Υπάρχει μια άθελά του δόση αλήθειας στον ισχυρισμό του Ντόναλντ Τραμπ ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δέχονται επίθεση από έναν απειλητικό κομμουνισμό και έναν αναδυόμενο μαρξισμό. Το αστείο, όπως πάντα, είναι ο ωμός Τραμπισμός και αντιδρά στην ωμή πολιτική προπαγάνδα.Ο κομμουνισμός ήταν ένας τρομερός μπαμπούλας στην μεταπολεμική Αμερική για πενήντα χρόνια, μέχρι την πτώση της ΕΣΣΔ. Και ο Τραμπ (όπως έκανε ο Μπερλουσκόνι στην Ιταλία με το Μαύρο Βιβλίο του Κομμουνισμού) προσπαθεί να ξεθάψει το πτώμα του Μαρξ για να το χρησιμοποιήσει εναντίον του Δημοκρατικού Κόμματος στις επερχόμενες εκλογές. Ένα ξεσκόνισμα του Μακαρθισμού για να προστατευτεί από το Τέρας που έχει ήδη αποτύχει στην ιστορία. Αλλά άθελά του ανακαλύπτει μια αλήθεια και αγγίζει ένα κρίσιμο, αν και ελάχιστα γνωστό, σημείο στο οποίο επιμένω εδώ και καιρό: Ο μαρξισμός, που απέτυχε στην Ανατολή, εξαπλώνεται στη Δύση. Έχοντας τελειώσει άσχημα στη Μόσχα, ξεκινά ξανά από το επίκεντρό του, τη Νέα Υόρκη, και από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Από τις πανεπιστημιουπόλεις, από τους ριζοσπαστικούς κομμουνιστικούς κύκλους της Νέας Υόρκης, από τις μεταναστευτικές ροές, από τον φεμινισμό και την LGBTQ+. Ένας Μαρξισμός διαφορετικός από αυτόν που ήταν γνωστός στον εικοστό αιώνα, ένας Μαρξισμός διαχωρισμένος από τον κομμουνισμό και τον εργατισμό, υποστηρίζω, σε αντίθεση με τον Τραμπ, προσκολλημένος στο ριζοσπαστικό, κυρίως νεοαστικό πνεύμα, επικεντρωμένος στη σύγκρουση μεταξύ προόδου και παράδοσης, δαιμονοποιημένος ως αντίδραση, επιστροφή στον φασισμό, σκοταδισμό. Ένας Μαρξισμός που προσεγγίζει το θέμα της ταξικής πάλης με διαφορετικό τρόπο και σε ένα διαφορετικό, πιο παγκόσμιο πλαίσιο, όχι πλέον στο πνεύμα του αντικαπιταλισμού αλλά των ανθρωπίνων και πολιτικών δικαιωμάτων, μετατρέποντας τον απελευθερωτικό αγώνα των καταπιεσμένων λαών σε απελευθερωτικό αγώνα των καταπιεσμένων ατόμων.Η κοινωνική επανεξισορρόπηση ανατίθεται στο φορολογικό σύστημα, στον Φόρο του Ρομπέν των Δασών. Σε ηθικοπολιτικό επίπεδο, αναδύεται ένας πολιτικά ορθός Μαρξισμός, ίσως παρεκκλίνοντας από την αφυπνισμένη ιδεολογία της αμερικανικής ριζοσπαστικής αριστεράς. Αφυπνισμένος εναντίον WASP, δηλαδή, μαύρος, μετανάστης, γυναίκα, ομο-τρανς εναντίον άνδρα, ετεροφυλόφιλου, λευκού και χριστιανού. Με όλο το βάρος της μισαλλοδοξίας, της λογοκρισίας, της κουλτούρας της ακύρωσης και του αντίστροφου ρατσισμού που συνεπάγεται αυτή η μανιχαϊστική αντίθεση. Υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να πιστεύουμε ότι ο Μαρξ, έχοντας φύγει από τη Μόσχα, επιβιώνει σήμερα στη Νέα Υόρκη με ένα ψεύτικο όνομα. Ο μαρξισμός στη Νέα Υόρκη εμφανίζεται στο κατάλληλο μέρος όπου ο Μαρξ ανέμενε να συμβεί η επανάστασή του. Όπως είναι γνωστό, ο Μαρξ υποστήριξε ότι ο κομμουνισμός θα προέκυπτε εκεί που ο καπιταλισμός είναι πιο ανεπτυγμένος, επειδή ο καπιταλισμός -κατά την άποψή του- δημιουργεί τις συνθήκες, τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη του κομμουνισμού, αφού έχει διαλύσει την παραδοσιακή κοινωνία. Ανέμενε ότι ο μαρξισμός θα γεννιόταν στη Δύση: στην πατρίδα του, τη Γερμανία, και στην υιοθετημένη Αγγλία, στη Βόρεια Ευρώπη. Αλλά ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, στις οποίες ο Μαρξ έλκονταν έντονα και στις οποίες ονειρευόταν να μεταναστεύσει, επίσης επειδή ήταν ο νέος κόσμος, η χώρα που ήταν πιο προσανατολισμένη στο μέλλον, η χώρα που επιβαρυνόταν λιγότερο από την ιστορία, τους κοινωνικούς δεσμούς και τις αρχαίες παραδόσεις, η οποία είχε απελευθερωθεί από βασίλεια και δυναστείες και ήταν μια δημοκρατία αυτοδημιούργητων ανθρώπων.Ο Μαρξ απεχθανόταν τη Ρωσία, θεωρώντας την μια αρχαϊκή και σκοταδιστική χώρα, κολλημένη στον αγροτικό Μεσαίωνα και τον ασιατικό δεσποτισμό, και δεν θα ευχόταν ποτέ να δει τον μαρξισμό-κομμουνισμό να τελειώνει σε άλλες προ-μοντέρνες και προ-βιομηχανικές χώρες όπως η Κίνα, η Νοτιοανατολική Ασία ή η Κούβα. Έχω ήδη αναφέρει σε μερικά από τα βιβλία μου ότι ο Μαρξ ζούσε με αμερικανικά χρήματα για χρόνια, γράφοντας για την New York Tribune, η οποία τον πλήρωνε αξιοπρεπώς. Έγραψε μισό χιλιάδες άρθρα μέσα σε λίγα χρόνια. Έγραφε με τα μάτια ενός Ατλαντικού Μαρξιστή, φιλοαμερικανού, αντιρωσικού (πολλά από τα αμερικανικά του άρθρα δημοσιεύθηκαν πριν από μισό αιώνα από τον Ιλ Μποργκέζε σε ένα βιβλίο με τίτλο «Ενάντια στη Ρωσία»). Στον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο, ο Μαρξ τάχθηκε με τους Βορειους εναντίον των Νοτίων, πιέζοντας τη Βρετανική Αυτοκρατορία να κάνει το ίδιο· και με τους δημοκρατικούς προοδευτικούς εναντίον των αγροτικών αντιδραστικών. Επιπλέον, όπως θυμήθηκε ο Λούτσιο Καρατσόλο στην εφημερίδα La Repubblica της περασμένης Κυριακής, ορισμένοι Γερμανοί κομμουνιστές πήγαν να πολεμήσουν στις Ηνωμένες Πολιτείες στο πλευρό των Βορείων, και ιδιαίτερα του Αβραάμ Λίνκολν, ο οποίος ενέπνευσε την εφημερίδα για την οποία έγραφε ο Μαρξ. Και ο ίδιος ο Μαρξ έστειλε αμέσως συγχαρητήρια εκ μέρους της Διεθνούς στον Λίνκολν όταν επανεξελέγη το 1864. Ο Λίνκολν απάντησε εγκάρδια. Είναι περίεργο να σημειωθεί ότι πολλοί Ευρωπαίοι πήγαν να πολεμήσουν στην Αμερική ζητώντας εκδίκηση για τις ευρωπαϊκές τους ήττες: ορισμένοι Βουρβόνοι από τη νότια Ιταλία πήγαν να πολεμήσουν στο πλευρό των Νότιων στο όνομα του αποικισμένου Νότου στον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο, όπως ακριβώς ορισμένοι επαναστάτες, που είχαν πολεμήσει και χάσει στους «Σαράντα Οκτώ», πήγαν να ζητήσουν εκδίκηση μαζί με τους Αμερικανούς Βορείους ενάντια στη δουλεία, τα ταξικά προνόμια και την πατριαρχική κοινωνία των Νότιων πολιτειών. Ποια είναι τα προπύργια του μαρξισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Δύση σήμερα; Από την οπτική γωνία του Τραμπ, θα έλεγα τα εξής: μεταναστευτικές ροές, το άνοιγμα της Εκκλησίας στον Τρίτο Κόσμο και η υποδοχή των μεταναστών, η υπόσχεση νέων φόρων στους πλούσιους στο όνομα της φτώχειας· ο προοδευτισμός μεταξύ των Δημοκρατικών, τα τρανς και φεμινιστικά κινήματα και η ιδεολογία της αφύπνισης. Ο δήμαρχος της Νέας Υόρκης Μαμντάμι, ένας ριζοσπαστικός ισλαμιστής, είναι ο κύριος εκπρόσωπος αυτού του νέου μαρξισμού και, για τον Τραμπ, αυτού του αναδυόμενου κομμουνισμού· αλλά για τον Τραμπ, ακόμη και ο συμπατριώτης του Πρεβόστ, Πάπας Λέων ΙΔ΄, είναι ένα είδος προδότη της Αμερικής και της Δύσης και ως εκ τούτου σύμμαχος του νέου, αντιπατριωτικού κομμουνισμού που αναδύεται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι αυτονόητο ότι ο Τραμπ χαρακτηρίζει τον αντι-Τραμπισμό με την περίφημη ετικέτα του κομμουνισμού. Εν ολίγοις, η ιδέα ότι ένα είδος κομμουνισμού, που θα ήταν καλύτερα να ονομαστεί απλώς Μαρξισμός, επανεμφανίζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη, μεταμφιεσμένο σε ριζοσπαστικούς Αμερικανούς, μετανάστες και τα δικαιώματά τους, φεμινισμό ενάντια στην πατριαρχική κοινωνία, καθολικούς κομμουνιστές και οπαδούς της ιδεολογίας της αφύπνισης, δεν είναι απίθανη. Φυσικά, χρησιμοποιείται ωμά από τον Τραμπ για προφανείς πολιτικούς σκοπούς. Αλλά το να ξεσκονίζεις τον κομμουνισμό μετά τον θάνατό του δεν διαφέρει πολύ από το να συνεχίζουν οι δυτικές αντιφασιστικές ομάδες να καταγγέλλουν τον φασισμό περισσότερα από ογδόντα χρόνια μετά τον θάνατό του. Ο Τραμπ σήμερα, όπως και ο Μπερλουσκόνι χθες, απλώς πετάει την καυτή πατάτα του παρελθόντος πίσω στους εχθρούς τους, που για κάποιους είναι ο φασισμός και για άλλους ο κομμουνισμός. Όσοι επικαλούνται φαντάσματα για να κερδίσουν στο παρόν δεν μπορούν να περιφρονήσουν όσους, κινούμενοι από τους ίδιους στόχους κυριαρχίας, κατευθύνουν το κυνήγι φαντασμάτων τους προς άλλη κατεύθυνση. Αν επικαλούνται τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι στις συγκεντρώσεις τους, δεν μπορούν να διαμαρτυρηθούν αν ο Τραμπ επικαλείται τον Στάλιν και τον Λένιν στις συγκεντρώσεις του. Οφθαλμός αντί οφθαλμού, νεκρός αντί νεκρού.
Ένα πράγμα είναι απολύτως σαφές: η Δύση δεν έχει Σχέδιο Β, ή, ακόμα καλύτερα, κανένα όραμα πέρα από τον πόλεμο. Και όταν αυτός ο πόλεμος δεν μπορεί να κερδηθεί, το φρούριο μετατρέπεται σε πύργο από τραπουλόχαρτα. Οι προθέσεις, όσο ψεύτικες και τρομερές κι αν είναι, μετατρέπονται σε ανούσιες ρητορικές τελετουργίες. Οι πράξεις γίνονται αυτόματες και χωρίς νόημα. Οι προοπτικές απατηλές. Το μέλλον γίνεται ένα παιδικό παραμύθι. Πάρτε για παράδειγμα την Ουκρανία, ή μάλλον, ό,τι έχει απομείνει από αυτήν: για περίπου ένα μήνα, οι Ρώσοι κατεδαφίζουν συστηματικά τις βιομηχανικές και ενεργειακές υποδομές της χώρας, χωρίς να μπορούν να κάνουν τίποτα οι Δυτικοί Wunferwaffen γι' αυτό. Αλλά η ψευδαίσθηση της αντίστασης του Κιέβου τροφοδοτείται από τρομοκρατικές επιθέσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη, οι οποίες σίγουρα προκαλούν κάποιες ζημιές και θύματα, αλλά ουσιαστικά αποτελούν ένα γεγονός των μέσων ενημέρωσης, επιθέσεις που τροφοδοτούν αφηγήσεις στις οποίες ένα μεγάλο μέρος του κοινού ερωτεύεται σαν τον κυπρίνο με το καλαμπόκι.
Αυτό, ωστόσο, καθιστά σαφές ότι όλα τα χρήματα που αποστέλλονται στο Κίεβο είναι απλώς σπατάλη δημοσίων κεφαλαίων: δεν θα χρησιμεύσουν ούτε για την αύξηση της πολεμικής παραγωγής στα κατεστραμμένα εργοστάσια, ούτε για να εξευμενίσουν την παράλογη νίκη του καθεστώτος του Κιέβου, την οποία κατά κάποιο τρόπο ονειρεύεται ένα πλέον άνευ νοήματος μέσο ενημέρωσης που αντιλαμβάνεται την επιβίωσή του μόνο ως φερέφωνο του αφεντικού που πληρώνει μισθούς. Ωστόσο, ακόμη και αν επιτευχθεί κάποια επισφαλής ειρήνη, η Ουκρανία δεν θα είναι σε καμία περίπτωση ο παράδεισος της ανοικοδόμησης που έχουν ονειρευτεί οι ευρωπαϊκοί πολιτικοί κύκλοι σε μια προσπάθεια να οικοδομήσουν συναίνεση γύρω από τον πόλεμο, αλλά θα είναι μια τεράστια αλυσίδα για μια Ευρώπη που έχει ήδη πληγεί σοβαρά από τις κυρώσεις που έχει επιβάλει στη Ρωσία και βρίσκεται στη διαδικασία προοδευτικής αποβιομηχάνισης. Κάποιοι κερδοσκόποι θα επωφεληθούν, αλλά οι ευρωπαϊκές κοινωνίες στο σύνολό τους θα πληρώσουν το τίμημα, και περιττό να πούμε ότι αυτές που θα τιμωρηθούν περισσότερο θα είναι οι εργατικές τάξεις. Τα κεφάλαια που είναι απολύτως απαραίτητα για να προσπαθήσουμε να ανακτήσουμε κάποια οικονομική ανταγωνιστικότητα και να αποφύγουμε την τεχνολογικά περιθωριοποίηση θα εκτραπούν σε μια Ουκρανία που είναι πρακτικά κατεστραμμένη, στερημένη από τα πλουσιότερα εδάφη που δεν μπορούν να ανοικοδομηθούν παρά μόνο σε πολλές δεκαετίες και με απαγορευτικό κόστος.
Όλα αυτά θα συμβούν, επιπλέον, σε ένα πολύ δυσμενές πλαίσιο, επειδή οι Ουκρανοί ουσιαστικά θα χωριστούν σε δύο παρατάξεις: σε αυτούς που μισούν την Ευρώπη επειδή δεν έχει κάνει αρκετά και σε αυτούς που τη μισούν επειδή τους έχει μετατρέψει σε κρέας για τα κανόνια: δεν υπάρχει ευγνωμοσύνη για τους ηττημένους. Αυτό το γιγάντιο βάρος θα καταλήξει να αποσταθεροποιήσει τα πάντα, μειώνοντας την ασφάλεια και αντίθετα διευρύνοντας τη φτώχεια. Με λίγα λόγια, θα καταβροχθίσει το μέλλον της ηπείρου ή ό,τι έχει απομείνει από αυτήν. Ένας από τους λόγους για τους οποίους οι Ευρωπαίοι ηγέτες φαίνονται αποφασισμένοι να αποφύγουν την ειρήνη με κάθε κόστος δεν είναι μόνο για να αποφύγουν να είναι και να φανούν ηττημένοι, αλλά ακριβώς επειδή γνωρίζουν ότι το τέλος του πολέμου θα σημάνει και το τέλος των δικαιολογιών για την εκτροπή δημόσιων πόρων. Ποιος θα εγκρίνει ποτέ την αναχώρηση δεκάδων και εκατοντάδων δισεκατομμυρίων σε μια χώρα που έχει γίνει επίμονη, της οποίας η ανοικοδόμηση έχει περάσει από ένα κερδοσκοπικό έργο σε απλή μυθομανία;
Ωστόσο, είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς καν ένα σχέδιο Β: η καταστροφή σε έναν αδύνατο πόλεμο είναι η μόνη επιλογή που μπορεί κανείς να φανταστεί. Το ίδιο συμβαίνει και στο Ιράν, το οποίο έχει το πάνω χέρι, χωρίς οι υπεύθυνοι (ας πούμε έτσι, φυσικά) στην Ουάσιγκτον να μπορούν να το παραδεχτούν και να αφήσουν τους εαυτούς τους να παγιδευτούν στην πραγματικότητα. Έτσι, αν ο πόλεμος είναι κάπως αδύνατος, το ίδιο ισχύει και για την ειρήνη, και ζούμε μέρα με τη μέρα, ακολουθώντας τις ιδιοτροπίες ενός ναρκισσιστή που φοβάται να ομολογήσει ότι είναι βιτρίνα, όπως ήταν πάντα. Το ότι δεν μπορεί καν να είναι ένας Καγκεμούσα, η σκιά ενός πολεμιστή, είναι αρκετά ξεκάθαρο για να κοιτάξει κανείς το πρόσωπό του.
