ΜΕΛΕΤΕΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟΝ JACOB BOEHME
Μελέτη I. Η διδασκαλία περί του Ungrund και της ελευθερίας (1939 - #349)
https://www.tlchrist.info/mystic/video/the_ungrund.htm
Der Vogel in der Luft, die Sonn im Firmament,
Der Salamander muss mit Feur erhalten werden:
Und Gottes Herz ist Jakob Boehmens Element".
«Στο νερό ζει το ψάρι, τα φυτά στη γη,
το πουλί στον αέρα, ο ήλιος στο στερέωμα·
η σαλαμάνδρα πρέπει με τη φωτιά να συντηρείται·
και η καρδιά του Θεού είναι το στοιχείο του Jakob Boehme.»
— Angelus Silesius (Άγγελος Σιλέσιος)
1
Ο Jacob Boehme πρέπει να χαρακτηριστεί ως ο μεγαλύτερος από τους χριστιανούς γνωστικούς. Τη λέξη γνώση (gnosis) τη χρησιμοποιώ εδώ όχι με την έννοια των αιρέσεων των πρώτων αιώνων του χριστιανισμού, αλλά με την έννοια της γνώσης που θεμελιώνεται στην αποκάλυψη και αφορά όχι έννοιες, αλλά σύμβολα και μύθους· γνώση στοχαστική (ενορατική), όχι διανοητική. Πρόκειται επίσης για μια θρησκευτική φιλοσοφία, μια θεοσοφία.
Χαρακτηριστικό για τον J. Boehme είναι η μεγάλη απλότητα της καρδιάς του, η παιδική καθαρότητα της ψυχής του. Γι’ αυτό, πριν πεθάνει, μπόρεσε να αναφωνήσει: «Nun fahre ich in’s Paradeis» («Τώρα ταξιδεύω στον Παράδεισο»). Δεν ήταν άνθρωπος σπουδαγμένος, ούτε λόγιος, ούτε μορφωμένος, αλλά ένας απλός τεχνίτης, υποδηματοποιός. Ανήκε στον τύπο των σοφών-οραματιστών που προέρχονται από τον λαό. Δεν γνώριζε τον Αριστοτέλη, ούτε τον Ψευδο-Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, ούτε τη μεσαιωνική σχολαστική και μυστική θεολογία. Σ’ αυτόν —όπως και στους περισσότερους χριστιανούς μυστικούς— είναι αδύνατο να διακρίνει κανείς άμεσες επιρροές του νεοπλατωνισμού.
Η πνευματική του τροφή βρισκόταν πρώτα απ’ όλα στη Βίβλο, και πέρα από αυτήν διάβασε Paracelsus, Sebastian Franck (1499-1543), Weigel (1533-1588), Schwenckfeld (1498-1561). Ζούσε μέσα στην ατμόσφαιρα των γερμανικών μυστικο-θεοσοφικών ρευμάτων της εποχής του. Ο Boehme δεν ήταν φιλόσοφος με την ακαδημαϊκή έννοια της λέξης· ήταν πρωτίστως θεόσοφος, οραματιστής και δημιουργός μύθων, αλλά η επίδρασή του στη γερμανική φιλοσοφία υπήρξε τεράστια.
Η σκέψη του δεν εκφραζόταν με υπολογισμένες και σαφείς έννοιες, αλλά με σύμβολα και μύθους. Ήταν πεπεισμένος ότι ο χριστιανισμός είχε διαστρεβλωθεί από τους λογίους και τους θεολόγους, από τους πάπες και τους καρδιναλίους. Κατά την πίστη του ο Boehme ήταν Λουθηρανός και πέθανε αφού έλαβε το ύστατο χρίσμα από έναν πάστορα. Παρ’ όλα αυτά, ο λουθηρανικός κλήρος τον καταδίωξε και του απαγόρευσε να δημοσιεύει τα έργα του — φαινόμενο χαρακτηριστικό για κάθε ομολογία πίστεως. Και όπως συμβαίνει με τους περισσότερους μυστικούς και θεοσοφιστές, ήταν υπεράνω ομολογιών. Είναι δυνατόν να διακρίνει κανείς μέσα του ισχυρά καθολικά στοιχεία, παρά την έντονη εχθρότητά του προς τον παπισμό.
Η προέλευση της γνώσης του Boehme είναι ένα πολύπλοκο ζήτημα. Συνδέεται με τη δυνατότητα μιας προσωπικής γνωστικής αποκάλυψης και φώτισης, μέσω μιας ιδιαίτερης χαρισματικής γνώσης. Σήμερα τείνουν να πιστεύουν ότι ο Boehme ήταν πιο ευρυμαθής απ’ ό,τι παλαιότερα νομίζονταν, ωστόσο δεν μπορεί κανείς να εξηγήσει τη διδασκαλία του με δάνεια και επιρροές — εξήγηση αναξιοπρεπής για έναν τόσο πρωτότυπο και αξιοθαύμαστο στοχαστή.
