Συνέχεια από 30. Ιουνίου 2026
5) Ο Hans Küng και η ηθική των παγκόσμιων θρησκειών β
Του Stefano Fonatana
Οι ιεραπόστολοι που σήμερα πηγαίνουν, για παράδειγμα, σε χώρες της μουσουλμανικής θρησκείας, δεν κάνουν προσηλυτισμό· κάνουν μόνο παρουσία, διότι πρέπει να ξεκινούν από τον σεβασμό προς τη θρησκεία του άλλου. Επομένως, παρατηρούμε σε αυτή την οπτική του Küng πολλά στοιχεία που στο τέλος έγιναν και καθημερινό ψωμί —ίσως όχι ειπωμένα με αυτόν τον μάλλον τραυματικό τρόπο—, αλλά έγιναν καθημερινό ψωμί και στην καθημερινή πρακτική της Εκκλησίας μας. Νομίζετε ότι σε κάποια ιταλική επισκοπή σκέφτονται πως πρέπει να ευαγγελίσουν τους πρόσφυγες, τους μουσουλμάνους μετανάστες; Εγώ πιστεύω απολύτως πως όχι.
Ας προσπαθήσουμε να περάσουμε στη διαφάνεια αριθμός 10. Ευχαριστώ, Esther. Σας ανέφερα σε μία από τις αρχικές διαφάνειες, όπου αφηγούμουν ορισμένα γεγονότα της ζωής του Küng, ότι το 2005, με τον θάνατο του Ιωάννη Παύλου Β΄ και ενόψει του κονκλαβίου για την εκλογή του νέου πάπα, πήρε χαρτί και πένα και έγραψε σε όλους τους καρδιναλίους.
Θα σας δώσω έπειτα τα στοιχεία του βιβλίου στο οποίο μπορείτε να βρείτε αυτή την επιστολή. Αυτή η επιστολή, σε κάποιο σημείο, συνοψίζει τις προτάσεις του σε πέντε σημεία. Εγώ σας συνόψισα εδώ, όσο μπορούσα, διότι η επιστολή είναι μάλλον μακροσκελής, το νόημα αυτών των πέντε προτάσεων.
Ζητά από τους καρδιναλίους να ψηφίσουν έναν πάπα σε αρμονία με το Ευαγγέλιο, δηλαδή έναν πάπα που να εμπνέεται από τον Χριστό και όχι από τη διδασκαλία, που να εμπνέεται από τον Χριστό και όχι από τον εαυτό του, από τη δική του εξουσία μέσα στην Εκκλησία ή από τη δογματική που έχει ήδη αποκτηθεί από την Παράδοση.
Έπειτα, να είναι ένας συλλογικός επίσκοπος, δηλαδή να αποδέχεται δημοκρατικές σχέσεις μέσα στην Εκκλησία, ισότιμες σχέσεις, που να προσκαλεί στη δημιουργία κοινοτήτων πίστεως μη ιεραρχημένων, με κάποιον που διατάζει και κάποιον που υπακούει, με Εκκλησία διδάσκουσα και Εκκλησία διδασκόμενη, με κλήρο και λαϊκούς υποταγμένους οι μεν στους δε· να εννοεί κάθε διακονία ως υπηρεσία, ως διακονία, και να μη συλλαμβάνει τον εαυτό του ως απόλυτο μονάρχη, όπως κατά τη γνώμη του είχε αντίθετα συλληφθεί ο παπισμός τουλάχιστον μέχρι τον Πίο ΙΒ΄.
Έπειτα, τρίτο χαρακτηριστικό: θα έπρεπε να είναι ένας πάπας ευνοϊκά διακείμενος προς τις γυναίκες, δηλαδή να μην επιτρέπει στον εαυτό του να εισέρχεται στη συνείδηση των γυναικών σχετικά με θέματα όπως η αντισύλληψη, η άμβλωση, η σεξουαλικότητα.
Ένας πάπας που να μην απαγορεύει στους ιερείς να παντρεύονται, δηλαδή είτε να καταργήσει είτε να καταστήσει προαιρετική την ιερατική αγαμία. Ένας πάπας που να μην εμποδίζει την πρόσβαση στην Ευχαριστία των διαζευγμένων και ξαναπαντρεμένων. Σκεφτείτε, αυτό το έλεγε το 1970, πόσο καιρό πριν από την Amoris laetitia του Πάπα Φραγκίσκου. Έπειτα, ένας πάπας που να μην είναι αντίθετος προς τη γυναικεία διακονία, ακόμη και προς την ίδια τη χειροτονία των γυναικών· και έπειτα, κυρίως, ένας πάπας που να διορθώσει την Humanae vitae του Παύλου ΣΤ΄.
Εναντίον της Humanae vitae του Παύλου ΣΤ΄ ο Hans Küng ήταν πραγματικά μέχρι θανάτου αντίθετος. Έπειτα, το αίτημα για έναν πάπα οικουμενικό μεσολαβητή, με την έννοια του παγκόσμιου, καθολικού οικουμενισμού για τον οποίο μιλήσαμε. Έναν πάπα που να αναγνωρίζει τους προτεστάντες και αγγλικανούς λειτουργούς, δηλαδή να μην κάνει διάκριση ανάμεσα στον καθολικό ιερέα και στον προτεστάντη πάστορα ή στον αγγλικανό λειτουργό· που να άρει τον αφορισμό του Λουθήρου· που να ευνοεί την ευχαριστιακή φιλοξενία, δηλαδή να μπορούν οι προτεστάντες να προσέρχονται στην Ευχαριστία και ακόμη και να διανέμουν την Ευχαριστία· που να μην ορίζει πλέον την πίστη μας ως τη μόνη αληθινή θρησκεία, τη μόνη καθολική θρησκεία.
Τέλος, ήθελε έναν πάπα που να είναι εγγυητής της ελευθερίας και του ανοίγματος της Εκκλησίας, με το τέλος του ρωμαϊκού ιμπεριαλισμού, δηλαδή πρακτικά της Αγίας Έδρας· επομένως, με το τέλος της κεντρικότητας της Αγίας Έδρας σε σχέση με τους επισκόπους, τις επισκοπές, τους ιερείς, τις θεολογικές σχολές κ.λπ. Άρα, μια ιεραρχική αποδόμηση της Εκκλησίας. Αυτή η επιστολή μου φαίνεται πολύ σημαντική, διότι μιλά για πολύ, πάρα πολύ συγκεκριμένες και πρακτικές πλευρές μιας ανανέωσης που, περισσότερο από ανανέωση, είναι —όπως βλέπετε— μια επανάσταση.