Η ηθοποιός Λουπίτα Νιόνγκο, η οποία υποδύεται την Ελένη στη νέα ταινία του Νόλαν για την Οδύσσεια —δεν θα σταθώ στο γεγονός ότι ο Όμηρος την αποκαλεί «λευκώλενο», ένα επίθετο που σήμερα θα προκαλούσε την οργή των πολιτικά ορθών αστυνομικών— υποστήριξε την κυρίαρχη ιδεολογία, απλώς για να δώσει στην ταινία μια πολιτική χροιά. Αποφάσισε να ισχυριστεί ότι ο Όμηρος έδωσε πολύ λίγο χώρο στις γυναίκες. Τώρα, δεν με ενδιαφέρει πραγματικά να μπω στη διαμάχη. Αλλά η χρήση αυτής της δήλωσης, η οποία αποκαλύπτει μόνο την χονδροειδή και περήφανη άγνοια του συγγραφέα της —και κοινή σε έναν ολόκληρο πολιτισμικό χώρο που συγχέει τη μαχητικότητα με τη γνώση— μπορεί να είναι χρήσιμη στην κατάρριψη ορισμένων μύθων. Συγκεκριμένα, αυτόν μιας Δύσης αιώνια θύμα μιας cis-ετεροφυλόφιλης λευκής πατριαρχίας, καταπιεστικής εξ ορισμού και ανίκανης, σε όλες τις χιλιετίες ιστορίας της, να παράγει οτιδήποτε άλλο εκτός από την ανδρική κυριαρχία. Μπορούμε να ξεκινήσουμε τονίζοντας ότι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια διαδραματίζονται γύρω στον 12ο αιώνα π.Χ. και απεικονίζουν μια αρχαϊκή Ελλάδα. Τα κείμενα, στην τρέχουσα μορφή τους, συντέθηκαν τον 6ο αιώνα π.Χ., στην Αθήνα του τυράννου Πεισίστρατου. Επομένως, βρισκόμαστε σε μια περίοδο που δεν μπορεί ακριβώς να συγκριθεί με το κίνημα του 1968 και το κλίμα υπερηφάνειας που επικρατούσε. Είναι ένας κόσμος πολεμιστών, βασιλείων, δουλείας, ανθρωποθυσιών και εκδίκησης. Η τοποθέτηση σε ένα πλαίσιο δεν σημαίνει δικαιολόγηση: σημαίνει ότι δεν κρίνουμε το παρελθόν με τα εργαλεία του παρόντος, διαφορετικά δεν θα μπορέσουμε να το κατανοήσουμε. Ωστόσο, κοιτάζοντας τα κείμενα, παρατηρούμε κάτι εκπληκτικό. Σίγουρα, στην Ιλιάδα, η οποία μιλάει για τον πόλεμο, ο ανδρικός ρόλος είναι εξαιρετικά κυρίαρχος. Ο πόλεμος ήταν ανδρική υπόθεση στον αρχαίο κόσμο και οι γυναίκες εμφανίζονται ως λάφυρα, ως μέλλουσες μητέρες, ως χήρες. Ωστόσο, ακόμη και εκεί, οι γυναικείες μορφές έχουν βάθος και αυτονομία. Η Κασσάνδρα, η προφήτισσα που καταράστηκε από τον Απόλλωνα, της οποίας την προφητική κραυγή κανείς δεν πιστεύει: δεν είναι παθητικό θύμα, αλλά μια βασανισμένη συνείδηση που βλέπει αυτό που δεν βλέπουν οι ήρωες. Η Εκάβη, η βασίλισσα της Τροίας, της οποίας η απελπισία για τον θάνατο του Πολύδωρου και του Έκτορα συγκαταλέγεται στις πιο οδυνηρές σελίδες της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Η Κλυταιμνήστρα, η οποία σκοτώνει η ίδια τον Αγαμέμνονα και την Κασσάνδρα, και η οποία στις Χοηφόρες του Αισχύλου γίνεται το αρχέτυπο της γυναίκας που επαναστατεί ενάντια στην ανδρική καταπίεση - δεν είναι ηρωίδα, αλλά ούτε καν σκιά. Είναι ένας χαρακτήρας, με επιθυμίες, δυσαρέσκειες και στρατηγικές. Στην Οδύσσεια, ωστόσο, αυτό είναι πολύ πιο έντονο.Το ποίημα είναι, τελικά, ένα ταξίδι μέσα από έναν γυναικείο κόσμο. Η Ναυσικά, η πριγκίπισσα των Φαιάκων, βρίσκει τον Οδυσσέα ναυαγό και τον βοηθά να πάρει μια ανεξάρτητη απόφαση, αψηφώντας σχεδόν τη συμβατική σεμνότητα: δεν είναι μια υποτακτική φιγούρα, είναι μια νεαρή γυναίκα που επιλέγει, που ενεργεί, που επιθυμεί - και ο Όμηρος το καθιστά σαφές, όταν πιστεύει ότι οι σύντροφοί της μπορεί να τη ζηλέψουν μέ έναν τόσο όμορφο σύζυγο. Η Κίρκη, η μάγισσα που μεταμορφώνει τους συντρόφους του Οδυσσέα σε γουρούνια και στη συνέχεια τον κρατά ως εραστή της για ένα χρόνο: δεν είναι θύμα, είναι μια δύναμη, μια ενσάρκωση του κινδύνου και της γυναικείας αποπλάνησης. Η Καλυψώ, η νύμφη που τον κρατάει για επτά χρόνια στο νησί της Ωγυγίας, προσφέροντάς του αθανασία αν μείνει μαζί της: είναι αυτή που υπαγορεύει τους όρους, είναι αυτή που κλαίει όταν ο Οδυσσέας φεύγει, αλλά είναι επίσης αυτή που αναγνωρίζει, με πικρία, ότι οι θεοί έχουν αποφασίσει διαφορετικά. Και η Πηνελόπη, φυσικά. Η κινητήρια δύναμη πίσω από όλα αυτά. Η πονηριά που κρατά την Ιθάκη στην επιφάνεια ενώ οι μνηστήρες λεηλατούν το σπίτι. Το γύρισμα την ημέρα και η πορεία τη νύχτα, το ψέμα που σώζει, η αναμονή που δεν είναι παθητικότητα αλλά ενεργητική, στρατηγική, πολιτική αντίσταση. Χωρίς την Πηνελόπη, ο Οδυσσέας δεν έχει σπίτι να επιστρέψει. Χωρίς την Πηνελόπη, το ποίημα δεν υπάρχει. Και μετά υπάρχει η Αθηνά. Η Αθηνά, θεά της σοφίας και του πολέμου, προστάτιδα του Οδυσσέα από την Ιλιάδα. Είναι αυτή που εμπνέει τη Ναυσικά. Είναι αυτή που πείθει τον Δία να ελευθερώσει τον Οδυσσέα από την Καλυψώ. Είναι αυτή που μεταμορφώνει τον Οδυσσέα πριν από τη συνάντησή του με τη Ναυσικά, πριν αναγνωρίσει τον Τηλέμαχο, πριν από την τελική του εκδίκηση. Χωρίς την Αθηνά -η οποία ήταν γυναίκα, και θεά, και προστάτιδα- ο Οδυσσέας δεν θα είχε πάει πουθενά. Ο Έλληνας ήρωας δεν είναι ο αυτοδημιούργητος άνθρωπος του αμερικανικού καπιταλισμού: είναι ένας άνθρωπος που οφείλει ολόκληρο το ταξίδι του στη γυναικεία μεσολάβηση, θεϊκή και ανθρώπινη. Και ας θυμηθούμε, παρεμπιπτόντως, ότι το κείμενο γράφτηκε περίπου 1.200 χρόνια πριν από το Κοράνι, στο οποίο η μόνη γυναίκα με όνομα είναι η Μαρία - επειδή είναι η μητέρα του Ιησού και επομένως σχετική με τη μουσουλμανική θεολογία. Οι άλλες σύζυγοι του Αβραάμ, οι κόρες του, οι υπηρέτριές του, οι προφήτισσές του, παραμένουν ανώνυμες, σκιές σε ένα κείμενο που απευθύνεται σε άνδρες και για άνδρες. Δεν ανταγωνίζομαι μεταξύ πολιτισμών: απλώς σημειώνω ότι, αν θέλουμε να μιλήσουμε για «χώρο για γυναίκες», η κλίμακα των αξιών πρέπει να αντιστραφεί. Ο αρχαϊκός ελληνικός κόσμος δεν είναι ο πιο οπισθοδρομικός: αντίθετα, ήταν εξαιρετικά προηγμένος γιατην εποχή του και για πολλές μεταγενέστερες εποχές. Εν ολίγοις, ο πρωταγωνιστής της Οδύσσειας είναι σίγουρα ο Οδυσσέας. Αλλά χωρίς την Αθηνά, την Πηνελόπη, τη Ναυσικά, την Κίρκη και την Καλυψώ —ακόμα και χωρίς τις σειρήνες που βάζουν σε πειρασμό και τις νύμφες που παρηγορούν— το ποίημα δεν θα υπήρχε. Οι γυναίκες όχι μόνο συχνά παίζουν κεντρικό ρόλο στην ιστορία, αλλά συχνά και έναν αυτόνομο ρόλο λήψης αποφάσεων, καθοδηγώντας την αφήγηση. Δεν είναι οι κομπάρσοι που η ρητορική της λευκής πατριαρχίας θέλει να μας κάνει να πιστέψουμε. Είναι η ίδια η ουσία του ταξιδιού.
Γιατί η Δύση πρέπει να αγωνιστεί για την ιστορία της
Frank Furedi
Polity Press, 2024
1
Τι είναι το παρελθόν;
Πριν εξετάσουμε πώς το παρελθόν έγινε πεδίο μάχης, είναι αναγκαίο να ανασκοπήσουμε την εξέλιξη της αίσθησης που έχει η κοινωνία για το παρελθόν. Η σημερινή μας στάση απέναντι στο παρελθόν είναι παράδοξη. Οξείες εκκλήσεις για ρήξη με την ιστορία συνυπάρχουν με μια εμμονική επιθυμία να λογαριαστούμε μαζί της. Όπως θα υποστηρίξω σε αυτό και στα επόμενα κεφάλαια, το αποτέλεσμα αυτής της αντιφατικής προσέγγισης του παρελθόντος είναι να διαβρώνεται το όριο που το χωρίζει από το παρόν.
Σκεφθείτε πώς γεγονότα που συνέβησαν πριν από αιώνες αντιμετωπίζονται συχνά από τμήματα των μέσων ενημέρωσης ως τρέχοντα γεγονότα. Η Guardian, για παράδειγμα, αντιγράφοντας μια προηγούμενη προσπάθεια των New York Times, ανέθεσε σε πανεπιστημιακούς να συντάξουν μια έκθεση για την ίδρυσή της το 1821 και για τη σχέση των ιδιοκτητών της εφημερίδας με το δουλεμπόριο.
Αλλού, θεσμοί όπως η Εκκλησία της Αγγλίας φαίνεται να αισθάνονται πιο άνετα όταν λογοδοτούν για τη συμπεριφορά τους πριν από δύο αιώνες παρά όταν αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις της εποχής μας. Θέτοντας κατά μέρος ένα ταμείο για τη διερεύνηση των δεσμών της Εκκλησίας της Αγγλίας με τη δουλεία, ο Αρχιεπίσκοπος Justin Welby ισχυρίστηκε ότι τον κινητοποιούσε «η παρουσία του αναστημένου Χριστού, ζωντανού μέσα στην Εκκλησία».
Αφού, όπως μας υπενθυμίζει ο Αμερικανός ιστορικός David Lowenthal, «το παρελθόν είναι παντού», τείνουμε να θεωρούμε το νόημά του αυτονόητο. «Είτε γίνεται αντιληπτό είτε αγνοείται, είτε αγαπιέται είτε απορρίπτεται, το παρελθόν είναι πανταχού παρόν», έγραψε στο έργο του The Past Is a Foreign Country —Το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα— του 1985. Ο τίτλος του παραπέμπει στη διάσημη παρατήρηση του L.P. Hartley στο μυθιστόρημά του The Go-Between —1953—: «Το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα· εκεί κάνουν τα πράγματα διαφορετικά».
Με την πιο κυριολεκτική του έννοια, το παρελθόν αναφέρεται σε ό,τι προηγήθηκε της δικής μας στιγμής. Σύμφωνα με τον κοινό, πρακτικό ορισμό που δίνει η Wikipedia, το παρελθόν αναφέρεται «στο σύνολο όλων των γεγονότων που συνέβησαν πριν από ένα δεδομένο χρονικό σημείο» και «το παρελθόν δηλώνει μια χρονική περίοδο που έχει ήδη συμβεί, σε αντίθεση με το παρόν και το μέλλον». Σύμφωνα με το Oxford English Dictionary, το παρελθόν «είναι ο χρόνος που έχει περάσει»· «υπήρξε ή συνέβη πριν από τον τρέχοντα χρόνο».
Στην πραγματικότητα, το παρελθόν δεν αναφέρεται απλώς σε γεγονότα που συνέβησαν πριν από την παρούσα στιγμή. Είναι επίσης ένα διακριτό χρονικό πεδίο, το οποίο γίνεται αντιληπτό στον σύγχρονο κόσμο ως διαφορετικό από το παρόν και το μέλλον. Ούτε αναφέρεται το παρελθόν απλώς στο πεδίο της χρονικότητας. Η συνείδησή μας για το παρελθόν είναι κατ’ εξοχήν ένα πολιτισμικό επίτευγμα. Διαμορφώνεται έντονα από την αντίληψη που έχουν οι άνθρωποι για τη δική τους κατάσταση στο παρόν.
Αν και οι κοινωνίες διαθέτουν μια συλλογική μνήμη ή μια αίσθηση του παρελθόντος, διαφορετικές ομάδες και διαφορετικά άτομα μπορεί να τις βιώνουν με ανόμοιο τρόπο. Το παρελθόν μπορεί να προκαλέσει ένα ευρύ φάσμα συναισθημάτων. Παρακολουθήστε, για παράδειγμα, οποιοδήποτε από εκείνα τα προγράμματα γενεαλογίας, στα οποία ειδικοί «ξεθάβουν» έγγραφα και αρχεία για τους προγόνους κάποιου διάσημου προσώπου. Μπορεί να δείτε ορισμένα άτομα να αντιδρούν με υπερηφάνεια και ευχαρίστηση στην ανακάλυψη ότι ένας από τους προγόνους τους ήταν μια αξιοσημείωτη ιστορική μορφή· για άλλους, το παρελθόν φέρνει δάκρυα στα μάτια, όταν συνειδητοποιούν ότι ένας συγγενής τους είχε μια δύσκολη ζωή και βίωσε τις πιο σκληρές κοινωνικές συνθήκες.
Το παρελθόν, όπως και το παρόν, μπορεί να προκαλέσει ολόκληρο το φάσμα των ανθρώπινων συναισθημάτων.
Τα άτομα μπορεί μόνο κατά καιρούς να έχουν συνείδηση της συνείδησής τους για το παρελθόν· όμως η σχέση που έχουν μαζί του είναι συστατική του ποιοι είναι. Είτε τα άτομα ενδιαφέρονται είτε όχι να μελετήσουν την ιστορία τους και να ανακαλύψουν τη ζωή των προγόνων τους, είναι αναπόφευκτα προϊόντα μιας κοινότητας που προηγήθηκε της ύπαρξής τους.
Όπως υποστήριξε ο ιστορικός Eric Hobsbawm, «το πού στεκόμαστε σε σχέση με το παρελθόν, ποιες είναι οι σχέσεις ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον, δεν είναι μόνο ζητήματα ζωτικού ενδιαφέροντος για όλους· είναι απολύτως αναγκαία». Και πρόσθεσε: «Δεν μπορούμε να αποφύγουμε να τοποθετούμε τον εαυτό μας μέσα στο συνεχές της δικής μας ζωής, της οικογένειας και της ομάδας στην οποία ανήκουμε».
Η αντίληψη της κοινωνίας για τις περασμένες ημέρες αποδίδεται καλύτερα με τον όρο «αίσθηση του παρελθόντος». Ο λογοτεχνικός κριτικός Lionel Trilling έχει υποστηρίξει πειστικά ότι το να διαθέτει κανείς αίσθηση του παρελθόντος είναι μια «πραγματική δύναμη του νου, μια “έκτη αίσθηση”», μέσω της οποίας αποκτούμε συνείδηση της ιστορίας και της θέσης μας μέσα σε αυτήν.
Από αυτή την οπτική, η λειτουργία αυτής της δύναμης διαμορφώνεται από τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι τοποθετούν τον εαυτό τους σε σχέση με το παρελθόν. Υπάρχει ένα φάσμα πιθανών αντιδράσεων, από τη νοσταλγία για το παρελθόν έως την παρόρμηση να το αφήσουμε πίσω. Ωστόσο, σε όλες τις σύγχρονες κοινωνίες, όλοι οι άνθρωποι έχουν συνείδηση της ύπαρξης της ιστορίας. Όπως σημείωσε ο Hobsbawm: «Το να είναι κανείς μέλος οποιασδήποτε ανθρώπινης κοινότητας σημαίνει να τοποθετεί τον εαυτό του σε σχέση με το παρελθόν του —το δικό του ή της κοινότητας—, έστω και μόνο απορρίπτοντάς το. Το παρελθόν είναι επομένως μια μόνιμη διάσταση της ανθρώπινης συνείδησης, ένα αναπόφευκτο συστατικό των θεσμών, των αξιών και των άλλων σχημάτων της ανθρώπινης κοινωνίας. Το πρόβλημα για τους ιστορικούς είναι να αναλύσουν τη φύση αυτής της “αίσθησης του παρελθόντος” μέσα στην κοινωνία και να ανιχνεύσουν τις αλλαγές και τους μετασχηματισμούς της».
Η «αίσθηση του παρελθόντος» αποτελεί πρόβλημα προς διερεύνηση, επειδή υπόκειται διαρκώς σε μετατοπίσεις ανάλογα με το πολιτισμικό κλίμα που επικρατεί στην κοινωνία. Η ευαισθησία της κοινωνίας απέναντι στο παρελθόν έχει ιστορία, και ο τρόπος με τον οποίο το βλέπουμε εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις συνθήκες μας στο παρόν.
Όπως θα σημειώσω αργότερα, το παρελθόν και το νόημά του για τη σημερινή κοινωνία είναι πολύ διαφορετικά από τον τρόπο με τον οποίο το έβλεπαν και το βίωναν οι προηγούμενες γενιές. Ακόμη και κατά τη διάρκεια της δικής μου ενήλικης ζωής, υπήρξε μια δραματική μεταβολή στις στάσεις απέναντι στο παρελθόν.
Το 1992, όταν δημοσίευσα τη μελέτη μου Mythical Past, Elusive Future: History and Society in an Anxious Age —Μυθικό παρελθόν, άπιαστο μέλλον: Ιστορία και κοινωνία σε μια ανήσυχη εποχή—, με είχε εντυπωσιάσει η πανταχού παρούσα αίσθηση νοσταλγίας που ενθάρρυνε τις δυτικές κοινωνίες να ξαναφανταστούν την ιστορία τους. Το επίκεντρο του Mythical Past ήταν η απώλεια αυτοπεποίθησης και η ανησυχία για το μέλλον που κυριαρχούσαν στις δυτικές κοινωνίες, οι οποίες «υποκίνησαν έναν αγώνα δρόμου για την οικειοποίηση του παρελθόντος».
Εκείνη την εποχή, και άλλοι ιστορικοί και μελετητές επέστησαν την προσοχή σε αυτό που φαινόταν να είναι μια απελπισμένη προσπάθεια διατήρησης μιας αίσθησης συνέχειας με το παρελθόν. Η νοσταλγία για τις περασμένες ημέρες οδήγησε στην εμφάνιση αυτού που έγινε γνωστό ως «βιομηχανία της κληρονομιάς». Οι τίτλοι του Robert Hewison, The Heritage Industry: Britain in a Climate of Decline —Η βιομηχανία της κληρονομιάς: Η Βρετανία σε κλίμα παρακμής— του 1987, και του Patrick Wright, On Living in an Old Country: The National Past in Contemporary Britain —Ζώντας σε μια παλιά χώρα: Το εθνικό παρελθόν στη σύγχρονη Βρετανία— του 1985, έστρεψαν την προσοχή σε μια κοινωνία που αισθανόταν πιο άνετα ζώντας στο παρελθόν παρά στο παρόν. Ο Wright συνέδεσε αυτό που έμοιαζε με καταναγκαστικό εορτασμό της κληρονομιάς κατά τη δεκαετία του 1980 με μια «έκφραση απώλειας εμπιστοσύνης στο μέλλον».