Ο Eckhardt ήταν λόγιος και βιβλιομαθής· γνώριζε τον Αριστοτέλη, τον Ψευδο-Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, τον Θωμά Ακινάτη, τη μεσαιωνική σχολαστική και τη μυστική θεολογία. Ο Boehme, αντίθετα, ήταν αυτοδίδακτος, με πρωτογενείς διαισθήσεις. Ο ίδιος λέει για τις πηγές της γνώσης του:
«Ich brauche ihrer Art und Weise und ihrer Formeln nicht, weil ich es von ihnen nicht gelernt habe; ich habe einen andern Lehrmeister, und der ist die ganze Natur. Von dieser ganzen Natur mit ihrer instehenden Geburt habe ich meine Philosophie, Astrologie und Theologie studirt und gelernt, und nicht von oder durch Menschen»
(«Δεν χρειάζομαι την τέχνη και τη σοφία τους ούτε τους τύπους τους, γιατί από αυτούς δεν έμαθα τίποτε· έχω άλλον Δάσκαλο, και αυτός είναι ολόκληρη η φύση. Από αυτήν τη φύση, με τη σύμφυτη γέννησή της, σπούδασα και έμαθα τη φιλοσοφία, την αστρολογία και τη θεολογία μου, και όχι από ή μέσω ανθρώπων»).
Εδώ διαφαίνεται το πνεύμα της αναγεννησιακής αντίδρασης ενάντια στους σχολαστικούς και η επαναστροφή προς την ίδια τη φύση. Επιπλέον, ο Boehme πίστευε ότι η γνώση του δεν προερχόταν από τις δικές του ανθρώπινες δυνάμεις, αλλά με τη βοήθεια του Αγίου Πνεύματος:
«In meinen eigenen Kräften bin ich so ein blinder Mensch, als irgend einer ist, und vermag nichts, aber im Geiste Gottes siehet mein eingeborner Geist durch Alles, aber nicht immer beharrlich; sondern wenn der Geist der Liebe Gottes durch meinen Geist durchbricht, alsdann ist die animalische Geburt und die Gottheit ein Wesen, eine Begreiflichkeit und ein Licht»
(«Με τις δικές μου δυνάμεις είμαι τόσο τυφλός άνθρωπος όσο οποιοσδήποτε, και δεν μπορώ τίποτε· αλλά μέσα στο Πνεύμα του Θεού βλέπει το έμφυτο πνεύμα μου τα πάντα — όχι όμως πάντοτε σταθερά· αλλά όταν το Πνεύμα της αγάπης του Θεού διαπερνά το πνεύμα μου, τότε η ζωική γέννηση και η Θεότητα είναι μία ουσία, μία κατανόηση και ένα φως»).[ΦΥΣΙΚΑ ΔΕΝ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ].
Η Sophia (Σοφία) τον βοηθεί να αντιληφθεί το ίδιο το μυστήριο του Θεού. Πιστεύει ότι ο Θεός
«wird dich zum lieben Kinde annehmen und dir ein neu Kleid der edeln Jungfrauen Sophiae anziehen, und einen Siegelring (Mysterii Magni) an deine Hand des Gemüths stecken; und in demselben Kleide (der neuen Wiedergeburt) hast du allein Macht, von der ewigen Geburt Gottes zu reden»
(«θα σε δεχθεί ως αγαπημένο παιδί και θα σε ενδύσει με το νέο ένδυμα της ευγενούς παρθένου Sophia/Σοφίας, και θα φορέσει στο χέρι του νου σου έναν σφραγιδόλιθο (Mysterii Magni)· και μέσα σ’ αυτό το ένδυμα (της νέας αναγέννησης) έχεις μόνο εσύ τη δύναμη να μιλήσεις για την αιώνια γέννηση του Θεού»).
Σε αντίθεση με την πλειονότητα των μυστικών, ο Boehme δεν γράφει για τη δική του ψυχή, ούτε για τη δική του πνευματική πορεία, ούτε για όσα συνέβησαν σ’ αυτόν· γράφει για όσα συνέβησαν με τον Θεό, με τον κόσμο και με τον άνθρωπο. Αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό που διακρίνει τη μυστική θεοσοφία από τη «καθαρή» μυστική εμπειρία. Ο μυστικισμός του Boehme ανήκει στον γνωστικό τύπο· ωστόσο ο Boehme αντιλαμβάνεται τον Θεό και τον κόσμο μέσα από τον άνθρωπο· η γνώση του εκπορεύεται από το υποκείμενο, όχι από το αντικείμενο — παρά την επικράτηση στη σκέψη του της φυσιοφιλοσοφίας και της κοσμολογίας.
Ο ορατός κόσμος είναι αντανάκλαση του αόρατου κόσμου:
«Und die sichtbare Welt ist eine Offenbarung der innern geistlichen Welt, aus dem ewigen Lichte und aus der ewigen Finsterniss, aus dem geistlichen Gewirke; und ist ein Gegenwurf der Ewigkeit, mit dem sich die Ewigkeit hat sichtbar gemacht»
(«Και ο ορατός κόσμος είναι αποκάλυψη του εσωτερικού πνευματικού κόσμου, από το αιώνιο φως και από το αιώνιο σκότος, από το πνευματικό έργο· και είναι η αντιπαράθεση της αιωνιότητας, με την οποία η αιωνιότητα έγινε ορατή»).