Ας δούμε τη διαφάνεια αριθμός 11. Σας έλεγα για την παγκόσμια ηθική των οικουμενικών θρησκειών. Σας έλεγα ότι ο Küng ίδρυσε το ίδρυμα στο Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης —αυτό ήδη το 1979, μου φαίνεται—, έπειτα ευνόησε τη γέννηση του Κοινοβουλίου των Παγκόσμιων Θρησκειών και κατόπιν, το 1993, συνέβαλε στη συγγραφή μιας διακήρυξης για μια παγκόσμια ηθική, η οποία εκδόθηκε στο Σικάγο της Αμερικής ακριβώς εκείνη τη χρονιά.
Έχω εδώ μπροστά μου αυτή τη διακήρυξη· είναι περίπου είκοσι σελίδες και φυσικά δεν μπορώ να τα παραθέσω όλα. Πήρα αυτό το απόσπασμα από την εισαγωγή, για να καταλάβουμε λίγο πού θέλει να φτάσει. Λέει αυτό το απόσπασμα:
«Εμείς είμαστε γυναίκες και άνδρες που προσχωρούν στις εντολές και στις πρακτικές των θρησκειών του κόσμου. Εμείς επιβεβαιώνουμε ότι στις διδασκαλίες των θρησκειών βρίσκεται μια κοινή κληρονομιά θεμελιωδών αξιών, η οποία αποτελεί το θεμέλιο μιας παγκόσμιας ηθικής».
Ο Küng μας λέει, και σε αυτό το έγγραφο με το οποίο ασχολούμαστε, ότι δεν θέλει μια συγκρητιστική θρησκεία· εντάξει. Όμως, ταυτόχρονα, υπάρχει αυτός ο συγκρητισμός στο ότι θεωρεί πως όλες οι θρησκείες συγκλίνουν σε μια κοινή κληρονομιά θεμελιωδών αξιών, διότι αυτό δεν είναι απολύτως αληθές. Δεν υπάρχουν ίδιες εντολές και πρακτικές των θρησκειών του κόσμου· ίσως είναι ονομαστικά ίδιες, φαινομενικά ίδιες ή επιφανειακά ίδιες, αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται για πολύ διαφορετικές ηθικές εντολές. Αρκεί να δει κανείς τη διάκριση που μπορεί να υπάρχει, για παράδειγμα, ανάμεσα στο Ισλάμ και τον καθολικισμό.
Γιατί; Διότι οι θεολογικές διαφορές δεν μπορούν να διαγραφούν και επηρεάζουν τις ηθικές των διαφόρων θρησκειών, διαμορφώνοντάς τες με βαθύτατα διαφορετικό τρόπο. Επομένως, αυτή η οπτική πρέπει να απορριφθεί, διότι είναι μια οπτική μασονικού τύπου. Και οι μασόνοι, ή ο διαφωτιστικός οικουμενισμός, ήθελαν οι θρησκείες να αναχθούν σε ορισμένες ηθικές αξίες παρούσες σε όλες τους· αλλά αυτό απέκρυπτε την ίδια τη θεολογική διαφορετικότητα των θρησκειών.
Καταλαβαίνετε όμως καλά ότι αυτός ο λόγος πρέπει να διένυσε μεγάλη πορεία στη νοοτροπία, ακόμη και μέσα στην Καθολική Εκκλησία, διότι είχε τη γοητεία του, μπορούσε να είναι ελκυστικός.
Πηγαίνουμε προς το τέλος με τη διαφάνεια αριθμός 12. Σας παραθέτω δύο κρίσεις, μία για τον Ιωάννη Παύλο Β΄ και μία για τον Βενέδικτο ΙΣΤ΄.
Αυτές οι δύο κρίσεις που σας παραθέτω προέρχονται από αυτό το έργο του Küng, Μπροστά στον Πάπα. Η ζωή μου στην Εκκλησία από τον Πίο ΙΒ΄ έως τον Φραγκίσκο. Είναι ένα έργο, ας πούμε, πρόσφατο.
Πάω να δω το έτος της δημοσίευσής του: 2016. Επομένως, ας πούμε, μέσα στο πλήρες ποντιφικάτο του Bergoglio.
Εντυπωσιάστηκα πολύ από τις βίαιες κατηγορίες που ο Küng διατυπώνει εναντίον αυτών των δύο ποντιφίκων. Ιδίως απέναντι στον Ιωάννη Παύλο Β΄ ήταν πραγματικά αμείλικτος. Τον δυσφημεί, τον υποτιμά σε όλες του τις εκδηλώσεις, σε όλα του τα έργα.
Αρχίζει λέγοντας ότι ήταν μια μηδαμινότητα από θεολογική άποψη, μέχρι του σημείου να καταδικάζει όλες τις τοποθετήσεις του. Όλες, και εννοώ πραγματικά όλες. Επειδή δεν μπορώ να σας παρουσιάσω όλη αυτή την τεκμηρίωση, επέλεξα ένα απόσπασμα που κατά τη γνώμη μου είναι χαρακτηριστικό.
Γιατί; Διότι εκφράζει μια κρίση για τον ετοιμοθάνατο Ιωάννη Παύλο Β΄. Θα τον θυμάστε όλοι. Σύμφωνα με πολλούς, εκείνη ήταν η περίοδος κατά την οποία ο Ιωάννης Παύλος Β΄ έστειλε το ισχυρότερο μήνυμα πίστης του και μετέστρεψε περισσότερους ανθρώπους μέσα στην αδυναμία του, στο σημείο του θανάτου, παρά προηγουμένως — σύμφωνα με πολλές ερμηνείες.