Σύμφωνα με τον Nick Merriman, «η άνοδος της λεγόμενης, με υποτιμητικό τρόπο, “βιομηχανίας της κληρονομιάς” θεωρήθηκε σύμπτωμα της αποτυχίας της σύγχρονης κοινωνίας να αντιμετωπίσει το μέλλον μετά την παρακμή της βιομηχανίας. Αντί γι’ αυτό, η κοινωνία κοιτάζει πίσω σε ένα πιο ένδοξο παρελθόν· αλλά αυτό το παρελθόν, όπως παρουσιάζεται σε εκθέσεις που καθοδηγούνται από πολιτικές μάρκετινγκ, είναι μια ρομαντικοποιημένη μυθοπλασία».
Το εγχείρημα καλλιέργειας της αίσθησης του παρελθόντος κατά το ύστερο μέρος του 20ού αιώνα ήταν, σε σημαντικό βαθμό, μια απάντηση στον φόβο ότι η κοινωνία είχε αποκοπεί υπερβολικά από αυτό. Το έργο του Lowenthal, The Past Is a Foreign Country, προσέφερε μια πειστική περιγραφή της σταθερής διάβρωσης της αίσθησης συνέχειας, η οποία οδήγησε σε ρήξη με το παρελθόν. Αυτή η εξέλιξη αποτυπώθηκε με ιδιαίτερη οξυδέρκεια από τον ιστορικό J.H. Plumb στη θεμελιώδη μελέτη του The Death of The Past —Ο θάνατος του παρελθόντος— του 1969. Αν και ο Plumb έβλεπε με συμπάθεια την απώλεια της αυθεντίας του παρελθόντος, είχε επίγνωση του γεγονότος ότι κάτι σημαντικό χανόταν. Παρατήρησε ότι «όπου κι αν κοιτάξουμε, σε όλους τους τομείς της κοινωνικής και προσωπικής ζωής, η επιρροή του παρελθόντος εξασθενεί».
Ο Plumb επέστησε την προσοχή στη διαδεδομένη περιφρόνηση προς εκείνο που παρουσίαζε ως τις «κενές αξίες» που προέρχονταν από το παρελθόν. Κατά τη γνώμη του, η συνέπεια αυτού του υποτιθέμενου θανάτου του παρελθόντος ήταν ότι οι στάσεις απέναντί του έγιναν κυρίως νοσταλγικές: «Οι νέες μέθοδοι, οι νέες διαδικασίες, οι νέες μορφές ζωής της επιστημονικής και βιομηχανικής κοινωνίας δεν έχουν καμία κύρωση στο παρελθόν και καμία ρίζα σε αυτό. Το παρελθόν γίνεται λοιπόν ζήτημα περιέργειας, νοσταλγίας, συναισθηματισμού».
Σε μια αξιομνημόνευτη και καυστική παρατήρηση, ο Plumb δήλωσε ότι «η πιο αξιοσημείωτη πλευρά της δυτικής ιδεολογίας είναι η βδελλώδης προσκόλλησή της στο παρελθόν της».
Η νοσταλγία και ο άκριτος συναισθηματισμός απέναντι στο παρελθόν, αντί να λειτουργούν ως το κύριο πολιτισμικό πλαίσιο μέσα από το οποίο γίνεται αντιληπτό το παρελθόν, έχουν πλέον δώσει τη θέση τους σε μια διάθεση άκριτης κριτικής. Η σημερινή κοινωνία έχει συνείδηση της απώλειας της ιστορικής της συνέχειας, αλλά η κύρια παρόρμησή της είναι να την απορρίψει. Υπάρχει —όπως δείχνει και ο τίτλος του βιβλίου μας— ένας πραγματικός Πόλεμος Εναντίον του Παρελθόντος, και η νοσταλγία για αυτό έχει δώσει τη θέση της στην απόρριψη και στην αποστασιοποίηση. Για πολλούς, το παρελθόν δεν είναι τόσο μια ξένη χώρα όσο ένα εχθρικό έδαφος.
Η δημοτικότητα ιστορικών δραματικών σειρών όπως το Downton Abbey και το The Crown μπορεί να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι ο συναισθηματισμός απέναντι στο παρελθόν εξακολουθεί να ασκεί ισχυρή επιρροή στην κοινωνία.
Ωστόσο, ενώ η παρουσία του είναι προφανώς εμφανής, απέχει πολύ από το να ασκεί κυρίαρχη επιρροή στο σύγχρονο Zeitgeist. Το παράδοξο της εποχής μας είναι ότι η εχθρότητα προς την ιστορική κληρονομιά του δυτικού πολιτισμού υπάρχει σε μια ασταθή σχέση με μια αίσθηση νοσταλγίας. Για να είμαστε ακριβέστεροι, το παράδοξο του παρελθόντος κατανοείται καλύτερα ως συνύπαρξη μιας κυρίαρχης κουλτούρας αποξένωσης και αποστασιοποίησης με μια αναζήτηση ριζών και ταυτότητας στο επίπεδο του ατόμου. Η συνύπαρξη αυτών των δύο αντιφατικών στοιχείων έχει απελευθερώσει μια πρωτοφανή ώθηση προς τη διάβρωση του ορίου ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν.
Η αποξένωση από το παρελθόν συχνά συμβαδίζει με την απόδοση ευθυνών σε αυτό για τα προβλήματα του παρόντος. Ενώ η μοιρολατρική τάση να επιρρίπτουμε τη σημερινή μας δυσχερή κατάσταση στο παρελθόν έχει μακρά ιστορία, μόνο πρόσφατα οδήγησε στην αποκρυστάλλωση της τάσης να επιχειρείται η διόρθωση των προβλημάτων που δημιουργήθηκαν στο ιστορικό παρελθόν. Αυτή η εξέλιξη είναι συνεχώς ορατή στον κόσμο των μουσείων, των οποίων η αποστολή κάποτε ήταν αφιερωμένη στη διατήρηση της κληρονομιάς ενός αντικειμένου. Σήμερα, πολλοί επιμελητές έχουν υιοθετήσει τη συνήθεια να τοποθετούν επιγραφές σε παλαιά αντικείμενα και έργα τέχνης, οι οποίες πληροφορούν τους επισκέπτες για τα πολιτισμικά εγκλήματα και αμαρτήματα που συνδέονται με αυτά. Είναι σαν αυτοί οι επιμελητές να βάζουν το παρελθόν στη θέση του και να διασφαλίζουν ότι οι επισκέπτες προστατεύονται από την ολέθρια επιρροή του.
Σε αυτή την περίπτωση, το παράδοξο στη σχέση της στοχοποίησης των παρωχημένων απόψεων με την ιστορία είναι ότι απορρίπτει το παρελθόν ως άσχετο και ως κάτι που καλύτερα να μείνει πίσω, ενώ ταυτόχρονα το αντιμετωπίζει συχνά εμμονικά σαν να είναι απολύτως ζωντανό.
Η τάση να αντιμετωπίζεται το παρελθόν ως σαφής και παρούσα απειλή δικαιολογείται συχνά με το επιχείρημα ότι αποτελεί μια πραγματικότητα που μολύνει τη ζωή των ανθρώπων στην παρούσα στιγμή. Πάρτε, για παράδειγμα, το διαφημιστικό κείμενο ενός βιβλίου με τίτλο Rhodes Must Fall. Αναφέρει: «Όταν φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης ζήτησαν να απομακρυνθεί ένα άγαλμα του Cecil Rhodes, ακολουθώντας παρόμοια αιτήματα φοιτητών στο Κέιπ Τάουν, η σημασία αυτών των διαμαρτυριών έγινε αισθητή σε όλες τις ηπείρους. Δεν επρόκειτο απλώς για την κατεδάφιση ενός εξωτερικού συμβόλου του βρετανικού ιμπεριαλισμού —ενός μνημείου που δοξάζει έναν αποικιοκράτη κατακτητή—, αλλά για την αντιμετώπιση της τοξικής κληρονομιάς του παρελθόντος».¹⁶
Η παρουσίαση του παρελθόντος ως «τοξικής κληρονομιάς» είναι σημαντική, διότι μεταδίδει την πεποίθηση ότι αυτό εξακολουθεί να επηρεάζει αρνητικά την ανθρώπινη ύπαρξη. Όπως όλες οι δηλητηριώδεις ουσίες που απειλούν την ανθρώπινη ζωή, οι άνθρωποι πρέπει να προστατευθούν από τις βλαβερές του επιδράσεις.
Όπως συζήτησα προηγουμένως στη μελέτη μου Therapy Culture: Cultivating Vulnerability in an Anxious Age —Κουλτούρα της θεραπείας: Καλλιεργώντας την ευαλωτότητα σε μια αγχώδη εποχή— του 2004, στη σύγχρονη εποχή, όπου πολλά προβλήματα της ύπαρξης ερμηνεύονται μέσα από το πρίσμα της ψυχικής υγείας, η απειλή του παρελθόντος θεωρείται συχνά ψυχολογική. Επιχειρηματολογώντας σε αυτό το πνεύμα, ένα αίτημα για την απομάκρυνση του αγάλματος του Thomas Jefferson από την πανεπιστημιούπολη του Πανεπιστημίου του Missouri υποστήριζε ότι η παρουσία του «διαιωνίζει μια σεξιστική-ρατσιστική ατμόσφαιρα που εξακολουθεί να κατοικεί στην πανεπιστημιούπολη». Οι υπογράφοντες το αίτημα έγραψαν ότι το άγαλμα «από μόνο του δεν θα εξαλείψει το φυλετικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε σήμερα στην Αμερική, αλλά θα θεραπεύσει τη συναισθηματική και ψυχολογική πίεση της ιστορίας».¹⁷
Θα με συγχωρήσετε που επιμένω σε αυτό το θέμα, αλλά ως Ιταλός, νιώθω βαθιά συνδεδεμένος με τα κλασικά έπη. Όπως νομίζω οι περισσότεροι από εσάς, νιώθω ότι είναι ένα σημαντικό μέρος της πολιτιστικής μου ιστορίας. Γι' αυτό μιλάω ανοιχτά. Η Λουπίτα Νιόνγκο, η οποία υποδύεται την Ελένη της Σπάρτης στην Οδύσσεια του Νόλαν, δήλωσε σε μια συνέντευξη που δημοσιεύτηκε χθες ότι, αν μπορούσε να κάνει μια ερώτηση στον Όμηρο, θα τον ρωτούσε γιατί δεν έδωσε περισσότερο χώρο στις γυναίκες, προσθέτοντας ότι δεν είχε διαβάσει την Οδύσσεια πριν επιλεγεί για την ταινία. Ένα από τα πράγματα που με προβληματίζουν περισσότερο στην προώθηση ορισμένων ταινιών είναι να βλέπω ηθοποιούς που φαίνεται να αισθάνονται την ανάγκη να μεταδώσουν ηθικά μαθήματα στους συγγραφείς που έγραψαν τα έργα στα οποία εργάζονται τώρα. Ειδικά επειδή όποιος γνωρίζει πραγματικά την Οδύσσεια γνωρίζει ότι η υποβάθμισή της στον χρόνο προβολής αυτού ή εκείνου του χαρακτήρα στην οθόνη αγνοεί τον ρόλο μερικών από τους πιο εξαιρετικούς γυναικείους χαρακτήρες σε όλη τη δυτική λογοτεχνία. Η Αθηνά είναι η πραγματική σκηνοθέτης της δράσης: προστατεύει τον Οδυσσέα, καθοδηγεί τον Τηλέμαχο και παρεμβαίνει συνεχώς στα γεγονότα. Χωρίς αυτήν, η επιστροφή στην Ιθάκη απλά δεν θα συνέβαινε, όπως ακριβώς η εκδίκηση εναντίον των μνηστήρων δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς τη βοήθειά της. Και μετά υπάρχει η Πηνελόπη, μια από τις σπουδαιότερες γυναικείες μορφές που δημιουργήθηκαν ποτέ: είναι έξυπνη, πολιτικά επιδέξια, κρατάει το βασίλειο ενωμένο για είκοσι χρόνια, εξαπατά τους μνηστήρες με το περίφημο ιστό της, και όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει, αυτή τον υποβάλλει στην τελική δοκιμασία πριν τον αναγνωρίσει. Το πρόβλημα με μια συγκεκριμένη σύγχρονη προσέγγιση είναι ακριβώς αυτό: αντί να προσπαθεί κανείς να κατανοήσει ένα έργο στο ιστορικό και πολιτιστικό του πλαίσιο, κρίνεται με σύγχρονες ηθικές κατηγορίες, σαν ένα ποίημα που γράφτηκε πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια να αντικατοπτρίζει τις αξίες του 21ου αιώνα. Μία από τις θεμελιώδεις αρχές της τέχνης του ιστορικού είναι η αποφυγή του αναχρονισμού: το παρελθόν δεν κατανοείται κρίνοντάς το με τα ηθικά πρότυπα του παρόντος, αλλά προσπαθώντας να κατανοήσει τις αξίες, τους θεσμούς και τη νοοτροπία της εποχής. Αυτό δεν σημαίνει αναστολή της ηθικής κρίσης ή έγκριση όλων όσων έχουν συμβεί, αλλά τουλάχιστον καταβολή πνευματικής προσπάθειας για να κατανοήσει το παρελθόν στο πλαίσιό του. Το αντίθετο αυτής της προσέγγισης είναι ο παροντισμός, η ιδέα ότι το σύστημα αξιών μας αντιπροσωπεύει την κορύφωση της ιστορίας και ότι όλα όσα προηγήθηκαν θα πρέπει να μετρώνται αποκλειστικά σε σχέση με αυτήν. Αυτή η στάση καταλήγει να αντιμετωπίζει τις προηγούμενες γενιές σαν να ήταν πνευματικά και ηθικά κατώτερες, ανίκανες να αναπτύξουν σύνθετες ιδέες ή να παράγουν αξιόλογα έργα, εκτός αν έχουν καθαρθεί σύμφωνα με τις αξίες μας. Υπό αυτή την έννοια, πρόκειται για μια μορφή χρονολογικής προκατάληψης: αποδίδουμε αυτόματα μεγαλύτερη ηθική αξία σε ένα άτομο απλώς και μόνο επειδή γεννήθηκε αργότερα, στην ηθικά «σωστή» περίοδο. Αν η ίδια στάση εφαρμοζόταν στις σύγχρονες κοινωνίες στις οποίες ορισμένες κοινωνικές ομάδες, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών, δεν απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα που τους εγγυώνται στις δυτικές χώρες, οι ίδιοι άνθρωποι που επικρίνουν τον Όμηρο επειδή δεν δίνει περισσότερο χώρο στις γυναίκες θα φώναζαν για ρατσισμό και την ανάγκη να εντάξει ορισμένα πράγματα στο πλαίσιο τους. Αυτό είναι προφανώς εξαιρετικά υποκριτικό και προδίδει επίσης μια τρομακτική αλαζονεία. Το να νομίζουμε ότι μπορούμε να διορθώσουμε τον Όμηρο, τον Σαίξπηρ ή τον Δάντη χωρίς πρώτα να προσπαθήσουμε να τους κατανοήσουμε, είναι σαν να ξεχνάμε ότι ακριβώς αυτά τα έργα έχουν διαμορφώσει τον πολιτισμό στον οποίο ζούμε και ότι έχουν διαβαστεί, μελετηθεί και θαυμαστεί εδώ και αιώνες επειδή συνεχίζουν να λένε κάτι καθολικό για την ανθρώπινη φύση, χωρίς να χρειάζονται τις διορθώσεις ηθοποιών που είναι βουτηγμένοι στο πνεύμα της εποχής τους και δεν μπορούν να δουν πέρα από τη μύτη τους. Με εξοργίζει πραγματικά να βλέπω ανθρώπους των οποίων τα ονόματα θα παραμείνουν στην ιστορία μόνο όσο διαρκούν οι αντιπαραθέσεις που πυροδοτούν, να επιπλήττουν τις προσωπικότητες που έχουν διαμορφώσει την ιστορία και την ταυτότητά μας. Όταν αυτή η στάση εφαρμόζεται στην προώθηση μιας ταινίας, το αποτέλεσμα σπάνια είναι θετικό. Το κοινό που αγαπά ένα έργο δεν απαιτεί μια διασκευή λέξη προς λέξη, αλλά περιμένει από αυτούς που το μεταφέρουν στην οθόνη να επιδείξουν τουλάχιστον σεβασμό και περιέργεια για το αρχικό υλικό, κάτι που ο Πίτερ Τζάκσον έκανε αριστοτεχνικά με τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, για παράδειγμα. Αυτή η τριάδα ταινιών παρακολουθείται σήμερα όπως ήταν όταν κυκλοφόρησαν πριν από είκοσι χρόνια: ένα απόλυτο αριστούργημα. Αν, από την άλλη πλευρά, το μήνυμα που μεταφέρεται είναι: «Αυτό το έργο είναι ξεπερασμένο και τώρα θα σας εξηγήσουμε πώς θα έπρεπε να είναι», πολλοί θεατές νιώθουν συγκαταβατικοί. Για να μην αναφέρουμε την ενόχληση που νιώθουν βλέποντας κάποιον ηθοποιό του 21ου αιώνα να ανεβάζει τον εαυτό του σε ηθικό βάθρο και να προσποιείται ότι επικρίνει τον Όμηρο. Μια διασκευή λειτουργεί όταν πηγάζει από την επιθυμία να ασχοληθεί κανείς με ένα κλασικό έργο, όχι για να του δώσει ένα μάθημα. Τα σπουδαία κείμενα δεν χρειάζονται διόρθωση, αλλά μάλλον κατανόηση. Μόνο αφού τα κατανοήσει κανείς μπορεί να επιλέξει πώς να τα επανερμηνεύσει. Αυτή είναι η λεπτή γραμμή ανάμεσα σε μια σεβαστή διασκευή και σε μια που κινδυνεύει να αποξενώσει το ίδιο το κοινό που υποτίθεται ότι πρέπει να κερδίσει. Αυτή η προσέγγιση θυμίζει πολύ την προώθηση του remake της Χιονάτης, στην οποία η Ρέιτσελ Ζέγκλερ επέλεξε να αποστασιοποιηθεί δημόσια από την αρχική ταινία, περιγράφοντάς την με μη κολακευτικούς όρους: παράξενη, παλιά, σεξιστική... με μια αλαζονεία και θράσος που έδινε την σαφή εντύπωση ότι το αρχικό υλικό αντιμετωπίζονταν με συγκατάβαση παρά με σεβασμό, και αυτή η επικοινωνιακή στρατηγική αποδείχθηκε εξαιρετικά αποξενωτική για τους θαυμαστές. Είναι δύσκολο να κερδίσεις ένα κοινό όταν φαίνεται να περιφρονεί το ίδιο το έργο που σου έδωσε τον ρόλο. Ίσως η πρώτη χειρονομία σεβασμού προς ένα έργο που εκτείνεται σε σχεδόν τρεις χιλιετίες, εμπνέοντας γενιές συγγραφέων, καλλιτεχνών και σκηνοθετών, θα έπρεπε να είναι η ανάγνωση και η μελέτη του, όπως έκανε ο Τζάκσον με το έργο του Τόλκιν, και όπως έκαναν σπουδαίοι ηθοποιοί όπως ο Ίαν ΜακΚέλεν και ο Κρίστοφερ Λι, οι οποίοι έκαναν τις ερμηνείες τους και τις ίδιες τις ταινίες ένα αριστούργημα ίσως τόσο αθάνατο όσο το πρωτότυπο κείμενο. Διαφωνώ αν αυτό θα συμβεί και με την Οδύσσεια του Νόλαν, αλλά θα δούμε.