Ο ουρανός αποκαλύπτεται μέσα στον άνθρωπο:
«Ich bin auch nicht in den Himmel gestiegen und habe alle Werke und Geschöpfe Gottes gesehen, sondern derselbe Himmel ist in meinem Geiste offenbaret, dass ich im Geist erkenne die Werke und Geschöpfe Gottes»
(«Δεν ανέβηκα στον ουρανό για να δω όλα τα έργα και τα δημιουργήματα του Θεού, αλλά ο ίδιος ο ουρανός έχει αποκαλυφθεί μέσα στο πνεύμα μου, ώστε εν πνεύματι να αναγνωρίζω τα έργα και τα δημιουργήματα του Θεού»).
Για τον Boehme, τα φυσικά στοιχεία είναι ουσιαστικά τα ίδια με τα στοιχεία της ψυχής· βλέπει μέσα στη φύση αυτό που υπάρχει και στο πνεύμα. Ο άνθρωπος είναι μικροθεός και μικρόκοσμος. Ο ουρανός και η κόλαση βρίσκονται μέσα στην ψυχή του ανθρώπου· και μόνον από εκεί είναι δυνατή η γνώση του Θεού και του κόσμου. Ο αόρατος πνευματικός κόσμος είναι το θεμέλιο του ορατού υλικού κόσμου· και τον Θεό μπορεί κανείς να τον βρει μόνο στα βάθη της καρδιάς του.
Η θεία Σοφία δεν πρέπει να αναζητείται στα πανεπιστήμια και στα βιβλία. Η κοσμοθεωρία του Boehme είναι συμβολική· ολόκληρος ο ορατός κόσμος είναι σύμβολο του εσωτερικού κόσμου:
«Die ganze äußere sichtbare Welt mit all ihrem Wesen ist eine Bezeichnung oder Figur der inneren geistlichen Welt; alles was im Inneren ist, und wie es in der Wirkung ist, also hat’s auch seinen Charakter äußerlich»
(«Ολόκληρος ο εξωτερικός ορατός κόσμος, με όλη του την ουσία, είναι σημείο ή μορφή του εσωτερικού πνευματικού κόσμου· ό,τι υπάρχει μέσα και όπως ενεργεί μέσα, έτσι έχει και τον χαρακτήρα του εξωτερικά»).
Τα φυσικά χαρακτηριστικά δηλώνουν τα πνευματικά. Ο πρόλογος του μεγαλύτερου έργου του Boehme, του Mysterium magnum, αρχίζει με τη δήλωση ότι ο ορατός κόσμος είναι σύμβολο του αόρατου πνευματικού κόσμου:
«Denn die sichtbaren empfindlichen Dinge sind ein Wesen des Unsichtbaren; von dem Unsichtlichen, Unbegreiflichen ist kommen das Sichtbare, Begreifliche»
(«Διότι τα ορατά και αισθητά πράγματα είναι ουσία του αόρατου· από το αόρατο και ασύλληπτο προήλθαν τα ορατά και καταληπτά»).
Ο κόσμος είναι σύμβολο του Θεού:
«Diese Welt ist ein Gleichnis nach Gottes Wesen, und ist Gott in einem irdischen Gleichnis offenbar»
(«Αυτός ο κόσμος είναι ομοίωμα κατά την ουσία του Θεού, και ο Θεός φανερώνεται μέσα στο γήινο αυτό ομοίωμα»).
Η γνώση του Θεού είναι γέννηση του Θεού μέσα στην ψυχή· και τέτοια γνώση είναι δυνατή μόνο μέσω του φωτισμού της ψυχής από το Πνεύμα του Θεού. Ο Boehme κατανοεί καθαρά τα όρια της ανθρώπινης γνώσης και μιλά για την ανοησία της απλής ανθρώπινης σοφίας· ωστόσο, μαζί με αυτό, έχει μια εξαιρετικά υψηλή αντίληψη για τη γνωστική γνώση. Η γνωστική γνώση του Θεού είναι καθήκον του ανθρώπου, και γι’ αυτό δημιουργήθηκε.
Ο Boehme είναι συμβολιστής, αλλά δεν είναι ιδεαλιστής με την έννοια του γερμανικού ιδεαλισμού του 19ου αιώνα· είναι ρεαλιστής. Δεν έχασε τη ζωντανή σχέση με το πραγματικό Είναι· δεν παγιδεύτηκε σε έναν αφηρημένο κόσμο που γεννήθηκε από τη σκέψη, σε έναν κόσμο υποκειμενικών εμπειριών. Ο στοχασμός του είναι ρεαλιστικο-συμβολικός· η γνωστική γνώση του πνευματικού κόσμου ήταν γι’ αυτόν διαμονή μέσα στον ίδιο τον πνευματικό κόσμο· ήταν η ίδια η ζωή μέσα του. Το Είναι δεν μετατρέπεται σε αντικείμενο απέναντι στο υποκείμενο· η γνώση πραγματοποιείται μέσα στο ίδιο το Είναι — είναι γεγονός που λαμβάνει χώρα μέσα στο Είναι.
