Ο ΗΘΙΚΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ (16)

  Συνέχεια από: Πέμπτη 19 Μαρτίου 2026

 Ο ΗΘΙΚΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ
Του Pierre Aubenque

ΟΙ ΞΕΧΩΡΙΣΤΕΣ ΑΡΕΤΕΣ.

         

 ΟΙ ξεχωριστές ηθικές αρετές και τα αντίστοιχα πάθη περιγράφονται στα βιβλία ΙΙΙ αι IV των Ηθ. Νικομ.  Με τον τυπικό τρόπο του ο Αριστοτέλης δέν προτείνει εδώ, όπως είχε κάνει ο Πλάτων στην Πολιτεία, μία ταξινόμηση των αρετών βασισμένη στην διάκριση των μερών της ψυχής. Κάθε αρετή αντιθέτως ορίζεται στην βάση ενός συγκεκριμένου τύπου καταστάσεως, την οποία πρέπει να αντιμετωπίσει κάθε φορά με τον καλύτερο τρόπο. Ο κίνδυνος ενεργοποιεί το κουράγιο, ο πλούτος αναδεικνύει την ελευθεριότητα, η ηδονή την εγκράτεια, η δόξα την μεγαθυμία κ.τ.λ. Η αρετή υπάρχει μόνον σε μία δεδομένη κατάσταση (κάτι που θα επιτρέψει στον Αριστοτέλη, στην συνέχεια -1178 α 7-18-να τολμήσει να πεί το παράδοξο ότι ο Θεός δέν είναι ενάρετος: δέν έχει κουράγιο διότι δέν διαθέτει εχθρούς, δέν είναι μετρημένος διότι δεν έχει επιθυμίες, δέν είναι σωστός διότι με δυσκολία μπορούμε να τον φανταστούμε να υπογράφει συμβόλαια κ.τ.λ.). Επειδή δέ οι καταστάσεις δέν συστηματοποιούνται, η ηθική του Αριστοτέλη παρουσιάζεται εδώ σαν απλά περιγραφική: πρέπει να περιγράψει τύπους ενάρετων ανθρώπων, όπου η ύπαρξη ακριβώς τού ενάρετου προηγείται κατά κάποιο τρόπο της έννοιας μία αρετής, η οποία είναι λιγότερο μία ουσία και περισσότερο ένα ζωντανό μοντέλο συμπεριφοράς.

          Απο εδώ γεννιέται μία σειρά πορτραίτων, τα οποία βρίσκονται στην καταγωγή τού λογοτεχνικού είδους των "χαρακτήρων", που έγινε διάσημο απο τον πρώτο μαθητή τού Αριστοτέλη, τον Θεόφραστο. Ανάμεσα σ'αυτά τα πορτραίτα μερικά τα οποία είναι ιδιαιτέρως επιτυχημένα, μας πληροφορούν με ακρίβεια για το ηθικό ιδανικό τών Ελλήνων πολύ καλύτερα απο όσο θα μπορούσαν να το πετύχουν πολύ πιό συστηματικές ηθικές. Αυτή είναι η περίπτωση του μεγαλόψυχου (Χ,7-9), του οποίου η αρετή-που σήμερα θα δυσκολευτούμε πολύ να την αναγνωρίσουμε ώς τέτοια-συνίσταται, σε αντίθεση με την αλλαζονεία και την ματαιοδοξία, δηλαδή με την υποτίμηση τού εαυτού μας, στο να είμαστε σωστά συνειδητοί τών προτερημάτων μας. Είναι βεβαίως αυτονόητο ότι η ταπεινότης, ή Χριστιανική αρετή, δέν έχει θέση σ'αυτόν τον ελληνικό κατάλογο των αρετών. Αλλά δίπλα στην σωστή φιλοτιμία (IV,10) βρίσκουν την θέση οι αρετές τής πραότητος και της αιδούς! Αυτή η τελευταία " ένα είδος φόβου να δώσουμε μία άσχημη εικόνα για μας" είναι ιδιαιτέρως χρήσιμη στους νέους που ζούν κάτω απο την αυτοκρατορία του πάθους, αλλά σχεδόν άχρηστη για τον ώριμο άνθρωπο και την ολοκληρωμένη αυτοκυριαρχία. Γίνεται έτσι κατανοητό πώς η φιλαυτία είναι περισσότερο απο μία κακή συνείδηση ή μία δυστυχής συνείδηση, είναι η ενάρετη συμπόρευση μίας ζωής ενωμένης απο την έρευνα του αγαθού, πάντοτε σε αρμονία με τον εαυτό και απολύτως ευτυχής.

V. Δικαιοσύνη και αμεροληψία. Το φυσικό δίκαιο.

         
 Στην απαρίθμηση των ηθικών αρετών πρέπει να διαθέσουμε μία ξεχωριστή θέση στην αρετή τής δικαιοσύνης, η ανάλυση της οποίας καταλαμβάνει ένα ολόκληρο βιβλίο, το πέμπτο των Ηθ.Νικομ (και αντιστοιχεί και στο πέμπτο απο τα Ηθικά Ευδήμεια). Αυτή η θέση εξηγείται χωρίς αμφιβολία με το γεγονός ότι οι Έλληνες θεωρούσαν την δικαιοσύνη, η οποία ρυθμίζει τις κοινωνικές σχέσεις και εξασφαλίζει την αρμονία της πολιτικής κοινότητος, την υψηλότερη ανάμεσα στις αρετές (Ηθ. Νικομ. 1129 b 28). Μπορούμε να πούμε ότι ολόκληρο το μεγαλύτερο έργο του Πλάτωνος, η Πολιτεία, είναι μία συζήτηση της ιδέας της δικαιοσύνης και των μεταφυσικών της θεμελίων. Αλλά εκ νέου, πρέπει να προσέξουμε, πέρα απο τις φαινομενικές συγκλίσεις, την ιδιαιτερότητα τής θέσεως του Αριστοτέλη ο οποίος στηρίζεται περισσότερο στην λαϊκή ηθική εμπειρία, για να αντλήσει την δομή του, παρά σε θεωρητικές επεξεργασίες πολύ γενικευμένες ή γενικές. Για τον Πλάτωνα, η δικαιοσύνη ήταν η αρετή της τάξεως: σαν λειτουργία της ειχε την εξασφάλιση, στην πολιτική κοινότητα, τής ισορροπίας ανάμεσα στις τάξεις τής κοινωνίας (διοικητικοί, πολεμιστές και παραγωγοί) αλλά και στην διανοητική ζωή, την ισορροπία των τριών μερών της ψυχής (διάνοια, αίσθηση και επιθυμία). Η δικαιοσύνη συνίστατο, για κάθε στοιχείο αυτού του όλου, στην "πραγμάτωση τού έργου της (τά εαυτού πράττειν), δηλαδή στην ανάληψη τού μέρους που της ανετέθη, χωρίς να εισχωρήσει στο στοιχείο που βρίσκεται δίπλα της και το οποίο είναι ανταγωνιστικό. Αλλά, απο την στιγμή που αυτό το ίδιο μέρος ήταν ανάλογο στην αξία (του ατόμου ή της τάξεως) ή στην σχετική αξία καθενός απο τα μέρη της ψυχής, η ανθρώπινη δικαιοσύνη εμφανίζετο σαν η εμπειρική πραγματοποίηση μίας ιδεατής τάξεως, στηριγμένης στην μαθηματική δομή τής αναλογίας δηλαδή τής ισότητος σχέσεων ή της συμμετρίας, βάσει της διατυπώσεως: σε καθέναν σύμφωνα μ' αυτό που του πρέπει.

          Ο Αριστοτέλης δέν ξεκινά απο μία τόσο φιλόδοξη κατασκευή, αλλά απο την χρήση των όρων δίκαιον και άδικο. Και επειδή η σημασία των λέξεων πολύ συχνά προσλαμβάνεται ευκολότερα μέσω της αρνήσεώς των, ξεκινά ακριβώς απο τον όρο "άδικος", με τον οποίο χαρακτηρίζονται φυσιολογικά τρείς τύπου συμπεριφοράς : άδικος είναι αυτός που παραβιάζει τον νόμο, αυτός που λαμβάνει περισσότερο απο όσο του αναλογεί, και αυτός που παραβιάζει την ισότητα. (1129 α 32). Δέν είναι δύσκολο να συγκλίνουμε την δεύτερη περίπτωση στην τρίτη: Ο άνθρωπος που αρπάζει μία ποσότητα αγαθών μεγαλύτερη απο όσα δικαιούται ή δέχεται λιγότερες δυσκολίες απο αυτές που τού αρμόζουν, σπάζει υπέρ του την ισότητα τών δυνατοτήτων και των τιμών που θα' πρεπε να είναι ο κανόνας ανάμεσα στα μέλη τής ίδιας κοινότητος. Αντιστοίχως, η παράβαση του νόμου αντιπροσωπεύει μία ακόμη μορφή, πιό γενική της πρώτης, παράβασης της δικαιοσύνης.

Συνεχίζεται

  

ΟΠΩΣ ΔΙΑΦΑΙΝΕΤΑΙ ΗΔΗ Η ΔΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ, ΟΠΩΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ. ΠΑΡΑΤΗΡΕΙΤΑΙ ΜΑΛΙΣΤΑ Η ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΜΙΑΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ ΧΑΡΙΣΜΑΤΩΝ Η ΟΠΟΙΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΕΙ ΤΗΝ ΡΩΣΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΟΝΟΜΑΣΟΥΜΕ ΒΟΥΛΗΣΗ ΓΙΑ ΧΑΡΙΣΜΑ ΑΝΤΙΘΕΤΩΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΑΣΚΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΚΤΗΣΕΩΣ ΑΡΕΤΩΝ, ΚΑΘΟΤΙ Η ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΗ ΑΓΙΟΤΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΞΙΑ ΑΛΛΑ ΕΞΑΡΤΑΤΑΙ ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ, ΟΠΩΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΑΓΑΘΟΥ ΕΞΗΡΤΑΤΟ ΑΠΟ ΑΥΤΟ ΤΟ ΙΔΙΟ.

ΕΤΣΙ Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΕΞΑΡΤΑΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΤΟΚΥΡΙΑΡΧΙΑ, ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΕΚΔΟΧΗ ΤΗΣ ΕΞΑΡΤΑΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΤΟΣΥΝΕΙΔΗΣΙΑ.

Αμέθυστος

ΠΛΩΤΙΝΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΔΑΙΜΟΝΙΟΝ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΗ 2

Συνέχεια από Πέμπτη 19. Μαρτίου 2026

ΠΛΩΤΙΝΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΔΑΙΜΟΝΙΟΝ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΗ 2

JOHN M. RIST

Plotinus and the "Daimonion" of SocratesAuthor(s): John M. RistSource: Phoenix, Vol. 17, No. 1 (Spring, 1963), pp. 13-24Published by: Classical Association of Canada

Ο Souilhé, ωστόσο, επιθυμεί να χρονολογήσει το έργο στο τέλος του τέταρτου αιώνα, με το επιχείρημα ότι στο 125E–126A ο Θεάγης λέει πως θα ήθελε να γίνει τύραννος και θα προσευχόταν να γίνει θεός[9]. Ο Souilhé υποθέτει ότι σκέφτεται τις θεϊκές τιμές που απονεμήθηκαν στον Alexander the Great, αλλά αυτό δεν είναι αναγκαίο. Ακόμη κι αν το χωρίο ληφθεί απολύτως σοβαρά, ο Αλέξανδρος δεν ήταν ο πρώτος Έλληνας που έλαβε θεϊκές τιμές· είχε προηγηθεί ο Lysander. Επιπλέον, ο Θεάγης δεν λέει ότι επιθυμεί (ἐπιθυμεῖν) να γίνει θεός, αλλά μάλλον ότι θα προσευχόταν να γίνει (εὐξαίμην ἄν). Η αντίθεση ανάμεσα στις δύο λέξεις τονίζεται. Ο Θεάγης προφανώς θεωρεί ότι μόνο αν υπερβεί τα όρια της φύσης θα μπορούσε να γίνει θεός, και ότι συνεπώς δεν έχει νόημα να το επιθυμεί. Θυμόμαστε ότι υπάρχει μια ελληνική έκφραση για την ευσεβή φαντασίωση: το αντικείμενό της λέγεται ὁμοῖον εὐχαῖς. Πιθανότατα, σε αυτό το χωρίο του Θέαγη, ο Θεάγης εννοεί ότι το να είναι κανείς θεός μπορεί να αποτελεί μια ευχάριστη ονειροπόληση, ενώ το να γίνει τύραννος είναι ένα εφικτό αντικείμενο επιθυμίας. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, τότε το αν ο συγγραφέας του Θέαγη σκέφτεται — όπως ο Souilhé — τον Αλέξανδρο ή — όπως εγώ — τον Λύσανδρο, καθίσταται άσχετο, αφού δεν μπορεί να σκέφτεται καθόλου τις θεϊκές τιμές κάποιου. Και αν δεν σκέφτεται τις θεϊκές τιμές, τότε το επιχείρημα για χρονολόγηση στο ύστερο τέταρτο αιώνα καταρρέει.

Δεν έχω πολλά θετικά να προσφέρω στο ζήτημα της χρονολόγησης. Ότι ο Θεάγης είναι μεταγενέστερος του 369 φαίνεται βέβαιο. Ότι γράφτηκε πολύ αργότερα, μου είναι δύσκολο να το πιστέψω, τόσο λόγω του ύφους — αφού ο συγγραφέας κατορθώνει να υφάνει τα αποσπάσματά του από τον Plato χωρίς να παρεμβάλλει μεταβατικά μέρη που να προδίδουν μια πολύ μεταγενέστερη εποχή — όσο και επειδή, όπως θα δούμε, οι μεταγενέστεροι Πλατωνικοί τον θεωρούσαν γνήσιο. Τα επιχειρήματα αυτά δεν είναι ισχυρά, αλλά θα ήμουν διατεθειμένος να ρισκάρω μια χρονολόγηση λίγο μετά τον θάνατο του Πλάτωνα το 347 π.Χ. Γνωρίζουμε ότι ο Πλάτων άφησε τους Νόμους ανολοκλήρωτους· έχει υπάρξει μεγάλη διαμάχη σχετικά με τη γνησιότητα της Επινομίδος. Μετά τον θάνατό του, κάθε έλεγχος της γνησιότητας έργων που αποδίδονταν σε αυτόν είχε εκλείψει. Η στιγμή ήταν κατάλληλη για τη δημοσίευση ψευδών έργων ως γνήσιων. Έτσι, ο Θεάγης μπορεί να χρονολογηθεί, κατά προσέγγιση, γύρω στο 345 π.Χ.

Αν υποθέσουμε ότι ο Θεάγης είναι μεταγενέστερος των αφηγήσεων για το δαιμόνιο που βρίσκονται τόσο στον Πλάτωνα όσο και στον Xenophon, μπορούμε τώρα να εξετάσουμε τις εξελίξεις στην παρουσίαση του δαιμονίου που περιέχει. Η πρώτη βρίσκεται στο 128D, αμέσως μετά από ένα χωρίο που έχει ληφθεί από την Απολογία. Ο Σωκράτης επαναλαμβάνει ότι η φωνή τον εμποδίζει πάντοτε να πράττει εσφαλμένα, αλλά ποτέ δεν του δίνει θετική εντολή — διδασκαλία του Πλάτωνα και όχι του Ξενοφώντα. Ακολουθεί όμως η παρατήρηση ότι, αν κάποιος φίλος του Σωκράτη τον συμβουλευθεί, η φωνή μπορεί να εμφανιστεί και να εκφέρει απαγόρευση. Αυτή η επέκταση της λειτουργίας του «μαντείου», ώστε να απαντά και στα αιτήματα των φίλων του Σωκράτη, είναι περισσότερο ξενοφώντεια παρά πλατωνική. Μη πλατωνική είναι επίσης η απαρίθμηση προσώπων που μετάνιωσαν επειδή δεν ακολούθησαν τη συμβουλή του Σωκράτη. Η μεταμόρφωση του Σωκράτη σε παραδοσιακό σοφό γίνεται φανερή στις ιστορίες του Κλειτομάχου και του Σάννιου.

Ακόμη πιο παράξενη, ωστόσο, είναι η υπόδειξη — που αποδίδεται στον Σωκράτη — σχετικά με τα αποτελέσματα της φυσικής του παρουσίας. Είναι βεβαίως αλήθεια ότι η προσωπικότητα του Σωκράτη προσείλκυε ανθρώπους να ακούσουν τα λόγια του· αυτό προκύπτει τόσο από τον Πλάτωνα όσο και από τον Ξενοφώντα. Αλλά η χονδροειδής απόδοση αυτού του θέματος στον Θεάγη αποτελεί εξέλιξη — ή μάλλον εκφυλισμό — που εισάγεται από μεταγενέστερο συγγραφέα. Λέγεται ότι όσο περισσότερο πλησιάζει κανείς τον Σωκράτη, τόσο ισχυρότερη είναι η επίδρασή του, και ότι το καλύτερο αποτέλεσμα επιτυγχάνεται μέσω φυσικής επαφής μαζί του. Αναμφίβολα η φυσική παρουσία του Σωκράτη ήταν επιβλητική και μαγνητική — το Συμπόσιο το αποδεικνύει — αλλά ο Πλάτων τονίζει πολύ περισσότερο την επίδραση των λόγων του παρά του σώματός του. Είναι τα λόγια του, για παράδειγμα, που έχουν το ναρκωτικό αποτέλεσμα που περιγράφεται στον Μένωνα, και που κάνουν τον φιλόσοφο να μοιάζει με «ναρκωτικό ψάρι» (Μένων 80A). Ο Gomperz έχει εντελώς αστοχήσει στο σημείο, όταν παρατηρεί για τον Θεάγη ότι «είναι δύσκολο να αποδοθεί με απλούστερο και πιο πειστικό τρόπο αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε τη γοητεία και τη δύναμη μιας μεγάλης και εμπνευσμένης προσωπικότητας»[10]. Πρόκειται για την αγιογραφική προσέγγιση που διαπερνά και τον ίδιο τον Θέαγη. Ο διάλογος αυτός αποτελεί στην πραγματικότητα ένα πρώιμο στάδιο στην υποβάθμιση τόσο του Σωκράτη όσο και της έννοιας του δαιμονίου του.