283. « Καθόσον ομοιούται κατ’ εξοχήν ο άνθρωπος με τον Θεό, εκείνο θα είναι η ευδαιμονία του ». Καλά το έχεις πή αυτό· τί είναι δε αυτό, που κάνει όμοιο τον άνθρωπο με τον Θεό, εδώ μεν δεν το πρόσθεσες, κι όπου έσπευσες να το πής, λες ψευδή και αβέβαια. Γιατί λες· « η περί Θεού κατ’ ουσίαν γνώση είναι η ίδια η ευδαιμονία ». Και δεν είναι μόνο ψέμμα αυτό, αλλά και αισχρότατη αίρεση. Γιατί αν αποδειχθή με τις ρήσεις των αγίων πως είναι απερινόητη και ανέπαφη σε κάθε γενητή ( δημιουργημένη, κτιστή ) φύση η θεία ουσία, αναιρείται ολοφάνερα η ευδαιμονία από κάθε λογική φύση, τους αγγέλους δηλαδή και τους ανθρώπους, πράγμα που είναι έσχατη ασέβεια. Και λέει ο μέγας Διονύσιος· « της υπερουσίου και κρυφίου Θεότητος η μεν αυτής, ό τι ποτέ εστιν, επιστήμη και θεωρία ( με την επιστήμη και τη θεωρία…) πάσιν άβατός εστι τοις ούσιν, ως πάντων υπερουσίως εξηρημένη » ( Ψευδο – Διονυσίου, Περί θείων ονομάτων ). 284. Κι ακόμα· « την οποία, τη θεία ουσία δηλαδή, ούτε να εννοήσης είναι δυνατόν, ούτε να πης, ούτε και να την θεωρήσης καθόλου, επειδή έχει εξαιρεθή από όλα και είναι υπεράγνωστη, και έχει προαναλάβει ( προειληφυίαν ) στον εαυτό της τις αποπερατώσεις όλων μεν ταυτόχρονα των ουσιωδών γνώσεων και δυνάμεων και όλες υπερουσίως, είναι δε υπεριδρυμένη ( υπερεγκατεστημένη ) με απερίληπτη δύναμη κι απ’ τους υπερουράνιους νόες. Γιατί αν είναι όλες οι γνώσεις των όντων και τελειώνουν στα όντα , αυτή που είναι επέκεινα από κάθε ουσία έχει εξαιρεθή κι από κάθε γνώση, και είναι ανώτερη από κάθε λόγο και κάθε γνώση, και έχει ιδρυθή καθολικά πάνω από νου και ουσία, κι ενώ είναι περιληπτική και συλληπτική και προληπτική όλων, είναι η ίδια καθολικά ασύλληπτη από όλα ( ό.π. ). 285. Κι ακόμα· τα θεία, όποια κι αν είναι τέλος πάντων κατά την δική τους αρχή και ίδρυση, είναι πάνω από νου και κάθε ουσία και γνώση « της αυτοϋπερουσίου θεότητος, που είναι υπερεγκατεστημένη πάνω από κάθε αγαθότητα και θεότητα και ουσία και ζωή και σοφία, στα απόκρυφα, όπως λένε οι παραδόσεις » ( ό.π. ). Κι ακόμα· « της υπέρ λόγον και νούν και ουσίαν της υπερουσίου και κρυφίας θεότητος υπερουσιότητος αγνωσίας, αυτή την υπερούσιον επιστήμην αναθετέον » (ό.π. ). Κι ο Θεολόγος Γρηγόριος· « μικρόν διακύψας είδον Θεού τα οπίσθια ( Εξοδ. Λγ΄23 ), όχι την πρώτη και ακήρατη φύση, που την γνωρίζει η ίδια, και εννοώ βέβαια την Τριάδα » ( Λόγος 28, Περί Θεολογίας ). Κι ο επίσκοπος των Νυσσαέων· « το ίδιο μεν το μύρο της θεότητας, ό,τι κι αν είναι τέλος πάντων κατ’ ουσίαν, είναι πάνω από κάθε όνομα και νόημα » ( Γρηγορίου Νύσσης, Ομιλία Α΄εις το Άσμα Ασμάτων, Α΄). Κι ακόμα· « η μακαρία και αΐδιος και πάντα νουν υπερέχουσα φύσις, που περικλείει όλα τα όντα στον εαυτό της, δεν περιέχεται από κανέναν όρο » ( ό.π., Ομιλία Ε΄). Κι ακόμα· « λέει ο υψηλός Ιωάννης ότι ‘ Θεόν ουδείς εώρακε πώποτε ’ ( Ιωαν. Α΄18 ), διορίζοντας ( διακηρύσσοντας ) μ’ αυτήν την απόφαση πως είναι ανέφικτη όχι μόνο στους ανθρώπους, αλλά και σε κάθε νοητή φύση η φύση της θείας ουσίας» ( Γρηγορίου Νύσσης, Περί του βίου του Μωϋσέως ). 286. Και λέει κι ο Μέγας Βασίλειος· « αν είναι ‘ αι οδοί του Θεού ανεξιχνίαστοι και τα κρίματα αυτού ανεξερεύνητα ’ ( Ρωμ. ια΄33 ) και ανέφικτα και σ’ αυτούς που έχουν φθάσει στο μέτρο γνώσης του Παύλου » ( Κατά Ευνομίου Α΄ και Λόγος ΙΕ΄, Περί αρχής και εξουσίας ), τί απομένει να εννοούμε για την ίδια την ουσία του Θεού, παρά ότι είναι άβατη και απροσπέλαστη σε κάθε νου; » Και προχωρώντας· « ποιος δεν θα αποδεχθή πως είναι πάνω από κάθε νου και πάνω από κάθε γνώση ανθρώπου η ίδια η ουσία του Θεού; Και νομίζω πως δεν υπερβαίνει μόνο τους ανθρώπους, αλλά και κάθε λογική φύση η κατανόησή της· και αποκαλώ τώρα λογική αυτήν που υπάρχει στην κτίση, γιατί είναι σε μόνον τον Υιό γνωστός ο Πατήρ και στο άγιο Πνεύμα, ‘ ότι ουδείς οίδε τον Πατέρα, ει μη ο Υιός ’ ( Ματθ. ια΄27 ). Και· το Πνεύμα πάντα ερευνά, και τα βάθη του Θεού ». « Γιατί κανείς δεν γνωρίζει » λέει « τα του ανθρώπου, παρά μόνο το Πνεύμα που υπάρχει σ’ αυτόν. Και δεν έχει γνωρίσει κανείς τα του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα που είναι εκ του Θεού » ( Κορινθ. Β 10 -11 ) ( Μεγάλου Βασιλείου, Κατά Ευνομίου Α΄). 287. Κι ακόμα˙ « Τί το εξαιρετικό θα αφήσουν στη γνώση του Μονογενούς ή του αγίου Πνεύματος, αν κατανοούν αυτοί οι ίδιοι την ουσία ; ». Κι ακόμα· « είναι απερίοπτη ( αδιάφορη ) η ίδια η θεία ουσία σε όλα, εκτός απ’ τον Μονογενή και το άγιο Πνεύμα ». Κι ο Χρυσσορήμων· « γι’ αυτό και λέει ο Χριστός· ‘ ουδείς γινώσκει τον Πατέρα, εί μη ο Υιός ’ ( Λουκ, ι΄22, Ματθ. ια΄27 ). Τί λοιπόν ; βρισκόμαστε όλοι σε άγνοια ; Μη γένοιτο· αλλά δεν γνωρίζει κανείς έτσι όπως ο Υιός. Όπως ακριβώς τον είδαν λοιπόν πολλοί σύμφωνα με την όψη που τους παραχωρήθηκε, και κανείς δεν είδε την ουσία, έτσι γνωρίζουμε πολλοί τον Θεό, και την ουσία δεν την γνωρίζει κανείς, ό,τι κι αν είναι τέλος πάντων, παρά μόνος αυτός που γεννήθηκε απ’ αυτόν » ( Ιωάν. Χρυσοστόμου, Υπόμνημα εις το κατά Ιωάννην, Ομιλία 15 ). 288. Και πάλι ο Μέγας Βασίλειος· « το πώς είναι το θείο και το ίδιο εκείνο το οποίο είναι, ποιο είναι ή τι είναι, είναι κατ’ εξοχήν αφανέρωτο, ως ανεξιχνίαστο σε κάθε κτιστή φύση » ( Κατά Ευνομίου Ε΄). Δέν είναι άρα το να γνωρίσης ή να θεωρήσης την κατ’ αυτόν τον τρόπο απερίοπτη ουσία ευδαιμονία, αλλά κακοδαιμονία και χλευασμός και πλάνη των δαιμόνων και της ελληνικής φοβερώτατης απάτης και του Θωμά. Γι’ αυτό, αν θελήση να συγκεντρώση κανείς τις κακοδοξίες του σε ένα, θα τις βρή να συντρίβονται σχεδόν, όλες, με τις διακηρύξεις ( αποφάσεις ) που τώρα αναφέραμε των ιερών θεολόγων. 289. « Απομένει να είναι η έσχατη ευδαιμονία του ανθρώπου στη θεωρία της αλήθειας ». Ναι, αλλά αν αναμειχθή με τη θεωρία, όπως προαναφέραμε, η ζωοποιός και φωτιστική ενέργεια του Πνεύματος με την ειλικρίνεια της πίστης. Γιατί είναι αλλιώς η θεωρία της αλήθειας φαντασία αναπλασμού και παιδείας ελληνικής και βάραθρο αιρέσεων, σύμφωνα με το οποίο ούτε είδαν ούτε είπαν και τα παιδιά των Ελλήνων την αλήθεια, αλλά την ακαταστασία και την έριδα ( φιλονικία ) και την μήνι ( οργή ), τους απογόνους του ψεύδους, με γνώμη υπερηφάνειας και οίησης. Γι’ αυτό κι όχι μόνο αντιμίλησαν ο ένας στον άλλον, αλλ’ έπεσαν και προς τους εαυτούς τους ο καθένας σε αντιφάσεις, όπως κι ο δύστυχος αυτός Θωμάς, τοποθετούμενος ο ίδιος από τυφλότητα λόγω της δυσπιστίας αντίθετος στα δικά του λόγια· γιατί μη έχοντας παντελώς αποκτήσει λόγω δυσπιστίας το ευθές και ηγεμονικό και διδακτικό της αλήθειας πνεύμα με την αίσθηση της ψυχής, εξετράπησαν, όπως είναι λογικό, σε ανοδίες ( αδιέξοδα, ανυπαρξία οδών ) και εξέπεσαν δυστυχώς απ’ την αλήθεια, όπως δεν ώφειλαν. 290. « Το έσχατο τέλος » λέει « στο οποίο οδηγείται με τη βοήθεια της θείας χάριτος ο άνθρωπος, είναι η κατ’ ουσίαν θεωρία του Θεού ». Αλλ’ είναι λόγια κάποιου που εναντιώνεται στην ιερά Εκκλησία αυτά, η οποία λέει· « όταν μένη ο νούς στον εαυτό του, διακρίνει τα περιορισμένα και τα ανάλογα προς αυτόν τον ίδιον . Όταν στραφή δε προς το θειότερο μέρος και υποδεχθή τις χάριτες του Πνεύματος, τότε μπορεί να καταλάβη τα θειότερα » ( Μεγ. Βσιλείου, Επιστολή 232, Προς Αμφιλόχιον ). Κι ακόμα· « ο νούς που αναμείχθηκε με τη θεότητα του Πνεύματος, αυτός εποπτεύει ήδη τα μεγάλα θεωρήματα και διακρίνει τα θεία κάλλη, τόσο πολύ βέβαια, όσο παραχωρεί η χάρι και υποδέχεται η κατασκευή του »( ό.π. ). Οδηγούμενος λοιπόν σ’ αυτά με τη βοήθεια της θείας χάριτος ο άνθρωπος, αυτά και δέχεται, όχι όσο είναι εκείνα - γιατί είναι άπειρα κατά το μέγεθος – αλλ’ όσο επιτρέπει η κατασκευή του νου. 291. Είναι μάταιος ολοφάνερα και ψεύτης αυτός που εξαρτάται σε τέτοιες φαντασίες και αποφαίνεται πως « είναι έσχατο τέλος η κατ’ ουσίαν θεωρία του Θεού, στην οποία οδηγείται με τη βοήθεια της θείας χάριτος ο άνθρωπος »· γιατί κι αν βοηθηθή απ’ το Πνεύμα ο νούς, αλλ’ εφ’ όσον το παραδέχεται η κατασκευή του · κι ανάγει βέβαια σε τόσο μεγάλη υπεροχή τον νου, που η Εκκλησία του Θεού την πιστεύει μόνο στον Υιό και το Πνεύμα, όπως έχεις ακούσει. Κι ακόμα· « δεν είναι δυνατόν να οράς στην παρούσα ζωή κατ’ ουσίαν τον Θεό ». Σαν να είναι δήθεν δυνατό μετά την παρούσα ! Και δεν είναι μόνο ψέμμα αυτό, αλλά και έσχατη ασέβεια, όπως αποδείξαμε ήδη με τις ρήσεις των θεοφόρων. 292. « Έσχατο όριο, στο οποίο μπορεί να φθάση η θεωρία, είναι η θεία ουσία· γι’ αυτό είναι ανάγκη να έχη απαλλαχθή παντελώς απ’ τις σωματικές αισθήσεις αυτός που την ορά ».Τί λέει ο ανόητος ! Υπήρξε ποτέ κάποιος απαλλαγμένος παντελώς απ’ τις σωματικές αισθήσεις, και έφθασε η θεωρία του στη θεία ουσία, και τα λέει από πείρα αυτά που φλυαρεί, ή τα γράφει έχοντάς τα ακούσει από κάποιον άλλον απ’ τους πνευματοφόρους ; Αλλ’ εκθέσαμε βέβαια προηγουμένως, αυτό ακριβώς που λέν οι άγιοι γι’ αυτό.Κι αν πλανεμένος νόμισε αυτός ποτέ πως απαλλάχθηκε απ’ τις σωματικές αισθήσεις και οδηγήθηκε σε τέτοια απάτη, ας θυμηθή τις ασώματες και ουράνιες δυνάμεις και τί βλέπουν εκείνες απ’ τα του Θεού θεωρώντας τον κι ότι έχει μια για πάντα αποκλεισθή σε κάθε γενητή φύση η θεωρία της άκτιστης ουσίας του Θεού, κι ας σταματήση αργά βέβαια να καταγκρεμίζεται σε τέτοιες κακοδοξίες και βάραθρα αιρέσεων. 293. « Δεν είναι δυνατόν να ανέλθης στην παρούσα ζωή σε κάποιαν υψηλότερη γνώση για τον Θεό, ώστε να τον γνωρίζης κατ’ ουσίαν ». Αλλ’ ούτε και στη μέλλουσα ζωή, μάθε το καλά, θα γνωρίσουμε ή εμείς ή όλες οι νοερές δυνάμεις την ουσία του Θεού, όπως ήδη αποδείξαμε. Κι ακόμα· « δεν είναι δυνατόν να υπάρχη στην παρούσα ζωή η ανθρώπινη ευδαιμονία ». Αλλ’ υπάρχει, μάθε το καλά, όπως σε αρραβώνα τώρα ήδη, όπως λέει ο ιερός Παύλος· « χρίσας ημάς και σφραγισάμενος και δούς τον αρραβώνα του Πνεύματος εις τα καρδίας ημών » ( Β΄Κορινθ. Α΄21-22 ). Κι ακόμα· « εν ω και πιστεύσαντες εσφραγίσθητε τω Πνεύματι της επαγγελίας τω Αγίω, ό εστιν αρραβών της κληρονομίας ημών » ( Εφεσ, α 13-14 ). Βλέπεις, τί είναι οπωσδήποτε η κληρονομιά μας ; κατά κανέναν τρόπο η ουσία του Θεού, αλλά το Πνεύμα του Θεού, στο οποίο σφραγιζόμαστε όπως σε αρραβώνα. 294. Και φανερώνει εδώ το Πνεύμα « την ενέργεια », όπως έχει πή ο Χρυσορρήμων ( Υπόμνημα εις Ψαλμούς ), γι’ αυτό και το έχει ονομάσει πνεύμα επαγγελίας ο Παύλος, ενθυμούμενος την δια Ιωήλ επαγγελία του Θεού, που λέει· « εκχεώ από του πνεύματός μου επί πάσαν σάρκα » ( Ιωήλ γ΄1 )· και δεν εκχέεται η θεότητα, σύμφωνα με τους θεοσόφους, αλλ’ η δωρεά ( Ιωάν. Χρυσοστόμου, Ομιλία ΙΔ΄1 εις Ιωάννην ). Αυτό που παίρνουμε λοιπόν από εδώ εν μέρει και όπως σε αρραβώνα ( Α΄Κορινθ. ιγ΄α ), αυτό το ίδιο θα δούμε συνολικώτερα και τρανότερα τότε ( Β΄Κορινθ. α΄22 ), το οποίο και λέγεται πως είναι η βασιλεία των ουρανών μέσα μας ( Λουκ. Ιζ΄21 ), επειδή γινόμαστε μ’ αυτό οι γηγενείς ουράνιοι και συμβασιλεύουμε μαζί μ’ αυτό στα ουράνια με τον Χριστό. 295. Σε κείνο συναντάμε ολόκληρο το πλήρωμα της θεότητας, σε μας δε απ’ το πλήρωμα της θεότητας· γι’ αυτό δεν γινόμαστε εμείς κατ’ ουσίαν θεοί, αλλά θεουργούμαστε κατά την ενέργεια και δωρεά του αγίου Πνεύματος. Έχει πλανηθή άρα και άσχημα ο Θωμάς διακηρύττοντάς τα αυτά για τη δική μας ευδαιμονία˙ « σταματά το έσχατο τέλος του ανθρώπου τη φυσική του έφεση έτσι, ώστε αφού επιτεύχθηκε εκείνο το τέλος, να μην ζητείται τίποτε περαιτέρω. Γιατί αν κινείται ακόμη προς κάτι, δεν έφθασε ακόμη στο τέλος, στο οποίο και ηρεμεί ». Και λέει ενάντια στους Έλληνες αυτά, τα οποία φαίνονται πως είναι αντίθετα στους αγίους, στους δε Έλληνες προσφιλή. Γιατί κανείς βέβαια απ’ τους αγίους ή είπε ή εννόησε στάση της προς τον Θεό εφέσεως ή των ανθρώπων ή των αγγέλων · γιατί αυτά τα φαντάζονται μόνον οι Έλληνες, και τώρα κι ο ελεεινός Θωμάς Συνεχίζεται
Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΣ. Του Jean-Pierre Torrell. Κεφάλαιο VII : Ας μιλήσουμε για το Άγιο Πνεύμα! Η ΖΩΗ ΣΤΟ ΠΝΕΥΜΑ.