Η γνώση (gnosis) του Boehme ήταν βιωματική και προερχόμενη από τη ζωή· γεννήθηκε από το μαρτύριο της αγωνίας για τη μοίρα του ανθρώπου και του κόσμου. Ο Boehme είχε ψυχή παιδικά αγνή, καλή και συμπονετική· όμως το αίσθημά του για τη ζωή του κόσμου ήταν αυστηρό, όχι συναισθηματικό. Η θεμελιώδης διαίσθησή του για το Είναι ήταν διαίσθηση της φωτιάς· σε αυτό συγγένευε με τον Ηράκλειτο.
Είχε εξαιρετικά οξεία και δυνατή αίσθηση του κακού μέσα στη ζωή του κόσμου· γι’ αυτό βλέπει μια πάλη αντιτιθέμενων αρχών, πάλη φωτός και σκότους. Όσον αφορά την αίσθηση της δύναμης του κακού και του αγώνα του Θεού με τον διάβολο, του φωτός με το σκοτάδι, βρίσκεται πολύ κοντά στις πηγές της Μεταρρύθμισης, στην εμπειρία του Λούθηρου. Αντιλαμβάνεται τον Θεό όχι μόνο ως αγάπη, αλλά και ως οργή, θυμό· αισθάνεται μέσα στον Θεό μια οξεία και σκληρή διάσταση. Εδώ τα φυσικά γνωρίσματα δηλώνουν επίσης πνευματικά γνωρίσματα.
Βλέπει μέσα στην ίδια τη Θεότητα μια σκοτεινή φύση, μια άλογη άβυσσο. Ως προς το αίσθημα της ζωής, ο Boehme στέκεται ήδη στο κατώφλι των νεότερων χρόνων· αρχίζει με ρίζες ακόμη μεσαιωνικές, και ο μυστικός ρεαλισμός του είναι καθαρά μεσαιωνικό γνώρισμα· αλλά μέσα του ήδη φλέγεται το αίμα του ανθρώπου της Μεταρρύθμισης και της Αναγέννησης.
Σ’ αυτόν υπάρχει η αναγεννησιακή στροφή προς τη κοσμική ζωή και τη φύση, ενώ η αυτοσυνείδηση του ανθρώπου ανέρχεται σε πολύ υψηλότερο επίπεδο από το μεσαιωνικό. Από την άποψη του δυναμισμού της κοσμοθεωρίας του, του ενδιαφέροντός του για τη γέννηση και εγκαθίδρυση της τάξης, της αίσθησής του για τη σύγκρουση αντιθέτων αρχών και της ιδέας της ελευθερίας που του είναι θεμελιώδης, ο Boehme είναι άνθρωπος των νεότερων χρόνων. Ο κόσμος δεν νοείται πλέον ως αιώνια σταθερή τάξη, ως άκαμπτο ιεραρχικό σύστημα· η ζωή του κόσμου είναι πάλη, εγκαθίδρυση τάξης, μια φλογερή δυναμική διαδικασία.
Αυτό δεν μοιάζει καθόλου με την κοσμοθεωρία του Θωμά Ακινάτη ή του Δάντη. Πολύ βαθύτερα απ’ ό,τι οι άνθρωποι του Μεσαίωνα, ο Boehme συλλογίστηκε το πρόβλημα της προέλευσης του κακού, το πρόβλημα της θεοδικίας. Βασανίστηκε από το ερώτημα πώς ο Θεός μπορούσε να έχει δημιουργήσει τον κόσμο, αφού έβλεπε εκ των προτέρων το κακό και τον πόνο. Μπροστά στο κακό και τον πόνο της ζωής του κόσμου, μπροστά στην οργή και τον θυμό του Πατέρα, αναζήτησε τη σωτηρία στην καρδιά του Υιού, του Ιησού.
Υπήρξε στιγμή που στον Boehme φάνηκε πως ο Θεός είχε αποσυρθεί από τον κακό κόσμο και τότε αναζήτησε τον Θεό κοντά του. Ο Koyré λέει πολύ εύστοχα ότι ο Boehme ξεκίνησε με το μαρτύριο του προβλήματος του κακού, και αναζήτησε πρώτα τη σωτηρία, και έπειτα τη γνώση. Πώς να νοηθεί το κακό απέναντι στην Απολυτότητα της Θεότητας; Πώς να σωθεί κανείς από το κακό και από την οργή, τον θυμό της Θεότητας — που δεν διακρίνεται πλέον στον Υιό, ως Αγάπη; [ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΤΟΥ ΚΑΡΤΕΣΙΟΥ]
Ο Boehme συγγενεύει με τους παλαιούς γνωστικούς στη βασανιστική του αγωνία για το πρόβλημα του κακού· όμως η λύση του είναι ριζικά διαφορετική, χάρη στον ασύγκριτα πιο χριστιανικό χαρακτήρα της. Σε κάθε περίπτωση, ανήκε σ’ εκείνη την ομάδα των βαθιά εκλεκτών ανθρώπων που πονούν για το κακό και τα βάσανα της ζωής του κόσμου.