Αυτή η οπισθοδρομική κίνηση προχωρά ακόμη περισσότερο στον καταληκτικό λόγο του Θέαγη. Έχουμε ήδη δει τον Σωκράτη ως παραδοσιακό σοφό και προφήτη, του οποίου οι προφητικές δυνάμεις προέρχονται από το δαιμόνιό του. Τώρα βλέπουμε το επόμενο στάδιο σε μια διαδικασία που θα οδηγήσει σε μια εποχή κατά την οποία η επίκληση δαιμόνων θα αποτελεί αποδεκτό μέρος της πλατωνικής παράδοσης. Ούτε ο Ξενοφών ούτε ο Πλάτων αναφέρουν τίποτε για προσφορές θυσιών στο δαιμόνιο· είναι κάτι πολύ προσωπικό για να αντιμετωπιστεί με αυτόν τον τρόπο. Ο Θεάγης, ωστόσο, δεν έχει τέτοιους ενδοιασμούς. Θα δοκιμάσει το δαιμόνιο συνδεόμενος με τον Σωκράτη, και αν αυτό δεν μιλήσει, θα είναι ευχαριστημένος και θα συνεχίσει τη σχέση. Αν όμως αντιταχθεί στην παρουσία του, τότε θα εξετάσει το ενδεχόμενο να το κατευνάσει με προσευχές και θυσίες και με κάθε άλλο μέσο που θα υποδείξουν οι μάντεις.

Ο Θεάγης ενσωματώθηκε γρήγορα στην πλατωνική παράδοση. Ο Θράσυλλος τον συμπεριέλαβε στην πέμπτη από τις τετραλογίες του[12], και όταν ο Diogenes Laertius (3.62) απαριθμεί τους νόθους διαλόγους που αναγνωρίζονταν γενικά ως τέτοιοι από τους κριτικούς, ο Θεάγης δεν συγκαταλέγεται ανάμεσά τους. Ένας από αυτούς τους αυθεντίες για τον Πλάτωνα, σύμφωνα με τον Διογένη, ήταν ο γραμματικός Αριστοφάνης ο Βυζάντιος, ο οποίος πιθανότατα θεωρούσε τον Θεάγη γνήσιο. Η ακμή του τοποθετείται στα μέσα του τρίτου αιώνα π.Χ.

Και μεταγενέστεροι συγγραφείς ήταν εξίσου πεπεισμένοι για τη γνησιότητά του — γεγονός που εξηγεί εν μέρει τη διάδοση των μη αυθεντικών δογμάτων του. Στον Βίο του Νικία (13.6), ο Πλούταρχος παραθέτει την προφητεία καταστροφής που, σύμφωνα με τον Θεάγη (129D), ο Σωκράτης διατύπωσε πριν από την εκστρατεία στη Σικελία. Ο Albinus, ένας πλατωνικός επηρεασμένος από τον αριστοτελισμό του 2ου αιώνα μ.Χ., μας πληροφορεί ότι υπήρχαν διδάσκοντες τον Πλάτωνα που άρχιζαν τα μαθήματά τους από τον Θεάγη (Εἰσαγωγή 5).

Μύθοι σχετικά με το δαιμόνιο άρχισαν να συσσωρεύονται. Ο Cicero μας λέει ότι ο Στωικός Αντίπατρος Ταρσού είχε συγκεντρώσει μια μεγάλη και ενδιαφέρουσα συλλογή τέτοιων ιστοριών, και ο ίδιος ο Κικέρων αφηγείται μια ιστορία για τον Κρίτωνα χωρίς γνωστή πηγή, η οποία πιθανότατα προερχόταν από αυτή τη συλλογή[13]. Τον Κικέρωνα τον ενδιαφέρει ο Σωκράτης ως προφήτης.

Η αναβίωση του Πλατωνισμού κατά την αυτοκρατορική περίοδο έφερε περαιτέρω αύξηση του ενδιαφέροντος για το δαιμόνιο. Ο Πλούταρχος, ο Μάξιμος Τύρου και ο Apuleius διατύπωσαν τις απόψεις τους γι’ αυτό. Πρέπει λοιπόν να εξετάσουμε συνοπτικά αυτές τις μαρτυρίες, ώστε να φθάσουμε στην εικόνα του δαιμονίου που επικρατούσε μεταξύ των συγχρόνων του Plotinus και κατόπιν να τη συγκρίνουμε με εκείνη του Πλάτωνα.

Στην πραγματεία του Πλουτάρχου De Genio Socratis, το σημείο εισάγεται αρχικά στο 580C. Ο ομιλητής, Θεόκριτος, τονίζει τον μαντικό χαρακτήρα του και λέει ότι ήταν οδηγός στη ζωή, τον οποίο οι θεοί έδωσαν στον Σωκράτη από τα πρώτα του χρόνια. Το χωρίο αυτό θεωρείται από τον Friedländer ότι προέρχεται από τον Θεάγη 128D, και αν αυτό είναι σωστό — πράγμα πιθανό — πρέπει να σημειώσουμε πώς οι αποκλίσεις από την πλατωνική αντίληψη, ήδη εμφανείς στον Θεάγη, ενισχύονται στον Πλούταρχο. Ο Θεάγης λέει ότι το σημείο «συνοδεύει» τον Σωκράτη (παρεπόμενον), ενώ ο Πλούταρχος ότι είναι «οδηγός» του (προποδηγόν). Μήπως σκέφτεται τον φύλακα δαίμονα του μύθου του Ηρός; Τόσο ο Θεάγης όσο και ο Πλούταρχος, πάντως, τονίζουν την κατεξοχήν πλατωνική ιδέα ότι το σημείο δείχνει την ιδιαίτερη εύνοια του ουρανού προς τον Σωκράτη.

Στο De Genio 581B μαθαίνουμε ότι το σημείο ήταν τόσο θετικό όσο και αρνητικό — εκδοχή που φαίνεται να αντικατέστησε την απλούστερη πλατωνική — και γίνεται λόγος για την ταύτισή του με ένα φτέρνισμα, που αποδίδεται στον Τερψίωνα από τα Μέγαρα αλλά απορρίπτεται από ορισμένους συνομιλητές. Παρά ταύτα, είναι ανακουφιστικό να διαβάζουμε στο 588C ότι ο Σωκράτης είχε πει πως όσοι ισχυρίζονται ότι είχαν οπτικές αποκαλύψεις από τον ουρανό είναι απατεώνες, ενώ ο ίδιος ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για όσους έλεγαν ότι άκουσαν φωνές. Ο ομιλητής εδώ είναι ο Σιμμίας — εκπροσωπώντας τον ίδιο τον Πλούταρχο. Προσθέτει ότι ο ίδιος και οι φίλοι του θεωρούσαν το θεϊκό σημείο όχι όραμα αλλά αντίληψη φωνής, παρόμοιας με εκείνες που νομίζουμε ότι ακούμε στον ύπνο. Η άποψη ότι το σημείο ήταν ορατό — κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει στην ιδέα ότι μπορεί να καταστεί ορατό μέσω επίκλησης — απορρίπτεται εδώ. Ωστόσο, από τη συζήτηση καθίσταται σαφές ότι μια τέτοια άποψη κυκλοφορούσε στην εποχή του Πλουτάρχου.

Η λιγότερο υλική άποψη που εκφράζει ο Σιμμίας είναι ότι ο νους του Σωκράτη, όντας καθαρός, ανεπηρέαστος από τα πάθη και με ελάχιστη σωματική επιβάρυνση, ήταν αρκετά εξευγενισμένος ώστε να ακούει τις θεϊκές εντολές σε κατάσταση εγρήγορσης. Τέτοιες εντολές, στους άλλους ανθρώπους, πνίγονται από τη χορωδία των παθών τους[14].

Στην παρουσίαση του θεϊκού σημείου, ο Πλούταρχος δεν το ταυτίζει με τον δαίμονα που είναι ο νοῦς στον Τίμαιο του Πλάτωνα. Αυτό έχει ήδη υποστηριχθεί από τον W. Hamilton[15], και δεν χρειάζεται να επεκταθούμε. Μια τέτοια συγχώνευση των πλατωνικών ιδεών — πιθανώς προϋποτιθέμενη στην αφήγηση του Πορφυρίου στο δέκατο κεφάλαιο του Βίου του Πλωτίνου — θα ήταν αυστηρά αντιπλατωνική, εκτός αν θεωρηθεί η σκέψη του Πλάτωνα ως μονολιθική. Πλατωνική είναι επίσης η σύνδεση που κάνει ο Πλούταρχος ανάμεσα στη θεωρία των δαιμόνων και τη φροντίδα των θεών για τους ανθρώπους (593A–594A). Ωστόσο, όπως και στην περίπτωση του Ξενοφώντα, πώς θα διέκρινε ο Πλούταρχος το δαιμόνιο από τον δαίμονα του μύθου του Ηρός, εκτός αν δεχόταν ότι το δαιμόνιο του Σωκράτη είναι ανώτερο από εκείνο των κοινών ανθρώπων;

Λίγες νέες πληροφορίες αντλούνται από τους λόγους 14 και 15 του Μαξίμου του Τύρου. Στα 14.8 και 15.1 γίνεται λόγος για τη φροντίδα των θεών προς την ανθρωπότητα. Το αξιοσημείωτο στοιχείο είναι ίσως η προσπάθεια του Μαξίμου να δείξει ότι δεν είναι καθόλου παράλογο να υποθέσει κανείς ότι ο Σωκράτης είχε δαιμόνιο. Κανείς, λέει, δεν εκπλήσσεται με τις δυνάμεις της ιέρειας του Απόλλωνα στους Δελφούς, ούτε με εκείνες των ιερέων στη Δωδώνη ή στον Άμμωνα. Το μόνο που μπορούμε να παρατηρήσουμε είναι ότι η μοναδικότητα της φωνής του Σωκράτη — τόσο τονισμένη στον Πλάτωνα — έχει λησμονηθεί. Ο Σωκράτης είναι απλώς ένας ανάμεσα σε πολλούς με προφητικές δυνάμεις. Γιατί, άλλωστε, να μην έχει τέτοιες δυνάμεις, αφού αποδίδονται σε τόσους κατώτερους θνητούς; Το πρόβλημα της ύπαρξης των δαιμόνων δεν τίθεται μόνο στην περίπτωση του Σωκράτη· πρέπει να εξεταστεί η φύση και η δραστηριότητα των δαιμόνων γενικά (14.6).

Τέλος, μπορούμε να εξετάσουμε την πραγματεία του Apuleius με τίτλο De Deo Socratis. Στο κεφάλαιο 17 βρίσκουμε τα λόγια si Socrates... hunc deum suum cognovit et coluit. Το colere σημαίνει τουλάχιστον «φροντίζω» και το πολύ «λατρεύω». Η φράση deum coluit υποδηλώνει ότι ο Σωκράτης λάτρευε το δαιμόνιό του. Θυμόμαστε την υπόδειξη του Θεάγη ότι θα μπορούσε να επιχειρήσει να το κατευνάσει με προσευχές και θυσίες. Εδώ κυριαρχεί η ιδέα του δαιμονίου ως ενός είδους «εσωτερικού πνεύματος», παρά ως φωνής από τον Θεό. Υποψιάζομαι ότι το δαιμόνιο του Απουληίου οφείλει σχεδόν εξίσου πολλά στην — παρεξηγημένη — αφήγηση των φυλάκων δαιμόνων στον μύθο του Ηρός (στην Πολιτεία του Plato), όσο και στις περιγραφές της ζωής του ίδιου του Σωκράτη. Και εδώ, όπως και στον Maximus of Tyre, οι αφηγήσεις για το δαιμόνιο έχουν συγχωνευθεί με γενικότερες θεωρίες περί δαιμόνων.

Η αντίληψη του δαιμονίου ως «εσωτερικού πνεύματος», παρόμοιου με τον «φύλακα δαίμονα» που συναντήσαμε στους Νόμους, ενισχύεται περαιτέρω στο κεφάλαιο 20, όπου — αφού εξηγεί ότι η φωνή που άκουγε ο Σωκράτης, όπως περιγράφεται στον Φαίδρο, δεν ήταν ανθρώπινη — ο Απουλήιος δηλώνει ότι θεωρεί πως ο Σωκράτης όχι μόνο άκουγε το δαιμόνιό του αλλά και το έβλεπε: μια εντελώς νέα και σημαντική διαφοροποίηση. Τη στηρίζει στο γεγονός ότι ο Σωκράτης δεν μιλούσε μόνο για φωνή αλλά και για «σημείο». Το «σημείο» αυτό ερμηνεύεται από τον Απουλήιο — που το αντιλαμβάνεται ως όραμα — ως species ipsius daemonis, δηλαδή ως την ίδια τη μορφή του δαίμονα.

Ύστερα από αυτή τη μακρά και κάπως θλιβερή περιγραφή της εκλαΐκευσης (ή και εκφυλισμού) της έννοιας του σωκρατικού δαιμονίου, πρέπει να επιστρέψουμε στους Porphyry και Plotinus. Είναι πλέον σαφές ότι το «πνεύμα-οδηγός» που επικαλείται κανείς στο Ισαείον παρουσιάζει κάποια ομοιότητα με το δαιμόνιο όπως το αντιλαμβάνεται ο Απουλήιος, αλλά ελάχιστη σχέση έχει με το δαιμόνιο των πλατωνικών διαλόγων. Η περιγραφή του Πλάτωνα είναι εξαιρετικά συγκρατημένη· του Απουληίου πολύ λιγότερο. Ιδιαίτερα, η θεότητα που περιγράφει ο Απουλήιος μπορεί να γίνει ορατή με τα μάτια· άρα, πιθανότατα θα μπορούσε να αποκαλυφθεί και σε άλλους μέσω μαγικών πρακτικών — όπως και ο «πνευματικός οδηγός» του Πλωτίνου στην ιστορία του Ισαείου.

Δεν έχει σημασία εδώ ότι ο «πνευματικός οδηγός» του Πλωτίνου αποδεικνύεται θεός· ο ίδιος ο Απουλήιος γράφει De Deo Socratis. Πιθανότατα τόσο ο Απουλήιος όσο και όσοι συμμετείχαν στη τελετή στο Ισαείον υπέθεταν ότι ο σοφός διαθέτει έναν ανώτερο τύπο πνευματικού οδηγού από τους κοινούς ανθρώπους. Τέτοιοι οδηγοί — κατά τη γνώμη τους — που κατείχαν ο Σωκράτης και ο Πλωτίνος, ήταν θεοί.

Όλα αυτά απέχουν πολύ από την ίδια την αντίληψη του Πλωτίνου για τον πνευματικό οδηγό του, ο οποίος — όπως είδαμε — είναι το ίδιο το Ένα. Ο Πλωτίνος δεν λέει πολλά για τον τρόπο με τον οποίο μεταδίδεται αυτή η καθοδήγηση· πιθανότατα ένιωθε ότι ο οδηγός του τον παρότρυνε και ταυτόχρονα τον συγκρατούσε, και σε αυτό διέφερε από τον Σωκράτη. Ωστόσο, με την άυλη σύλληψή του επιστρέφει στον αρχικό διδάσκαλο των Πλατωνικών. Και στην υπεροχή του πνευματικού οδηγού, όπως τον αντιλαμβάνεται ο Πλωτίνος, έναντι της απλής επίκλησης, διακρίνουμε την τεράστια υπεροχή του Πλωτίνου έναντι των συγχρόνων του.

Ήδη από τον Θεάγη συναντούμε προσπάθειες επηρεασμού του δαιμονίου με άλλα μέσα πέρα από την ηθική ζωή. Η πρόταση του Θέαγη θα φαινόταν στον Πλωτίνο εξίσου ανούσια με εκείνη του Αμέλιου, ο οποίος κάποτε θέλησε να εμπλέξει τον δάσκαλό του σε μια άνευ ουσίας θρησκοληψία.

Έχω ήδη σημειώσει ότι ο Πλωτίνος δεν λέει τίποτε για το σωκρατικό δαιμόνιο. Ίσως γνώριζε τη δεισιδαιμονία με την οποία είχε πλέον συνδεθεί. Η δική του θεωρία περί πνευματικών οδηγών αντλεί κυρίως από τον μύθο του Ηρός στην Πολιτεία. Πρέπει όμως να γνώριζε ότι το δαιμόνιο του Σωκράτη είχε ήδη συγχωνευθεί αξεδιάλυτα με γενικότερες θεωρίες περί δαιμόνων — και, κατά τη γνώμη μου, ιδίως με τον δαίμονα του μύθου του Ηρός. Πιθανότατα γνώριζε επίσης ότι, ενώ ο Πλούταρχος εξακολουθούσε να διακρίνει μεταξύ του δαίμονα ως νοῦ (από τον Τίμαιο) και του ιδιαίτερου θεϊκού σημείου του Σωκράτη, άλλοι Πλατωνικοί ήταν πιο συγκεχυμένοι. Και ακόμη και ο Πλούταρχος, στον μύθο του De Genio, υποθέτει ότι ο νοῦς μπορεί να αποχωρίζεται από το σώμα και, ως προς αυτό, να μοιάζει με το δαιμόνιο — έναν δαίμονα πλήρως ελεύθερο από σωματικούς δεσμούς.