..... «Άλλη μία ιδιότης της φιλίας συνίσταται στο πλάσιμο μίας συμφωνίας της ίδιας θελήσεως με εκείνη του Φίλου. [Δέν εγκαταλείπεται το θέλημα μας, αλλά αποθεώνεται]. Η Θέληση του Θεού μάς φανερώθηκε με τον ΝΟΜΟ ΤΟΥ. Γι'αυτό η αγάπη με την οποία αγαπούμε τον Θεό προϋποθέτει την τήρηση των εντολών του: "Εάν αγαπάτε με, τας εντολάς τας εμάς τηρήσατε" (Ιωάν. 14,15). [Ταύτιση του Νόμου με τις εντολές της Κ.Δ.]. Επομένως επειδή γινόμαστε φίλοι του Θεού, μέσω του Αγίου Πνεύματος, μέσω Αυτού ωθούμαστε επίσης να τηρούμε και τους Νόμους του Θεού, σύμφωνα και με όσα μας λέει και ο Απόστολος (Ρωμ. 8,14): Όσοι γαρ πνεύματι Θεού άγονται, ούτοι εισίν υιοί Θεού!»(SCG IV 21, n. 3587)......
Επειδή όμως η συμφωνία τής θελήσεως δέν μπορεί να μεταφραστεί πραγματικώς παρά μόνον σε μία υποταγή τής θελήσεως του ανθρώπου [Εμείς λέμε του θελήματος, του γνωμικού θελήματος], σε εκείνη του Θεού, και επειδή βρισκόμαστε σε έναν μονόδρομο, ο Ακινάτης ενδιαφέρεται να αποφύγει αμέσως την πιθανή ασάφεια: αυτή η υποταγή δέν ομοιάζει σε τίποτε με την υποταγή του σκλάβου! «Είναι αναγκαίο να σημειώσουμε όμως ότι οι υιοί του Θεού κινούνται από το Άγιο Πνεύμα όχι σαν σκλάβοι, αλλά σαν ελεύθερα πρόσωπα. Και επειδή άνθρωπος ελεύθερος είναι εκείνος που είναι Κύριος του εαυτού του (Αριστοτέλης) εμείς ενεργούμε ελεύθερα από μόνοι μας, δηλαδή με την θέλησή μας.Ο,τιδήποτε γίνει ενάντια στην θέληση μας δέν θα γίνει ελεύθερα, αλλά δουλικώς (με οποιονδήποτε τρόπο και αν υποχρεώνετο η θέλησή μας). Το Άγιο Πνεύμα, κάνοντας μας φίλους τού Θεού, μας διδάσκει να πράξουμε, μ'έναν τέτοιο τρόπο ώστε η πράξη να μας είναι θεληματική. [ΜΑΣ ΧΕΙΡΑΓΩΓΕΙ. ΜΑΣ ΧΑΚΑΡΕΙ, Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ]Σαν υιοί του Θεού που είμαστε το Άγιο Πνεύμα μας καθοδηγεί να πράξουμε ελεύθερα, από αγάπη και όχι δουλικά από φόβο. Από εδώ και οι λόγοι του Αποστόλου (Ρωμ 8,15). "Ού γάρ ελάβετε πνεύμα δουλείας πάλιν εις φόβον, αλλ' ελάβετε πνεύμα υιοθεσίας"»(SCG IV 21, n. 3588). Αυτό το κείμενο εκφράζει με δύναμη μία από τις βασικές ιδέες του στοχασμού τού Ακινάτη. Χρειάστηκε να διαλογισθεί επί μακρόν το όγδοο κεφάλαιο τής προς Ρωμαίους επιστολής και το σχόλιό του αποτελεί ένα από τα καλύτερα σημεία τής εργασίας του γύρω από το Άγιο Πνεύμα. Δέν υπάρχει καμμία αμφιβολία ότι σε μία εποχή κατά την οποία η δουλεία συνιστούσε μία κοινωνική πραγματικότητα πολύ διαδεδομένη,ο Ακινάτης είδε σ' αυτή, όπως και ο Απόστολος, το προνόμιο μίας αναλογίας που μπορούσε να εκφράσει κάτι από το μεγαλείο των πιστών του Χριστού, ελεύθερων με μία ένδοξη ελευθερία, αυτή των υιών του Θεού. «Καθαυτή η θέληση κατευθύνεται πρός αυτό που είναι αληθινά αγαθό.[ΟΥΔΕΙΣ ΕΚΟΝ ΚΑΚΟΣ]Εάν απομακρύνεται λόγω πάθους, κακής διαθέσεως ή συνήθειας από εκείνο που είναι το αληθινό αγαθό σε σχέση με την φυσική τάξη της θελήσεως, τότε η πράξη είναι δουλική και εξαρτημένη από εξωτερικό παράγοντα. Εάν όμως υπολογίσουμε την ενέργεια της θελήσεως, της θελήσεως καθότι ρέπει πρός ένα φαινομενικό αγαθό, τότε ο άνθρωπος πράττει ελεύθερα ακολουθώντας ένα πάθος ή μία κακή συνήθεια. Ενώ θα έπραττε δουλικώς εάν, στην ίδια την διάθεση της θελήσεως, απέρριπτε να κάνει αυτό που θέλει από τον φόβο ενός νόμου που το απαγορεύει. Το Άγιο Πνεύμα, Αυτό, κλίνει από αγάπη την θέλησή μας πρός το αληθινό αγαθό πρός το οποίο αυτή κλίνει εκ φύσεως. Έτσι μας ελευθερώνει τόσο από την δουλεία πού μάς υποχρεώνει να πράξουμε ενάντια στην κατεύθυνση τής θελήσεως μας, και μας κρατά υποδουλωμένους στα πάθη και στις συνέπειες τής αμαρτίας, όσο και από την δουλεία η οποία μας καθοδηγεί να πράξουμε σύμφωνα με τον νόμο, ενάντια στην κίνηση τής θελήσεως μας, αλλά όχι σαν φίλοι, αλλά σαν δούλοι. "Ού δέ το πνεύμα Κυρίου, εκεί ελευθερία" (2 Κορ 3,17). "Εί δέ πνεύμα άγεσθε, ούκ εστέ υπό νόμον" (Γαλ. 5,18). Γι'αυτό λέγεται πώς το Άγιο Πνεύμα δίνει τον θάνατο στα έργα της σάρκας. Με την αγάπη του το Άγιο Πνεύμα μας κατευθύνει πρός το αληθινό αγαθό από το οποίο μας απομακρύνουν τα πάθη της σάρκας, όπως λέγεται και στην (Ρωμ. 8,13): "εί δέ πνεύματι τας πράξεις του σώματος θανατούτε, ζήσεσθε"»(SCG IV 21, n. 3589-3590).
Εδώ μπορούμε να διακόψουμε την ανάγνωση της summa εναντίον των Ελλήνων, σ' αυτή την πρόσκληση να διαλέξουμε την ζωή. Προσπαθώντας να "επαληθεύσουμε" την γονιμότητα τής θεωρίας τής ιδιοποιήσεως (αναλογία), είδαμε πώς αυτή μας επιτρέπει να δικαιολογήσουμε και να οργανώσουμε θεολογικώς αυτό που μας διδάσκει η Αγία Γραφή για το Τρίτο πρόσωπο της Τριάδος. Η ανάθεση λοιπόν της διακυβέρνησης των όντων και της ζωοποίησής τους,στο Άγιο Πνεύμα, την ζωογόνησή τους, δηλαδή όλης της ιστορίας του κόσμου και της Εκκλησίας, σημαίνει να του αναγνωρίσουμε το προνόμιο να παρουσιάζεται σαν το Θείο πρόσωπο που είναι πιό κοντά στην δημιουργία, ιδιαιτέρως δέ σ' αυτούς που αισθάνονται ωθούμενοι από την φιλανθρωπία![Η ΜΑΚΑΒΡΙΑ ΡΙΖΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΟΙ ΜΟΝΤΕΡΝΟΙ ΘΕΟΛΟΓΟΙ ΑΠΕΦΥΓΑΝ ΤΟΝ ΒΑΡΥ ΣΤΑΥΡΟ ΤΗΣ ΥΠΑΚΟΗΣ Η ΟΠΟΙΑ ΞΕΡΙΖΩΝΕΙ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΥΠΕΡΗΦΑΝΕΙΑ ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟ ΕΓΩ ΤΟΥ ΦΙΧΤΕ. ΟΠΩΣ ΜΑΣ ΤΗΝ ΑΦΙΕΡΩΣΕ Ο κ. ΞΙΩΝΗΣ π.χ. ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΙΖΕΙ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ. ΛΕΤΕ Ο ΑΚΙΝΑΤΗΣ ΝΑ ΥΠΗΡΞΕ Η ΜΕΤΕΜΨΥΧΩΣΗ ΤΟΥ ΑΙΓΥΠΤΙΟΥ ΦΑΡΑΩ ΑΚΕΝΑΤΩΝ;]
[Η αίρεση του Ιωακείμ ντα Φιόρε απέχει μισό βήμα από τις ψευτοθεολογιες τού Ακινάτη και γι' αυτό δέν αντιμετωπίστηκε εγκαίρως ούτε από τον Ακινάτη. Και οφείλεται στην τραγική ταύτιση των ακτίστων ενεργειών με την υπόσταση του Αγίου Πνεύματος, κάτι που γεννά και την ποταπή θεολογία της αναλογίας των Γιανναρά και Ζηζιούλα, κάτι που θα δούμε γρήγορα καλύτερα]. VIII. Η ΚΑΡΔΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ.
Έτσι λοιπόν αφού είδαμε την οργάνωση του υλικού της Βίβλου περί του Αγίου Πνεύματος [διά της αναλογίας της φιλίας], μπορούμε να προχωρήσουμε στην μεγάλη έμπνευση του Ακινάτη, η οποία στηρίζει όλη αυτή την οργάνωση που είδαμε με συντομία, η οποία έμπνευση δέν είναι άλλη από τον "καθορισμό" του Αγίου Πνεύματος σαν αγάπη και στην εξακρίβωση τής συγκεκριμένης του θέσεως στο εσωτερικό τής κοινωνίας της Αγίας Τριάδος και της επιστροφής αυτής της αγάπης σαν "Εκκλησίας", πρός την Θεία πηγή από την οποία ξεπήδησε! ΑΓΑΠΩΜΕΝΟΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΓΑΠΗ ΜΕ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ Ο ΙΔΙΟΣ Ο ΘΕΟΣ ΑΓΑΠΑΤΑΙ.
Γι' άλλη μία φορά η έννοια της προόδου θα είναι ένα πολύτιμο κλειδί για μας. Ας θυμηθούμε όμως ότι ο Ακινάτης προσλαμβάνει αυτόν τον τεχνικό όρο από την Τριαδική Θεολογία της Κ.Δ. "το πνεύμα της Αληθείας που εκπορεύεται από τον Πατέρα". [Η πρόοδος δέν είναι ακριβώς εκπόρευση αλλά η Λατινική γλώσσα έδειξε τα όρια της γι'άλλη μία φορά]. Η πρόοδος καθαυτή, εξηγεί, δέν εκφράζει παρά την έξοδο των Θείων προσώπων από την αρχή [Νεοπλατωνικώς], και δέν λέει τίποτε για τον όρο στον οποίο ολοκληρώνεται η κίνηση του προσώπου που προοδεύει. [Έχει κατά νού (ο Ακινάτης) πάντοτε την οικονομική Τριάδα]. Όταν όμως πρόκειται για την πρόοδο του Αγίου Πνεύματος δεδομένου του τρόπου με τον οποίο προοδεύει, δηλαδή σαν Αγάπη, δέν μπορεί να μήν συμπεριλάβει το τέλος της. Διότι δέν μπορούμε να εννοήσουμε μία αγάπη χωρίς ένα αγαπημένο αντικείμενο. Επομένως η πρόοδος του Αγίου Πνεύματος έχει αυτή την ιδιαιτερότητα : τείνει πρός το αγαπώμενο όν. Και τοιουτοτρόπως ο Ακινάτης μπορεί να ολοκληρώσει τον παραλληλισμό ανάμεσα στον Υιό και το Πνεύμα στο φώς μίας αρχής την οποία επικαλείται πολύ συχνά.
3.3 Οἱ ὑποστατικές σχέσεις τῆς Ἁγίας Τριάδος μὲ τοὺς ἀνθρώπους
Γιὰ τὸν Κ. Rahner τὸ κάθε πρόσωπο τῆς Ἁγίας Τριάδος συστήνει ἰδική, ξεχωριστή σχέση μὲ τοὺς ἀνθρώπους. Μάλιστα, λόγῳ τοῦ θεμελιώδους ἀξιώματος περὶ ταυτίσεως οἰκονομικῆς καὶ ἀιδίου Ἁγίας Τριάδος, κάθε Θεία Ὑπόσταση κοινωνεῖ τὸ ὑποστατικό της ἰδίωμα στοὺς ἀνθρώπους. Αὐτὸ κατὰ τὸν Κ. Rahner α) ἐξασφαλίζει τὴν πραγματικότητα τῶν Θείων Ὑποστάσεων ὡς τέτοιων, β) ἐξασφαλίζει μιὰ ὀντολογία σχέσης μεταξὺ τῶν Θείων Προσώπων εἰς τρόπον ποὺ νὰ μὴ θεωροῦνται αὐτόνομα, διότι μὲ τὸν τρόπο ποὺ σχετίζονται εἰς ἄλληλα ἀιδίως, μὲ τὸν αὐτὸν τρόπο σχετίζονται καὶ μὲ τοὺς ἀνθρώπους62, γ) ἐξοβελίζει τὸν κίνδυνο τῆς συγχώνευσής τους κάτω ἀπὸ τὴν τέλεια ἁπλότητα τῆς Θείας Οὐσίας. Ἔτι περαιτέρω, στὸ πλαίσιο μιᾶς ὑπαρξιστικῆς ἀνάλυσης γίνεται λόγος περὶ ὑποστατικῆς ἐλευθερίας τῶν Θείων Προσώπων (ἄρα ἐμμέσως πλην σαφῶς περὶ ὑποστατικῆς θελήσεως αὐτῶν) καὶ συναφῶς περὶ ὑποστατικῆς ἐνεργείας ἑκάστου Προσώπου τῆς Ἁγίας Τριάδος. Ως πλαίσιο παραμένει, ὅπως παραπάνω, ἡ ὑπαρξιακὴ ἀνάλυση τοῦ δόγματος τῆς Ἁγίας Τριάδος καὶ ἡ ἄρνηση τῆς σχολαστικῆς ἑρμηνείας, ἡ ὁποία κάτω ἀπὸ τὸ actus purus ἐξαλείφει τὴν παρουσία τῶν Θείων Υποστάσεων: "each one of the three divine persons communicates himself to man in gratuitous grace in his own personal particularity and diversity. This trinitarian communication is the ontological ground of man's life of grace and eventually of the direct vision of the divine persons in eternity. It is God's 'indwelling', 'uncreated grace', understood not only as a communication of the divine nature, but also and primarily, since it implies a free personal act, since it occurs from person to person, as a communication of 'persons'. Of course, this self-communication of the persons occurs according to their personal peculiarity, that is, also according to and in virtue of their mutual relations. Should a divine person communicate himself otherwise than in and through his relations to the other (ἐννοεῖ τὰ θεῖα) persons, so as to have his own relation to the justified (and the other way around), this would presuppose that each single divine person, even as such, as mentally distinct from the one and same essence, would be something absolute and not merely relative. We would no longer be speaking of the Trinity (ἡ ὑπογράμμιση δική μας). In other words: these three self-communications are the self-communication of the one God in the three relative ways in which God subsists63. [Μετάφραση: «Καθένα από τα τρία θεία πρόσωπα κοινωνεί τον εαυτό του στον άνθρωπο, μέσα στη δωρεάν χάρη, κατά τη δική του προσωπική ιδιαιτερότητα και διαφορότητα. Αυτή η τριαδολογική αυτοκοινωνία αποτελεί το οντολογικό θεμέλιο της ζωής του ανθρώπου μέσα στη χάρη και, τελικά, της άμεσης θέας των θείων προσώπων στην αιωνιότητα. Πρόκειται για την “ενοίκηση” του Θεού, για την “άκτιστη χάρη”, η οποία δεν πρέπει να κατανοείται μόνο ως κοινωνία της θείας φύσεως, αλλά επίσης και πρωτίστως —εφόσον προϋποθέτει μία ελεύθερη προσωπική πράξη και λαμβάνει χώρα από πρόσωπο προς πρόσωπο— ως κοινωνία “προσώπων”. Βεβαίως, αυτή η αυτοκοινωνία των προσώπων πραγματοποιείται σύμφωνα με την προσωπική ιδιαιτερότητα του καθενός, δηλαδή επίσης σύμφωνα με τις αμοιβαίες σχέσεις τους και δυνάμει αυτών. Αν ένα θείο πρόσωπο κοινωνούσε τον εαυτό του με άλλον τρόπο και όχι μέσα από τις σχέσεις του προς τα άλλα θεία πρόσωπα, ώστε να έχει τη δική του ιδιαίτερη σχέση με τον δικαιωμένο άνθρωπο —και αντιστρόφως—, αυτό θα προϋπέθετε ότι κάθε επιμέρους θείο πρόσωπο, ακόμη και ως τέτοιο, νοητά διακριτό από τη μία και ίδια ουσία, θα ήταν κάτι απόλυτο και όχι απλώς σχετικό. Τότε δεν θα μιλούσαμε πλέον για την Αγία Τριάδα. Με άλλα λόγια: αυτές οι τρεις αυτοκοινωνίες είναι η αυτοκοινωνία του ενός Θεού κατά τους τρεις σχετικούς τρόπους με τους οποίους ο Θεός υφίσταται.»]