Ο Boehme ήταν ο πρώτος στην ιστορία της νεότερης σκέψης που διατύπωσε τη διάκριση — η οποία αργότερα θα διαδραματίσει τεράστιο ρόλο στον γερμανικό ιδεαλισμό — ότι τα πάντα μπορούν να αναγνωριστούν μόνο μέσα από το αντίθετό τους:
το φως χωρίς το σκοτάδι, το καλό χωρίς το κακό, το πνεύμα χωρίς την αντίθεση της ύλης δεν μπορούν να κατανοηθούν.[Η ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΚΑΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ]
Χαρακτηριστικό για τον J. Boehme είναι η μεγάλη απλότητα της καρδιάς του, η παιδική καθαρότητα της ψυχής του. Γι’ αυτό, πριν πεθάνει, μπόρεσε να αναφωνήσει: «Nun fahre ich in’s Paradeis» («Τώρα ταξιδεύω στον Παράδεισο»). Δεν ήταν άνθρωπος σπουδαγμένος, ούτε λόγιος, ούτε μορφωμένος, αλλά ένας απλός τεχνίτης, υποδηματοποιός. Ανήκε στον τύπο των σοφών-οραματιστών που προέρχονται από τον λαό. Δεν γνώριζε τον Αριστοτέλη, ούτε τον Ψευδο-Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, ούτε τη μεσαιωνική σχολαστική και μυστική θεολογία. Σ’ αυτόν —όπως και στους περισσότερους χριστιανούς μυστικούς— είναι αδύνατο να διακρίνει κανείς άμεσες επιρροές του νεοπλατωνισμού.
Η πνευματική του τροφή βρισκόταν πρώτα απ’ όλα στη Βίβλο, και πέρα από αυτήν διάβασε Paracelsus, Sebastian Franck (1499-1543), Weigel (1533-1588), Schwenckfeld (1498-1561). Ζούσε μέσα στην ατμόσφαιρα των γερμανικών μυστικο-θεοσοφικών ρευμάτων της εποχής του. Ο Boehme δεν ήταν φιλόσοφος με την ακαδημαϊκή έννοια της λέξης· ήταν πρωτίστως θεόσοφος, οραματιστής και δημιουργός μύθων, αλλά η επίδρασή του στη γερμανική φιλοσοφία υπήρξε τεράστια.
Η σκέψη του δεν εκφραζόταν με υπολογισμένες και σαφείς έννοιες, αλλά με σύμβολα και μύθους. Ήταν πεπεισμένος ότι ο χριστιανισμός είχε διαστρεβλωθεί από τους λογίους και τους θεολόγους, από τους πάπες και τους καρδιναλίους. Κατά την πίστη του ο Boehme ήταν Λουθηρανός και πέθανε αφού έλαβε το ύστατο χρίσμα από έναν πάστορα. Παρ’ όλα αυτά, ο λουθηρανικός κλήρος τον καταδίωξε και του απαγόρευσε να δημοσιεύει τα έργα του — φαινόμενο χαρακτηριστικό για κάθε ομολογία πίστεως. Και όπως συμβαίνει με τους περισσότερους μυστικούς και θεοσοφιστές, ήταν υπεράνω ομολογιών. Είναι δυνατόν να διακρίνει κανείς μέσα του ισχυρά καθολικά στοιχεία, παρά την έντονη εχθρότητά του προς τον παπισμό.
Η προέλευση της γνώσης του Boehme είναι ένα πολύπλοκο ζήτημα. Συνδέεται με τη δυνατότητα μιας προσωπικής γνωστικής αποκάλυψης και φώτισης, μέσω μιας ιδιαίτερης χαρισματικής γνώσης. Σήμερα τείνουν να πιστεύουν ότι ο Boehme ήταν πιο ευρυμαθής απ’ ό,τι παλαιότερα νομίζονταν, ωστόσο δεν μπορεί κανείς να εξηγήσει τη διδασκαλία του με δάνεια και επιρροές — εξήγηση αναξιοπρεπής για έναν τόσο πρωτότυπο και αξιοθαύμαστο στοχαστή.
Ο Eckhardt ήταν λόγιος και βιβλιομαθής· γνώριζε τον Αριστοτέλη, τον Ψευδο-Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, τον Θωμά Ακινάτη, τη μεσαιωνική σχολαστική και τη μυστική θεολογία. Ο Boehme, αντίθετα, ήταν αυτοδίδακτος, με πρωτογενείς διαισθήσεις. Ο ίδιος λέει για τις πηγές της γνώσης του:
«Ich brauche ihrer Art und Weise und ihrer Formeln nicht, weil ich es von ihnen nicht gelernt habe; ich habe einen andern Lehrmeister, und der ist die ganze Natur. Von dieser ganzen Natur mit ihrer instehenden Geburt habe ich meine Philosophie, Astrologie und Theologie studirt und gelernt, und nicht von oder durch Menschen»
(«Δεν χρειάζομαι την τέχνη και τη σοφία τους ούτε τους τύπους τους, γιατί από αυτούς δεν έμαθα τίποτε· έχω άλλον Δάσκαλο, και αυτός είναι ολόκληρη η φύση. Από αυτήν τη φύση, με τη σύμφυτη γέννησή της, σπούδασα και έμαθα τη φιλοσοφία, την αστρολογία και τη θεολογία μου, και όχι από ή μέσω ανθρώπων»).