Ωστόσο, μπορούμε να θέσουμε το ερώτημα: εφόσον ο Plotinus δεν αναφέρει το δαιμόνιο, πώς γνωρίζουμε ότι ο Porphyry το έχει κατά νου όταν μιλά για πνευματικούς οδηγούς; Θα πρέπει πλέον να είναι σαφές ότι η κατανόηση του Πορφυρίου για τον «πνευματικό οδηγό» διαφέρει ριζικά από εκείνη του Πλωτίνου. Η αντίληψη του Πορφυρίου είναι πιθανότατα αυτή πολλών σύγχρονων Πλατωνικών. Είναι πεπεισμένος ότι ορισμένα είδη πνευματικών οδηγών μπορούν να επικληθούν. Ο «πνευματικός οδηγός» του Ισαείου σίγουρα δεν είναι ο νοῦς του Πλωτίνου· μοιάζει περισσότερο με την ιδέα του Πορφυρίου για έναν «φύλακα άγγελο». Ένας τέτοιος φύλακας άγγελος — που μπορεί να εμφανιστεί σε σωματική μορφή — θυμίζει την εκδοχή του δαιμονίου στον Apuleius. Αυτή, με τη σειρά της, μοιάζει με εκφυλισμένη μορφή του δαίμονα του μύθου του Ηρός (στην Πολιτεία του Πλάτωνα).

Σε όλη τη μεταγενέστερη παράδοση, ενισχυόταν η άποψη ότι το δαιμόνιο του Σωκράτη έχει κάποια συγγένεια με τις προφητικές δυνάμεις των μάντεων. Ιδιαίτερα ο Maximus of Tyre το ερμηνεύει έτσι. Αυτό ταιριάζει με το γεγονός ότι στη σεάνς αναμένεται πως ο Πλωτίνος θα έχει έναν δαίμονα (όπως και οι μάντεις), αλλά στην πραγματικότητα έχει έναν θεό ως οδηγό. Σε αυτό μοιάζει με τον Σωκράτη, του οποίου το δαιμόνιο επίσης συχνά αποκαλείται θεός (θεός).

Συνολικά, δεν μπορούμε παρά να καταλήξουμε ότι η αντίληψη του Πορφυρίου για τους πνευματικούς οδηγούς, όπως εκδηλώνεται στην αφήγησή του για τη σεάνς, επηρεάζεται βαθιά από τις νεότερες ερμηνείες του δαιμονίου, ενώ ο Πλωτίνος — αν πράγματι αναφέρεται στο δαιμόνιο στο έργο 3.4 — το κάνει μάλλον με τον παλαιότερο και λιγότερο υλιστικό τρόπο του Πλάτωνα. Ο Πορφύριος γνωρίζει ότι οι πνευματικοί οδηγοί διαφέρουν ως προς το επίπεδο· αυτό από μόνο του καθιστά απίθανο να σκέφτεται τον δαίμονα ως νοῦ. Ο Πλωτίνος, αντίθετα, παρότι θεμελιώνει τη θεωρία του για τους πνευματικούς οδηγούς στην Πολιτεία και στον Τίμαιο, απομακρύνεται από αυτούς τους διαλόγους όταν θεωρεί ότι ο οδηγός του σοφού είναι το Ένα· ίσως όμως βρίσκεται πιο κοντά στη στάση του Πλάτωνα απέναντι στο ίδιο το δαιμόνιο. Τουλάχιστον, ο Πλάτων θα μπορούσε να συμφωνήσει ότι το δαιμόνιο εκφράζει την πρόνοια του ύψιστου Θεού και τη φροντίδα Του για τον άνθρωπο.

Ο Πλωτίνος, τουλάχιστον, πρέπει να ήταν πεπεισμένος ότι, αν το δαιμόνιο ήταν πράγματι όπως το φαντάζονταν οι σύγχρονοί του, τότε δεν είχε σημασία για τη φιλοσοφία του. Μια δεύτερη, και πιο ελκυστική, πιθανότητα είναι ότι — ενώ εκτιμούσε το σωκρατικό δαιμόνιο — δεν έδινε καμία αξία σε τέτοια «πνεύματα» που μπορούν να επικληθούν, και επομένως πίστευε ότι οι σύγχρονες ερμηνείες του δαιμονίου έπρεπε να απορριφθούν. Το πώς ο ίδιος ο Πορφύριος θεώρησε ότι η πραγματεία του Πλωτίνου για τους πνευματικούς οδηγούς προέκυψε από τη σεάνς το έχω ήδη συζητήσει. Η απιθανότητα της αφήγησης του Πορφυρίου θα πρέπει πλέον να είναι εμφανής.

Σημειώσεις:

9 J. Souilh6, Platon 132. 142.

10 H. Gomperz, «Plato on Personality», The Personalist 22 (1941), σ. 30.
11 H. Gauss, Handkommentar zu den Dialogen Platos¹² (Bern 1954), σ. 209.
12 Diogenes Laertius, 3.59.
13 Cicero, De divinatione 1.54.

14 Παρόμοια αφήγηση δίνεται από τον Calcidius (κεφ. 253). Για την ιδέα ότι στον ύπνο οι άνθρωποι μπορούν να μάθουν τις θεϊκές εντολές, επειδή τότε απελευθερώνονται από την τυραννία του σώματος και των παθών του, πρβλ. Cicero, De divinatione 1.49, 53, 57.

15 W. Hamilton, «The Myth in Plutarch’s De Genio (589F–592E)», CQ 28 (1934), σ. 180, σημ. 1.

Τέλος

Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (19)

Συνέχεια από: Πέμπτη 19 Μαρτίου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟN Δ΄

ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ, ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΝ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΝ, ΒΑΣΕΙ ΤΩΝ ΜΑΡΤΥΡΙΩΝ ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΜΑΣ ΕΧΟΥΝ ΠΕΡΙΕΛΘΕΙ

Η ΜΕΘΟΔΟΣ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ Ν' ΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΜΙΑ ΝΕΑΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΣΩΚΡΑΤΙΚΩΝ ΜΑΡΤΥΡΙΩΝ ΥΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ «ΠΡΟ» ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΗΣ «ΜΕΤ' ΑΥΤΟΝ» ΕΠΟΧΗΣ

Οἱ μεγάλες διαφορές μεταξὺ τῶν διαφόρων πηγών τῆς σωκρατικῆς διανοήσεως ἀποδεικνύονται ἀναπόφευκτες ἐξ αἰτίας δομικῶν λόγων ποὺ σχετίζονται πρὸς τὴν τεχνολογία τῆς ἐπικοινωνίας μέσῳ τῆς προφορικῆς παραδόσεως

Ας ἐπιστρέψουμε, λοιπόν, στην πολλαπλότητα τῶν μαρτυριῶν σχετικῶς μὲ τὸν Σωκράτη, στις ἀντιφάσεις καὶ στις μεγάλες διαφορές ποὺ αὐτὲς παρουσιάζουν.
Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ κινεῖται καὶ νὰ προσανατολίζεται κανείς μέσα στὸν κυκεώνα τῶν μαρτυριῶν αὐτῶν, χωρίς νὰ καταλήγει στη σκεπτικιστική θέση τοῦ Gigon καὶ πολλῶν ἄλλων μελετητῶν;

Προκειμένου νὰ ἀπαντήσουμε στὸ ἐρώτημα αὐτό, πρέπει ἀρχικῶς νὰ διασαφηνίσουμε τὸ ἑξῆς: Τα μηνύματα που μεταδίδονται μέσω τῆς «μιμητικῆς-ποιητικῆς προφορικής παράδοσης» – ἂς τὸ ὑπογραμμίσουμε ἐκ νέου – μποροῦν νὰ προσληφθούν, νὰ ἀπομνημονευθοῦν καὶ νὰ ἀναπαραχθοῦν δίχως σημαντικές διαφορές καί, συνεπῶς, μὲ σχεδόν ταυτόσημο τρόπο. ᾿Αντιθέτως, τὰ μηνύματα ποὺ μεταδίδονται μέσω τῆς διαλεκτικῆς προφορικής παράδοσης, λόγω τῆς ἴδιας της φύσεώς τους, πολύ δύσκολα προσλαμβάνονται μὲ τὸν ἴδιο τρόπο ἀπὸ διαφορετικούς ἀνθρώπους καί, ὡς ἐκ τούτου, δὲν μποροῦν νὰ ἐντυπωθοῦν στὴ διανόηση καὶ νὰ ἀναπαραχθοῦν χωρίς διαφοροποιήσεις.

Ἐννοῶ ὅτι ὀφείλουμε νὰ ἐπαναφέρουμε καὶ νὰ ὁλοκληρώσουμε ὅσα εἶπαμε παραπάνω σχετικῶς μὲ τὶς βασικές εἰδολογικές δομές τοῦ μιμητικού-ποιητικοῦ προφορικού λόγου, μὲ ἀναφορὰ καὶ πάλι στὸν Havelock, ὁ ὁποῖος τις ἐντόπισε καὶ τίς ἐξέφρασε ὑποδειγματικῶς.

Τὰ σημεῖα στὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἑστιάσουμε τὴν προσοχή μας εἶναι κυρίως τρία: α) ή δεσμευτική δομή τῶν ποιητικῶν στίχων μὲ τοὺς ὁποίους μεταδίδονταν οἱ πιὸ σημαντικὲς ἀποφάνσεις· β) ἡ ἀπομνημόνευση τῶν στίχων μέσω τῆς συνεχοῦς ἐπαναλήψεως σε διάφορα ἐπίπεδα· γ) ἡ μιμητικὴ ἀφομοίωση τῶν νοημάτων ποὺ ἔχουν προσληφθή.
α) Ὅσον ἀφορᾶ στη δεσμευτική φύση τῶν ποιητικῶν στίχων, ἰδίως στὰ ὁμηρικά ποιήματα, ὁ Milman Parry ἔχει ἐντοπίσει τὰ θεμελιώδη χαρακτηριστικά τους, τὰ ὁποῖα ὁ Havelock δανείσθηκε καὶ συνόψισε ὡς ἑξῆς: «Η προφορική τεχνική τῆς ποιητικῆς συνθέσεως μπορεί νὰ θεωρηθεῖ ὅτι ἀποτελεῖται ἀπὸ τοὺς ἀκόλουθους μηχανισμούς: Αρχικῶς, ὑφίσταται ἕνα καθαρά μετρικό σχῆμα, χάριν τοῦ ὁποίου διαδοχικοί στίχοι ἴσης διάρκειας μποροῦν νὰ ἀποτελοῦνται ἀπὸ ἐναλλάξιμα μετρικά τμήματα. Κατά δεύτερον, ὑπάρχει ἕνα εὐρύ ρεπερτόριο λεκτικῶν συνδυασμῶν καὶ τύπων μεταβλητού μήκους καὶ σύνταξης, οι ὁποῖοι εἶναι βέβαια διαμορφωμένοι ρυθμικώς, ὥστε νὰ προσαρμόζονται σε τμήματα τοῦ στίχου, ἀλλὰ ταυτόχρονα ἀποτελοῦνται, μὲ τὴ σειρά τους, ἀπὸ ἐναλλάξιμα μετρικά μέρη, ἐπὶ τῇ βάσει μιᾶς τέτοιας διάταξης, ὥστε ὁ ποιητής, συνδυάζοντας διαφορετικούς τύπους, δηλαδὴ μέρη διαφορετικῶν τύπων, νὰ μπορεῖ νὰ τροποποιεῖ τὴ σύνταξή του χωρίς να τροποποιεῖ τὸ μέτρο. Ἡ τέχνη τοῦ ποιητή, συνεπώς, συνίσταται σε μία ἀκατάπαυστη κατανομή μεταβλητῶν, ἡ ὁποία όμως περιορίζεται σὲ αὐστηρὰ ὅρια, ἐνῶ οἱ λεκτικές πιθανότητες, παρ' ότι ἐκτεταμένες, ἔχουν σε τελικὴ ἀνάλυση ἐξαλειφθεῖ. Ἐν ὀλίγοις, μὲ σημασιολογικούς όρους, μποροῦμε νὰ ὑποστηρίξουμε ὅτι οἱ πιθανότητες μεταβολῆς τοῦ νοήματος καὶ τροποποίησης τῆς ἀπόφανσης μὲ τὸν καιρὸ ἔχουν καὶ ἐκεῖνες χαθεί»58.
β) Σχετικῶς μὲ τὴν ἀπομνημόνευση τῶν ποιητικῶν μηνυμάτων, ἂς συνοψίσουμε ὅσα ἔχουμε ἤδη πεῖ μὲ τὰ λόγια που χρησιμοποιεῖ ὁ ἴδιος ὁ Havelock: «Ἡ διδακτική διαδικασία δὲν ἀποσκοπούσε στὴν ἐκμάθηση, ὅπως τὴν ἐννοοῦμε σήμερα, ἀλλὰ ἦταν μία συνεχής πράξη ἀπο μνημόνευσης, ἐπαναλήψεων καὶ μνήμης. Η διαδικασία καθίστατο ἐφικτή ἐφαρμόζοντας μία δραστική οἰκονομία πιθανῶν γλωσσικών ἀποφάνσεων, οἶκονομία ποὺ ἐπιβαλλόταν ἀπὸ ρυθμικά σχήματα εἶτε ρηματικῆς εἶτε μουσικῆς φύσεως. Ἡ ἐκτέλεση ἐπραγματοποιεῖτο μὲ τὴ συνεργασία μιᾶς ὁλόκληρης σειράς κινητικῶν ἀντανακλαστικῶν τοῦ σώματος, ἔτσι ὥστε ἡ ἀπομνημόνευση, ἡ μνήμη καὶ ἡ μελλοντική ἐπανάληψη να καθίστανται πιὸ ἀποτελεσματικές»59.

Ἐπὶ πλέον, ἡ ἐπανάληψη ἦταν συνεχής καὶ ἐφαρμοζόταν στα σχολεῖα, στα συμπόσια, στις ἑορτὲς καὶ σὲ ποικίλες περιπτώσεις τῆς κοινωνικῆς ζωῆς.
γ) Ἡ ἀπομνημόνευση σε μεγάλο βαθμό ἐπιτυγχανόταν μὲ τὴν ἐκμετάλλευση μερικῶν – ἰδιαίτερα ἀποτελεσματικῶν – φωνολογικών πηγών, μὲ χειρονομίες καθὼς καὶ μὲ τὴ συγκινησιακή ταύτιση μὲ τὸ περιεχόμενο τῶν ποιητικῶν ἀποφάνσεων.

Ο Havelock γράφει: «Ο μοναδικός τρόπος γιὰ νὰ ἐπιτευχθεῖ ὁ σκοπός ήταν νὰ ταυτιστεῖ κανεὶς μὲ τὸ θέμα που πραγματευόταν, ὅπως κάνει ὁ ἡθοποιὸς μὲ τὶς ἀτάκες του. Ἔπρεπε κανείς νὰ βρεθεῖ στη θέση τοῦ ᾿Αχιλλέα, νὰ ταυτιστεῖ μὲ τὴν ὀδύνη καὶ τὴν ὀργή του. Ἔπρεπε κανείς νὰ γίνει ὁ ἴδιος ᾿Αχιλλέας, μὲ τὸν ἴδιο τρόπο που το ἔκανε καὶ ὁ ἀφηγητής, τὸν ὁποῖο ἄκουγε. Τριάντα χρόνια αργότερα, μποροῦσε κανείς νὰ ἀπαγγέλλει αὐτόματα, ὅσα εἶχε πεῖ ὁ ᾿Αχιλλέας ἢ ὅσα ὁ ποιητής εἶχε πεῖ γιὰ ἐκεῖνον. Παρόμοια τεράστια δύναμη ἀπομνημονεύσεως μποροῦσε νὰ ἐπιτευχθεῖ μόνον μὲ ἀντάλλαγμα την πλήρη ἀπώλεια τῆς ἀντικειμενικότητας»60.[Η ΠΑΠΑΓΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΑΝ/ΚΗΣ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ]

Προφανώς, ἡ ἀνθρώπινη μνήμη δὲν μπορεῖ νὰ ἀποδεχθεῖ ὡς ἀμετάβλητο παρά μόνον τὸ εἶδος τοῦ λόγου ποὺ εἶναι δομημένο σύμφωνα μὲ μετρικοὺς ἢ ρυθμικούς κανόνες, εἶδος τὸ ὁποῖο βασίζεται σε συγκεκριμένο λεξιλόγιο καὶ συγκεκριμένη σύνταξη, τὸ ὁποῖο συνυφαίνεται μὲ εἰκόνες καὶ ἀφηγηματικές μεθόδους ἔτσι ὅπως ἐξηγήσαμε πιο πάνω καὶ τὸ ὁποῖο ἀποτελεῖ ἀποκλειστικό κτῆμα τῆς ποιήσεως.

Τι ἦταν αὐτό, όμως, ποὺ ἀπαιτοῦσε ἡ διατήρηση τῶν νοηματικών μηνυμάτων;

Όπως γνωρίζουμε, ὁ Ξενοφῶν, ὁ Παρμενίδης καὶ ὁ Ἐμπεδοκλής προσπάθησαν νὰ κάνουν χρήση τοῦ ποιητικού λόγου πρὸς ἐπίτευξιν ἀναλόγου ἀποτελέσματος. Επρόκειτο, ὅμως, γιὰ μὴ ἐπιτυχή συμβιβασμό, καθ' ὅτι ἡ ἰδέα ποὺ μεταδίδεται μέσω τῶν στίχων ἀλλοιώνει το ἴδιο τὸ ποίημα, ἐπεμβαίνοντας στὸ λεξιλόγιο καὶ στὴ σύνταξη ποὺ τοῦ ἀναλογοῦν61.