Ακούστε όμως τι λέει γι’ αυτό ο Hans Küng:
«Άλλοι, αντίθετα, μπροστά σε αυτόν τον ετοιμοθάνατο, αδύναμο και εξασθενημένο πάπα, αισθάνονται αποστροφή απέναντι σε μια πεισματική διακονία, η οποία, αντί να παραιτηθεί χριστιανικά μπροστά στην περατότητά της και να αφήσει ελεύθερη τη διακονία για τον διάδοχο» —εκεί θα ήθελε ο Ιωάννης Παύλος Β΄ να είχε παραιτηθεί— «γαντζώνεται με όλα τα μέσα στην εξουσία μέσα σε ένα μη δημοκρατικό σύστημα και αναθέτει μεγάλο μέρος της εργασίας στον γραμματέα του, Stanisław Dziwisz».
Μου φαίνεται πραγματικά ανελέητη αυτή η διατύπωση· διότι το να καταλογίζει κανείς στον ετοιμοθάνατο Ιωάννη Παύλο Β΄ ότι ήταν προσκολλημένος στην εξουσία με κάθε κόστος και ότι δεν παραχωρούσε τίποτε στις αρχές του δημοκρατικού συστήματος, μου φαίνεται πραγματικά κάτι σχεδόν απάνθρωπο, χωρίς σεβασμό και ασφαλώς άξιο αποδοκιμασίας.
Η άλλη κρίση αφορά τον Βενέδικτο ΙΣΤ΄. Και εδώ, αφού πρώτα μίλησε για τη φιλική συνάντηση του 2005, αμέσως μετά λέει ότι από εκείνη τη στιγμή και έπειτα ο Βενέδικτος ΙΣΤ΄ πήρε έναν δρόμο πραγματικά εντελώς λανθασμένο σε όλα τα μέτωπα, και καταδικάζει και εδώ όλα όσα έκανε. Επειδή και εδώ δεν μπορώ να συνοψίσω πολλά, πήρα ένα απόσπασμα που σας διαβάζω τώρα:
«Σε σχέση με το μεγαλύτερο μέρος των προκλήσεων της εποχής μας, το ποντιφικάτο του αποδείχθηκε ολοένα περισσότερο μια ακόμη χαμένη ευκαιρία, επειδή δεν μπόρεσε να αξιοποιήσει μια σειρά δυνατοτήτων».
Ας προχωρήσουμε προς τη διαφάνεια 14 και έπειτα έχουμε τη 15 και τελειώνουμε — α, όχι, αυτή είναι η τελευταία, η 14.
Γιατί την τιτλοφόρησα Hans Küng και Πάπας Φραγκίσκος; Διότι, τι να σας πω; Εγώ, μπορεί να κάνω λάθος, αλλά διέκρινα διάφορες σχέσεις ανάμεσα στα αιτήματα που είχε διατυπώσει ο Küng και σε ορισμένες θέσεις που υιοθέτησε ο Πάπας Φραγκίσκος. Τις απαριθμώ σύντομα· για καθεμία θα έπρεπε να γράψει κανείς ολόκληρο μυθιστόρημα.
Θα θυμάστε όταν, το 2017, κατά την εκατονταετηρίδα της θυροκόλλησης στις πόρτες του καθεδρικού ναού της Wittenberg των 95 θέσεων του Λουθήρου, δηλαδή κατά τη μνήμη της γέννησης της αίρεσης της προτεσταντικής Μεταρρύθμισης, το άγαλμα του Λουθήρου φιλοξενήθηκε στην αίθουσα Παύλος ΣΤ΄ στο Βατικανό.
Ο Küng είχε ήδη ζητήσει από τους ποντίφικες να άρουν τον αφορισμό του Λουθήρου· μου φαίνεται ότι υπάρχει μια συνέχεια. Έπειτα, το Κοινοβούλιο των Παγκόσμιων Θρησκειών: αν διαβάσετε την εγκύκλιο Fratelli tutti, και ο Πάπας Φραγκίσκος στοχεύει σε αυτό· στοχεύει σε μια παγκόσμια ηθική, στην οποία θα έπρεπε να δώσουν τη συμβολή τους όλες οι θρησκείες.
Τρίτον, το έγγραφο του Abu Dhabi. Είδαμε ότι ο Küng θεωρούσε πως η σωτηρία μπορούσε να συμβεί και στις άλλες θρησκείες και όχι μόνο στην Καθολική Εκκλησία. Υπογράφοντας το περίφημο έγγραφο του Abu Dhabi, ο Πάπας Φραγκίσκος είπε ότι οι άλλες θρησκείες είναι θελημένες από τον Θεό· άρα είναι και αυτές λειτουργικές για τη σωτηρία.
Έπειτα είδαμε ότι ο Küng μιλούσε για συλλογικότητα, για δημοκρατία. Αν πάρετε τη νέα συνοδικότητα που άρχισε ο Πάπας Φραγκίσκος, ξαναπιάνει τη συλλογικότητα, αλλά όχι πλέον με την έννοια της Β΄ Βατικανής Συνόδου· την επεκτείνει και έπειτα εισάγει τη δημοκρατία, τον συνελευθεριασμό μέσα στην Εκκλησία.
Έπειτα, η κεντρικότητα της συνείδησης στο ζήτημα του τέλους της ζωής. Είδαμε πως ο Hans Küng ήταν υπέρ της ευθανασίας, αλλά σήμερα η Εκκλησία δεν κάνει πλέον το καθήκον της σε πολλά ζητήματα που αφορούν το τέλος της ζωής.
Έπειτα, η ευαγγελική εκκοσμίκευση του παπισμού, δηλαδή η ιδέα... Θυμάστε ότι, ανάμεσα στα πέντε αιτήματα που είχε διατυπώσει προς τους καρδιναλίους για το κονκλάβιο, το πρώτο έλεγε: ένας πάπας που επιστρέφει στο Ευαγγέλιο. Να λοιπόν, πάνω σε αυτόν τον λόγο, «πάπας που επιστρέφει στο Ευαγγέλιο», παίχτηκε σε μεγάλο βαθμό το ποντιφικάτο του Πάπα Φραγκίσκου, ο οποίος πραγματοποίησε μια αληθινή εκκοσμίκευση του παπικού θεσμού.