Εδώ διαφαίνεται το πνεύμα της αναγεννησιακής αντίδρασης ενάντια στους σχολαστικούς και η επαναστροφή προς την ίδια τη φύση. Επιπλέον, ο Boehme πίστευε ότι η γνώση του δεν προερχόταν από τις δικές του ανθρώπινες δυνάμεις, αλλά με τη βοήθεια του Αγίου Πνεύματος:
«In meinen eigenen Kräften bin ich so ein blinder Mensch, als irgend einer ist, und vermag nichts, aber im Geiste Gottes siehet mein eingeborner Geist durch Alles, aber nicht immer beharrlich; sondern wenn der Geist der Liebe Gottes durch meinen Geist durchbricht, alsdann ist die animalische Geburt und die Gottheit ein Wesen, eine Begreiflichkeit und ein Licht»
(«Με τις δικές μου δυνάμεις είμαι τόσο τυφλός άνθρωπος όσο οποιοσδήποτε, και δεν μπορώ τίποτε· αλλά μέσα στο Πνεύμα του Θεού βλέπει το έμφυτο πνεύμα μου τα πάντα — όχι όμως πάντοτε σταθερά· αλλά όταν το Πνεύμα της αγάπης του Θεού διαπερνά το πνεύμα μου, τότε η ζωική γέννηση και η Θεότητα είναι μία ουσία, μία κατανόηση και ένα φως»).[ΦΥΣΙΚΑ ΔΕΝ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ].
Η Sophia (Σοφία) τον βοηθεί να αντιληφθεί το ίδιο το μυστήριο του Θεού. Πιστεύει ότι ο Θεός
«wird dich zum lieben Kinde annehmen und dir ein neu Kleid der edeln Jungfrauen Sophiae anziehen, und einen Siegelring (Mysterii Magni) an deine Hand des Gemüths stecken; und in demselben Kleide (der neuen Wiedergeburt) hast du allein Macht, von der ewigen Geburt Gottes zu reden»
(«θα σε δεχθεί ως αγαπημένο παιδί και θα σε ενδύσει με το νέο ένδυμα της ευγενούς παρθένου Sophia/Σοφίας, και θα φορέσει στο χέρι του νου σου έναν σφραγιδόλιθο (Mysterii Magni)· και μέσα σ’ αυτό το ένδυμα (της νέας αναγέννησης) έχεις μόνο εσύ τη δύναμη να μιλήσεις για την αιώνια γέννηση του Θεού»).
Σε αντίθεση με την πλειονότητα των μυστικών, ο Boehme δεν γράφει για τη δική του ψυχή, ούτε για τη δική του πνευματική πορεία, ούτε για όσα συνέβησαν σ’ αυτόν· γράφει για όσα συνέβησαν με τον Θεό, με τον κόσμο και με τον άνθρωπο. Αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό που διακρίνει τη μυστική θεοσοφία από τη «καθαρή» μυστική εμπειρία. Ο μυστικισμός του Boehme ανήκει στον γνωστικό τύπο· ωστόσο ο Boehme αντιλαμβάνεται τον Θεό και τον κόσμο μέσα από τον άνθρωπο· η γνώση του εκπορεύεται από το υποκείμενο, όχι από το αντικείμενο — παρά την επικράτηση στη σκέψη του της φυσιοφιλοσοφίας και της κοσμολογίας.
Ο ορατός κόσμος είναι αντανάκλαση του αόρατου κόσμου:
«Und die sichtbare Welt ist eine Offenbarung der innern geistlichen Welt, aus dem ewigen Lichte und aus der ewigen Finsterniss, aus dem geistlichen Gewirke; und ist ein Gegenwurf der Ewigkeit, mit dem sich die Ewigkeit hat sichtbar gemacht»
(«Και ο ορατός κόσμος είναι αποκάλυψη του εσωτερικού πνευματικού κόσμου, από το αιώνιο φως και από το αιώνιο σκότος, από το πνευματικό έργο· και είναι η αντιπαράθεση της αιωνιότητας, με την οποία η αιωνιότητα έγινε ορατή»).
Ο ουρανός αποκαλύπτεται μέσα στον άνθρωπο:
«Ich bin auch nicht in den Himmel gestiegen und habe alle Werke und Geschöpfe Gottes gesehen, sondern derselbe Himmel ist in meinem Geiste offenbaret, dass ich im Geist erkenne die Werke und Geschöpfe Gottes»
(«Δεν ανέβηκα στον ουρανό για να δω όλα τα έργα και τα δημιουργήματα του Θεού, αλλά ο ίδιος ο ουρανός έχει αποκαλυφθεί μέσα στο πνεύμα μου, ώστε εν πνεύματι να αναγνωρίζω τα έργα και τα δημιουργήματα του Θεού»).
