hautes Études και το ενδιαφέρον του για την εργασία μου, κατέστησε δυνατή την ολοκλήρωσή της· και, τέλος, στον κ. H.-I. Marrou, ο οποίος μου κάνει την τιμή να τη δεχθεί στη σειρά του Patristica Sorbonensia.
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ:
Η ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΑΛΑΜΑ
Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΟΥ ΒΑΠΤΙΣΕ ΤΟΝ ΠΑΛΑΜΑ ΤΟΝ ΘΕΟΛΟΓΟ ΤΩΝ ΑΚΤΙΣΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ ΚΑΙ ΕΠΕΙΣΕ ΤΟΥΣ ΠΑΝΤΕΣ. Η ΔΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ ΜΕ ΤΑ ΟΠΛΑ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΥ ΒΑΖΕΙ ΧΕΡΙ ΣΤΟ ΠΑΤΕΡΙΚΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΓΙΑ ΝΑ ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΕΙ ΤΟΥΣ ΜΕΤΑΠΑΤΕΡΙΚΟΥΣ ΓΥΡΟΛΟΓΟΥΣ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΣ.
ΑΣ ΡΙΞΟΥΜΕ ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗ ΜΟΙΡΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ. ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΜΟΓΓΟΛΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ Η ΟΠΟΙΑ ΚΡΑΤΗΣΕ 2ΟΟ ΧΡΟΝΙΑ Η ΡΩΣΙΑ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΓΑ ΠΕΤΡΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΣΥΣΤΗΝΕΙ ΤΗΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΔΙΑΛΥΕΙ Ο ΛΕΝΙΝ. ΤΟΥΤΕΣΤΙΝ ΑΓΑΠΗΤΟΙ ΜΟΥ ΣΥΜΠΟΛΙΤΕΣ ΟΙ ΡΩΣΟΙ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΣΤΟΥΣ ΟΠΟΙΟΥΣ ΜΑΘΗΤΕΥΣΑΝ ΤΑ ΕΛΛΗΝΟΠΟΥΛΑ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΑ ΗΤΑΝ ΠΡΟΙΟΝΤΑ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΜΕ ΤΑ ΕΛΛΗΝΟΠΟΥΛΑ ΕΚΑΝΑΝ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΗΞΕΡΑΝ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΗΣΑΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ. ΕΙΣ ΤΗΝ ΖΩΗΝ ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟΝ ΑΓΑΠΗΤΑ ΜΟΥ ΕΛΛΗΝΟΠΟΥΛΑ.