Πράγματι, νοηματικά μηνύματα, τὰ ὁποῖα συνεπάγονται τη διάρθρωση σύνθετων ἀποδεικτικῶν καὶ ἐπιχειρηματολογικών συλλογισμῶν, δὲν μποροῦν νὰ ἐκφραστοῦν μέσω στίχων, ἐνῶ ἡ ἀπομνημό νευσή τους προϋποθέτει τη γραφή. Οπως ὀρθῶς εἰπώθηκε, «Αρκεί σήμερα να πειραματισθοῦμε μὲ τὴν προφορική μετάδοση μιᾶς καὶ μοναδικῆς πεζῆς ἐντολῆς ἀπὸ ἄτομο σε άτομο, γιὰ νὰ συμπεράνουμε ὅτι ἡ διατήρησή της στὸν πεζό λόγο ἦταν ἀκατόρθωτη»62.
Μὲ τὴν τελευταία αὐτὴ ὑπόδειξη φθάνουμε στὸ σημεῖο-κλειδί τῆς πραγμάτευσής μας: Στη διάσταση τῆς προφορικής παράδοσης, το μήνυμα τοῦ Σωκράτους δὲν μποροῦσε νὰ διατηρηθεῖ ἀπαράλλακτο καὶ ἀκέραιο· ἔπρεπε ἀναγκαστικῶς νὰ ὑποστεῖ τις μετατροπές ἐκεῖνες ποὺ ἐπέφεραν ὅσοι ὑπῆρξαν δέκτες καὶ μεταδότες αὐτοῦ.

Αὐτὸς εἶναι καὶ ὁ λόγος γιὰ τὸν ὁποῖο οἱ σωκρατικές μαρτυρίες ποὺ ἔγιναν δεκτὲς ἀπὸ ἀνθρώπους διαφορετικούς μεταξύ τους περιέχουν ἀναπόφευκτα καὶ ἀξιοσημείωτες ἀποκλίσεις· ὑπάρχουν, όμως, καὶ κάποιοι ἄλλοι λόγοι τοὺς ὁποίους θὰ προσπαθήσουμε να διαλευκάνουμε πιὸ κάτω.

Οἱ ἀκτῖνες τοῦ ἄπλετου φωτός μποροῦν νὰ ἐκληφθούν ἀκόμη καὶ μεμονωμένες, νὰ ἐπεκταθοῦν ἢ νὰ περιορισθοῦν ἀναλόγως ὅσων τὶς ἀντιλαμβάνονται. Αν, όμως, έρμηνευθοῦν καταλλήλως, μποροῦν νὰ ὁδηγήσουν πίσω στὴν πηγή.

Τὸ πρόβλημα ποὺ τίθεται ὡς συνέπεια ὅσων ἀναφέραμε ἔγκειται στὸ ἀκόλουθο ἐρώτημα: Οἱ διάφορες ἀνομοιότητες καὶ ἀντιφάσεις τῶν πηγῶν εἶναι πράγματι ἀνεξήγητες ἢ μήπως ὑπάρχουν λόγοι, οἱ ὁποῖοι δικαιολογοῦν τὸ γεγονὸς αὐτὸ καὶ καθιστοῦν ἐφικτὴ τὴ διαμεσολάβησή τους;
Ένας πρώτος λόγος ἔχει γενικό καί, κατά συνέπεια, ἀφηρημένο χαρακτήρα. ᾿Από μόνος του, βέβαια, δὲν εἶναι ἀρκετός, θὰ διαπιστώσουμε ὅμως ὅτι, ἐὰν συνδεθεῖ μὲ μία σαφῆ καὶ συγκεκριμένη αίτιο λόγηση, ἐπιβάλλεται ὡς οὐσιαστικός.

Πολλοί μελετητές ἔχουν ἐκφράσει τὴν αἰτιολόγηση αὐτὴ μέσω μιᾶς ἀποτελεσματικῆς μεταφορᾶς, ἡ ὁποία διατυπώνεται μὲ ποικίλους τρόπους.

Μία πρώτη διατύπωση εἶναι ἡ ἐξῆς: Ο Σωκράτης παρομοιάζεται μὲ φῶς ποὺ ἐκπέμπει πολυάριθμες ἀκτίνες. Οἱ διάφοροι μαθητές τοῦ Σωκράτους δέχθηκαν εἴτε μερικές εἴτε μία μόνον ἀπὸ τὶς ἀκτίνες αὐτές, μειωμένης ἢ ἰσχυρῆς ἐντάσεως. Με βάση τις ἀκτίνες αὐτές, ὅμως, μπορεῖ κανεὶς νὰ ὁδηγηθεῖ στὴν κατανόηση τῆς πηγῆς ποὺ τις ἐκπέμπει.

Μία δεύτερη μορφὴ τῆς μεταφορᾶς εἶναι ἡ ἀκόλουθη: Τὸ φῶς προέρχεται ἀπὸ τὸν Σωκράτη, ἀλλά, προτοῦ διαθλαστεί, φιλτραρίστηκε ἀπὸ τοὺς μαθητές του ὑπὸ διαφορετικό κάθε φορά πρίσμα. Μέσω τῆς σκόπιμης ἀναπαράστασης τοῦ παιχνιδιοῦ τῶν διαθλάσεων, μπορεῖ κανεὶς νὰ ὁδηγηθεῖ στὴν ἐστία ἀπ' ὅπου προήλθαν οἱ διαθλώμενες καὶ ἀποκλίνουσες ἀκτίνες.

Μία τρίτη μορφὴ τῆς μεταφορᾶς παρουσιάζει τη διανόηση τοῦ Σωκράτους ὡς φῶς τὸ ὁποῖο οἱ μαθητές δέχονται, ὅπως οἱ ἐπιφάνειες ποικίλων ὑλικῶν καὶ δομῶν, οἱ ὁποῖες τὸ ἀντανακλοῦν καὶ τὸ διαθλοῦν μὲ τρόπο διαφορετικό.

Ἀπὸ τὴν πλευρά μας, παρουσιάσαμε τη μεταφορὰ αὐτὴ μὲ τὴν ἀκόλουθη μορφή: Ἡ διάδοση τῆς σωκρατικῆς διανόησης ἔλαβε χώρα ὡς ἐνδιάμεσο στάδιο ἑνὸς σύνθετου παιχνιδιού παραμορφωτικών καθρεπτῶν. Μὲ ἀφετηρία τις εἰκόνες αὐτές, ὅμως, μπορεῖ κανεὶς νὰ ὅδηγηθεῖ στὸ ἀντανακλώμενο ἀντικείμενο, υπολογίζοντας τὸν διαφοροποιητικό δείκτη ποὺ χαρακτηρίζει τὴ δομή παρόμοιων καθρεπτών. Εἰναι γνωστό ὅτι ἕνας μεγεθυντικός καθρέπτης (ὅπως ἐκεῖνος τοῦ Πλάτωνος) μπορεῖ νὰ προβάλλει τὸ ἀντανακλώμενο ἀντικείμενο μὲ μεγαλύτερη ευκρίνεια χάρη στὴν ἴδια του τὴ μεγέθυνση.

Οἱ μεταφορές αὐτὲς μποροῦν νὰ μεταφραστούν σχεδόν σε τέλεια ἐννοιολογική μορφή μέσω τοῦ περίφημου θωμιστικοῦ ἀποφθέγματος: quidquid recipitur ad modum recipientis recipitur (ὁ κάθε ἕνας ἀντιλαμβάνεται ἀνάλογα μὲ τὴν ἱκανότητα ποὺ ἔχει νὰ ἀντιλαμβάνεται).

Ἡ δεδομένη κατάσταση τῆς ἱστορικῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποία ἐπραγματοποιεῖτο ἡ πολιτιστικὴ ἐπανάσταση ποὺ ἀναφέραμε παραπάνω καὶ θὰ ἀναφέρουμε ἐπανειλημμένως δικαιώνει όλα όσα πραγματευόμαστε.

Σημειώσεις

58. E.A. HAVELOCK, Cultura orale e civiltà della scrittura, σ. 78.
59. Αὐτόθι, σ. 130.
60. Αὐτόθι, σ. 43.
61. Πβ. G. REALE, Platone, σσ. 57-72, σημ. 23, κεφ. 1.
62. E.A. HAVELOCK, Cultura orale e civiltà della scrittura, σ. 41.

Φευγαλέες ματιές στο διάβολο: Προσωπικές μαρτυρίες ενός ψυχιάτρου για την κατάληψη, τον εξορκισμό και τη λύτρωση 26

Συνέχεια από Παρασκευή 20. Μαρτίου 2026

Φευγαλέες ματιές στο διάβολο: Προσωπικές μαρτυρίες ενός ψυχιάτρου για την κατάληψη, τον εξορκισμό και τη λύτρωση 26

Του M. Scott Peck

Μέρος ΙI: Beccah

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ

«Υποθέτω πως στο τέλος όλα έχουν να κάνουν με τα χρήματα, έτσι δεν είναι;»

Γεμάτος από αδιάκοπο μίσος, ο Σατανάς δεν διαθέτει ούτε ίχνος αγάπης. Είναι, επομένως, το πιο ψυχρό ον στο σύμπαν. Αν και συνδέεται συνήθως στη σκέψη των ανθρώπων με τις φωτιές της κόλασης, υπάρχει λόγος να πιστεύουμε ότι αυτή η σύνδεση είναι λανθασμένη. Ο Dante Alighieri πιθανότατα είχε δίκιο όταν περιέγραψε το ίδιο το κέντρο της κόλασης, τον Ένατο Κύκλο, ως πάγο και όχι ως φωτιά. Βεβαίως, όταν σκέφτομαι τον εαυτό μου να πρέπει να περάσω την αιωνιότητα γυμνός σε παγωνιά, μπορώ να κατανοήσω το όραμα του Δάντη.

Πέρα από αυτό, όμως, έχω ακούσει αφηγήσεις παρατηρητών που, όταν εισέρχονταν στο δωμάτιο ενός δαιμονισμένου ανθρώπου ή κάποιου υπό δαιμονική επίθεση, ένιωθαν μια ανεξήγητη αλλά εξαιρετικά δυσάρεστη ψυχρότητα στον χώρο.

Ο δερματολόγος και κατόπιν οι χειρουργοί χειρίστηκαν την Μπέκα με μεγάλη ταχύτητα. Ο δερματολόγος είπε ότι σπάνια είχε δει βασικοκυτταρικά καρκινώματα τόσο μεγάλα και ότι το μεγαλύτερο, που είχε επεκταθεί στη δεξιά της ωμοπλάτη, αποτελούσε επείγουσα περίπτωση. Οι χειρουργοί συμφώνησαν, και μέσα σε δέκα ημέρες η Μπέκα είχε χειρουργηθεί, είχε πάρει εξιτήριο και λάμβανε μεγάλες δόσεις αντιβιοτικών.

Στην πρώτη μας συνάντηση μετά την έξοδό της από το νοσοκομείο είπε:
«Ιησού Χριστέ, με είχες προειδοποιήσει ότι η εγχείρηση στην ωμοπλάτη θα ήταν επώδυνη, αλλά δεν μου είπες ότι θα ήταν βασανιστική. Δεν είναι βέβαιο αν θα ξαναποκτήσω ποτέ πλήρη χρήση του δεξιού μου χεριού. Και σίγουρα δεν θα χρειαστεί να παραμορφωθώ για χρόνια — θα έχω αρκετές ουλές στους ώμους μου για έναν ολόκληρο στρατό σε υποχώρηση.»

Παρότι συμμεριζόμουν τη δυσφορία της, χάρηκα που διέκρινα τον τόνο χιούμορ που εισήγαγε στα λόγια της. Ήταν ένα πραγματικό σημάδι υγείας. Πράγματι, η Μπέκα τα πήγαινε πολύ καλά τους πρώτους μήνες μετά τον εξορκισμό. Το διαζύγιό της προχωρούσε αργά. Ο Τζακ, όντας ο Τζακ, φυσικά αντιδρούσε σε κάθε προτεινόμενη κατανομή της περιουσίας τους. Παρατήρησα, ωστόσο, ότι και η Μπέκα ζητούσε ό,τι περισσότερο μπορούσε να ελπίζει.

Κατά τη διάρκεια μιας συνεδρίας, αφού γκρίνιαξε για δέκατη φορά: «Δεν καταλαβαίνω γιατί δεν μπορούμε απλώς να έχουμε ένα φιλικό διαζύγιο», της απάντησα: «Μπέκα, δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως φιλικό διαζύγιο ανάμεσα σε δύο άπληστους ανθρώπους.»

Γέλασε, παραδεχόμενη ότι ήταν μαχήτρια και ότι η καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση. Όπως όλοι όσοι ήταν παρόντες στον εξορκισμό της, ήταν φανερό και σε μένα ότι η Μπέκα ήταν μαχήτρια· μόνο που αυτή τη φορά θαύμαζα το μαχητικό της πνεύμα. Δούλευε συνεχώς με τους δικηγόρους της και έκανε ό,τι μπορούσε για να επισπεύσει το διαζύγιο όσο το δυνατόν περισσότερο.
Παρόλα αυτά, ένιωσα μια μικρή ανησυχία. Είχα αφήσει να περάσει κάτι μικρό. Όταν της είπα ότι ήταν και εκείνη άπληστη, εκείνη παραδέχθηκε ότι ήταν μαχήτρια. Οι λέξεις δεν ήταν οι ίδιες. Θα έπρεπε να την είχα πιέσει να παραδεχθεί ότι ήταν άπληστη, όχι μόνο μαχήτρια.

Εν τω μεταξύ, απολάμβανε την ιδιωτικότητά της στο σπίτι της μέσα στο δάσος, δεν είχε καμία απολύτως επιθυμία να επιστρέψει στην επιχείρηση και, από κάθε συνηθισμένη άποψη, φαινόταν να είναι μια αξιοσημείωτα ευτυχισμένη γυναίκα.

Υπήρχε μόνο ένα αγκάθι. Δεν ήθελε ή δεν μπορούσε να μεταλάβει σε μια επισκοπιανή εκκλησία. Αγαπούσε τη λειτουργία της Ευχαριστίας και ρωτούσε αν δεν θα μπορούσαμε να κλείνουμε σχεδόν κάθε συνεδρία με το να μοιραζόμαστε οι δυο μας ψωμί και κρασί εις ανάμνηση του Ιησού.
Τυπικά, ως λαϊκός, δεν μου επιτρεπόταν να τελώ τη Θεία Ευχαριστία. Ωστόσο, μερικά χρόνια νωρίτερα, μια εξέχουσα διαχριστιανική ομάδα προτεσταντών ηγετών μού είχε δώσει ένα ποτήριο κοινωνίας, σε κάτι που έμοιαζε με μια μορφή χειροτονίας. Είχα προσευχηθεί γι’ αυτό το ζήτημα, και ο Θεός δεν φαινόταν να έχει καμία αντίρρηση. Κατά συνέπεια, κατά καιρούς στο παρελθόν είχα τελέσει μια «ανεπίσημη θεία κοινωνία», όταν αυτό μου φαινόταν σωστό. Και στην αρχή πράγματι φαινόταν σωστό και με τη Μπέκα. Έμοιαζε να διψά για αυτή την τελετή.

Όμως άρχισα να ανησυχώ όταν έγινε φανερό ότι δυσκολευόταν να πάει σε επισκοπιανή εκκλησία, είτε μαζί μου είτε μόνη της. Δεν ήθελε να ενταχθεί σε άλλη ομολογία και αρκούνταν να κάθεται στο στασίδι της κοντινής επισκοπιανής εκκλησίας χωρίς να πηγαίνει στο κιγκλίδωμα του ιερού για να μεταλάβει.
Τη ρώτησα για την απροθυμία της. Το μόνο που μπορούσε να πει ήταν:
«Το να γονατίζω στο κιγκλίδωμα μαζί με τον Τζακ και να λαμβάνω το μυστήριο ενώ οι ώμοι μας άγγιζαν πραγματικά, μου προκαλούσε αηδία. Δεν μπορώ να πιστέψω ότι το έκανα αυτό σχεδόν είκοσι χρόνια. Μπλιαχ.»
Κατά μία έννοια αυτή η αντίσταση φαινόταν αρκετά λογική, αλλά ένιωθα ανήσυχος. Συνέχιζα να της επισημαίνω ότι η τελετή ήταν κάτι εντελώς ξεχωριστό από τον Τζακ και τη βλασφημία του· ότι δεν θα χρειαζόταν ποτέ ξανά να μεταλάβει δίπλα του· ότι ζούσε πλέον μια εντελώς νέα ζωή, και σε αυτή τη νέα ζωή ο Ιησούς ήταν ακόμη πιο πρόθυμος να μοιραστεί τον εαυτό Του μαζί της.
Αλλά τα λόγια μου δεν είχαν καμία επίδραση. Σε μία περίπτωση την πίεσα σχεδόν να πάει στο κιγκλίδωμα, και πράγματι έλαβε το μυστήριο. Την επόμενη ημέρα όμως, όταν ήρθε να με δει, μου έδειξε μια φρέσκια πληγή στο χέρι της — ήταν η μόνη φορά που είχε αυτοτραυματιστεί μέσα σε τρεις μήνες.