Περνώντας στὴν ἀνάλυση τῶν ἰδιωμάτων τοῦ Θεοῦ, ὅπως αὐτὰ ἐκτίθενται στὰ κλασικὰ ἐγχειρίδια δογματικῆς τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας, ὁ Κ. Rahner ἀναζητεῖ τὴν ὑπαρξιακή σημασία τους γιὰ τὸν ἄνθρωπο. Τὸ συμπέρασμα στὸ ὁποῖο καταλήγει εἶναι ὅτι τὰ θεῖα ἰδιώματα φανερώνουν τὸ Πρόσωπο τοῦ Θεοῦ καὶ ὄχι τὴν Οὐσία Του. Ἀναλυτικότερα, οἱ ἐνέργειες ἑνὸς ὄντος ἀποκαλύπτουν τὸ πρόσωπό του. Τὸ ἴδιο πρᾶγμα συμβαίνει καὶ στὸν Θεό. Γίνεται σαφὲς ὅτι οἱ ἐνέργειες ταυτίζονται μὲ τὸ πρόσωπο καὶ μποροῦν ἀβίαστα νὰ χαρακτηριστοῦν ὡς τρόπος ὑπάρξεως τοῦ προσώπου. Επομένως, αὐτὸ ποὺ γνωρίζει ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι τὸ «τί» τῆς Θείας Οὐσίας, ἀλλὰ τὸ «ποιός» τῶν Θείων Ὑποστάσεων κατὰ τὴ διαλεκτική σχέση ποὺ αὐτὲς δημιουργοῦν μὲ τὸν ἄνθρωπο. Τὰ ἰδιώματα τοῦ Θεοῦ, χωρὶς τὴ συγκεκριμένη ἑρμηνευτικὴ ἀνάλυση, παραπέμπουν στὴν ἀπρόσωπη οὐσιοκρατία τῆς τέλειας καὶ ἁπλῆς Θείας Οὐσίας. Τὸ Πρόσωπο εἶναι αὐτὸ ποὺ σώζει μιὰ βαθύτερη σημασία καὶ ἕνα ἀληθινὸ σωτηριολογικό νόημα γιὰ τὸν ἄνθρωπο ἀναφορικὰ μὲ τὴν ἔννοια τῶν ἰδιωμάτων τοῦ Θεοῦ, διότι τὰ Θεῖα ἰδιώματα ἀποκαλύπτουν τὸν τρόπο ὑπάρξεως τοῦ Θεοῦ σὲ σχέση μὲ τὸν ἄνθρωπο. Ἔχοντας ὅμως ὡς θεμελιῶδες ἀξίωμα ὁ Κ. Rahner τὴν ταύτιση τῆς οἰκονομικῆς καὶ τῆς ἀιδίου Ἁγίας Τριάδος, οἱ ἐνέργειες τοῦ Θεοῦ ταυτίζονται τόσο μὲ τὸν τρόπο ὑπάρξεώς Του ἀιδίως, ὅσο καὶ μὲ τὶς ἴδιες τὶς Θεῖες Ὑποστάσεις. Αὐτὸ παραμένει συνεπές στὶς σχολαστικές προϋποθέσεις τῆς δυτικῆς θεολογίας μὲ βάση τὸ actus purus, τὸ ὁποῖο εἶναι ἡ Θεία Οὐσία, ἡ ὁποία εἶναι οἱ Θεῖες Ὑποστάσεις: “It is only after reaching some understanding of the living and free personal being of the transcendent God who is able to enter into an active dialogue with the world, that we can begin to examine the teaching of the New Testament about God's 'attributes'. For we have to know God as person before we can understand that the decisive question for human beings is not, strictly speaking, what God is, but as whom he wishes freely to show himself with regard to the world. A person does not strictly speaking have attributes with respect to another person: he has freely and personally adopted attitudes. And this is above all true of God's absolute, sovereign being as person with regard to this world"64. [Μετάφραση: «Μόνον αφού φθάσουμε σε κάποια κατανόηση του ζωντανού και ελεύθερου προσωπικού Είναι του υπερβατικού Θεού, ο οποίος μπορεί να εισέρχεται σε ενεργό διάλογο με τον κόσμο, μπορούμε να αρχίσουμε να εξετάζουμε τη διδασκαλία της Καινής Διαθήκης περί των “ιδιωμάτων” του Θεού. Διότι πρέπει πρώτα να γνωρίσουμε τον Θεό ως πρόσωπο, προτού μπορέσουμε να κατανοήσουμε ότι το αποφασιστικό ερώτημα για τον άνθρωπο δεν είναι, αυστηρά μιλώντας, τι είναι ο Θεός, αλλά ως ποιος θέλει ελεύθερα να φανερωθεί απέναντι στον κόσμο. Ένα πρόσωπο, αυστηρά μιλώντας, δεν έχει ιδιώματα σε σχέση με ένα άλλο πρόσωπο· έχει ελεύθερα και προσωπικά υιοθετημένες στάσεις. Και αυτό ισχύει κατεξοχήν για το απόλυτο και κυρίαρχο Είναι του Θεού ως προσώπου απέναντι στον κόσμο.»]
Οἱ τελευταῖες δύο περίοδοι τοῦ ὡς ἄνω ἀποσπάσματος ἀποκαλύπτουν ἕνα γεγονὸς ἐξαιρετικῆς σημασίας. Ο Κ. Rahner, ὡς πιστὸς ρωμαιοκαθολικός, δὲν μπορεῖ νὰ ἀπαλλαγεῖ ἀπὸ τὴ σχολαστικὴ ἑρμηνεία τοῦ Θεοῦ ὡς ens neccessarium, ὁπότε ἡ ὑπαρξιακὴ ἑρμηνεία, τὴν ὁποία κτίζει, δημιουργεῖ τὴ διελκυστίνδα μεταξὺ τῆς Θείας Οὐσίας ὡς ἀναγκαιότητας καὶ τοῦ Προσώπου ὡς ἐλευθερίας. Κατ' αὐτὸν τὸν τρόπο, χωρὶς νὰ ἀρνηθεῖ τὴ σχολαστική παράδοση, ἐλευθερώνεται ἀπὸ αὐτήν, ἀποδίδοντας στο πρόσωπο τὴν ἐλευθερία καὶ στὴ φύση τὴν ἀναγκαιότητα65. Ὁ Θεὸς δὲν φανερώνεται στὸν ἄνθρωπο ὡς ἀναγκαία τελειότητα, ἀλλὰ ὡς ἐλεύθερο Πρόσωπο τὸ ὁποῖο διὰ τῆς βουλήσεώς Του ἐγκύπτει στὶς ἀνάγκες τοῦ ἀνθρώπου. Αμέσως μετὰ ἀπὸ τὸ παραπάνω ἀπόσπασμα συνεχίζει: "Certainly these free attitudes which God has adopted with regard to the world, have, so to speak, a metaphysical structure, arising from God's necessary nature; but the attitude actually adopted is not unambiguously laid down in consequence of this structure... With respect to this God of the New Testament, then, everything depends for the human being on how God in fact behaves with regard to the person, not just on how he necessarily is in himself (οἱ ὑπογραμμίσεις δικές μας)"66. [Μετάφραση: «Ασφαλώς, αυτές οι ελεύθερες στάσεις που ο Θεός υιοθέτησε απέναντι στον κόσμο έχουν, τρόπον τινά, μια μεταφυσική δομή, η οποία πηγάζει από την αναγκαία φύση του Θεού· ωστόσο η στάση που πράγματι υιοθετείται δεν καθορίζεται μονοσήμαντα ως συνέπεια αυτής της δομής... Επομένως, σε σχέση με αυτόν τον Θεό της Καινής Διαθήκης, εκείνο από το οποίο εξαρτώνται τα πάντα για τον άνθρωπο είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Θεός πράγματι συμπεριφέρεται απέναντι στο πρόσωπο, και όχι απλώς το πώς είναι κατ’ ανάγκην καθ’ εαυτόν.»]
"οι άνθρωποι θέλησαν να κάνουν την έξοδο από τις λογικές αποδείξεις και την έξοδο από τον σολιψισμό του θρησκευτικού συναισθήματος."
ΣΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΜΕΧΡΙ ΚΑΙ ΤΟΝ ΧΑΙΝΤΕΓΚΕΡ ΕΧΘΡΟΣ ΤΟΥΣ ΗΤΑΝ Ο ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΙΣΜΟΣ. Ο ΟΠΟΙΟΣ ΤΟΥΣ ΦΥΛΑΚΙΣΕ ΓΙΑ ΑΙΩΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΠΑΘΟΥΝ ΑΚΟΜΗ ΝΑ ΤΙΝΑΞΟΥΝ ΑΠΟ ΠΑΝΩ ΤΟΥΣ ΤΙΣ ΑΛΥΣΣΙΔΕΣ ΤΟΥ. ΕΙΧΕ ΧΑΘΕΙ ΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΟΜΩΣ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΓΩΝΙΣΤΗΚΑΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ ΟΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΤΗΣ ΥΠΑΡΞΕΩΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΝΑ ΑΠΟΔΕΙΧΘΟΥΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΑΝ ΚΑΙ ΕΠΙΝΟΗΣΑΝ ΜΙΑ ΝΕΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΦΥΣΗ Η ΟΠΟΙΑ ΑΡΧΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΒΟΥΛΗΣΗ. ΠΟΤΕ ΓΙΑ ΔΥΝΑΜΗ ΠΟΤΕ ΓΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ. ΑΚΟΜΗ ΕΔΩ ΕΙΜΑΣΤΕ.
ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΩΣ ΟΜΩΣ ΕΚΑΝΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΤΟ ΚΑΚΟ ΚΑΙ Η ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΖΩΗ. ΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΑΝΕΛΑΒΕ Η ΕΒΔΟΜΗ ΤΕΧΝΗ ΜΕ ΘΕΑΜΑΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ. Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ ΕΙΝΑΙ Η ΕΚΔΙΚΗΣΗ. ΕΤΣΙ ΑΠΟ ΤΟ ΕΝΑ ΜΕΡΟΣ ΑΓΑΠΟΥΜΕ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΜΑΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΛΟΓΙΚΟ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΙΣΜΟ ΑΠΟ ΤΟ ΑΛΛΟ ΑΝ ΚΑΤΙ ΔΕΝ ΠΑΕΙ ΚΑΛΑ ΕΚΔΙΚΟΥΜΑΣΤΕ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΜΑΣ, ΚΑΙ Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΜΟΛΤΜΑΝ ΚΥΡΙΑΡΧΗΣΕ ΜΕ ΤΟ ΕΝΔΥΜΑ ΦΩΤΟΣ ΤΟΥ ΧΟΛΛΥΓΟΥΝΤ. Ο ΤΡΙΤΟΣ ΝΑΟΣ ΕΡΧΕΤΑΙ!!!
Παρουσίαση του βιβλίου του Γεωργίου Σίσκου Η Αγία Τριάδα στη Δυτική Χριστιανοσύνη Νεοσχολαστικισμός και Οντολογία της σχέσης Περισσότερα για το βιβλίο δείτε εδώ: https://armosbooks.gr/ Για το βιβλίο μιλούν: Κωνσταντίνος Χρήστου, Καθηγητής, Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού ΑΠΘ Παναγιώτης Υφαντής, Καθηγητής, Τμήμα Θεολογίας ΑΠΘ Γιώργος Ζωγραφίδης, Καθηγητής, Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής ΑΠΘ και ο συγγραφέας του βιβλίου Γεώργιος Σίσκος «Η Αγία Τριάδα στη Δυτική Χριστιανοσύνη» του Γεωργίου Σίσκου γ
Κύριε Υφαντή, έχετε και εσείς τον λόγο.
Ευχαριστώ πολύ. Σεβαστοί πατέρες, κυρίες και κύριοι, ήθελα πρώτα απ’ όλα να εκφράσω και εγώ τη χαρά μου που συμμετέχω σε αυτή την αποψινή συνάντηση, μιλώντας και συνομιλώντας για το βιβλίο με τίτλο «Η Αγία Τριάδα στη Δυτική Χριστιανοσύνη», που έγραψε ο Γιώργος Σίσκος.
Ο όγκος και το βάρος του βιβλίου αυτού, καθώς και η πληθώρα των λατινόφωνων και όχι μόνο παραθεμάτων, ενδεχομένως να τρομάζουν λίγο τους αναγνώστες που δεν είναι εξοικειωμένοι με τον υποσελίδιο ειλικρινή διάλογο του συγγραφέα με τις πηγές. Έναν διάλογο πολύτιμο και πολύ έντιμο, όπως μας θύμισε προηγουμένως και ο προηγούμενός μου, ο Γιώργος. Ωστόσο, αν κάμψει τις πρώτες εντυπώσεις, ο αναγνώστης θα διαπιστώσει ότι, παρά τις οκτακόσιες και πλέον σελίδες του, ο τόμος παραμένει κομψός και ευανάγνωστος, χάρη και στην καλαισθησία και την εκδοτική πείρα του «Αρμού», που επιτρέπει στο κείμενο να αναπνέει μέσα σε ευρύχωρα περιθώρια κάθε σελίδας, στο δε μάτι του αναγνώστη να κυλά αβίαστα στις γραμμές, ακολουθώντας την πορεία της σκέψης και των ευρημάτων του συγγραφέα.
Θα ήθελα να είμαι και εγώ ειλικρινής ευθύς εξαρχής, όπως το έκανε και ο Γιώργος. Δύο είναι οι λόγοι που ευθύς εξαρχής κέντρισαν το ενδιαφέρον μου για την ανάγνωση αυτού του βιβλίου. Πρώτον, πως κατευθύνει το βλέμμα του επίδοξου αναγνώστη στο τοπίο της θρησκευτικής Δύσης, ενός γεωγραφικού και πνευματικού μεγέθους, το οποίο πολλοί πιστοί, αλλά και θεολόγοι εδώ, στο ελληνικό και ορθόδοξο πλαίσιο, το αγνοούν επιμελώς, αρκούμενοι σε ορισμένες θεωρητικές αρνητικές γενικεύσεις. Αναφέρω ενδεικτικά κάποιες από αυτές.
Ότι η Δύση, από τον 10ο αιώνα και εξής, είναι βυθισμένη στην πλάνη, μια πλάνη η οποία έμελλε να διπλασιαστεί τον 16ο αιώνα με τη Μεταρρύθμιση. Ότι η δυτική θεολογία έχει εγκαταλείψει την καρδιά χάριν της νόησης· ότι ο θεσμός έχει πνίξει το χάρισμα της ελευθερίας. Ότι ο μοναχισμός, τέλος, έχει θυσιάσει τον εσχατολογικό και προφητικό του χαρακτήρα χάριν μιας αγαθοεργίας και μιας κοινωνικής προσφοράς. Κάθε στερεότυπο, βέβαια, ακουμπά και σε ένα ποσοστό αλήθειας. Όμως οι γενικεύσεις πάντα αδικούν τόσο αυτόν που κρίνεται όσο και αυτόν που κρίνει. Ο δεύτερος λόγος που με έκανε να εκτιμήσω το εγχείρημα του Γιώργου είναι η ιστορική μεθοδολογική σκοπιά που υιοθέτησε για να πραγματευτεί ζητήματα δογματικά. Δηλαδή ζητήματα που αγγίζουν τον πυρήνα της πίστης ή, για να είμαστε ακριβέστεροι, των εκφραστικών της αποτυπώσεων.
Το συγκεκριμένο βιβλίο δείχνει ακριβώς αυτή την ιστορικότητα και τη συγκρουσιακή διαλεκτική που γονιμοποιεί τα θεολογικά σπλάχνα της δυτικής χριστιανοσύνης του 19ου και κυρίως του 20ού αιώνα. Εκεί κορυφώνεται αυτή η διαλεκτική, όπου τα κριτικά βέλη της φιλοσοφίας και της επιστήμης της εποχής βάλλουν κατά της Εκκλησίας και της χριστιανικής πίστης, και τα οποία δεν προκαλούν μόνο ακραίες αντιδράσεις εκ μέρους της ρωμαϊκής αρχής, αλλά κεντρίζουν γόνιμα και οπλίζουν μεθοδολογικά τολμηρούς και χαρισματικούς θεολόγους της εποχής να επιδοθούν σε μια εκ νέου ανάγνωση και αναθεώρηση της σκέψης μεγάλων ογκόλιθων, θα λέγαμε, Πατέρων και εκκλησιαστικών συγγραφέων του απώτατου εκκλησιαστικού και γραμματολογικού παρελθόντος, αλλά και του μεσαιωνικού και νεότερου, ακόμη και νεωτερικού, προτείνοντας με αυτόν τον τρόπο νέες θεωρήσεις και πιθανές λύσεις σε διαχρονικά θεολογικά ζητήματα. Για λόγους οικονομίας χρόνου θα περιοριστώ σε ορισμένες εκδοχές αυτής της αναθεωρητικής θεολογικής προσπάθειας, η οποία περιγράφεται με λεπτομέρειες και πλούσια τεκμηρίωση στο υπό παρουσίαση βιβλίο.
Μιλάμε βέβαια για τις αντιδράσεις —οι προλαλήσαντες αναφέρθηκαν σε αυτό—, μιλάμε για αυτή τη σύγκρουση ή την απολογητική ή αμυντική προσπάθεια της Εκκλησίας και της θεολογικής διανόησης των μέσων του 20ού αιώνα και μετά, του δεύτερου μισού, να ανταποκριθούν και να αντιμετωπίσουν ακριβώς αυτή τη βαριά κληρονομιά που έχουν, αλλά και τις πυκνές κριτικές που δέχονται από φιλοσοφικούς και άλλους επιστημολογικούς χώρους.
Ένα από τα πιο έντιμα και όχι τόσο στέρεα θεμέλια της σχολαστικής τριαδολογίας και ευρύτερα του λατινικού χριστιανισμού υπήρξε, ως γνωστόν, το έργο του ιερού Αυγουστίνου, του επισκόπου Ιππώνος. Σύμφωνα με τον προτεστάντη καθηγητή Colin Gunton —θα αναφερθώ αναγκαστικά σε ονόματα που κάποια δεν μας είναι πάρα πολύ γνωστά, αλλά για να δούμε λίγο και τη σημασία αυτών των προσώπων και της προσωπικότητάς τους και από πού προέρχονται—, σύμφωνα λοιπόν με αυτόν τον προτεστάντη καθηγητή, ο οποίος άφησε την τελευταία του πνοή το 2003, γεννημένος το 1941, ο ψυχολογισμός του Αυγουστίνου, δηλαδή η χρήση ψυχολογικών και συναισθηματικών δυνάμεων ή κατηγοριών για την ερμηνεία και κατανόηση των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας και κυρίως των μεταξύ τους σχέσεων, σύμφωνα με τους όψιμους επικριτές του, οδήγησε σε μια ασφυκτική ουσιοκρατία, η οποία εξυπηρέτησε ρωμαλέα, θα έλεγα, και με επιτυχία και την εκκλησιολογική δομή του καθολικισμού.
Ο επίσης προτεστάντης καθηγητής Γιούργκεν Μόλτμαν, που γεννήθηκε το 1927 και ζει ακόμη, συσχέτισε την αυγουστίνεια ουσιοκρατία με ολοκληρωτικές πολιτικές αντιλήψεις και πολιτικές. Θυμίζουμε ότι τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας συμβολίζουν την ποικιλία και την ελευθερία των ετεροτήτων, της διαφορετικότητας, που αντισταθμίζει την ομοιομορφία και μονολιθικότητα της ουσίας, η οποία ωστόσο εξασφαλίζει και υπερασπίζεται την αναγκαία ενότητά τους.
Μιλάμε δηλαδή για ένα είδος σχοινοβασίας. Είναι αυτό που είχε και ο Γρηγόριος ο Θεολόγος για τη θεολογία, ότι είναι μια μόνιμη σχοινοβασία, ενώ προσπαθούμε ακριβώς να δούμε πώς η σχοινοβασία αυτή, σε περίπτωση πτώσης, θα έχει δίχτυ ή όχι.