Τέλος, ο μαριανός μινιμαλισμός. Είδατε την επίθεση στα μαριανά δόγματα, και υπάρχει και σήμερα ένας μαριανός μινιμαλισμός: η αντίθεση στο να ανακηρυχθεί η Μαρία συνλυτρώτρια, ή εκείνα τα όχι ευχάριστα αστεία του Πάπα Φραγκίσκου για τη Μαρία, ότι δεν είναι σαν ταχυδρόμος που μεταφέρει γράμματα εδώ κι εκεί, αναφερόμενος στις μαριανές εμφανίσεις, για τις οποίες προφανώς είχε λίγη εκτίμηση και λίγη εμπιστοσύνη.
Να λοιπόν, τελειώσαμε. Ήταν μια κάπως σύνθετη βραδιά.
Ωραία, καθηγητά, αρχίζουμε με τις ερωτήσεις. Κύριε Coppola, επειδή η ερώτησή σας είναι πολύ μεγάλη, έχει τέσσερα σημεία· θα διαβάσω πρώτα εκείνη του κυρίου Ruggero.
Λοιπόν, μου φαίνεται ότι η σημερινή Εκκλησία έχει ως αναφορά τη θεολογία του Küng. Μπορούμε να την αναφέρουμε ακόμη στην Καθολική Εκκλησία;
— Λοιπόν, η φράση είναι λίγο υπερβολικά δραστική. Το ότι η σημερινή Εκκλησία έχει ως αναφορά τη θεολογία του Küng μου φαίνεται υπερβολικό. Συμφωνώ όμως ότι ο Küng είναι σαν ο επικεφαλής, ο διοικητής μιας πολύ πολυάριθμης ομάδας προοδευτικών, οι οποίοι θέλησαν να ωθήσουν υπερβολικά προς τα εμπρός τη συνάντηση με τις αρχές της νεωτερικότητας. Διότι, στο τέλος, αν έπρεπε να εντοπίσω σε κάτι συγκεκριμένο την καρδιά της θεολογίας του Küng, θα το έκανα έτσι, θα έλεγα το εξής:
Κατά τον Küng, η Εκκλησία πρέπει να μεταρρυθμιστεί δομικά, ξεκινώντας από τις απαιτήσεις της νεωτερικότητας. Επομένως, όχι πλέον διάλογος με τη νεωτερικότητα, αλλά ακριβώς η δέσμευση να αναδομηθεί ώστε να συμφωνεί με τη νεωτερικότητα. Η νεωτερικότητα θα ήταν σαν μια πρόσκληση του Αγίου Πνεύματος προς την Εκκλησία να επανεξετάσει τον εαυτό της από τα θεμέλια.
Είναι αυτή η τεράστια εμπιστοσύνη που δίνει στη νοοτροπία, στη σύγχρονη σκέψη, που καθορίζει όλες τις παρεκκλίσεις του· έτσι, όταν μιλά για ελευθερία, υιοθετεί τη σύγχρονη έννοια της ελευθερίας· όταν μιλά για ανθρώπινα δικαιώματα ή για πρόσωπο, υιοθετεί τις έννοιες της φιλοσοφικής νεωτερικότητας. Το έκανε με πολύ ριζοσπαστικό τρόπο· τον ακολούθησαν πολλοί. Από αυτούς τους πολλούς, κάποιοι σταμάτησαν λίγο νωρίτερα, λίγο πιο φοβισμένοι· εκείνος ήταν εκείνος που φοβήθηκε λιγότερο από όλους να πατήσει, να πιέσει το γκάζι.
Επομένως, η άμεση δική του επιρροή και η έμμεση επιρροή όλων όσοι τον ακολούθησαν είναι σημαντική, υπήρξε σημαντική και προκάλεσε σοβαρές ζημιές.
Όχι όμως μέχρι το σημείο, μου φαίνεται, να ταυτίσουμε χωρίς υπόλοιπο αυτή τη δική του θέση με ολόκληρη τη σημερινή Εκκλησία. Θα έλεγα λοιπόν: μια πολύ ισχυρή αρνητική επιρροή· όχι όμως, ας πούμε έτσι, τέτοια που να έχει κατακτήσει ολόκληρη την Εκκλησία, να έχει υψώσει τη σημαία της κατάκτησης στο έδαφος του αντιπάλου, ας πούμε έτσι. Επομένως, ας έχουμε υπόψη τη σοβαρή ζημιά· ταυτόχρονα όμως ας έχουμε υπόψη ότι δεν είναι ολόκληρη η Εκκλησία ευθυγραμμισμένη με αυτές τις θέσεις.
Άλλωστε, ο λόγος που γινόταν, ακόμη και στη σύγκριση που γινόταν με τον Ιωάννη Παύλο Β΄ και με τον Ratzinger, μαρτυρεί αυτό: ότι δεν καθορίστηκαν έπειτα τα πάντα από τις θέσεις του Küng.
— Ευχαριστούμε, καθηγητά. Λοιπόν, ο κύριος Angelo Coppola είναι πολύ δραστικός σε αυτές τις ερωτήσεις.
Εγώ αναρωτιέμαι έκπληκτος: γιατί αυτοί οι αιρετικοί θεολόγοι κοπιάζουν τόσο να θέλουν να αλλάξει η Εκκλησία τα πάντα, όταν θα ήταν πιο απλό να πάνε στους Προτεστάντες; Έπειτα, δεύτερο μέρος: μήπως οι λεγόμενες ισχυρές μασονικές και κληρικές δυνάμεις, οι πέμπτες φάλαγγες, τον υποστήριζαν και τον στήριζαν; Δεν θα ήταν πιο εύκολο και χωρίς τόση αναστάτωση να δημιουργήσει μια δική του εκκλησία; Τέταρτον, το δίκαιο και ο φυσικός νόμος προφανώς πεταμένα στο καλάθι μαζί με όλα τα συναφή.
— Ασφαλώς. Λοιπόν, αυτός ο λόγος περί ισχυρών δυνάμεων με ερεθίζει πολύ και φυσικά δεν μπορώ να φέρω αποδείξεις, δεν έχω αποδείξεις.
Όμως το γεγονός ότι...
— Κατά τη γνώμη μου, καθηγητά, απλώς, αν μπορώ, η ιεραρχία αποδυναμώθηκε αρνούμενη να καταδικάσει την πλάνη, από αυτή την άποψη. Έπειτα, το ότι οι εχθροί της Εκκλησίας το εκμεταλλεύτηκαν, αυτό μπορεί να ισχύει· αλλά αν δεν καταδικάζεις πλέον την πλάνη, είσαι αφοπλισμένος.