Ήταν ανόητο εκ μέρους μου που προσπάθησα να την εξαναγκάσω, και δεν το ξαναέκανα. Επιπλέον, άρχισα να την απομακρύνω σταδιακά από τη συνήθεια να κοινωνεί μαζί μου. Αυτό την εξόργισε, αλλά εγώ επέμεινα. Συνέχισα να προσπαθώ να διερευνήσω την αντίστασή της σε βαθύτερο επίπεδο, αλλά δεν μπορούσε ή δεν ήθελε να γίνει πιο συγκεκριμένη. Ένιωθα ότι υπεκφεύγει. Ήταν σαν να προσπαθώ να την κάνω να μου περιγράψει τη μητέρα της. Ήξερα ότι μου διέφευγε ένα μέρος της εικόνας, αλλά ήταν σαφές ότι, μαζί με άλλα μέρη, θα παρέμενε κι αυτό στη σκιά.

Εν τω μεταξύ, παρέμενα ελαφρώς ανήσυχος, αναρωτώμενος μήπως υπήρχε ακόμη ένα μέρος του Σατανά που η Μπέκα δεν είχε εγκαταλείψει κατά τον εξορκισμό.

Δεν είχα την ευκαιρία να συνοδεύσω τη Μπέκα σε μια Ρωμαιοκαθολική ή άλλη ευχαριστιακή εκκλησία για Θεία Κοινωνία, παρά μόνο στην επισκοπιανή εκκλησία. Το γεγονός ότι απολάμβανε βαθιά τη Θεία Κοινωνία στο γραφείο μου υποδηλώνει ότι δεν είχε τόσο απέχθεια προς τη Θεία Κοινωνία όσο προς την Εκκλησία και ίσως ειδικότερα προς την Επισκοπιανή Εκκλησία.
Καθ’ όλη τη διάρκεια των τριών ετών εργασίας μου με τη Μπέκα είχα μια βαθιά αίσθηση ότι, πέρα από μια απέχθεια προς τη χριστιανική Εκκλησία, είχε επίσης μια βαθιά απέχθεια προς κάτι που αφορούσε την εβραϊκή πίστη ή κουλτούρα. Αλλά, παρά τις σχεδόν ατελείωτες πιέσεις μου, δεν κατάφερα ποτέ να την κάνω να το παραδεχθεί. Όπως και τόσα άλλα στοιχεία της Μπέκα, έτσι κι αυτό παραμένει μόνιμα κρυμμένο μέσα στις φαινομενικά ατελείωτες σκιές της.
Τέλος, από την εμπειρία μου με όλες τις περιπτώσεις πραγματικής δαιμονικής κατοχής που έχω συναντήσει, είτε προσωπικά είτε μέσω μαρτυριών, τα θύματα είχαν πληγωθεί με κάποιον λεπτό ή βάναυσο τρόπο από την Εκκλησία ή στο όνομά της. Είχαν συνειδητούς ή ασυνείδητους λόγους να μισούν την Εκκλησία. Δεν έχω διαβάσει κάτι σχετικό στη διαθέσιμη βιβλιογραφία περί κατοχής, αν και φαίνεται να είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό γεγονός, αφού μπορεί να εξηγεί κάτι από τη συμπεριφορά του θύματος κατά τον εξορκισμό, καθώς και τους λόγους της κατοχής εξαρχής.

Εξακολουθούσα να μην γνωρίζω με ακρίβεια πότε και γιατί η Μπέκα είχε καταληφθεί. Ήξερα ότι περίπου στην ηλικία των έξι ετών είχε αναπτύξει μια ανώμαλη έλξη προς ένα βιβλίο με ξυλογραφίες που αφηγούνταν μια εκδοχή της ιστορίας του συμφώνου με τον διάβολο. Είχαμε μάθει ότι το βιβλίο ήταν δημοφιλές και είχε ελάχιστο κείμενο, κάτι που ίσως το καθιστούσε ιδιαίτερα ελκυστικό για ένα παιδί. Κατά τη διάρκεια του εξορκισμού είχαμε επίσης μάθει ότι η μορφή του Σατανά αναφερόταν ως «δαίμονας» (fiend). Και τέλος, ήξερα ότι αυτός ο «δαίμονας» ήταν ισοδύναμος με το πνεύμα του θανάτου.

Η εκτελεστική μου βοηθός εντόπισε ένα μεταχειρισμένο αντίτυπο του βιβλίου, και αυτό έφτασε έξι εβδομάδες μετά τον εξορκισμό. Μόλις το ξετύλιξα, δεν ήταν πια μια αφηρημένη ιδέα. Ήταν το πιο σκοτεινό, το πιο αποκρουστικό βιβλίο που είχα δει ποτέ. Αναρωτήθηκα γιατί ο συγγραφέας το είχε δημιουργήσει. Φαινόταν να υπάρχουν μόνο δύο πιθανές εξηγήσεις. Είτε ο συγγραφέας ήταν ψυχωτικός ή αλλιώς βαριά καταθλιπτικός όταν το έφτιαξε, είτε ο ίδιος ήταν καταληφθείς, πλήρως ή μερικώς, και ενεργούσε τότε ως όργανο του διαβόλου.

Υπάρχει μια μοναχή, έξι χρόνια μεγαλύτερή μου, η οποία είναι η πνευματική μου καθοδηγήτρια για περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια. Της έχω τηλεφωνήσει μόνο δύο φορές σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Η μία ήταν αφού πέρασα μισή ώρα με εκείνο το βιβλίο, Gods’ Man. Την κάλεσα κλαίγοντας, με ένα σύμπλεγμα συναισθημάτων, που περιλάμβανε μίσος προς τον συγγραφέα, αποστροφή για το βιβλίο, οργή για την καταστροφικότητά του, λύπη για όλα τα άλλα αγόρια και κορίτσια που είχαν πέσει θύματα του βιβλίου, και ένα αίσθημα βαθιάς μόλυνσης που είχα δεχθεί απλώς και μόνο κοιτάζοντάς το.

Αφού μιλήσαμε, της έστειλα το αντίτυπο που είχα αγοράσει και εκείνη με πήρε πίσω τηλέφωνο για να συμφωνήσει ότι ήταν το πιο καταστροφικό πράγμα που είχε δει ποτέ στα περισσότερα από πενήντα χρόνια της ζωής της. Τα χρόνια αυτά τα είχε περάσει κυρίως ως ιεραπόστολος, κατά κάποιον τρόπο στην πρώτη γραμμή, εργαζόμενη μέσα στα ίδια τα «χαρακώματα» που καταφέρνουν να κρατούν το καλό και το κακό χωρισμένα.

Υπήρχε ένας φούρνος στο μοναστήρι, και παρά το ποσό που μόλις είχα πληρώσει για το βιβλίο, συμφωνήσαμε ότι αυτή θα ήταν η νέα του θέση. Ήταν η μόνη αξιοπρεπής λύση.
Έχω κάνει υποθέσεις σχετικά με τα κίνητρα ή την κατάσταση της ψυχής του συγγραφέα του βιβλίου, αλλά υπάρχει μία λεπτομέρεια του βιβλίου για την οποία δεν μπορώ ούτε καν να κάνω υποθέσεις: δηλαδή, ο τίτλος του. Η κουκουλοφόρα μορφή φαίνεται να αντιπροσωπεύει τόσο τον Σατανά όσο και το πνεύμα του θανάτου και με κανέναν τρόπο δεν φαίνεται να αντιπροσωπεύει τον Θεό. Ο καλλιτέχνης έχει συνάψει συμφωνία με τον δαίμονα και δεν παρουσιάζεται ως θεοσεβές άτομο. Σε κάθε περίπτωση, καμία από τις δύο μορφές δεν φαίνεται να είναι «άνθρωπος του Θεού». Ο τίτλος δεν λέει ότι είναι, εξαιτίας της τοποθέτησης της αποστρόφου. Το «Gods’» φαίνεται να υποδηλώνει όχι έναν μόνο Θεό αλλά περισσότερους θεούς. Προσπαθούσε άραγε ο συγγραφέας να κάνει κάποια παράξενη διαφήμιση υπέρ του πολυθεϊσμού; Μόνο ο Θεός γνωρίζει.

Η Τζέρσεϊ δεν μπόρεσε να μου εξηγήσει το γιατί της κατοχής της παρά μόνο μετά τον εξορκισμό της. Η Μπέκα δεν μπόρεσε ποτέ. Αλλά δύο μήνες μετά τον εξορκισμό της μου έδωσε ένα υπαινιγμό από τις σκιές.
Με στοιχειώνει η τραγική του δύναμη σχεδόν καθημερινά από τότε.

Ο Μάλαχι Μάρτιν μας δίδαξε ότι το καταληφθέν άτομο δεν είναι ένα ανήμπορο θύμα, αλλά συνεργάζεται σε κάποιο βαθμό με το δαιμονικό. Αυτή η συνεργασία μοιάζει κάπως με το σύμφωνο με τον διάβολο που τόσο συχνά περιγράφεται στη λογοτεχνία. Όπως μου είπε ένας ασθενής που βρισκόταν στα πρόθυρα να καταληφθεί, δεν θα είχε ποτέ συνάψει μια τέτοια συμφωνία παρά μόνο υπό πίεση. Υποψιάζομαι ότι έτσι συμβαίνει πάντοτε, αλλά υπάρχουν βαθμοί πίεσης, και η δική του ήταν σχετικά μικρή. Της Τζέρσεϊ ήταν μεγαλύτερη. Έχω ακούσει αφηγήσεις από συναδέλφους όπου η πίεση ήταν ακόμη μεγαλύτερη.

Η Μπέκα, φυσικά, δεν μπορούσε να θυμηθεί ότι είχε συνάψει κάποιο σύμφωνο, πόσο μάλλον ότι βρισκόταν υπό πίεση. Αλλά στη διάρκεια μιας συνεδρίας μετά τον εξορκισμό, μου αφηγήθηκε αδιάφορα μια υποτίθεται αστεία ιστορία από ένα περιστατικό της πρώιμης παιδικής της ηλικίας, το οποίο είχε ακούσει από μέλη της ευρύτερης οικογένειάς της. Η ιστορία αυτή λεγόταν συνήθως με πολύ γέλιο και ευθυμία.

Επιφανειακά επρόκειτο για ένα μάλλον απλό περιστατικό που φαίνεται ότι συνέβη όταν η Μπέκα ήταν νήπιο, περίπου δεκαοκτώ μηνών. Δεν ήταν ποτέ σαφές πώς ακριβώς άρχισε το περιστατικό, αλλά η Μπέκα βρισκόταν μόνη ένα απόγευμα στον δρόμο του Μανχάταν μπροστά από το σπίτι της. Χωρίς επίβλεψη, κατάφερε με κάποιο τρόπο να διασχίσει τη Λεξινγκτον Άβενιου με τα μικρά της πόδια και στη συνέχεια άλλους εννέα δρόμους του Μανχάταν, μέχρι που ξένοι άνθρωποι ανησύχησαν αρκετά ώστε να καλέσουν την αστυνομία. Η Μπέκα προφανώς είχε κάποιο είδος ταυτότητας επάνω της, ώστε ο αστυνομικός που έφτασε δεν είχε καμία δυσκολία να τη φέρει πίσω στο σπίτι της. Ήταν ένας εύθυμος τύπος, που ίσως να σκεφτόταν τα πράγματα πιο βαθιά αν δεν ήταν το γεγονός ότι σχεδόν κανείς εκείνη την εποχή δεν σκεφτόταν ιδιαίτερα τέτοια ζητήματα. Προφανώς, το μόνο που είπε στην οικογένεια της Μπέκα ήταν: «Αυτή είναι η πρώτη φορά που είχαμε μία που δεν μπορούσε καν να μιλήσει ακόμη.» Αυτό ήταν το μέρος της ιστορίας που φαινόταν να διασκεδάζει περισσότερο την οικογένειά της.

«Τι νομίζεις ότι εννοούσε ο αστυνομικός;» τη ρώτησα.

Η Μπέκα ξαφνικά εκνευρίστηκε. «Πώς στο καλό να ξέρω τι εννοούσε;» απάντησε απότομα.
Αγνόησα τον εκνευρισμό της. «Η πρώτη φορά που είχαμε μία που δεν μπορούσε καν να μιλήσει ακόμη», επανέλαβα. «Είναι ένα περίεργο πράγμα να το πει κανείς. Πρέπει να έχει κάποιο νόημα, και δεν μπορώ να πιστέψω ότι δεν αναρωτήθηκες τουλάχιστον τι εννοούσε.» Πήρα το χέρι της στο δικό μου και το χάιδεψα για ένα λεπτό. «Τι νομίζεις ότι εννοούσε, Μπέκα;» τη ρώτησα ξανά.
«Υποθέτω ότι μπορεί να εννοούσε ότι ήμουν ένα παιδί που το είχε σκάσει από το σπίτι», απάντησε.

Συνεχίζεται

Το Σπήλαιο του Αγίου Ιωάννη της Κλίμακος στην Έρημο του Σινά

  

Ανήμερα της εορτής του Αγίου Ιωάννη της Κλίμακος, ένα μικρό βίντεο σε ένα από τα πιο ιερά και συγκλονιστικά μέρη της Ορθοδοξίας.
Βαθιά μέσα στην έρημο του Σινά, εκεί όπου επικρατεί απόλυτη σιωπή και προσευχή, βρίσκεται η σπηλιά όπου ο Άγιος Ιωάννης έγραψε την "Κλίμακα" — ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά έργα της Εκκλησίας.

Σε αυτό το βίντεο:
Η σπηλιά του Αγίου
Το μικρό εκκλησάκι μέσα στην έρημο
Το μοναδικό τοπίο του Σινά
Μια εμπειρία που δύσκολα περιγράφεται με λόγια
Ένα ταξίδι πίστης, ησυχίας και εσωτερικής αναζήτησης.

Οι άνθρωποι του ψεύδους 8

Συνέχεια από Tετάρτη 18. Μαρτίου 2026

Οι άνθρωποι του ψεύδους 8

Του M. Scott Peck

Κεφάλαιο 2

Προς μια Ψυχολογία του Κακού

Για τα μοντέλα και το μυστήριο

Ο κόσμος διαιρέθηκε μάλλον αυθαίρετα στο «φυσικό» και στο «υπερφυσικό».

Η περίπτωση του Bobby και των γονιών του

Μέσα σε λίγες ημέρες ο Μπόμπι έγινε αρκετά δεκτικός στην αλλαγή. Πράγματι, βελτιώθηκε γρήγορα με αρκετές επισκέψεις από την Έλεν, με την προοπτική μιας νέας κατάστασης διαβίωσης και με τη φροντίδα που έλαβε από τους βοηθούς και τους νοσηλευτές. Μέχρι τη στιγμή που πήρε εξιτήριο υπό τη φροντίδα της Έλεν, τρεις εβδομάδες μετά την εισαγωγή του στο νοσοκομείο, οι πληγές στα χέρια και στα μπράτσα του είχαν μείνει μόνο ως ουλές, και ήταν σε θέση να αστειεύεται με το προσωπικό. Έξι μήνες αργότερα άκουσα από την Έλεν ότι φαινόταν να τα πηγαίνει καλά και ότι οι βαθμοί του είχαν ξαναανέβει. Από τον ψυχίατρό του έμαθα ότι είχε αναπτύξει μια σχέση εμπιστοσύνης στη θεραπεία, αλλά μόλις που άρχιζε να πλησιάζει την αντιμετώπιση της ψυχολογικής πραγματικότητας των γονιών του και της συμπεριφοράς τους απέναντί του. Μετά από αυτό δεν είχα καμία περαιτέρω ενημέρωση.

Όσον αφορά τους γονείς του Μπόμπι, τους είδα μόνο δύο ακόμη φορές μετά από εκείνη την αρχική συνάντηση, και τότε μόνο για λίγα λεπτά κάθε φορά, όσο ο Μπόμπι βρισκόταν ακόμη στο νοσοκομείο. Αυτό ήταν όλο και φαινόταν αρκετό.

Κάθε φορά που ένα παιδί φέρνεται για ψυχιατρική θεραπεία, είναι σύνηθες να αναφέρεται ως «ο ταυτοποιημένος ασθενής» (identified patient).
Με τον όρο αυτό εμείς οι ψυχοθεραπευτές εννοούμε ότι οι γονείς —ή άλλοι που το υποδεικνύουν— έχουν επισημάνει το παιδί ως ασθενή, δηλαδή ως κάποιον που έχει κάτι λάθος και χρειάζεται θεραπεία. Ο λόγος που χρησιμοποιούμε αυτόν τον όρο είναι ότι έχουμε μάθει να είμαστε σκεπτικοί ως προς την εγκυρότητα αυτής της διαδικασίας ταυτοποίησης. Τις περισσότερες φορές, καθώς προχωρούμε στην αξιολόγηση του προβλήματος, ανακαλύπτουμε ότι η πηγή του προβλήματος δεν βρίσκεται στο παιδί αλλά μάλλον στους γονείς του, στην οικογένεια, στο σχολείο ή στην κοινωνία. Με απλά λόγια, συνήθως διαπιστώνουμε ότι το παιδί δεν είναι τόσο άρρωστο όσο οι γονείς του.

Παρόλο που οι γονείς έχουν επισημάνει το παιδί ως εκείνο που χρειάζεται διόρθωση, συνήθως αυτοί, δηλαδή οι ίδιοι που το επισημαίνουν, είναι εκείνοι που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη διόρθωσης. Αυτοί είναι που θα έπρεπε να είναι οι ασθενείς.