Για τον Boehme, τα φυσικά στοιχεία είναι ουσιαστικά τα ίδια με τα στοιχεία της ψυχής· βλέπει μέσα στη φύση αυτό που υπάρχει και στο πνεύμα. Ο άνθρωπος είναι μικροθεός και μικρόκοσμος. Ο ουρανός και η κόλαση βρίσκονται μέσα στην ψυχή του ανθρώπου· και μόνον από εκεί είναι δυνατή η γνώση του Θεού και του κόσμου. Ο αόρατος πνευματικός κόσμος είναι το θεμέλιο του ορατού υλικού κόσμου· και τον Θεό μπορεί κανείς να τον βρει μόνο στα βάθη της καρδιάς του.
Η θεία Σοφία δεν πρέπει να αναζητείται στα πανεπιστήμια και στα βιβλία. Η κοσμοθεωρία του Boehme είναι συμβολική· ολόκληρος ο ορατός κόσμος είναι σύμβολο του εσωτερικού κόσμου:
«Die ganze äußere sichtbare Welt mit all ihrem Wesen ist eine Bezeichnung oder Figur der inneren geistlichen Welt; alles was im Inneren ist, und wie es in der Wirkung ist, also hat’s auch seinen Charakter äußerlich»
(«Ολόκληρος ο εξωτερικός ορατός κόσμος, με όλη του την ουσία, είναι σημείο ή μορφή του εσωτερικού πνευματικού κόσμου· ό,τι υπάρχει μέσα και όπως ενεργεί μέσα, έτσι έχει και τον χαρακτήρα του εξωτερικά»).
Τα φυσικά χαρακτηριστικά δηλώνουν τα πνευματικά. Ο πρόλογος του μεγαλύτερου έργου του Boehme, του Mysterium magnum, αρχίζει με τη δήλωση ότι ο ορατός κόσμος είναι σύμβολο του αόρατου πνευματικού κόσμου:
«Denn die sichtbaren empfindlichen Dinge sind ein Wesen des Unsichtbaren; von dem Unsichtlichen, Unbegreiflichen ist kommen das Sichtbare, Begreifliche»
(«Διότι τα ορατά και αισθητά πράγματα είναι ουσία του αόρατου· από το αόρατο και ασύλληπτο προήλθαν τα ορατά και καταληπτά»).
Ο κόσμος είναι σύμβολο του Θεού:
«Diese Welt ist ein Gleichnis nach Gottes Wesen, und ist Gott in einem irdischen Gleichnis offenbar»
(«Αυτός ο κόσμος είναι ομοίωμα κατά την ουσία του Θεού, και ο Θεός φανερώνεται μέσα στο γήινο αυτό ομοίωμα»).
Η γνώση του Θεού είναι γέννηση του Θεού μέσα στην ψυχή· και τέτοια γνώση είναι δυνατή μόνο μέσω του φωτισμού της ψυχής από το Πνεύμα του Θεού. Ο Boehme κατανοεί καθαρά τα όρια της ανθρώπινης γνώσης και μιλά για την ανοησία της απλής ανθρώπινης σοφίας· ωστόσο, μαζί με αυτό, έχει μια εξαιρετικά υψηλή αντίληψη για τη γνωστική γνώση. Η γνωστική γνώση του Θεού είναι καθήκον του ανθρώπου, και γι’ αυτό δημιουργήθηκε.
Ο Boehme είναι συμβολιστής, αλλά δεν είναι ιδεαλιστής με την έννοια του γερμανικού ιδεαλισμού του 19ου αιώνα· είναι ρεαλιστής. Δεν έχασε τη ζωντανή σχέση με το πραγματικό Είναι· δεν παγιδεύτηκε σε έναν αφηρημένο κόσμο που γεννήθηκε από τη σκέψη, σε έναν κόσμο υποκειμενικών εμπειριών. Ο στοχασμός του είναι ρεαλιστικο-συμβολικός· η γνωστική γνώση του πνευματικού κόσμου ήταν γι’ αυτόν διαμονή μέσα στον ίδιο τον πνευματικό κόσμο· ήταν η ίδια η ζωή μέσα του. Το Είναι δεν μετατρέπεται σε αντικείμενο απέναντι στο υποκείμενο· η γνώση πραγματοποιείται μέσα στο ίδιο το Είναι — είναι γεγονός που λαμβάνει χώρα μέσα στο Είναι.
Η γνώση (gnosis) του Boehme ήταν βιωματική και προερχόμενη από τη ζωή· γεννήθηκε από το μαρτύριο της αγωνίας για τη μοίρα του ανθρώπου και του κόσμου. Ο Boehme είχε ψυχή παιδικά αγνή, καλή και συμπονετική· όμως το αίσθημά του για τη ζωή του κόσμου ήταν αυστηρό, όχι συναισθηματικό. Η θεμελιώδης διαίσθησή του για το Είναι ήταν διαίσθηση της φωτιάς· σε αυτό συγγένευε με τον Ηράκλειτο.