— Ασφαλώς. Αλλά η ερώτηση ίσως ήθελε να πει όχι ότι οι ισχυρές δυνάμεις είναι η έσχατη αιτία όλων, διότι η έσχατη αιτία όλων είναι η εγκατάλειψη της αλήθειας συχνά ακόμη και από την ίδια την ιεραρχία· και όπως σωστά λες εσύ, το να μην καταδικάζεται η πλάνη. Αν και αυτή τη φορά, για τον Küng, η πλάνη κατά μία έννοια καταδικάστηκε, διότι υπήρξε αυτή η αφαίρεση της missio canonica το 1979. Αλλά γενικά όλοι γνωρίζουμε ότι η Εκκλησία έχει πάψει εδώ και πολύ καιρό να καταδικάζει, και η Σύνοδος για τη Διδασκαλία της Πίστεως έχει εκδώσει έναν πραγματικά ελάχιστο αριθμό εγγράφων καταδίκης διαφόρων θεολόγων.
Αυτό είναι ο Angelo Coppola. Ο Angelo Coppola υπέθετε ότι ίσως συγκεκριμένα ορισμένες δυνάμεις είχαν χρηματοδοτήσει και τον Küng και τις πραγματικότητες που είχε στήσει ο Küng, και πάνω σε αυτόν τον λόγο περί Κοινοβουλίου των Παγκόσμιων Θρησκειών. Πρέπει να πω την αλήθεια: μια μισή ιδέα, μια μισή υπόθεση είχε έρθει και σε μένα, διότι ακριβώς στη γραμμή της νοοτροπίας Soros, της νεομασονικής νοοτροπίας, βρίσκεται αυτή η εξάλειψη της διαφοράς ανάμεσα στις θρησκείες μέσα σε μια αδιαφοροποίητη παγκόσμια και καθολική θρησκεία ή ηθική.
Η μύτη μου μου λέει ότι εκεί κάτι βρωμάει· όμως δεν έχω λόγο να το πω.
Όσο για το να φτιάξει μια δική του εκκλησία, αυτό είναι ένα άλλο σημείο των παρατηρήσεων του Coppola. Το να φτιάξει μια δική του εκκλησία είναι κάτι που ίσως ο Küng πραγματικά το πραγματοποίησε· δηλαδή εκείνος αδιαφόρησε για τις καταδίκες, καταδίκασε εκείνους που τον καταδίκασαν και συνέχισε να κάνει αυτό που σκόπευε να κάνει ελεύθερα, ως επαναστάτης. Επομένως, κατά μία έννοια, μια δική του εκκλησία την ίδρυσε κι αυτός με κάποιον τρόπο.
— Ευχαριστούμε, καθηγητά.
Τώρα, αντίθετα, υπάρχει ακριβώς ο Emilio Podestà. Σχετικά με τις άλλες θρησκείες, νοούμενες όλες ως οδοί σωτηρίας ουσιαστικά ισοδύναμες: είναι ο Küng που το πήρε από τον Rahner ή το αντίστροφο; Ή μήπως παρεξήγησα εγώ την αναφορά, έθεσα το ζήτημα;
Ας απαντήσουμε σε αυτήν, η άλλη συνδέεται, αλλά πάντως είναι αυτή.
— Λοιπόν, πιστεύω, προηγουμένως είπα ότι το πήρε από τον Rahner· όμως τώρα, ξαναβλέποντας τις ημερομηνίες, μπορεί να συνέβη και το αντίστροφο. Αλλά εδώ θα χρειαζόταν μια πολύ αναλυτική γνώση των ρανεριανών δημοσιεύσεων που προηγούνται του 1971, που είναι η ημερομηνία δημοσίευσης αυτού του κειμένου από το οποίο πήραμε τη φράση —μιλώ για το Να είσαι χριστιανός, το κείμενο που πήρα πριν—, και επομένως δεν είμαι τώρα σε θέση να απαντήσω, διότι θα έπρεπε να κάνω μια αναλυτική έρευνα πάνω στις δημοσιεύσεις του Rahner. Μπορεί κάλλιστα στα χρόνια πριν από το 1971 ο Rahner να είχε δημοσιεύσει κάποιο άρθρο σε περιοδικό όπου ήδη είχε προαναγγείλει αυτόν τον λόγο.
Από την άλλη πλευρά, μου φαίνεται επίσης ότι μπορώ να πω πως μπορεί να συνέβη και το αντίστροφο· δηλαδή ότι πράγματι ο Rahner είχε προλάβει αυτόν τον λόγο, διότι ο λόγος περί σωτηριώδους αξίας των θρησκειών είναι ήδη υπόρρητος στην ρανεριανή έννοια των ανώνυμων χριστιανών. Και ο Rahner είχε ήδη διατυπώσει, είχε ήδη κάνει γνωστή αυτή την έννοια των ανώνυμων χριστιανών πριν από το 1971, ακόμη κι αν έπειτα θα είναι στο Βασικό μάθημα περί πίστεως, το έργο του του 1976, όπου αυτή η διδασκαλία θα διαμορφωθεί οργανικά. Όμως την είχε ήδη αναγγείλει πριν από το 1971· επομένως μπορεί κάλλιστα να είναι έτσι. Το πράγμα χρειάζεται κάπως διευκρίνιση· θα έπρεπε να γίνει μια μικρή αναλυτική έρευνα πάνω σε αυτή την πλευρά.
Η επόμενη ερώτηση.
Η παγκόσμια ηθική που θα ήταν κοινή σε όλους τους ανθρώπους όλων των θρησκειών δεν θα μπορούσε ίσως να θεωρηθεί ισοδύναμη με τον φυσικό ηθικό νόμο;
— Ασφαλώς, όμως ο Hans Küng εννοούσε κάτι εντελώς διαφορετικό.