Αυτό φάνηκε ξεκάθαρα στην περίπτωση του Μπόμπι. Παρόλο που ήταν σοβαρά καταθλιπτικός και είχε απελπιστικά ανάγκη από βοήθεια, η πηγή, η αιτία της κατάθλιψής του δεν βρισκόταν σε αυτόν αλλά στη συμπεριφορά των γονιών του απέναντί του. Αν και καταθλιπτικός, δεν υπήρχε τίποτα παθολογικό στην κατάθλιψή του. Κάθε δεκαπεντάχρονο αγόρι θα ήταν καταθλιπτικό υπό αυτές τις συνθήκες. Η ουσιαστική «ασθένεια» της κατάστασης δεν βρισκόταν στην κατάθλιψή του αλλά στο οικογενειακό περιβάλλον στο οποίο η κατάθλιψή του ήταν μια απολύτως φυσική αντίδραση.

Για τα παιδιά —ακόμη και για τους εφήβους— οι γονείς τους είναι σαν θεοί. Ο τρόπος που ενεργούν οι γονείς τους φαίνεται να είναι ο τρόπος που πρέπει να ενεργεί κανείς. Τα παιδιά σπάνια μπορούν να συγκρίνουν αντικειμενικά τους γονείς τους με άλλους γονείς. Δεν είναι σε θέση να κάνουν ρεαλιστικές αξιολογήσεις της συμπεριφοράς των γονιών τους. Αν ένα παιδί κακομεταχειρίζεται από τους γονείς του, συνήθως θα υποθέσει ότι το ίδιο είναι κακό. Αν αντιμετωπίζεται ως άσχημο, ανόητο, δεύτερης κατηγορίας άτομο, θα μεγαλώσει με μια εικόνα του εαυτού του ως άσχημου, ανόητου και δεύτερης κατηγορίας.

Μεγαλώνοντας χωρίς αγάπη, τα παιδιά καταλήγουν να πιστεύουν ότι δεν αξίζουν να αγαπηθούν. Μπορούμε να το διατυπώσουμε ως έναν γενικό νόμο της παιδικής ανάπτυξης: κάθε φορά που υπάρχει ένα σημαντικό έλλειμμα γονικής αγάπης, το παιδί, κατά πάσα πιθανότητα, θα ανταποκριθεί σε αυτό το έλλειμμα θεωρώντας τον εαυτό του ως την αιτία του, αναπτύσσοντας έτσι μια μη ρεαλιστικά αρνητική εικόνα για τον εαυτό του.

Ο Μπόμπι, όταν ήρθε για πρώτη φορά στο νοσοκομείο, κυριολεκτικά έσκαβε πληγές στο σώμα του, καταστρέφοντας την επιφάνειά του κομμάτι-κομμάτι. Ήταν σαν να ένιωθε ότι υπήρχε κάτι κακό, κάτι σατανικό, μέσα του κάτω από την επιφάνεια του δέρματός του, και έσκαβε τον εαυτό του για να το βγάλει έξω.

Γιατί;

Αν συμβεί κάποιος κοντινός μας άνθρωπος να αυτοκτονήσει, η πρώτη μας αντίδραση μετά το αρχικό σοκ —αν είμαστε φυσιολογικοί άνθρωποι, με μια φυσιολογική ανθρώπινη συνείδηση— θα είναι να αναρωτηθούμε τι κάναμε λάθος. Έτσι πρέπει να συνέβη και με τον Μπόμπι. Τις ημέρες αμέσως μετά τον θάνατο του Στιούαρτ θα θυμόταν κάθε λογής μικρά περιστατικά: ότι μόλις μία εβδομάδα πριν είχε αποκαλέσει τον αδελφό του ανόητο και τεμπέλη· ότι έναν μήνα πριν τον είχε κλωτσήσει στη διάρκεια ενός καβγά· ότι όταν ο Στιούαρτ τον πείραζε, συχνά ευχόταν ο αδελφός του να εξαφανιστεί κάπως από προσώπου γης. Ο Μπόμπι ένιωθε υπεύθυνος, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό, για τον θάνατο του Στιούαρτ.

Αυτό που θα έπρεπε να είχε συμβεί σε αυτό το σημείο —και που θα είχε συμβεί σε ένα υγιές σπίτι— θα ήταν οι γονείς του να αρχίσουν να τον καθησυχάζουν. Θα έπρεπε να είχαν μιλήσει μαζί του για την αυτοκτονία του Στιούαρτ. Θα έπρεπε να του είχαν εξηγήσει ότι, ακόμη κι αν οι ίδιοι δεν το είχαν συνειδητοποιήσει, ο Στιούαρτ πρέπει να ήταν ψυχικά άρρωστος. Θα έπρεπε να του είχαν πει ότι οι άνθρωποι δεν αυτοκτονούν εξαιτίας καθημερινών καβγάδων ή αδελφικής αντιζηλίας. Θα όφειλαν να πουν ότι, αν κάποιος ήταν υπεύθυνος, αυτοί ήταν οι ίδιοι, οι γονείς, εκείνοι που είχαν τη μεγαλύτερη επιρροή στη ζωή του Στιούαρτ. Αλλά, απ’ όσο μπόρεσα να διαπιστώσω, ο Μπόμπι δεν έλαβε καμία από αυτές τις διαβεβαιώσεις.

Όταν δεν του δόθηκε η διαβεβαίωση που χρειαζόταν, ο Μπόμπι έγινε εμφανώς καταθλιπτικός. Οι βαθμοί του έπεσαν. Σε αυτό το σημείο οι γονείς του θα έπρεπε να είχαν διορθώσει την κατάσταση ή, ελλείψει της διορατικότητας να το κάνουν οι ίδιοι, να είχαν ζητήσει επαγγελματική βοήθεια. Αλλά δεν το έκαναν, παρά το γεγονός ότι αυτό τους είχε πράγματι προταθεί από το σχολείο. Είναι πιθανό ο Μπόμπι να ερμήνευσε ακόμη και την έλλειψη προσοχής προς την κατάθλιψή του ως επιβεβαίωση της ενοχής του. Φυσικά κανείς δεν ενδιαφερόταν για την κατάθλιψή του, σκεφτόταν· την άξιζε. Άξιζε να αισθάνεται δυστυχισμένος. Ήταν σωστό να νιώθει ένοχος.

Κατά συνέπεια, μέχρι τα Χριστούγεννα ο Μπόμπι ήδη έκρινε τον εαυτό του ως έναν κακό εγκληματία. Τότε, χωρίς να το ζητήσει, του δόθηκε το «όπλο του φόνου» του αδελφού του. Πώς να κατανοήσει το νόημα αυτού του «δώρου»; Να σκεφτεί: Οι γονείς μου είναι κακοί άνθρωποι και, μέσα από την κακία τους, επιθυμούν την καταστροφή μου, όπως πιθανότατα κατέστρεψαν και τον αδελφό μου; Δύσκολα. Ούτε θα μπορούσε, ακόμη και με το δεκαπεντάχρονο μυαλό του, να πει στον εαυτό του: Οι γονείς μου μου έδωσαν το όπλο από ένα μείγμα τεμπελιάς, απροσεξίας και τσιγκουνιάς. Άρα δεν με αγαπούν ιδιαίτερα —και τι έγινε; Εφόσον ήδη πίστευε ότι ήταν κακός και δεν είχε την ωριμότητα να δει τους γονείς του με καθαρότητα, υπήρχε μόνο μία ερμηνεία ανοιχτή μπροστά του: να πιστέψει ότι το όπλο ήταν ένα κατάλληλο μήνυμα που του έλεγε:

«Πάρε το όπλο με το οποίο αυτοκτόνησε ο αδελφός σου και κάνε το ίδιο. Αξίζεις να πεθάνεις.»

Ευτυχώς ο Μπόμπι δεν έκανε αμέσως το ίδιο. Επέλεξε αυτό που ήταν πιθανότατα η μόνη άλλη ψυχολογική επιλογή του: να χαρακτηρίσει δημόσια τον εαυτό του ως εγκληματία, ώστε να τιμωρηθεί για την κακία του και η κοινωνία να προστατευθεί από αυτόν μέσω της φυλάκισής του. Έκλεψε ένα αυτοκίνητο. Με μια πολύ πραγματική έννοια, το έκλεψε για να μπορέσει να ζήσει.

Όλα αυτά είναι υποθέσεις. Δεν είχα κανέναν τρόπο να γνωρίζω με ακρίβεια τι είχε συμβεί στο μυαλό του Μπόμπι. Πρώτα απ’ όλα, οι έφηβοι είναι οι πιο ιδιωτικοί άνθρωποι. Δεν έχουν την τάση να εμπιστεύονται σε κανέναν τις εσωτερικές λειτουργίες του νου τους, πολύ λιγότερο σε έναν άγνωστο, τρομακτικό ενήλικα με λευκή μπλούζα. Αλλά ακόμη κι αν ήταν πρόθυμος και ικανός να μου εκμυστηρευτεί, ο Μπόμπι πάλι δεν θα μπορούσε να μου πει τέτοια πράγματα, διότι η επίγνωσή του γι’ αυτά θα ήταν εξαιρετικά αμυδρή. Όταν είμαστε ενήλικες, το μεγαλύτερο μέρος της «νοητικής μας ζωής» εκτυλίσσεται σε ασυνείδητο επίπεδο. Για τα παιδιά και τους νεαρούς εφήβους, σχεδόν όλη η ψυχική δραστηριότητα είναι ασυνείδητη. Νιώθουν, καταλήγουν σε συμπεράσματα και ενεργούν με ελάχιστη επίγνωση του τι κάνουν. Έτσι, πρέπει να συμπεραίνουμε από τη συμπεριφορά τους τι συμβαίνει. Ωστόσο, έχουμε μάθει αρκετά ώστε να γνωρίζουμε ότι τέτοια συμπεράσματα μπορεί να είναι εντυπωσιακά ακριβή.

Από τέτοιου είδους συμπεράσματα μπορούμε να καταλήξουμε σε έναν ακόμη νόμο της παιδικής ανάπτυξης, αυτόν τη φορά ειδικά για το πρόβλημα του κακού: όταν ένα παιδί έρχεται σε έντονη αντιπαράθεση με σημαντικό κακό στους γονείς του, είναι πολύ πιθανό να παρερμηνεύσει την κατάσταση και να πιστέψει ότι το κακό βρίσκεται μέσα στον ίδιο του τον εαυτό.

Όταν έρχεται αντιμέτωπος με το κακό, ακόμη και ο πιο σοφός και σταθερός ενήλικας συνήθως βιώνει σύγχυση. Φανταστείτε λοιπόν πώς είναι για ένα αφελές παιδί που συναντά το κακό σε εκείνους που αγαπά περισσότερο και από τους οποίους εξαρτάται. Προσθέστε σε αυτό το γεγονός ότι οι κακοί άνθρωποι, αρνούμενοι να αναγνωρίσουν τα δικά τους σφάλματα, επιθυμούν στην πραγματικότητα να προβάλλουν το κακό τους στους άλλους, και δεν είναι καθόλου παράξενο που τα παιδιά παρερμηνεύουν τη διαδικασία αυτή μισώντας τον εαυτό τους. Και δεν είναι καθόλου περίεργο που ο Μπόμπι έσκαβε πληγές στο σώμα του.
Μπορούμε λοιπόν να δούμε ότι ο Μπόμπι, ο «ταυτοποιημένος ασθενής», δεν ήταν ο ίδιος τόσο άρρωστος όσο ανταποκρινόταν, με τον τρόπο που θα ανταποκρινόταν τα περισσότερα παιδιά, με έναν προβλέψιμο τρόπο, στην ιδιόμορφη, κακή «ασθένεια» των γονιών του. Παρόλο που είχε χαρακτηριστεί ως εκείνος που είχε το πρόβλημα, το κέντρο του κακού σε όλη την κατάσταση δεν βρισκόταν σε αυτόν αλλά αλλού.
Αυτός είναι ο λόγος που η πιο άμεση ανάγκη του δεν ήταν τόσο η θεραπεία όσο η προστασία. Η πραγματική θεραπεία θα ερχόταν αργότερα και θα ήταν μακρά και δύσκολη, όπως συμβαίνει πάντοτε όταν πρόκειται για την ανατροπή μιας εικόνας εαυτού που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Ας στραφούμε τώρα από τον «ταυτοποιημένο ασθενή» στους γονείς, την πραγματική πηγή του προβλήματος. Ορθώς, αυτοί θα έπρεπε να είχαν χαρακτηριστεί επισήμως ως οι ασθενείς. Αυτοί θα έπρεπε να ήταν εκείνοι που θα λάμβαναν θεραπεία. Κι όμως, δεν την έλαβαν. Γιατί όχι; Υπάρχουν τρεις λόγοι.

Ο πρώτος, και ίσως ο πιο ισχυρός, είναι ότι δεν το ήθελαν. Για να λάβει κανείς θεραπεία πρέπει να το θέλει, τουλάχιστον σε κάποιο επίπεδο. Και για να το θέλει, πρέπει να θεωρεί τον εαυτό του ότι την έχει ανάγκη. Πρέπει, τουλάχιστον σε κάποιο επίπεδο, να αναγνωρίζει την ατέλειά του. Υπάρχει ένας τεράστιος αριθμός ανθρώπων σε αυτόν τον κόσμο με σοβαρά και αναγνωρίσιμα ψυχιατρικά προβλήματα, οι οποίοι, στα μάτια ενός ψυχιάτρου, έχουν απελπιστική ανάγκη θεραπείας, αλλά αποτυγχάνουν να αναγνωρίσουν αυτή την ανάγκη. Έτσι, δεν λαμβάνουν θεραπεία, ακόμη κι όταν τους προσφέρεται στο πιάτο. Δεν είναι όλοι αυτοί οι άνθρωποι κακοί. Στην πραγματικότητα, η μεγάλη πλειονότητα δεν είναι. Αλλά σε αυτήν ακριβώς την κατηγορία ανθρώπων, που αντιστέκονται με τη μεγαλύτερη ένταση στην ψυχιατρική θεραπεία, ανήκουν και οι βαθιά κακοί.

Οι γονείς του Μπόμπι έδωσαν πολλές ενδείξεις ότι θα απέρριπταν κάθε είδος θεραπείας που θα μπορούσα να τους προσφέρω. Δεν προσποιήθηκαν καν ότι ένιωθαν κάποια ενοχή για την αυτοκτονία του Στιούαρτ. Αντέδρασαν μόνο με εκλογικεύσεις και επιθετικότητα στις υπαινιγμούς μου ότι είχαν αμελήσει να ζητήσουν νωρίτερα επαγγελματική βοήθεια για τον Μπόμπι και ότι η κρίση τους ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, κακή όσον αφορά την επιλογή του χριστουγεννιάτικου δώρου του. Αν και δεν διέκρινα σε αυτούς καμία γνήσια επιθυμία να φροντίσουν τον Μπόμπι, η ιδέα ότι θα ήταν καλύτερο για εκείνον να ζήσει αλλού τους ήταν απεχθής, επειδή υπονοούσε κριτική για την ικανότητά τους ως γονείς.

Συνεχίζεται

"Το ερώτημα που θέτουν πολλοί είναι: πώς είναι δυνατόν μια τόσο προφανώς παράλογη πορεία, παράλογη ακόμη και για τον πιο κυνικό από τους ισχυρούς, να συνεχίζει να επιδιώκεται;
Πιστεύω ότι μια απάντηση - όχι η μόνη, αλλά μια σημαντική - συνδέεται με αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΟΥ ΨΕΜΑΤΟΣ στον Δυτικό κόσμο. Οι δυναμικές δυτικές άρχουσες τάξεις που έχουν συνηθίσει να κατοικούν είναι τέτοιες που, αν μπορείς να υποστηρίξεις ένα ψέμα με πειστικούς τρόπους, αυτά τα ψέματα σου επιτρέπουν να διαμορφώσεις την πραγματικότητα."

ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΟΥ ΨΕΥΔΟΥΣ ΚΙΝΟΥΝ ΤΙΣ ΜΟΙΡΕΣ ΜΑΣ ΔΙΑΛΥΟΥΝ ΤΙΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ ΒΡΩΜΙΖΟΥΝ ΤΙΣ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΜΑΣ. ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΥΠΟΤΕΛΕΙΣ ΜΕ ΤΟΝ ΕΝΑ Ή ΜΕ ΤΟΝ ΑΛΛΟ ΤΡΟΠΟ ΣΤΟΝ ΑΡΧΟΝΤΑ ΤΟΥ ΨΕΥΔΟΥΣ, ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟΚΤΟΝΟ.

Για κάθε δράση υπάρχει μια αντίδραση

Filippo Bovo - 22 Μαρτίου 2026

Πηγή: Φιλίππο Μπόβο

Εκτοξεύοντας πυραύλους στο Ντιέγκο Γκαρσία, στον Ινδικό Ωκεανό, 4.000 χλμ. από το Ιράν, η Τεχεράνη έστειλε ένα σαφές μήνυμα: «Μπορούμε, αν θέλουμε, να φτάσουμε όχι μόνο στο Ντιέγκο Γκαρσία αλλά και σε οποιονδήποτε άλλο στόχο μεγάλης εμβέλειας, είτε ισραηλινό, αμερικανικό είτε ευρωπαϊκό. Επομένως, εξαρτάται από εσάς να συμπεριφερθείτε σωστά, γιατί για εμάς «για δράση υπάρχει αντίδραση» και επομένως τίποτα δεν είναι καταδικασμένο να μείνει ατιμώρητο». Βάσεις, πλοία, αεροπλανοφόρα, αποθήκες κ.λπ., όχι μόνο σε ολόκληρη την περιοχή CENTCOM (Μέση Ανατολή και Κεντρική Ασία), αλλά και η EUCOM (Ευρώπη) και η AFRICOM (Αφρική) βρίσκονται επομένως εντός της εμβέλειας των ιρανικών πυραύλων. Όσο για το γεγονός ότι οι τελευταίοι μπορούσαν να καλύψουν αποστάσεις πολύ μεγαλύτερες από 2.000 ή 2.500 χλμ., κάτι που προκαλεί έκπληξη σε πολλούς από τους αναλυτές πολέμου μας, δεν βρίσκω τίποτα ασυνήθιστο σε αυτό: θα αρκούσε, για παράδειγμα, να ρίξουν μια ματιά σε πολλούς από τους συναδέλφους τους στην ιρανική περιοχή ή στον Άξονα της Αντίστασης για να ανακαλύψουν ότι η Τεχεράνη διέθετε ήδη άφθονες παρόμοιες τεχνολογίες. Σε κάθε περίπτωση, αυτό που ενδιαφέρει εδώ, πέρα ​​από την ίδια την τεχνολογική καινοτομία, είναι η συνεχής ποιοτική πρόοδος του επιθετικού και αμυντικού δόγματος του Ιράν, που δεν βασίζεται πλέον αποκλειστικά στον ασύμμετρο πόλεμο, αλλά και στον συμμετρικό πόλεμο, με άμεσες και ισότιμες απαντήσεις σε εκείνες του εχθρού.
Αυτό αποδεικνύεται περαιτέρω από την έντονη ρίψη πυραύλων στη Ντιμόνα, η οποία ακολουθεί τις επιθέσεις που έχουν παρατηρηθεί μέχρι στιγμής, πρώτα στο Μπουσέρ και στη συνέχεια στο Νατάνζ και το Κομ. Εδώ και τρεις ημέρες, η Ντιμόνα είναι μια επίδειξη πυροτεχνημάτων και απόψε δεν θα είναι πολύ διαφορετική αν, όπως έχει δηλώσει το IRGC, όλο το νότιο Ισραήλ υποβληθεί σε πρωτοφανείς βομβαρδισμούς, αρκετούς για να τρομοκρατήσουν τους Ισραηλινούς και Αμερικανούς ηγέτες. Κρίνοντας από όσα έχουμε δει μέχρι στιγμής, ακόμη και η υπόλοιπη χώρα - όπως το αεροδρόμιο Μπεν Γκουριόν του Τελ Αβίβ, η σχετική βάση Μπεν Άμι και οι αποθήκες καυσίμων για την Ισραηλινή Πολεμική Αεροπορία και τον στρατό, η Χάιφα, η Ασκελόν και άλλες παρόμοιες τοποθεσίες - δεν φαίνονται καθόλου κενά λόγια.
Αυτές οι μέθοδοι, φυσικά, υιοθετούνται και από το υπόλοιπο μέρος του Άξονα της Αντίστασης, από τις Δυνάμεις Λαϊκής Κινητοποίησης στο Ιράκ, οι οποίες, με την ιρανική αεροπορική υποστήριξη, κατάφεραν να εκδιώξουν την αμερικανική παρουσία από τη χώρα, μέχρι τη Χεζμπολάχ, η οποία με παρόμοιο τρόπο μετέτρεψε την σχεδιαζόμενη εισβολή στο νότιο Λίβανο σε στρατηγική παγίδα για τις ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις, μια πίεση που συνθλίβει αδιακρίτως άνδρες και Μερκάβα. Τέλος, οι Χούθι, οι οποίοι μέχρι τώρα παρέμεναν σε αναμονή και τώρα βρίσκονται επίσημα στο πεδίο, θα αφιερωθούν σε εξίσου φιλόδοξους αλλά σίγουρα εφικτούς στόχους, όπως η άσκηση πίεσης σε αμερικανικά πλοία σε περίπτωση που πλησιάσουν ξανά την περιοχή μεταξύ Ερυθράς Θάλασσας, Αραβικής Θάλασσας και Περσικού Κόλπου - δεδομένου ότι η Ουάσιγκτον έχει διατάξει τα πρώτα τρία πλοία του 31ου Μνημονίου Κατανόησης να αναπτύξουν άλλα - και σε στρατιωτικές και ενεργειακές εγκαταστάσεις στον Κόλπο, εδραιώνοντας έτσι έναν σφιχτό έλεγχο στις κυβερνήσεις του GCC με την Τεχεράνη. Χωρίς να χάνουν από τα μάτια τους εναλλακτικούς στόχους, ωστόσο, όπως το Στρατόπεδο Λεμονιέ στο Τζιμπουτί, μια άλλη μεγάλη αμερικανική βάση στην περιοχή που μέχρι στιγμής έχει κρατηθεί μακριά από την Ουάσιγκτον, αλλά γύρω από την οποία οι αρχικές κινήσεις είναι ήδη εμφανείς. Όπως και η Τεχεράνη, έτσι και οι άλλοι μαχητές της Αντίστασης έχουν επίσης εφαρμόσει μια κεντρική αλλά και αποκεντρωμένη πολεμική στρατηγική, επιδεικνύοντας -για να χρησιμοποιήσω μια λέξη που μπορεί να χρησιμοποιείται υπερβολικά σήμερα, αλλά σε αυτήν την περίπτωση όχι ακατάλληλη- απίστευτη ανθεκτικότητα.
Αντιμέτωποι με μια τέτοια στρατιωτική κατάσταση, κανείς στους οικονομικούς κύκλους δεν μπορεί πραγματικά να πιστέψει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες, ή οποιοσδήποτε ενεργεί εκ μέρους τους, είναι σε θέση να ανοίξει ξανά το Στενό του Ορμούζ, μέσω του οποίου η Τεχεράνη ασκεί επί του παρόντος δικαίωμα διέλευσης, με τη διέλευση να επιτρέπεται μόνο σε δεξαμενόπλοια φυσικού αερίου και πετρελαίου που πληρώνουν σε γιουάν. Αυτό είναι ένα ακόμη σαφές μήνυμα από την Τεχεράνη, και πάλι με όρους συμμετρικού πολέμου, αλλά οικονομικής και όχι «πυραυλικής» φύσης: όποιος θέλει την ενέργεια του Στενού, μέσω του οποίου διέρχεται καθημερινά το 20% της παγκόσμιας ενέργειας σε καιρό ειρήνης, πρέπει να εγκαταλείψει το παλιό πρότυπο στο οποίο θεμελιώθηκε η παλιά πολιτική τάξη που επικρατούσε στην περιοχή - το αμερικανικό «πετροδολάριο» και η «Pax Americana», που τώρα εξαφανίστηκαν μαζί με τα θεμέλιά της - υπέρ ενός νέου προτύπου: του «πετροδουλανού». Φαίνεται ότι το σήμα έχει πράγματι φτάσει στον προορισμό του, καλύπτοντας ακόμη περισσότερο από τα 4.000 χλμ. των πυραύλων που εκτοξεύτηκαν κατά του Ντιέγκο Γκαρσία, βλέποντας τις χώρες που είχαν ήδη συμφωνήσει να πληρώσουν σε γιουάν: εκτός από την Κίνα, φυσικά, η οποία λαμβάνει προνομιακή μεταχείριση από το Ιράν, η Τουρκία, η Ινδία, το Πακιστάν και το Μπαγκλαντές έχουν συμμορφωθεί άμεσα, ακολουθούμενες σήμερα από την Ιαπωνία, με επικεφαλής τη γκέισα-σαμουράι Σανάε Τακαΐτσι (παρεμπιπτόντως: το να ονειρεύεται κανείς μια νέα Ιαπωνική Αυτοκρατορία ενώ εμπορεύεται πετρέλαιο σε γιουάν δεν φαίνεται πολύ αξιόπιστο). Και μετά η Μαλαισία, το Ιράκ, η Ινδονησία, η Αίγυπτος... Ενώ ακόμη και η Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ, ως χώρες παραγωγοί, για να ξεφύγουν από την αγκαλιά της ετοιμοθάνατης πολιτικής τάξης, την οποία δεν μπορούν να απορρίψουν εντελώς εν τω μεταξύ, σκοπεύουν τώρα να ενισχύσουν τις πωλήσεις ενέργειας σε γιουάν.

Ad azione corrisponde reazione

Οι Μαθητευόμενοι Μάγοι

από την Andrea Zhok - 22 Μαρτίου 2026

Πηγή: Άντρεα Ζοκ

Η λογική στην οποία έχει υποκύψει η Δύση, με επικεφαλής το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι διεστραμμένη και εξαιρετικά επικίνδυνη, μια λογική καταστροφικής κλιμάκωσης ως η μόνη βιώσιμη λύση. Εκτός αν εμφανιστούν σύντομα εσωτερικές αντιδυνάμεις (εντός των Ηνωμένων Πολιτειών, απίθανο στην σιωνιστική οντότητα) για να πιέσουν για αποδέσμευση, ο ορίζοντας που διαγράφεται είναι αυτός της καταστροφής.
Μετά τον βομβαρδισμό του πυρηνικού εργοστασίου της Νατάνζ, το Ιράν απάντησε βομβαρδίζοντας το πυρηνικό εργοστάσιο της Ντιμόνα στο Ισραήλ. μετά την επίθεση στα κοιτάσματα φυσικού αερίου στο νησί Χάργκ, το Ιράν απάντησε επιτιθέμενο στα μεγαλύτερα στρατηγικά κοιτάσματα και διυλιστήρια στον Κόλπο. Οι απειλές ακολουθούν απειλές με την προοπτική καταστροφής που επηρεάζει τις μονάδες αφαλάτωσης, την διηπειρωτική καλωδίωση που μεταφέρει μεγάλο μέρος της παγκόσμιας διαδικτυακής κίνησης, και στον ορίζοντα, την πιθανότητα μιας αποφασιστικής επίθεσης απευθείας στους αντίστοιχους πυρηνικούς σταθμούς, με την προοπτική δημιουργίας δύο Τσερνόμπιλ σε μια περιοχή που παρέχει τους μισούς ενεργειακούς πόρους του πλανήτη.
Ενώ η καθαρή καταστροφή στρατιωτικών και πολιτικών πόρων βραχυπρόθεσμα μπορεί να έχει μια λογική ισχύος, ο μακροπρόθεσμος συμβιβασμός των ενεργειακών πόρων δεν έχει καμία.
Η «λογική της ισχύος» εδώ είναι η καταστροφή των πόρων που τροφοδοτεί τις συμβάσεις και ενισχύει τη θέση εκείνων που, με μεγάλα κεφάλαια προς επένδυση, θα προτείνουν την μεταπολεμική ανοικοδόμηση.
Αλλά ένας αόριστος συμβιβασμός του υποθαλάσσιου καλωδιακού συστήματος του Περσικού Κόλπου (FEA, SEA-ME-WE 4 & 5), όπως ένας διαρκής συμβιβασμός των διαθέσιμων ενεργειακών πόρων, θα επηρέαζε τελικά ακόμη και την πιο σταθερή ενδοχώρα, ρίχνοντας εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους στη φτώχεια και δημιουργώντας περιοχές εσωτερικών και εξωτερικών συγκρούσεων σχεδόν παντού, ακόμη και στις χώρες-επιτιθέμενους.
Το ερώτημα που θέτουν πολλοί είναι: πώς είναι δυνατόν μια τόσο προφανώς παράλογη πορεία, παράλογη ακόμη και για τον πιο κυνικό από τους ισχυρούς, να συνεχίζει να επιδιώκεται;
Πιστεύω ότι μια απάντηση - όχι η μόνη, αλλά μια σημαντική - συνδέεται με αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΟΥ ΨΕΜΑΤΟΣ στον Δυτικό κόσμο. Οι δυναμικές δυτικές άρχουσες τάξεις που έχουν συνηθίσει να κατοικούν είναι τέτοιες που, αν μπορείς να υποστηρίξεις ένα ψέμα με πειστικούς τρόπους, αυτά τα ψέματα σου επιτρέπουν να διαμορφώσεις την πραγματικότητα.
Αυτός είναι, για παράδειγμα, ο μηχανισμός των χρηματοοικονομικών φούσκες και του insider trading: αν διαδώσετε μια φήμη πειστικά, θα μετατραπεί σε προοπτική κέρδους, άρα σε αξία μετοχών, άρα σε χρήμα, άρα σε αγοραστική δύναμη πραγματικών περιουσιακών στοιχείων: ένα καλά τεκμηριωμένο ψέμα και μπορείτε να αγοράσετε ένα νησί.
Το ίδιο ισχύει και για την αντιπροσωπευτική δημοκρατία: αν καταφέρεις να χτίσεις ένα αποτελεσματικό σύστημα προπαγάνδας, πείθεις το εκλογικό σώμα έστω και προσωρινά, και ο μετασχηματισμός των συνειδήσεων μέσω των ψεμάτων μεταφράζεται σε πραγματική εξουσία στην κάλπη.
Η ίδια δυναμική χρησιμοποιείται σταθερά διεθνώς. Επί χρόνια, δυσφημιστικά ψέματα, παραπλανητικές διαστρεβλώσεις, συκοφαντίες και αστικοί μύθοι σπέρνονται εις βάρος των μελλοντικών αντιπάλων κάποιου στη διεθνή πολιτική. Αυτό το έργο οργανώνεται από σχολαστικές και υψηλά χρηματοδοτούμενες δομές, συνδεδεμένες με υπηρεσίες πληροφοριών. Στη συνέχεια, όταν είναι απαραίτητο, θερίζεται ό,τι έχει σπαρθεί, πυροδοτώντας το καύσιμο της δημόσιας αγανάκτησης και επικυρώνοντας διάφορες επιθετικές πρωτοβουλίες (εμπάργκο, ανθρωπιστικούς βομβαρδισμούς, πολιτικές δολοφονίες και πιθανώς άμεσες εισβολές).
Δύο παραδείγματα:
Μετά την 7η Οκτωβρίου 2023, τα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι 40 νεογέννητα είχαν αποκεφαλιστεί από τη Χαμάς. Η είδηση ​​​​ανακτήθηκε αμέσως από όλα τα δυτικά μέσα ενημέρωσης, άρχισε να κυκλοφορεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και χρησιμοποιήθηκε ως σιωπηρή προϋπόθεση για επακόλουθες συζητήσεις. Έξι μήνες αργότερα, πολύ καιρό αφότου είχε καταστεί σαφές ότι επρόκειτο για μια προσεκτικά κατασκευασμένη ψευδή είδηση, η είδηση ​​​​συνέχισε να οργίζεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και να αναστατώνει συνειδήσεις.
Ομοίως, λίγες μέρες αφότου οι δημόσιες διαμαρτυρίες στο Ιράν μετατράπηκαν σε μια απόπειρα «έγχρωμης επανάστασης» στην οποία διείσδυσε η Μοσάντ (μια διείσδυση που αργότερα ισχυρίστηκαν οι Ισραηλινοί), μια καναδική ΜΚΟ διέδωσε τον αριθμό των «32.000 νεαρών διαδηλωτών» που εκτελέστηκαν από το καθεστώς. Η φήμη συνδέθηκε με «πηγές εντός» του Ιράν. Ο αριθμός άρχισε να κυκλοφορεί άγρια, υποστηριζόμενος από την ισχυρή προπαγανδιστική επένδυση που είναι η Σιωνιστική Χασμπάρα. Ο αριθμός φάνηκε αμέσως απίθανος, ακόμη και σε καθαρά πρακτικό επίπεδο (στο Άουσβιτς, στο απόγειο της Τελικής Λύσης, σε αυτό που ήταν μια μηχανή σχεδιασμένη για τη συστηματική εξόντωση και αποτέφρωση ήδη αιχμαλώτων και ανυπεράσπιστων υπηκόων, έως και χίλιοι κρατούμενοι σκοτώνονταν την ημέρα: αυτό που θα χρειαζόταν στο Άουσβιτς ένα μήνα με μέγιστη απόδοση, η ιρανική αστυνομία θα το είχε κάνει σε τρεις ημέρες). Αυτή η φήμη δεν έχει ποτέ επιβεβαιωθεί από ούτε ένα αποδεικτικό στοιχείο. Αλλά ακόμη και σήμερα, ένας τεράστιος αριθμός διαδικτυακών σχολιαστών συνεχίζει να επαναλαμβάνει αυτόν τον μαγικό αριθμό σαν να ήταν σημείο εκκίνησης για συλλογισμό.
Το υποκείμενο πρόβλημα στο οποίο βυθιζόμαστε είναι ότι οι άρχουσες τάξεις μας - οι Τραμπ, οι φον ντερ Λάιεν, οι Χέγσεθ, οι Νετανιάχου - έχουν συνηθίσει να ζουν σε έναν κόσμο, τον δικό τους κόσμο, όπου αν η αφήγηση κυριαρχεί με καλά χρηματοδοτούμενα ψέματα, η πραγματικότητα απλώς θα ακολουθεί υπάκουα, προσαρμόζοντας εκ των υστέρων.
Και αυτό ισχύει πολύ συχνά σε εγχώριο επίπεδο.
Το πρόβλημα είναι όταν νομίζουν ότι μπορούν να εφαρμόσουν τον ίδιο μηχανισμό αδιακρίτως σε ολόκληρο τον έξω κόσμο, στις διεθνείς σχέσεις. Λειτουργεί εφόσον οι χώρες που στοχεύουν είναι ανίσχυρες, υποτακτικές ή συνένοχες. Αλλά όταν αυτές οι προϋποθέσεις δεν πληρούνται, αυτά τα άτομα, συνηθισμένα να πιστεύουν στη μαγική δύναμη των ψεμάτων που υποστηρίζονται από μετρητά, στις ανοησίες που συνδέονται με τις τραπεζικές μεταφορές, αγωνίζονται να ξεφύγουν από την απατηλή φούσκα στην οποία βασιλεύουν. Ως εκ τούτου, φαίνονται ανθεκτικά στην αντίκρουση, τα αντεπιχειρήματα και την αντίληψη των ακατέργαστων άκρων της πραγματικότητας. Συνεχίζουν να πιστεύουν ότι το ξόρκι του δημιουργικού ψεύδους θα λυγίσει μαγικά τον κόσμο, καταλήγοντας να πιστεύει τις δικές τους δηλώσεις.
Μέχρι που το ξόρκι στράφηκε εναντίον τους, παρασύροντας αυτούς και όλους όσους έχουν πέσει κάτω από το ίδιο ξόρκι, μαζί, στην άβυσσο.