Η επικράτηση λοιπόν και η απολυτοποίηση της μιας και ενιαίας ουσίας περιθωριοποιεί τα τρία πρόσωπα και τη λειτουργικότητά τους στη σωτηρία. Δεδομένου μάλιστα ότι η κοινή ουσία, η ενότητα και η μοναρχία της θεότητας αποδίδεται στον Θεό Πατέρα, τον οποίο, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο, κανείς δεν είδε ποτέ και ούτε πρόκειται να δει, η αυγουστίνεια ουσιοκρατία παραμορφώνει τον Θεό σε μια ανείδωτη και απρόσιτη στις αισθήσεις και στον νου ουσία.
Μια ουσία που δεν έχει σχέση με τον κόσμο και την ιστορία, δηλαδή με το πεδίο όπου πρωταγωνιστούν στις λεγόμενες αποστολές τους, τις ιστορικές, ο ένσαρκος Λόγος και το Πνεύμα που τον διαδέχεται μετά την Ανάληψή του;;;;.
Ο Θεός της ουσιοκρατίας, σύμφωνα με αυτή την κριτική —είναι μια αυτοκριτική στην ουσία—, ο Θεός της ουσιοκρατίας είναι ένας μακρινός και αδιάφορος θεατής της ιστορίας και της υπαρξιακής περιπέτειας του ανθρώπου, πράγμα που οδηγεί και στην παραμόρφωση του χριστιανισμού σε δεϊσμό, για τον οποίο μας μίλησε ο Κωνσταντίνος νωρίτερα, η οποία ήταν μια αφελής λύση των λιγότερο ριζοσπαστικών διαφωτιστών απέναντι στο περίφημο ζήτημα.
Αν ο Θεός υπάρχει και μας δημιουργεί —εδώ συνοψίζεται, θα λέγαμε, με έναν τρόπο ο δεϊσμός—, αν ο Θεός υπάρχει και μας δημιουργεί, στη συνέχεια μας αφήνει να πορευόμαστε με βάση τη λογική και την ελευθερία μας. Οπότε ούτε εμείς ενδιαφερόμαστε γι’ αυτόν αλλά ούτε και εκείνος για εμάς.
Πάντως η θεία υπόσταση που σχεδόν αφανίζεται από το προσκήνιο της θείας οικονομίας, με βάση την τριαδολογία του Αυγουστίνου ή την ουσιοκρατία, είναι το Άγιο Πνεύμα.
Πράγμα που αφενός οδήγησε στο filioque, δηλαδή στην οντολογική υποταγή του Αγίου Πνεύματος στον Υιό, και αφετέρου στην τοποθέτηση του Πάπα ως αναπληρωτή του Χριστού, Vicarius Christi, στο πηδάλιο της Εκκλησίας. Το οποίο πηδάλιο ο ίδιος ο Θεάνθρωπος πριν από την Ανάληψή του εμπιστεύθηκε στον καθοδηγητή και αγιοποιό Παράκλητο. Ο Enzo Bianchi, ένας από τους σύγχρονους καθολικούς θεολόγους του 21ου αιώνα και μοναστικούς ηγέτες, δήλωσε κάποτε πως το Άγιο Πνεύμα παραμένει ο μεγάλος άγνωστος στην Καθολική Εκκλησία.
Τέλος, σύμφωνα με τον Gunton, που προαναφέραμε, η αυγουστίνεια θεώρηση των υποστάσεων ως ψυχικών δυνάμεων ενός και του αυτού υποκειμένου ευθύνεται για τον θεολογικό ατομισμό. Άλλοι θεολόγοι προσφέρουν διαφορετικούς όρους στον διάλογο, υποστηρίζοντας —η φράση είναι από τον Γιώργο— ότι η αυγουστίνεια ερμηνεία των θείων υποστάσεων ως σχέσεων είναι το θεμέλιο του γνησιότερου χριστιανικού περσοναλισμού. Εδώ ερχόμαστε ακριβώς σε αυτό το μεγάλο ρεύμα, που είναι και φιλοσοφικό και θεολογικό: τον περσοναλισμό, ο οποίος μας έχει φιλοδωρήσει με εξαιρετικά κείμενα και γόνιμες σκέψεις, τόσο φιλοσοφικές όσο και θεολογικές.
Μεταξύ αυτών που μίλησαν για τον χριστιανικό περσοναλισμό είναι και ο τότε καρδινάλιος Ράτσινγκερ και μετέπειτα πάπας Βενέδικτος, ο οποίος, όπως επισημαίνει ο Γιώργος, εντοπίζει την καταγωγή της έννοιας του προσώπου στη διαλογική συνάντηση Θεού και ανθρώπου στη Βίβλο, όπου ο Θεός φανερώνεται ως κατεξοχήν διαλογικός. Δηλαδή πρόκειται για μια κατάσταση που εμείς ονοματίζουμε τώρα, αλλά το πράγμα, το γεγονός, ανάγεται στο βιβλικό αλφαβητάρι της χριστιανικής πίστης.
Ανάλογα πυρά, από τα τέλη περίπου και τις αρχές, αρχής γενομένης από την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα, δέχεται και η τριαδολογική σκέψη του Θωμά Ακινάτη. Ο Αυγουστίνος, ο Ακινάτης και ο Μαρτίνος Λούθηρος θεωρούνται οι τρεις ογκόλιθοι, οι μεγάλοι σταθμοί της δυτικής θεολογίας, και δεν νοείται δυτικός άνθρωπος να μην έχει διαβάσει —όχι πιστός μόνο, αλλά για να κατανοήσει την ευρωπαϊκή κληρονομιά, τον πολιτισμό— αυτούς τους τρεις συγγραφείς.
Ανάλογα πυρά λοιπόν δέχεται και ο Ακινάτης, ο προβεβλημένος από τη Ρώμη ως κατεξοχήν χριστιανός φιλόσοφος, πράγμα που γίνεται το 1930 και εξηγεί από μια άλλη πλευρά αυτή την απήχηση που είχε στη διάρκεια του πρώτου μισού του 20ού αιώνα η σκέψη του, ο νεοθωμισμός. Σύμφωνα με τη φεμινίστρια καθολική θεολόγο Catherine Mowry LaCugna, ο μείζων εκπρόσωπος των σχολαστικών συνθέσεων, της Summaς, ο Ακινάτης δηλαδή, αποδυναμώνει και αυτός τα τρία πρόσωπα, ταυτίζοντάς τα εντέλει με τη θεία ουσία.
Η συγκεκριμένη ταύτιση οδηγεί στον αναπόφευκτο διαχωρισμό του ακινάτειου Θεού από τον βιβλικό Θεό. Είναι βαριά η διατύπωση αυτή, αλλά θεμελιώνεται στη σκέψη της LaCugna και τεκμηριώνεται με πολύ συγκεκριμένα επιχειρήματα που οδηγούν στο εξής συμπέρασμα: πράγματι, ότι ο Θεός του Ακινάτη μοιάζει αναπαυμένος και ατάραχος στην αυτάρκειά του και παραμένει τυφλός απέναντι στην ετερότητα και βέβαια ανίκανος για σχέση. Είναι ανίκανα και τα θεία πρόσωπα μεταξύ τους να σχετιστούν, αλλά και να μεταφέρουν αυτή τη σχεσιακότητα στον άνθρωπο.
Οι θεολογικές ζυμώσεις γύρω από την Τριάδα οδήγησαν και σε μια νέα προσέγγιση της παλαμικής θεολογίας σχετικά με τις άκτιστες ενέργειες, που έχει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον βέβαια για εμάς.
Το 1980 η Γερμανίδα θεολόγος Dorothea Wendebourg, γεννημένη το 1952, εκδίδει τη διδακτορική διατριβή της, στην οποία ανακεφαλαιώνει την αρνητική δυτική κριτική εναντίον του Βυζαντινού ιεράρχη. Μετά από μια δεκαετία περίπου, η προαναφερθείσα LaCugna επιχειρεί έναν κριτικό διάλογο με τις θέσεις της συναδέλφου της, που, σύμφωνα με τον συγγραφέα μας, τον Γιώργο, συνοψίζει την ευνοϊκότερη κριτική δυτικού, χριστιανικού, περσοναλιστικού χαρακτήρα για τον παλαμισμό.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, σε αντίθεση με τη σχολαστική θεολογία, έθεσε τις βάσεις για μια αληθινή μετοχή του ανθρώπου στη ζωή της Αγίας Τριάδας. Είναι προφανές ότι αυτή η θετική στάση προς τον Παλαμά, με τους δικούς της όρους βέβαια της LaCugna —δεν μιλάμε για ταύτιση με ανθρώπους, με προθέσεις κλπ.—, αλλά αυτή η θετική στάση, η μεταστροφή που επιχειρεί εδώ απέναντι στον Βυζαντινό θεολόγο και η συγγραφέας, στηρίζεται ακριβώς πάνω σε μια αντίστοιχη απόρριψη του Ακινάτη και όλης της παράδοσης της δυτικής θεολογίας. Θα συνεχίσω αυτή την αναγκαστικά ακροθιγή και επιλεκτική παρουσίαση, αναφερόμενος σε ορισμένες απόψεις απόληξης της τριαδολογικής συζήτησης του δυτικού θεολογικού 20ού αιώνα.
Στην προσπάθεια να τεκμηριώσει τη δυνατότητα ή πιθανότητα προσωπικής σχέσης ανάμεσα στην τριαδική θεότητα και τον κόσμο —εδώ θυμίζω ότι πρόκειται για ένα θέμα πολύ κομβικό, γιατί αφορά τη σωτηρία—, ο λουθηρανός καθηγητής Eberhard Jüngel διαπίστωσε ότι η προγενέστερη δυτική θεολογία καταδίκαζε τον τριαδικό Θεό σε μία αχρονία, η οποία αποκλείει εξ ορισμού οποιαδήποτε σχέση του Θεού με τον έγχρονο κτιστό κόσμο. Έτσι αυτός ο Γερμανός καθηγητής αντιπρότεινε ως τρόπο των ενδοτριαδικών σχέσεων την αιωνιότητα, έναν τρόπο προσέγγισης κατά τον οποίο η αιωνιότητα εισέρχεται σωστικά στον κόσμο μέσω της ιστορικής αποστολής και δράσης και του Υιού και του Πνεύματος.
Διαλεγόμενος με τα αιτήματα της σύγχρονης φιλοσοφίας, εν προκειμένω του Wittgenstein, για τη δικαιοδοσία της γλώσσας και της γνώσης, ο Jüngel παραδέχεται μεν ότι οι σχολαστικές κατηγορίες είναι σήμερα ανεπαρκείς —το «σήμερα» με τη σχετικότητα να αναφερθεί στην ουσία του Θεού—, αλλά ανταπαντά ότι η θεία Αποκάλυψη, μέσω των θείων ενεργειών, παρέχει, χορηγεί, δωρίζει στη γλώσσα τα κατάλληλα και έγκυρα εργαλεία, προκειμένου αυτή να μιλήσει για τη θεία ουσία.
Ο Jüngel θεωρεί ότι οι θείες ενέργειες φανερώνουν τη θεία ουσία ως αγαπητικό τρόπο ύπαρξης και σχέσης, τόσο των θείων υποστάσεων μεταξύ τους όσο και της σχέσης τους με τον κόσμο. Επιπλέον, ταυτίζει την ύπαρξη με την ουσία, εφόσον στον Θεό —εδώ είναι πάλι ένα χτύπημα στα αριστοτελικά θεμέλια του ακινάτειου υποδομήματος— δεν ισχύει διάκριση δυνατότητας και πραγμάτωσης, δηλαδή αυτό που λέμε δυνάμει και ενεργεία.
Γιατί; Διότι οι ποικίλες ενέργειες του Θεού αποτελούν τις άπειρες φανερώσεις του θείου προσώπου του, δηλαδή της ουσίας του. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ουσία, σύμφωνα με τον συγκεκριμένο θεολόγο, είναι προσωπική και σχεσιακή. Στην προοπτική αυτή ο λουθηρανός θεολόγος συμφωνεί με έναν συμπατριώτη του, Ιησουίτη όμως, δηλαδή καθολικό καθηγητή και σπουδαίο διανοητή, τον Karl Rahner, ο οποίος γεννήθηκε το 1904 και πέθανε το 1984.
Αυτός είχε ταυτίσει τα ίδια με την οικονομική Τριάδα, δηλαδή τη ζωή της Τριάδας στην αϊδιότητα με την έγχρονη ιστορική της παρουσία, εφόσον κατά τον ίδιο η δράση της Τριάδας εντός του κόσμου επιβεβαιώνει τη βιβλική ταύτιση του θείου Είναι, δηλαδή της θείας ουσίας, με την αγάπη. Αυτό βέβαια μας παραπέμπει στο «κατά Ιωάννην» και στην ιωάννεια θεολογία. Δύσκολα μπορεί κανείς να αμφισβητήσει την άποψη του Rahner ότι η σταυρική αγάπη, που συντελείται εντός του χρόνου και εντός του τόπου, μας επιτρέπει να μιλήσουμε για το τριαδικό δόγμα και όχι το αντίστροφο. Από τον Σταυρό ξεκινάμε. Εξίσου δύσκολα όμως μπορεί να συμμεριστεί και την άποψη ενός άλλου λουθηρανού θεολόγου αυτή τη φορά, του Robert Jenson, ενός Αμερικανού λουθηρανού, πως οι υποστάσεις της Αγίας Τριάδας μοιάζουν ή είναι ταυτότητες που ο Θεός διαμορφώνει κατά τη διαρκή παρουσία και όδευσή Του στα μονοπάτια της Ιστορίας.
Ο Αμερικανός θεολόγος δανείζεται την ορολογία του υπαρξισμού, του Sartre και του Heidegger, για να κατανοήσει τις θείες υποστάσεις ως κάτι δυναμικό που αναπτύσσεται σε αιτιακή συνάρτηση και εξάρτηση από τον ρέοντα χρόνο και τις εκάστοτε απαιτήσεις του. Ωστόσο, αφήνει μετέωρο το ερώτημα αν τελικά ο Θεός επιλέγει τις ιστορικές ταυτότητές του ή είναι οι ιστορικές ανάγκες αυτές που επιβάλλουν και υπαγορεύουν στον Θεό διαφορετικές ταυτότητες. Κινούμενη στην ίδια ιστορική προοπτική είναι και η τριαδολογική πρόταση του Wolfhart Pannenberg, ο οποίος ταυτίζει τις θείες ενέργειες και τις θείες υποστάσεις με τη φανέρωση της θείας ουσίας. Η τολμηρότερη πτυχή ή η πιο αμφιλεγόμενη πτυχή της σκέψης του Γερμανού θεολόγου είναι πως ο Θεός παρουσιάζεται δέσμιος της σχεσιακής του οντολογίας, με αποτέλεσμα η ύπαρξή του να εξαρτάται από τη δυνατότητα σχέσης με τον κόσμο και τον άνθρωπο.
Κοντολογίς, αντί ο κόσμος να αναγνωρίζει δοξολογικά την ύπαρξή του στον Θεό, να την αποδίδει σε αυτόν δοξολογικά, παρουσιάζεται ο Θεός να εξαρτάται από τα κτίσματα ή από την ανταπόκρισή τους στη δική του οντολογική ανάγκη να σχετιστεί μαζί τους για να συνεχίσει να υπάρχει.
Από την πλευρά του, ο Ρωμαιοκαθολικός Walter Kasper, που φέτος συμπληρώνει τα ενενήντα του χρόνια, επιχειρώντας έναν διάλογο με το φαινόμενο και τις θεωρητικές βάσεις της σύγχρονης αθεΐας, δηλώνει πως η θεία ουσία δεν είναι ένα στατικό μέγεθος, αλλά κάτι που συντελείται, που ενεργεί και συμβαίνει σαν γεγονός.
Έτσι οι θείες υποστάσεις αποτελούν εκστατικές υπάρξεις που αποκαλύπτουν τον δυναμικό χαρακτήρα της θείας ουσίας. Εδώ το «εκστατικό» είναι αυτό το αρχαίο ρήμα: βγαίνω έξω από τον εαυτό μου. Η συγκεκριμένη θεώρηση δεν καταφάσκει, δεν λέει ναι στην ιστορία, δεν την καταξιώνει απλώς ως πεδίο εκδήλωσης και εφαρμογής της εκστατικής θείας ουσίας, αλλά καταξιώνει και τη θεολογική δομή και κατασκευή του ανθρώπου, που είναι πλασμένος κατ’ εικόνα Θεού και ικανός να ομοιωθεί μαζί του.
Ο Θεός βγαίνει από τον εαυτό του για να συναντηθεί με τον άνθρωπο, όχι όμως για να εξασφαλίσει την ύπαρξή του, όπως ήθελε ο προηγούμενος θεολόγος μας, αλλά για να μεσιτεύσει και να καταστήσει τον δικό του κυριαρχικό και αγαπητικό τρόπο ύπαρξης προσιτό και σωτήριο για τους ανθρώπους.
Ολοκληρώνω τη σκέψη μου με μια ευρύτερη εκτίμηση: ότι οι τριαδολογικές αναζητήσεις της δυτικής θεολογίας υπαινίσσονται ή φανερώνουν τον διάλογο των εκφραστών της —ήδη αυτό έχει επισημανθεί— με το ευρύτερο πολιτισμικό και επιστημονικό κοσμοείδωλο της εποχής και, από την άλλη, δοκιμάζουν τα όρια και τις αντοχές της ή, αν θέλετε, δοκιμάζουν την αυτοκριτική της, τη χριστιανικότητά της. Έτσι αυτές οι αναζητήσεις της δυτικής θεολογίας. Είναι επίσης ευδιάκριτη η αναμέτρηση και η συστράτευση, άλλες φορές, της δεσπόζουσας και πάντα πιο ρηξικέλευθης προτεσταντικής θεολογίας με την πιο παραδοσιακή ρωμαιοκαθολική, η οποία όμως πασχίζει φιλότιμα να ανταποκριθεί στις τρέχουσες προκλήσεις, ανακρίνοντας έτσι με θάρρος, με παρρησία, αμετακίνητες μέχρι προ ολίγου παραδοχές της.
Δεν είναι τυχαίο, και δεν το έκανα και εγώ τυχαία, να κατονομάζω την καταγωγή και όχι μόνο την ταυτότητα. Οι περισσότεροι είναι Γερμανοί. Γιατί; Διότι ακριβώς είναι οι πιο πιστοί, θα έλεγα, και στη νοοτροπία, όχι μόνο στην πνευματολογία, διάδοχοι και πνευματικά παιδιά του Λουθήρου.
Ήταν λάθος πάντως να θεωρηθούν όλα αυτά —αν και ο Γιώργος αυτό το χρεώνει, πιστεύω, στα θετικά του βιβλίου— σαν μια εσωτερική υπόθεση της χριστιανικής Δύσης και αδιάφορη για τη χριστιανική Ανατολή. Το λέει με την έννοια ότι ο Γιώργος δεν μιλάει με θεολογικούς όρους ορθόδοξους, παρουσιάζοντας και προσεγγίζοντας αυτά τα φαινόμενα και αυτές τις ζυμώσεις στη Δύση και κρίνοντάς τα ακριβώς.