— Ακριβώς, εκείνος προφανώς δεν εννοούσε τον φυσικό ηθικό νόμο. Ωστόσο, ας πούμε έτσι, ακόμη κι αν δεχθούμε ότι υπάρχει ένας φυσικός ηθικός νόμος παρών στις καρδιές όλων των ανθρώπων, πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι και η θρησκεία στην οποία ανήκει κανείς τον τροποποιεί, παρεμβαίνει σε αυτόν και δεν τον σέβεται μέχρι τέλους. Δηλαδή μόνο στην καθολική θρησκεία ο φυσικός ηθικός νόμος επιβεβαιώνεται και καθαίρεται.
Στις άλλες θρησκείες προσλαμβάνεται, αλλά με αποσπασματικό τρόπο, συχνά με τρόπο ασυνεπή, με τρόπο μη πλήρη. Επομένως είναι αλήθεια ότι μπορεί να πει κανείς πως σε όλους τους ανθρώπους, σε όλους τους πιστούς, υπάρχει ο φυσικός ηθικός νόμος· αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το σύνολο των πεποιθήσεων της μίας ή της άλλης θρησκείας παραμορφώνει επίσης το πρόσωπο του φυσικού ηθικού νόμου, επικαλύπτεται πάνω του και, στην καλύτερη περίπτωση, ανάμεσα στα δύο δεν είναι ο φυσικός νόμος που νικά, αλλά η θρησκεία που νικά. Πόσες ισλαμικές εντολές είναι αντίθετες προς τον φυσικό νόμο, αλλά πιστεύονται αντί του φυσικού νόμου ακριβώς επειδή θεμελιώνονται στη θρησκεία.
— Ευχαριστούμε, καθηγητά.
Λοιπόν, η κυρία Silvia λέει, και εδώ: τι υπάρχει το καθολικό, τι υπάρχει το θεολογικό; Εγώ θα τον χαρακτήριζα έναν θρησκευτικό πιανίστα, όπως ακούγονται πολλοί στα μπαρ ή σε δημόσιους χώρους. Ρωτώ: σε αντίθεση με τους άλλους θεολόγους, εδώ έχουμε και μια παρέκκλιση σε ηθικά ευαίσθητα θέματα ή κάνω λάθος;
— Όχι, όχι, δεν κάνετε καθόλου λάθος. Πριν έλεγα ότι η Humanae vitae του Παύλου ΣΤ΄ έκανε τον Hans Küng να φρίττει τόσο για την αναφορά στον φυσικό ηθικό νόμο —διότι στην Humanae vitae λέγεται ότι η Εκκλησία πρέπει να προστατεύει και να υπερασπίζεται όχι μόνο την αποκαλυμμένη αλήθεια, αλλά και τον φυσικό νόμο— όσο και για την αντισύλληψη· και επίσης επειδή σε εκείνη την εγκύκλιο ο Παύλος ΣΤ΄ λέει κάτι πολύ ενδιαφέρον, δηλαδή βλέπει στην αντισύλληψη τις προϋποθέσεις που θα οδηγήσουν έπειτα στην άμβλωση.
Ο Küng ήταν πάντοτε υπέρ της άμβλωσης. Σκεφτείτε ότι σε ολόκληρο αυτό το έγγραφο για τη διακήρυξη μιας παγκόσμιας ηθικής, από το οποίο εγώ πήρα ένα σύντομο απόσπασμα, το ζήτημα της άμβλωσης δεν υπάρχει. Μιλούν για χίλιες μορφές αδικίας, μιλούν για χίλιες μορφές καταπίεσης απέναντι στους αδύναμους, ακόμη και απέναντι στα παιδιά. Για παράδειγμα υπάρχει ένα κεφάλαιο με τίτλο Καθήκον μιας κουλτούρας μη βίας και σεβασμού κάθε ζωής, αλλά σε αυτό το μικρό κεφάλαιο δεν γίνεται η παραμικρή αναφορά στην άμβλωση.
Έπειτα είδαμε πώς, με τον θάνατό του, η Ένωση Luca Coscioni τον είχε επαινέσει, επειδή ήταν υπέρ της ευθανασίας, η οποία, όπως γνωρίζουμε, είναι ο στόχος της Ένωσης Luca Coscioni, μιας ριζοσπαστικής ένωσης, όπως πολύ καλά γνωρίζετε.
Επομένως, ο Hans Küng είχε πλέον τότε υπερβεί όλα τα προβλήματα των λεγόμενων ευαίσθητων αρχών, όπως τα ονομάζουμε, των νέων δικαιωμάτων και τέτοιων πραγμάτων, χωρίς καμία αμφιβολία.
— Ευχαριστούμε, καθηγητά.
Ο κύριος Massimo λέει: καθηγητά, δεν σας φαίνεται ότι η άρνηση των μαριανών δογμάτων είναι μια μεγάλη βεβιασμένη ενέργεια από την πλευρά του Küng, δεδομένου ότι το ότι η Μαρία είναι πλήρης χάριτος περιγράφεται ακριβώς στο Ευαγγέλιο, το οποίο ο ίδιος ο Küng επικαλείται ως πηγή; Για να μη μιλήσουμε για όσα οι ίδιες οι μαριανές εμφανίσεις επιβεβαίωσαν και αποκάλυψαν για την Αγία Παρθένο.
— Ναι, ο Küng, όπως μπορείτε πολύ καλά να καταλάβετε, δεν ήταν ευνοϊκά διακείμενος απέναντι στις μαριανές εμφανίσεις, διότι τις εξίσωνε με θρύλους. Αποδεχόμενος τη νεωτερικότητα, αποδέχεται επίσης ορισμένες ιδέες της νεωτερικότητας που εξηγούν όλα αυτά τα φαινόμενα με υλικό τρόπο.
Εκείνος, για παράδειγμα, υιοθετεί τη θέση του Freud όσον αφορά —ακούσατε πριν για τα όνειρα— όλη την ψυχική ζωή· και επομένως δεν μπορεί ασφαλώς να δεχθεί, από τη στιγμή που δέχεται το ασυνείδητο, το υποσυνείδητο, τις μαριανές εμφανίσεις. Διότι αυτές γίνονται εξηγήσιμες μέσω των απαιτήσεων της ψυχανάλυσης, της ψυχαναλυτικής ζωής, της συνείδησης. Επομένως, όπως θα έχετε πολύ καλά καταλάβει, δεν είχε μεγάλη προδιάθεση απέναντι στις μαριανές εμφανίσεις.
Ακόμη και εκείνη η παρενθετική αναφορά στη Fatima που ανέφερα δεν τιμήθηκε από αυτόν παρά μόνο με έναν μάλλον περιφρονητικό υπαινιγμό, ας πούμε έτσι.
Όσον αφορά την ανάληψη της Μαρίας στον Ουρανό, είναι αλήθεια ότι το Ευαγγέλιο δεν προσφέρει κείμενα σχετικά με αυτό. Ξέρετε ότι για τον θάνατο της Μαρίας το Ευαγγέλιο δεν μιλά καθόλου· όμως υπάρχει η Παράδοση, και ο Küng σφάλλει όταν λέει ότι δεν υπάρχει στήριγμα ούτε στη Βίβλο —μιλώ για την ανάληψη της Μαρίας— ούτε στην Παράδοση, διότι αντιθέτως υπάρχει στην Παράδοση.
Ξέρετε ότι ο Πίος ΙΒ΄ συμβουλεύθηκε όλους τους επισκόπους του κόσμου πριν διακηρύξει αυτό το δόγμα, και όλοι οι επίσκοποι του κόσμου αναφέρθηκαν στην Παράδοση. Όσον αφορά την Άμωμη Σύλληψη της Μαρίας, υπάρχει η φράση της εξαδέλφης της, της Ελισάβετ, η οποία την υποδέχεται ως «πλήρη χάριτος». Θα πει κανείς: μα είναι μόνο μία φράση, είναι λίγο. Το καταλαβαίνω· όμως είναι μια φράση που συνδέεται θεολογικά και δογματικά με όλο το υπόλοιπο της Αποκαλύψεως και επομένως αντιπροσωπεύει ένα θεμέλιο περισσότερο από επαρκές για να στηριχθεί και με τη Γραφή αυτό το δόγμα.
— Ευχαριστούμε, καθηγητά.
Ο κύριος Franco Paganelli: το άρθρο σας του 2021, το άρθρο σας για τον Küng, καθηγητά, τελειώνει με τη φράση: «ενώ τα μέσα ενημέρωσης ασχολούνταν με τις προκλητικές δηλώσεις του, ο Hans Küng ήταν απασχολημένος να σπέρνει». Από όσα παρουσιάστηκαν στο μάθημά σας φαίνεται ότι έχουν φυτρώσει διάφορα φυτά.
Δεδομένης της γερμανικής συνοδικότητας, βρισκόμαστε πράγματι σε μια προπαρασκευαστική φάση μιας Γ΄ Βατικανής Συνόδου και ενός Πάπα Ιωάννη ΚΔ΄; Πώς μπορεί κανείς να συμπαθήσει κάποιον που ήθελε διάλογο ακόμη και με έναν τύραννο όπως ο Deng Xiaoping, ο οποίος διέταξε την καταστολή στην πλατεία Τιενανμέν; Ήθελε τον διάλογο πέρα από κάθε ηθικό περιορισμό; Τι ενέκρινε σχετικά με τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο;
Συγγνώμη, η ερώτηση ήταν λίγο μακροσκελής.
— Πιστεύω ότι ο Küng έσπειρε πολύ, και ότι πολλές πλευρές αυτής της σποράς ήταν έτοιμες να καρποφορήσουν στο μέγιστο, όπως επαναλαμβάνω, με το ποντιφικάτο του Πάπα Φραγκίσκου· για τον οποίο επίσης πολλοί είχαν συμμεριστεί την ιδέα ότι σχεδίαζε μια Γ΄ Βατικανή Σύνοδο χωρίς να τη συγκαλεί. Πολλοί ήταν εκείνοι που χρησιμοποίησαν εκφράσεις αυτού του είδους.
Διότι ο Πάπας Φραγκίσκος δεν είχε ζήσει τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο και δεν ήταν εμπλεκόμενος σε όλη τη συζήτηση γύρω από τη Β΄ Βατικανή. Την είχε υπερβεί, είχε πάει παραπέρα, ήταν ένας μετα-Βατικανός Β΄ πάπας· και από αυτή τη θέση ήταν πράγματι σε θέση να εμφυτεύσει διαδικασίες που πλέον θα κινούνταν ανεξάρτητα προς νέες ακτές, νέα αποτελέσματα πολύ εκρηκτικά, αφού θα είχαν κοπεί και οι δεσμοί ακόμη και με την ίδια τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο· δηλαδή θεμελιωμένες στα ανοίγματα της Β΄ Βατικανής, αλλά ταυτόχρονα πηγαίνοντας και πέρα από αυτήν, ελεύθερα, ακόμη και σε σχέση με τη Β΄ Βατικανή.
Πιστεύω ότι, αν είχε επικρατήσει αυτή η γραμμή, αν είχε προχωρήσει —τώρα ας δούμε με αυτόν τον Πάπα, εγώ σταματώ εδώ, θα δώσουμε μια κρίση στον κατάλληλο χρόνο—, θα είχε πραγματικά πραγματοποιηθεί αυτός ο λόγος. Ο ίδιος ο Πάπας Φραγκίσκος, σε κάποιο σημείο, φρέναρε σε πολλά ζητήματα· αλλά κατά τη γνώμη μου αυτό έγινε επειδή θεωρούσε ότι τα πράγματα δεν ήταν ώριμα, όχι επειδή ήταν αντίθετος σε εκείνα τα πράγματα μπροστά στα οποία και ο ίδιος σταμάτησε.
Επομένως, αυτός ο λόγος περί Γ΄ Βατικανής Συνόδου παραμένει ακόμη ανοιχτός. Εδώ όμως συνδέεται και ένα άλλο ζήτημα σχετικά με τον Küng, και δεν υπάρχει τώρα χρόνος να το εκθέσω. Αν στο μέλλον πραγματοποιήσω εκείνα τα περίφημα τρία μαθήματα για τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο που έχω κατά νου, θα μιλήσω γι’ αυτό.
Αλλά σας θέτω αυτό το ερώτημα, σας θέτω το ζήτημα με τη μορφή ερώτησης. Ένας θεολόγος που είχε αυτές τις ιδέες —και που είχε αυτές τις ιδέες ήδη στη δεκαετία του ’60, στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’60· το έργο του Η Εκκλησία είναι του 1967. Η άρνηση του αλαθήτου του Πάπα είναι κάτι αρκετά σκληρό και βαρύ, και είναι του 1969. Αυτό το κείμενο, Να είσαι χριστιανός, είναι του 1971—, δηλαδή, αν ήδη είχε αυτές τις ιδέες στα τέλη της δεκαετίας του ’60 και συμμετείχε διαδραματίζοντας πολύ σημαντικό ρόλο στη Βατικανή, κατά τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο, τι θα έσπειρε μέσα στη Β΄ Βατικανή Σύνοδο; Αυτή είναι μια ερώτηση που πρέπει να τεθεί.
Είναι σαφές ότι δεν συμμετείχε στη Β΄ Βατικανή Σύνοδο ακολουθώντας τον Άγιο Αυγουστίνο και τον Άγιο Θωμά, προφανώς· αλλά συμμετείχε στη Β΄ Βατικανή έχοντας ήδη αυτές τις ιδέες στο κεφάλι του. Ασφαλώς δεν τις πραγματοποίησε, δεν τις έβαλε, δεν μπόρεσε να κάνει ώστε να μπουν έτσι όπως τις σκεφτόταν στα κείμενα· όμως, επειδή η Β΄ Βατικανή Σύνοδος υπήρξε η σύνοδος των θεολόγων, και επειδή οι θεολόγοι, ανάμεσά τους και εκείνος, έκαναν συναντήσεις τα βράδια με ομάδες καρδιναλίων, προοδευτικών κ.λπ., στο σπίτι του ενός, στο σπίτι του άλλου, πιστεύω ότι ο Hans Küng είχε έναν πολύ σημαντικό ρόλο σε σχέση με τη Σύνοδο, όπως άλλωστε και ο Ratzinger.
Αλλά τι έβαλε μέσα; Διότι στη Σύνοδο αρκούσε να βάλει κανείς έστω και μια νύξη, ένα άνοιγμα, μια λέξη, ας πούμε έτσι, που έπειτα στη συνέχεια θα ερμηνευόταν σύμφωνα με μια ορισμένη γραμμή. Αυτός είναι ένας ενδιαφέρων λόγος που θα μπορούσε να εμβαθυνθεί, αλλά δεν έχουμε χρόνο, διότι θα έπρεπε να οργανώσουμε καλά το θέμα της Συνόδου για να καταλάβουμε τι έσπειρε ο Küng όχι μόνο μετά τη Σύνοδο και όχι μόνο εναντίον της Συνόδου, αλλά μέσα στα ίδια τα συνοδικά κείμενα.
Λοιπόν, λέει η κυρία Silvia: πάντως δεν είναι ο φυσικός νόμος που σώζει τον άνθρωπο, αλλά η θυσία του Χριστού. Ο φυσικός νόμος χρησιμεύει για να περάσουμε τη στενή πύλη, η οποία χωρίς τη θυσία του Χριστού θα είχε μείνει κλειστή, ανεξάρτητα από τις καλές προθέσεις του ανθρώπου. Οι καλές πράξεις είναι επομένως η δική μας προσχώρηση στη σωτηρία που πραγματοποίησε ο Χριστός.
Και έπειτα ο κύριος Massimo Meloni λέει ότι ο Freud, απ’ όσο γνωρίζω εγώ, απέτυχε πάντοτε στις διαγνώσεις των ασθενών του.
Έπειτα λέει Amici Veri, δηλαδή η Angela, η κυρία Angela: έχουν αγιοποιηθεί από την Εκκλησία ακριβώς εκείνοι οι πάπες τους οποίους ο Küng δυσφημούσε· και η απόδειξη είναι ότι η Εκκλησία είναι στην πραγματικότητα ανθρώπινη και θεία, ότι το Άγιο Πνεύμα συνεχίζει να καθοδηγεί, παρά και μέσα από όλα τα όρια των πιστών της· χωρίς να ξεχνάμε την πρόσφατη δήλωση του Λέοντα ΙΔ΄ ότι η αποστολή της Εκκλησίας είναι να αναγγέλλει το Ευαγγέλιο.
— Αναγνωρίζω την εγκυρότητα όλων αυτών των τελευταίων παρεμβάσεων, με τις οποίες συμφωνώ πλήρως. Ευχαριστώ.
Λοιπόν, μπορούν να συνδεθούν αυτές οι τρεις παρατηρήσεις.
Angelo Coppola: αν ήμουν άλλος και είχα ακούσει τις θέσεις του Hans Küng, θα είχα πέσει κάτω από ένα τρένο.
Έπειτα ο κύριος Alberto Senni λέει: είναι φανερό ότι ο Küng αντιπροσωπεύει την κορυφή ενός παγόβουνου.
— Ναι, ακριβώς.
Και έπειτα ο κύριος Ruggero: οι ιδέες του δεν πραγματοποιήθηκαν, όχι εντελώς.
Προσθέτω κι εγώ μια παρατήρηση, καθηγητά. Ο Πάπας Φραγκίσκος, όταν συγκεντρώθηκαν τα κείμενά του σχετικά με την κοινωνική διδασκαλία της Εκκλησίας, έγραψε στον πρόλογο —το θυμάμαι με δικά μου λόγια— ότι η Β΄ Βατικανή Σύνοδος δεν είναι τόσο ένα ματζιστέριο που πρέπει να μάθουμε, όσο ένα πνεύμα που πρέπει να ζήσουμε.
— Να, ναι, ναι. Είναι η αντίληψη του πνεύματος της Συνόδου.
— Ωραία, ευχαριστούμε. Τελειώσαμε.
Λοιπόν, θα συναντηθούμε την επόμενη εβδομάδα για την ολοκλήρωση αυτού του πρώτου μέρους της Ψευδούς Θεολογίας με τον Karl Rahner.
Ας κρατηθούμε γερά. Μάλιστα, συμβουλεύω τους εγγεγραμμένους να ξαναδούν τα τρία μαθήματα για τη φιλοσοφία του Karl Rahner που έκανε ο καθηγητής, τα οποία βρίσκονται δωρεάν στο κανάλι YouTube.
Καλή και αγία νύχτα σε όλους.
— Ευχαριστώ, ευχαριστώ όλους.
— Ευχαριστώ εσένα, Esther.