Gli apprendisti stregoni

Κινητική του Ιρανικού Πολέμου Αντίστασης

Filippo Bovo

Πηγή: Φιλίππο Μπόβο

Βρισκόμαστε ακριβώς τρεις εβδομάδες μετά την έναρξη του «πολέμου κατά του Ιράν», ο οποίος έκτοτε έχει εξαπλωθεί σε όλο και περισσότερα μέτωπα και δρώντες.

Μια μεγάλη εφημερίδα του Ντουμπάι, η Khaleej Times, σε ένα κύριο άρθρο που δημοσιεύθηκε σήμερα επικρίνει την σαφή έλλειψη στρατηγικής στην τρέχουσα σύγκρουση, η οποία βρίσκεται τώρα στην τρίτη εβδομάδα της. Προειδοποιεί ότι, ενώ η Τεχεράνη δεν δείχνει σημάδια αποδυνάμωσης ή εξασθένισης, η συνέχιση των εχθροπραξιών μπορεί μόνο να προκαλέσει ολοένα και πιο σοβαρές ζημιές και στις δύο πλευρές, σε μια κατάσταση που θα περιέγραφα ως ένα πραγματικό «καταστροφικό αδιέξοδο». Πράγματι, μόνο τις τελευταίες 48 ώρες, έχουμε δει πώς οι ισραηλινοί βομβαρδισμοί του ιρανικού πετρελαϊκού κοιτάσματος South Pars προκάλεσαν αντίδραση στο North Field του Κατάρ (το South Pars και το North Field είναι ουσιαστικά το ίδιο πετρελαϊκό κοιτάσμα, το οποίο οι δύο χώρες εκμεταλλεύονται ξεχωριστά, η καθεμία μέσω των δικών της εταιρειών), με τον βομβαρδισμό της πολύτιμης και στρατηγικής τοποθεσίας Ras Laffan. Χρειάστηκαν 14 χρόνια και 70 δισεκατομμύρια ευρώ για την κατασκευή του, και τώρα, σύμφωνα με τις πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις, θα χρειαστούν τουλάχιστον τρία ή τέσσερα χρόνια, με κόστος όχι λιγότερο από 25-30 δισεκατομμύρια ευρώ για την ανοικοδόμηση του. Εν τω μεταξύ, η Qatar Energy ανακοίνωσε ότι, λόγω ανωτέρας βίας, οι εξαγωγές φυσικού αερίου θα πρέπει να ανασταλούν, αναστέλλοντας μακροπρόθεσμα, πενταετή συμβόλαια με πελάτες όπως η Ιταλία, το Βέλγιο, η Κορέα και η Κίνα. Η Ινδία, η οποία ήταν ανέκαθεν σημαντικός εισαγωγέας φυσικού αερίου από το Κατάρ, βρίσκεται επίσης σε ολοένα και πιο δύσκολη θέση λόγω αυτής της εξέλιξης: μόλις χθες, για παράδειγμα, δημοσιεύθηκε είδηση ​​ότι εκατοντάδες εταιρείες μόνο στο Γκουτζαράτ θα πρέπει να κλείσουν ή να αναστείλουν τις δραστηριότητές τους, ιδίως σε τομείς όπως η κεραμική. Παρεμπιπτόντως, η Ινδία χρησιμοποιεί ολοένα και περισσότερο φυσικό αέριο εδώ και χρόνια για την αποτέφρωση και η έλλειψη προμηθειών θα αποδειχθεί πρόβλημα και από αυτή την άποψη.
Όπως μπορούμε να δούμε, λοιπόν, η ζημιά της σύγκρουσης επηρεάζει όχι μόνο τις δύο πλευρές, αλλά και τον υπόλοιπο κόσμο. Ο πόλεμος επηρεάζει, όπως αναφέρθηκε αρκετές φορές, τις διάφορες αλυσίδες αξίας, ξεκινώντας από το ίδιο το Ορμούζ (ενώ οι Χούθι είναι πλέον έτοιμοι να απελευθερώσουν τα αποθέματά τους, καθιστώντας το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ ακόμη πιο ανασφαλές, καθώς και την περιοχή της Αραβικής Θάλασσας, η οποία ήδη βιώνει αναταραχή), με όλα όσα βλέπουν να περνούν από εκεί: όχι μόνο φυσικό αέριο ή πετρέλαιο, που οι περισσότεροι άνθρωποι τείνουν να σκέφτονται, αλλά και λιπάσματα, ουρία, θείο, κάλιο, αμμωνία, φωσφορικά άλατα (απαραίτητα για τη γεωργία, η οποία είναι καταδικασμένη να υποστεί σημαντικές αυξήσεις στο λειτουργικό κόστος, εν μέσω της σπανιότητας και των σχετικών αυξήσεων τιμών τόσο των καυσίμων όσο και των λιπασμάτων, δεδομένης της μειωμένης διαθεσιμότητάς τους) και ήλιο (απαραίτητο για την ηλεκτρονική, ιδίως τις βιομηχανίες μικροκυκλωμάτων και ημιαγωγών). Για ορισμένες χώρες, όπως η Ταϊβάν, αυτά είναι σίγουρα άσχημα νέα, δεδομένου ότι τα εγχώρια αποθέματα πετρελαίου, ηλίου και λιπασμάτων είναι πλέον χαμηλά. (Το Πεκίνο, στο οποίο ανήκει το νησί βάσει διεθνούς δικαίου, έχει ήδη αναπτύξει επτά πλοία και 26 αεροσκάφη γύρω του εδώ και μέρες, ενισχύοντας παράλληλα τη ναυτική του παρουσία στην Ανατολική Σινική Θάλασσα. Αυτό συμπίπτει με την αποδυνάμωση της αμερικανικής «πλευράς του Ειρηνικού», με την εκκένωση του THAAD από τη Νότια Κορέα και των Πεζοναύτων του 31ου MOU από την Ιαπωνία προς τη Μέση Ανατολή. Επιπλέον, οι τελευταίοι είναι η μόνη μονάδα Πεζοναυτών σε ενεργή ανάπτυξη που είναι πραγματικά διαθέσιμη στην Ουάσιγκτον, αντιπροσωπεύοντας έτσι ένα εξαιρετικά πολύτιμο «στρατιωτικό πλεονέκτημα». Για το Πεκίνο, μόλις η Ταϊβάν επιστρέψει στην πατρίδα της, ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή θα έχει τελειώσει επίσης.)
Αλλά αυτός είναι επίσης ένας πόλεμος στις αλυσίδες αξίας, όπως αποδεικνύεται από το γεγονός ότι χτυπήθηκαν λιμάνια και τερματικοί σταθμοί πετρελαίου στην Αραβική Χερσόνησο, όπως η Φουτζιάρα και η Γιανμπού. Το πρώτο αντιπροσωπεύει τη μόνη επιλογή των ΗΑΕ για την παράκαμψη του αποκλεισμού του Ορμούζ, καθώς το μόνο εμιράτο τους βλέπει στην Αραβική Θάλασσα, ενώ το δεύτερο είναι ο τερματικός σταθμός της Ερυθράς Θάλασσας, ακριβώς κάτω από το Σινά, του μεγάλου αγωγού που, ξεκινώντας από το Αμπκάιμπ, με θέα στο Ορμούζ, παρέχει επίσης στη Σαουδική Αραβία μια παρόμοια εναλλακτική λύση στο κλείσιμο του Πορθμού. Και οι δύο επλήγησαν (η πρώτη είχε ήδη «επισκεφθεί» τις τελευταίες ημέρες) και αναγκάστηκαν να αναστείλουν τις δραστηριότητές τους, με drones και πυραύλους των οποίων η αξία είναι μόνο ένα κλάσμα αυτής αυτών των εγκαταστάσεων, και ιδιαίτερα των οπλικών συστημάτων που, μόλις αναπτύχθηκαν, προορίζονταν να τις αναχαιτίσουν και να τις καταστρέψουν. Εν ολίγοις, όλες οι εναλλακτικές λύσεις που ήταν διαθέσιμες στις χώρες του Κόλπου για να παρακάμψουν το κλείσιμο ή την αδυναμία εφαρμογής του Ορμούζ έχουν καταστεί ανενεργές (μαζί με άλλες όπως η Σαλάλα, στο Ομάν, που ήδη επλήγη πριν από λίγες ημέρες από μια επέμβαση ασαφούς χαρακτήρα:σύμφωνα με τους ίδιους τους Ομανούς, μια ισραηλινή ψευδή σημαία).
Ωστόσο, πρόκειται επίσης για έναν οικονομικό, υποδομικό και άλλου είδους πόλεμο εναντίον του Ισραήλ, ο οποίος έχει δεχθεί πυρά και οργή από το Ιράν τις τελευταίες ημέρες, και ιδιαίτερα χθες το βράδυ, τόσο κυριολεκτικά όσο και μεταφορικά. Στρέφεται επίσης κατά των Ηνωμένων Πολιτειών, των συμφερόντων τους και της παρουσίας τους στην περιοχή. Αλλά θα το συζητήσω αυτό, για να μην παρεκκλίνω και να γίνω υπερβολικά μακροσκελής, στην επόμενη ενότητα.

Όπως έχει ειπωθεί και σε άλλες περιπτώσεις, δεν πρόκειται πλέον μόνο για έναν οικονομικό πόλεμο, αλλά και για έναν πόλεμο υποδομών και υλικοτεχνικής υποστήριξης, και με αμοιβαία αντίποινα. Η απάντηση του Ιράν στον βομβαρδισμό του Νότιου Παρς φάνηκε στο 65ο κύμα της Επιχείρησης True Promise, με την εκτόξευση νέων πυραύλων διασποράς Nasrallah στους σταθμούς παραγωγής ενέργειας στη Χάιφα και την Ασντόντ. Το σκοτάδι έχει πέσει στο βόρειο Ισραήλ, αναμφίβολα ωφελώντας τις επιχειρήσεις της Χεζμπολάχ, τις οποίες το Ισραήλ δεν θεωρεί πλέον απλώς ένα «βόρειο πρόβλημα». Οι εκτοξεύσεις της διεισδύουν βαθιά στο ισραηλινό έδαφος, 200 χιλιόμετρα, φτάνοντας στην Ασντόντ, σε σημείο που τώρα είναι ακόμη πιο τρομακτική από την ίδια την Τεχεράνη. Η αντιπαράθεση με τη Χεζμπολάχ δεν φαίνεται να είναι ευτυχής για τον Ισραηλινό Στρατό, δεδομένης, για παράδειγμα, της απώλειας περίπου 38 αρμάτων μάχης Merkhava μόνο τις τελευταίες 32 ώρες (σύμφωνα με τα στοιχεία της προηγούμενης νύχτας, τα οποία πιθανότατα έχουν αυξηθεί έκτοτε). Δεν αποτελεί έκπληξη, λοιπόν, το γεγονός ότι η δυσπιστία και η δυσαρέσκεια εξαπλώνονται ολοένα και περισσότερο στις τάξεις του Ισραηλινού Στρατού, με αναφορές για τις πρώτες ανταρσίες μεταξύ στρατιωτών που έχουν αναπτυχθεί στο μέτωπο του Λιβάνου.
Κάτι που επιδεινώνει την κατάσταση και καθιστά έναν πόλεμο σε πολλαπλά μέτωπα ακόμη πιο μη βιώσιμο είναι οι βομβαρδισμοί από το Ιράν των διαφόρων υλικοτεχνικών διαδρόμων της χώρας, ξεκινώντας από τον στρατηγικό σιδηροδρομικό σταθμό του Τελ Αβίβ. Με την εσωτερική κυκλοφορία να έχει διαταραχθεί σε πολλά σημεία, ειδικά μεταξύ των βόρειων και νότιων κεντρικών γραμμών, το Ισραήλ μετατρέπεται σε μια πραγματική «υλικοτεχνική κόλαση» όπου, για παράδειγμα, δεν είναι πλέον εύκολο να μετακινηθούν στρατεύματα και προμήθειες από το ένα σημείο στο άλλο, από τις βάσεις στο μέτωπο και αντίστροφα. Για να μην αναφέρουμε το αεροδρόμιο του Τελ Αβίβ και το λιμάνι της Χάιφα: χωρίς χρησιμοποιήσιμους διαδρόμους και αποβάθρες, λόγω των εκτοξεύσεων πυραύλων, αεροπλάνα και πλοία δεν μπορούν να πλησιάσουν την ηπειρωτική χώρα. Και μάλιστα, χθες το βράδυ, αεροπλάνα που μετέφεραν πολύτιμες προμήθειες για το Ισραήλ πετούσαν πάνω από το Τελ Αβίβ χωρίς να μπορούν να προσγειωθούν. Αυτό που βλέπουμε, στην πράξη, είναι όλο και περισσότερο ένας πόλεμος υποδομών, που στοχεύει στην υλικοτεχνική υποστήριξη του εχθρού. Και το ίδιο ισχύει και για άλλες χώρες της περιοχής.
Οι επιθέσεις σε αεροδρόμια, αεροπορικές βάσεις και αποθήκες καυσίμων στις χώρες του Κόλπου, από τον Αλί Σαλίμ στο Κουβέιτ μέχρι την Αλ Ντάφρα στα ΗΑΕ και τον Πρίγκιπα Σαλμάν στη Σαουδική Αραβία, σημαίνουν ότι η Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ αφήνεται «πεζή» και «στεγνή» μονομιάς: οι περισσότερες από αυτές προέρχονται εκτός της περιοχής, από το αεροπλανοφόρο Λίνκολν 1.000 χλμ. από τα Στενά, από βρετανικές βάσεις όπως το Ντιέγκο Γκαρσία στον Ινδικό Ωκεανό ή το Φέρφορντ στο Γκλόστερσαϊρ, ή ακόμα και απευθείας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως στην περίπτωση των βομβαρδιστικών stealth B-2. Για τις υπόλοιπες, στη Μέση Ανατολή, απομένουν μόνο λίγες βάσεις, και είναι μόνο μερικώς λειτουργικές, όπως οι Αλ-Ουντέιντ, Αλ Ντάφρα, Μουαφάκ (Ιορδανία), καθώς και οι ισραηλινές βάσεις Όβντα, Νεβατίμ, Τελ Νοφ και Χατζερίμ, που υπόκεινται σε συνεχείς βομβαρδισμούς που τις καθιστούν ολοένα και λιγότερο αξιοποιήσιμες. Η επέκταση των πτήσεων για τη συνέχιση των επιδρομών πάνω από τον ιρανικό ουρανό αυξάνει το κόστος των καυσίμων, καθιστώντας υποχρεωτικό τον ανεφοδιασμό εν πτήσει και αυξάνοντας περαιτέρω το κόστος της σύγκρουσης για τον εχθρό. Αλλά αν πύραυλοι και μη επανδρωμένα αεροσκάφη ανατινάξουν αποθήκες καυσίμων στην περιοχή, ο ανεφοδιασμός των αεροσκαφών στον αέρα δεν είναι πλέον εφικτός. Και αν, για να είμαστε σίγουροι, χτυπήσουν και τα ίδια τα αεροσκάφη ανεφοδιασμού, όπως συνέβη μόλις χθες με πέντε αεροσκάφη στη Σαουδική Αραβία (και δεν είναι καν τα πρώτα), τότε η ζημιά στην αλυσίδα στρατιωτικής εφοδιαστικής είναι προφανής.
Σε κάθε περίπτωση, δεν είναι μόνο τα αεροσκάφη ανεφοδιασμού, όπως τα KC-35, που πλήττονται: ο μακρύς κατάλογος των αεροσκαφών που υπέστησαν ζημιές στον διάδρομο ή καταρρίφθηκαν εν πτήσει περιλαμβάνει πλέον και λαμπρά ονόματα όπως ένα F-18 ή ακόμα και δύο F-35, που ταυτοποιούνται με το νέο σύστημα θερμικής στόχευσης Majid, ένα προϊόν, όπως πολλές άλλες συσκευές στην κατοχή του IRGC, σινο-ιρανικής συνεργασίας. Η ταπείνωση που αισθάνεται το αμερικανικό στρατιωτικό-βιομηχανικό κατεστημένο σε τέτοιες αναφορές, οι οποίες εκθέτουν την ιστορική και συστημική παρακμή του, είναι χειροπιαστή. Αυτό είναι εμφανές, για παράδειγμα, στις αόριστες και αμήχανες αρνήσεις των διοικητών του, ξεκινώντας από τα δελτία της CENTCOM: όπου οι παραλείψεις αναμειγνύονται με ψεύτικες επιτυχίες, ίσως με τις ίδιες εικόνες και πλάνα ραντάρ που αναδημοσιεύονται μέρες αργότερα, ή με άλλα που παράγονται από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Όλα αυτά, ενώ λίγα ή τίποτα δεν λέγεται για τις ζημιές που αναφέρθηκαν ή τις απώλειες σε θανάτους και τραυματισμούς: αλλά, πάλι, αν κάποιος είναι πρόθυμος να πει ψέματα για αυτό, μπορεί να πει ψέματα ακόμη και για όλα τα άλλα.

Cinetica della guerra di resistenza iraniana