Εγώ θα έλεγα ότι είναι διαφορετικές και ότι στην ουσία —και αυτό έγινε βέβαια στον αναγνώστη, και μας εννοεί να το κάνουμε— αν και με διαφορετικές αφετηρίες και στοχεύσεις, οι νέες προτάσεις αυτές της δυτικής θεολογίας διασταυρώνονται ή και συμπίπτουν με παλαιότερα και τρέχοντα ρεύματα της ορθόδοξης θεολογίας και πνευματικότητας. Μπορούμε να αναφερθούμε στη συζήτησή μας σε κάποια τέτοια πρόσωπα· έχουν ήδη αναφερθεί.
Αλλά θα ήθελα, έτσι κλείνοντας, να θυμίσω ότι εκτός από τους ορθόδοξους θεολόγους, όπως τους θεολόγους της ρωσικής Διασποράς, οι οποίοι συνέβαλαν με τον τρόπο τους, υπήρχαν και άλλοι στοχαστές και αλλόθρησκοι, οι οποίοι ενεπλάκησαν στην περσοναλιστική θεολογία και φιλοσοφία, όπως, μεταξύ άλλων, ο Martin Buber, από τους σημαντικότερους που αξίζει να αναφερθούν εδώ. Το υπό παρουσίαση βιβλίο προσφέρει στον ορθόδοξο αναγνώστη, και Έλληνα, όχι μόνο γνώσεις αλλά και αφορμές για αναστοχασμό, άνοιγμα, συνάντηση και συνομιλία με την αγωνία των ομολογιακά άλλων. Και αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για να ευχαριστήσουμε τον συγγραφέα.
Σας ευχαριστώ πάρα πολύ, κύριε Υφαντή.
Θα προσπαθήσω να πω λίγα λόγια κι εγώ όσον αφορά το βιβλίο, σεβόμενος και την υπομονή σας και τις αντοχές σας, ούτως ή άλλως. Το βιβλίο σίγουρα δείχνει τις αγωνίες της δυτικής χριστιανοσύνης και τις απόπειρες του κάθε ρεύματος να βρει λύση στα ιστορικά προβλήματα τα οποία ανέκυψαν. Είναι πάρα πολύ χρήσιμο ωστόσο για εμάς, ούτως ώστε να ταυτίσουμε τους εαυτούς μας με τις συγκεκριμένες συνέπειες, σε περίπτωση που πάρουμε συγκεκριμένους δρόμους, αυτούς τους οποίους δηλαδή πήραν αυτοί οι συγκεκριμένοι άνθρωποι και αυτοί οι συγκεκριμένοι θεολόγοι.
Ήδη μιλήσαμε για τον νεοσχολαστικισμό και λίγο πολύ καταλάβατε ότι ο Διαφωτισμός ήταν μια πρόκληση και για τον Προτεσταντισμό και για τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Αποφάσισαν λοιπόν, στο πρώτο επίπεδο του 19ου αιώνα, οι Ρωμαιοκαθολικοί να αντιπαλέψουν τον Διαφωτισμό με μια φιλοσοφία λογικών αποδείξεων. Δηλαδή να πουν ότι εμείς θα αποδείξουμε, θα φτιάξουμε μια τσιμεντένια θεολογία λογικών αποδείξεων, η οποία δεν θα έχει να φοβηθεί τίποτα από την αθεΐα των διαφωτιστών. Και αυτό έγινε με ένα πάρα πολύ οργανωμένο παπικό πρόγραμμα, όπως σας είπα, με κατάρτιση εγχειριδίων. Φανταστείτε ότι υπάρχει εγκύκλιος ότι κανένας θεολόγος δεν έπαιρνε διδακτορική διατριβή αν δεν είχε περάσει υποχρεωτικά τρία χρόνια από βασικές σπουδές του Θωμά Ακινάτη, οι οποίες ήταν ενσωματωμένες στις διδακτορικές διατριβές. Αυτός είναι ο δρόμος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, ο δρόμος των λογικών αποδείξεων.
Ο δρόμος του Προτεσταντισμού απέναντι στον Διαφωτισμό ήταν ακριβώς αντίθετος. Τον είπε και ο κύριος Χρήστου: ο δρόμος του συναισθήματος. Δηλαδή θα παίξουμε στον Διαφωτισμό με τα ίδια του τα όπλα. Εφόσον υπάρχει απολύτως υποκειμενισμός, δηλαδή υπάρχει η φιλοσοφία του υποκειμένου, και εμείς τον Θεό τον βρίσκουμε μόνο εντός του υποκειμένου, βρίσκεται μόνο αποκλειστικά μέσα στο υποκείμενο και σε καμία λογική αντικειμενική απόδειξη. Είναι η θεωρία του θρησκευτικού συναισθήματος. Τώρα, το αν κάποιοι καταλαβαίνουν, αν κάποιοι δεν καταλαβαίνουν, αυτό είναι θέμα υπαρξιακής επιλογής. Και τα δύο όμως, στην επόμενη γενιά θεολόγων, Προτεσταντών και Ρωμαιοκαθολικών, δημιούργησαν το βασικό ερώτημα του κάθε πιστού: πού είναι ο Θεός; Γιατί πού είναι ο Θεός;
Γιατί στη μία περίπτωση πνίγηκε στις λογικές αποδείξεις. Στην άλλη περίπτωση πνίγηκε στην καταθλιπτικότητα του υποκειμενισμού του θρησκευτικού συναισθήματος. Και βλέπουμε στη δεύτερη γενιά λοιπόν, η οποία αποτελεί την κατάρτιση του παραδείγματος της σχέσης, της οντολογίας της σχέσης, την απόπειρα να ξαναβρεθεί ο Θεός.
Από εκεί ξεκινάει πρώτος ο Barth με την «Εκκλησιαστική Δογματική», ο μεγάλος Προτεστάντης, ο οποίος ουσιαστικά τι κάνει; Είναι ήδη θυμωμένος —το γράφει αυτό νομίζω και ο κύριος Υφαντής στη μετάφραση του Τζιμπελίνι—, είναι ήδη πάρα πολύ θυμωμένος με τους Γερμανούς, οι οποίοι ουσιαστικά ενεπλάκησαν στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Και γυρίζει και λέει στους δασκάλους του: μα καλά, αν το θρησκευτικό μας συναίσθημα, που είναι τόσο σπουδαίο, μας οδήγησε δηλαδή στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, τι Θεός είναι αυτός ουσιαστικά;
Και αρχίζει να ψάχνει τον Θεό πλέον όχι, όπως όλοι οι Προτεστάντες, μέσα στον υποκειμενισμό, αλλά έξω. Και φτάνει —και κρατήστε το αυτό, γιατί από εκεί ξεκινάει η οντολογία των σχέσεων Θεού και ανθρώπου— να ταυτίσει τον Θεό της Αποκάλυψης, το πώς ο Θεός αποκαλύπτεται σε εμάς, με το πώς στ’ αλήθεια είναι εντός της Αγίας Τριάδας. Αυτό είναι το πρώτο. Είναι η λεγόμενη ταύτιση της θεολογίας, δηλαδή της αΐδιας ζωής της Αγίας Τριάδας, με την ιστορική της φανέρωση. Και αυτό τι δείχνει; Δείχνει ότι ο Θεός σχετίζεται, όπως ο ίδιος ο Χριστός έρχεται σε επαφή με τον ασθενή, έρχεται σε επαφή με τον άρρωστο κ.τ.κ.
Στο ρωμαιοκαθολικό στρατόπεδο, από την άλλη μεριά, ήδη θυμάστε ότι εμφανίζεται η σειρά των Sources Chrétiennes, ήδη από το 1940, με την ανακάλυψη ξανά των Πατέρων της πρώτης χιλιετίας. Γιατί; Μα γιατί δεν μπορούσε να βγαίνει ο ιερέας στις Εκκλησίες και να κηρύττει τις πέντε αποδείξεις περί Θεού του Θωμά Ακινάτη στους πιστούς. Και γι’ αυτό οι άνθρωποι αυτοί ξαναγυρίζουν ουσιαστικά στις πηγές της πρώτης χιλιετίας, στον Άγιο Ιωάννη Χρυσόστομο, στον Μέγα Βασίλειο, στον Γρηγόριο Νύσσης και ούτω καθεξής, ούτως ώστε να δώσουν μια πιο ζωντανή εικόνα των πραγμάτων. Το όλο λοιπόν παράδειγμα αυτής της επιστροφής του Θεού από τις λογικές αποδείξεις και από την υποκειμενικότητα του θρησκευτικού συναισθήματος ονομάζεται οντολογία της σχέσης. Και υπόδειγμά του είναι αυτό που είναι πασίγνωστο σε όλους σας, το έχετε ακούσει σε όλα τα κηρύγματα, σε όποιες εκκλησίες και να έχετε πάει: η θεολογία του προσώπου.
Βέβαια η λεγόμενη οντολογία της σχέσης σε αυτά τα δύο ρεύματα της Δύσης χτίζεται με προϋποθέσεις που δεν υπάρχουν στην ορθόδοξη παράδοση. Δηλαδή την προγραμματική θέση ότι ο Θεός, αυτός που είναι εκεί στην Αγία Τριάδα, αυτός είναι που έρχεται και ανάμεσά μας ως Λόγος, δεν έχει καμία διαφορά.
Ξέρετε, αυτό οδηγεί —παράγει εδώ, το σχόλιο είναι δικό μου— μια σειρά θρησκευτικών φαντασιώσεων. Γιατί γυρίζει και λέει: όπως όταν ο Πατέρας αγαπάει τον Υιό και ο Υιός αγαπάει τον Πατέρα, έτσι και ο Χριστός αγάπησε τους ανθρώπους και οι άνθρωποι θα αγαπηθούν ανάμεταξύ τους. Άρα ζούμε όλοι μαζί στα βάθη της Αγίας Τριάδας μέσω της αγάπης του Χριστού. Και αρχίζουν να παράγονται τέτοιου είδους θρησκευτικές φαντασιώσεις, ότι αγαπιόμαστε με τον ίδιο τρόπο που αγαπιούνται τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας, που παρεμπιπτόντως, για την ορθόδοξη θεολογία, δεν αγαπιούνται, γιατί δεν έχουν ξεχωριστές αγάπες· μία είναι η ενέργεια η οποία εκπορεύεται από την κοινή ουσία. Και φυσικά αυτό ενσωματώνεται στα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής, το είπαν και οι κύριοι καθηγητές και τους ευχαριστώ πολύ. Αρχίζουν να μπαίνουν συμφραζόμενα τα οποία παραπέμπουν στον υπαρξισμό, δηλαδή στον τρόπο υπάρξεως. Λέγεται πολύ συχνά: ο τρόπος υπάρξεως του Θεού ταυτίζεται με τον τρόπο υπάρξεως του ανθρώπου.
Πώς; Βρίσκεται η παραπομπή στην Πρώτη Επιστολή του Ιωάννη του Ευαγγελιστή, που λέει: «Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστί». Από αυτό αναγόμαστε στο ότι εδώ ορίζεται η ουσία του Θεού ως αγάπη. Άρα ο τρόπος υπάρξεως του Θεού είναι η αγάπη· άρα ουσιαστικά σε αυτόν τον ίδιο ακριβώς τρόπο υπάρξεως καλούμαστε να υπάρξουμε και εμείς. Το οποίο, στα συμφραζόμενα της δυτικής χριστιανοσύνης, σημαίνει ακριβώς αυτό που σας είπα, δηλαδή μια ταύτιση του Θεού και του ανθρώπου, ας πούμε, στον τρόπο υπάρξεως. Και μετά αρχίζουν οι πειραματισμοί, στους οποίους αναφερόταν ο κύριος Υφαντής. Θα σας τους ξαναπώ κι εγώ από μία δική μου πλευρά. Δηλαδή αρχίζει, ας πούμε, για παράδειγμα, ο Αμερικανός μεγάλος δογματολόγος, ο Λουθηρανός Jenson, και λέει: αν είναι πραγματική η σχέση Θεού και ανθρώπου, πρέπει και ο Θεός να επηρεάζεται, όχι μόνο να επηρεαζόμαστε εμείς. Άρα αυτό σημαίνει ότι θα αλλάζει και ο Θεός μαζί μου· δεν θα αλλάζω εγώ μόνο με τον Θεό. Αυτό σημαίνει αληθινή σχέση. Το πάει ακόμα περισσότερο ο Pannenberg, ο καθηγητής Συστηματικής Θεολογίας και Φιλοσοφίας στο Μόναχο, ο οποίος γυρίζει και λέει: δεν ξέρουμε τι είναι ο Θεός, γιατί δεν έχει γίνει ακόμα· στη Δευτέρα Παρουσία θα γίνει και αυτός αυτό που είναι να γίνει, γιατί γίνεται εν τω γίγνεσθαι· γίνεται μαζί μας, μέσω της ίδιας της ανθρώπινης σχέσης. Λοιπόν, έρχεται ο Moltmann, ο οποίος είναι ο μεγαλύτερος σταρ στη Δύση, ενώ και στα λαϊκά στρώματα, στην pop θεολογία, και γυρίζει και λέει: ο Χριστός σταυρώνεται· αν τα καρφιά δεν αφορούν τη θεότητα, δεν αφορούν κανέναν. Πρέπει ο ίδιος ο Θεός να παθαίνει, για να είμαστε σίγουροι ότι στα αλήθεια συμμετέχει στη δική μας ύπαρξη και στη δική μας ιστορία.
Αυτά όλα είναι τα απόρροια της ταύτισης του τρόπου υπάρξεως της Αγίας Τριάδας με το πώς ο Θεός αποκαλύπτεται για μας. Αυτό είναι πολύ ξεκάθαρο και στην κοινή παράδοση και μετά θεματοποιείται πολύ συγκεκριμένα και στον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά· δηλαδή ότι ο Θεός ό,τι κάνει μέσα στην Καινή Διαθήκη και την Ιστορία το κάνει δι’ ημάς, δεν αφορά τον τρόπο που υπάρχει αυτός αΐδια από πάνω.
Και αυτά ενσωματώνονται σε τεράστιο βαθμό, σαν πολύ γοητευτικά πράγματα, και στην ορθόδοξη θεολογία. Και από εκεί και πέρα αρχίζει το μπέρδεμα. Ενθουσιασμένοι και με μια διάθεση να μιλήσουμε στα πολιτιστικά συμφραζόμενα της ελευθερίας, της θέλησης και ούτω καθεξής, κάνουμε την Αγία Τριάδα τρία πρόσωπα τα οποία συνομιλούν μεταξύ τους, αγαπιούνται, αλλάζουν θελήσεις μεταξύ τους, και μιλάμε για προσωπικές θελήσεις στην Αγία Τριάδα, για να σώσουν ουσιαστικά την ελευθερία τους και την προσωπική τους θέληση, για παράδειγμα. Και αυτό ονομάζεται προσωπικές ενέργειες.
Μιλάμε για την ταύτιση του τρόπου υπάρξεως του Θεού, που είναι η αγάπη, ο οποίος Θεός ελεύθερα, διά της θελήσεώς του, θέλει να υπάρχει, και αυτή η ελευθερία ταυτίζεται με την αγάπη· και άρα αυτό το πράγμα ακριβώς κάνει και ο άνθρωπος.
Αυτά έχουν και συγκεκριμένες ποιμαντικές απολήξεις, οι οποίες είναι ακραίες. Το ότι με ένα τέτοιο διάβασμα, ότι τα πάντα είναι η ελευθερία του Θεού στη σχέση, πιάνει ο άλλος τη «Φιλοκαλία των ιερών Νηπτικών» και εκεί διαβάζει ένα ανάγνωσμα ασκητικής και λέει: μα συγγνώμη, εδώ δεν υπάρχει δεύτερο πρόσωπο· αυτό είναι ένα απολύτως γκουρουιστικό, βουδιστικό ανάγνωσμα, γιατί αυτό το ανάγνωσμα δεν αφορά κανέναν άλλον παρά μόνο αυτόν ο οποίος το διαβάζει. Δηλαδή θεωρείται η «Φιλοκαλία των ιερών Νηπτικών» ένα εγχειρίδιο ατομιστικής αυτοβελτίωσης, το οποίο απορρέει από αυτές τις συγκεκριμένες προϋποθέσεις της οντολογίας των σχέσεων.
Ή, ας πούμε, για παράδειγμα, ασφυκτιά μέσα στους ιερούς κανόνες. Δεν μπορεί να τους δει στο πλαίσιο της κοινότητας, στο πλαίσιο της ίδιας της κοινότητας η οποία θεσπίζει για τη θεραπεία των ανθρώπων κάποιους κανόνες. Και ασφυκτιά η προσωπική ελευθερία. Άρα αυτά δεν μπορεί να είναι. Σε έναν Θεό που είναι αγάπη τι σχέση έχουν οι κανόνες;
Εσχάτως, ξέρετε πάρα πολύ καλά ότι στη συζήτηση —και σας αφορά και μας αφορά όλους— μπαίνει και το ζήτημα φυσικά του φύλου· το ότι διά της θεολογίας του προσώπου ουσιαστικά έχουμε έξοδο από τη φύση, γιατί τη φύση θέλουμε να την κάνουμε ό,τι θέλουμε, δηλαδή να τη χειριστούμε όπως εμείς θέλουμε, ας πούμε. Και έχουμε μια έξοδο από τη φύση, γιατί το πρόσωπο είναι αυτό που αγαπάει και το πρόσωπο μπορεί να γίνει ό,τι θέλει.
Μα ό,τι θέλει, αρνούμενο τη φύση.
Όλα αυτά απορρέουν σε τεράστιο βαθμό από προϋποθέσεις οι οποίες ήταν καλές. Το είδατε δηλαδή: οι άνθρωποι θέλησαν να κάνουν την έξοδο από τις λογικές αποδείξεις και την έξοδο από τον σολιψισμό του θρησκευτικού συναισθήματος. Παρ’ όλα αυτά όμως έχουν τις συγκεκριμένες απολήξεις.
Ένα πράγμα μόνο θα ήθελα να σας πω: εγώ θεωρώ ότι το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί. Και συγχωρέστε μου το θάρρος· δεν είναι περιαυτολόγηση, γιατί είναι ένα βιβλίο συγκέντρωσης τεκμηρίων και πηγών. Άρα ουσιαστικά εγώ δεν διεκδικώ τη συγγραφή του, δεν διεκδικώ την ανασύνθεσή του. Ενδεχομένως ό,τι θα διαβάσετε εδώ είναι άλλων, και ως τέτοιο φιλοδόξησε να γραφτεί.
Ούτως ώστε να έχουμε ένα εγχειρίδιο για το τι λένε οι άλλοι με τους δικούς τους όρους.
Ευχαριστώ πάρα πολύ για τον χρόνο σας. Ευχαριστώ πάρα πολύ τους κυρίους καθηγητές για τον χρόνο τον οποίο διέθεσαν. Σας ευχαριστώ όλους από καρδιάς. Είναι πολύ δύσκολες και οι μέρες αλλά και το βιβλίο. Σας ευχαριστώ όλους και εσάς για την υπομονή σας.