Είχε εξαιρετικά οξεία και δυνατή αίσθηση του κακού μέσα στη ζωή του κόσμου· γι’ αυτό βλέπει μια πάλη αντιτιθέμενων αρχών, πάλη φωτός και σκότους. Όσον αφορά την αίσθηση της δύναμης του κακού και του αγώνα του Θεού με τον διάβολο, του φωτός με το σκοτάδι, βρίσκεται πολύ κοντά στις πηγές της Μεταρρύθμισης, στην εμπειρία του Λούθηρου. Αντιλαμβάνεται τον Θεό όχι μόνο ως αγάπη, αλλά και ως οργή, θυμό· αισθάνεται μέσα στον Θεό μια οξεία και σκληρή διάσταση. Εδώ τα φυσικά γνωρίσματα δηλώνουν επίσης πνευματικά γνωρίσματα.
Βλέπει μέσα στην ίδια τη Θεότητα μια σκοτεινή φύση, μια άλογη άβυσσο. Ως προς το αίσθημα της ζωής, ο Boehme στέκεται ήδη στο κατώφλι των νεότερων χρόνων· αρχίζει με ρίζες ακόμη μεσαιωνικές, και ο μυστικός ρεαλισμός του είναι καθαρά μεσαιωνικό γνώρισμα· αλλά μέσα του ήδη φλέγεται το αίμα του ανθρώπου της Μεταρρύθμισης και της Αναγέννησης.
Σ’ αυτόν υπάρχει η αναγεννησιακή στροφή προς τη κοσμική ζωή και τη φύση, ενώ η αυτοσυνείδηση του ανθρώπου ανέρχεται σε πολύ υψηλότερο επίπεδο από το μεσαιωνικό. Από την άποψη του δυναμισμού της κοσμοθεωρίας του, του ενδιαφέροντός του για τη γέννηση και εγκαθίδρυση της τάξης, της αίσθησής του για τη σύγκρουση αντιθέτων αρχών και της ιδέας της ελευθερίας που του είναι θεμελιώδης, ο Boehme είναι άνθρωπος των νεότερων χρόνων. Ο κόσμος δεν νοείται πλέον ως αιώνια σταθερή τάξη, ως άκαμπτο ιεραρχικό σύστημα· η ζωή του κόσμου είναι πάλη, εγκαθίδρυση τάξης, μια φλογερή δυναμική διαδικασία.
Αυτό δεν μοιάζει καθόλου με την κοσμοθεωρία του Θωμά Ακινάτη ή του Δάντη. Πολύ βαθύτερα απ’ ό,τι οι άνθρωποι του Μεσαίωνα, ο Boehme συλλογίστηκε το πρόβλημα της προέλευσης του κακού, το πρόβλημα της θεοδικίας. Βασανίστηκε από το ερώτημα πώς ο Θεός μπορούσε να έχει δημιουργήσει τον κόσμο, αφού έβλεπε εκ των προτέρων το κακό και τον πόνο. Μπροστά στο κακό και τον πόνο της ζωής του κόσμου, μπροστά στην οργή και τον θυμό του Πατέρα, αναζήτησε τη σωτηρία στην καρδιά του Υιού, του Ιησού.
Υπήρξε στιγμή που στον Boehme φάνηκε πως ο Θεός είχε αποσυρθεί από τον κακό κόσμο και τότε αναζήτησε τον Θεό κοντά του. Ο Koyré λέει πολύ εύστοχα ότι ο Boehme ξεκίνησε με το μαρτύριο του προβλήματος του κακού, και αναζήτησε πρώτα τη σωτηρία, και έπειτα τη γνώση. Πώς να νοηθεί το κακό απέναντι στην Απολυτότητα της Θεότητας; Πώς να σωθεί κανείς από το κακό και από την οργή, τον θυμό της Θεότητας — που δεν διακρίνεται πλέον στον Υιό, ως Αγάπη; [ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΤΟΥ ΚΑΡΤΕΣΙΟΥ]
Ο Boehme συγγενεύει με τους παλαιούς γνωστικούς στη βασανιστική του αγωνία για το πρόβλημα του κακού· όμως η λύση του είναι ριζικά διαφορετική, χάρη στον ασύγκριτα πιο χριστιανικό χαρακτήρα της. Σε κάθε περίπτωση, ανήκε σ’ εκείνη την ομάδα των βαθιά εκλεκτών ανθρώπων που πονούν για το κακό και τα βάσανα της ζωής του κόσμου.
Ο Boehme ήταν ο πρώτος στην ιστορία της νεότερης σκέψης που διατύπωσε τη διάκριση — η οποία αργότερα θα διαδραματίσει τεράστιο ρόλο στον γερμανικό ιδεαλισμό — ότι τα πάντα μπορούν να αναγνωριστούν μόνο μέσα από το αντίθετό τους:
το φως χωρίς το σκοτάδι, το καλό χωρίς το κακό, το πνεύμα χωρίς την αντίθεση της ύλης δεν μπορούν να κατανοηθούν.[Η ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΚΑΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ]
Συνεχίζεται
ΤΙ ΝΑ ΠΟΥΜΕ! ΜΕ ΟΠΟΙΟΝ ΔΑΣΚΑΛΟ ΚΑΘΙΣΕΙΣ ΤΕΤΟΙΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΘΑ ΜΑΘΕΙΣ.
ΓΙΑΤΙ ΟΜΩΣ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΦΩΝΑΣΚΟΥΝ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ; ΑΣ ΠΕΡΙΜΕΝΟΥΝ ΤΗΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ
