Ο ΑΓΙΟΣ ΣΙΛΟΥΑΝΟΣ Ο ΑΘΩΝΙΤΗΣ (1866-1938) 6

Ο ΑΓΙΟΣ ΣΙΛΟΥΑΝΟΣ Ο ΑΘΩΝΙΤΗΣ (1866-1938) 6

ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΟΥ ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ

Μετάφρασις ἐκ τοῦ ρωσικοῦ ὑπὸ τοῦ ἰδίου τοῦ συγγραφέως καὶ τοῦ Ἱερομ. Ζαχαρίου

Συνέχεια από 1. Σεπτεμβρίου 2026

Β΄

ΜΟΝΑΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ (συνέχεια)

Από τους Βίους των Αγίων, από τα ασκητικά συγγράμματα των Πατέρων, από τις συνομιλίες με πνευματικούς και με άλλους σύγχρονούς του ασκητές του Αγίου Όρους, ο νεαρός μοναχός διδασκόταν βαθμιαία μια τελειότερη ασκητική πράξη, ενώ συγχρόνως βρισκόταν σε έναν αγώνα που σε πολλούς θα φαινόταν εντελώς αδύνατος.

Ο ύπνος του, όπως και προηγουμένως, εξακολουθούσε να είναι διακεκομμένος, σε διαστήματα δεκαπέντε έως είκοσι λεπτών, συνολικά περίπου από μιάμιση έως δύο ώρες το εικοσιτετράωρο. Δεν ξάπλωνε σε κρεβάτι, αλλά κοιμόταν καθισμένος σε ένα σκαμνί. Την ημέρα κοπίαζε ως εργάτης· καρτερούσε στην εργασία της εσωτερικής υπακοής, δηλαδή στην αποκοπή του δικού του θελήματος· διδασκόταν, όσο ήταν δυνατόν, την πλήρη παράδοση του εαυτού του στο θέλημα του Θεού· εγκρατευόταν στην τροφή, στις συνομιλίες, στις κινήσεις· προσευχόταν για πολλή ώρα με τη νοερά εργασία της ευχής του Ιησού, έργο εξαιρετικά δύσκολο, που κυριολεκτικά συντρίβει όλες τις ανθρώπινες δυνάμεις.

Και όμως, παρά την άσκησή του, το φως της χάριτος πολλές φορές τον εγκατέλειπε και πλήθη δαιμόνων τον περικύκλωναν κατά τη νύχτα.

Η εναλλαγή των καταστάσεων —άλλοτε επισκέψεις της χάριτος και άλλοτε εγκατάλειψη και δαιμονικές προσβολές— δεν έμενε άκαρπη. Ακριβώς εξαιτίας αυτής της εναλλαγής, η ψυχή του μοναχού Σιλουανού βρισκόταν σε συνεχή εσωτερική μέριμνα, επαγρύπνηση και ένθερμη αναζήτηση διεξόδου.

Η αδιάλειπτη προσευχή και η νοερά νήψη, την οποία διδάχθηκε με την ιδιαίτερη υπομονή και ανδρεία που τον χαρακτήριζαν, άνοιξαν μπροστά του νέους ορίζοντες πνευματικής γνώσης και του έδωσαν νέα όπλα για τον αγώνα εναντίον των παθών.

Ο νους του όλο και συχνότερα έβρισκε μέσα στην καρδιά εκείνο «το σημείο της προσοχής», το οποίο του έδινε τη δυνατότητα να παρακολουθεί όσα συνέβαιναν στον εσωτερικό κόσμο της ψυχής. Η σύγκριση των καταστάσεων και των βιωμάτων του τον οδηγούσε σε καθαρότερη αντίληψη όσων τελούνταν μέσα του. Άρχισε να γεννιέται η αληθινή πνευματική γνώση.

Αποκτούσε τη διάκριση του τρόπου με τον οποίο πλησιάζουν αθόρυβα οι λογισμοί των διαφόρων παθών και του τρόπου με τον οποίο ενεργεί η χάρη. Ο Σιλουανός εισερχόταν πλέον στη ζωή του συνετού ασκητή και συνειδητοποιούσε ότι το κύριο νόημα της άσκησης συνίσταται στην απόκτηση της χάριτος.

Έτσι, το ερώτημα πώς ενεργεί η χάρη, πώς διαφυλάσσεται από τον άνθρωπο —ο οποίος είδε το φως του άναρχου Είναι, γεύθηκε το πλήρωμα της χαράς και την ανέκφραστη γλυκύτητα της αγάπης του Θεού— και γιατί και για ποιον σκοπό η χάρη εγκαταλείπει την ψυχή, έγινε ένα από τα βασικά και κεφαλαιώδη μελήματα της ζωής του.

Στον αγώνα για τη διαφύλαξη της χάριτος ο μοναχός Σιλουανός έφτασε σε μέτρα που σε ανθρώπους άλλου τύπου θα φαίνονταν υπερβολικά σκληρά και ίσως θα μπορούσαν ακόμη να γεννήσουν τη σκέψη ότι μια τέτοια ασπλαχνία προς τον εαυτό του αποτελεί διαστροφή του Χριστιανισμού. Αυτό βέβαια δεν είναι σωστό.

Μια ψυχή που γνώρισε τον Θεό, υψώθηκε στη θεωρία του κόσμου του αιώνιου φωτός και κατόπιν έχασε αυτή τη χάρη, βρίσκεται σε μια κατάσταση την οποία όποιος δεν τη γνώρισε στον ίδιο βαθμό δεν μπορεί καθόλου να φανταστεί. Το μαρτύριο και η οδύνη αυτής της ψυχής είναι άφατα· αισθάνεται έναν ιδιαίτερο μεταφυσικό πόνο.

Για τον άνθρωπο που βίωσε την απερίγραπτη γλυκύτητα της αγάπης του Θεού, τίποτε πλέον δεν μένει σε αυτόν τον κόσμο ικανό να τον γοητεύσει ή να τον πλανήσει. Από μια άποψη, η επίγεια ζωή γίνεται γι’ αυτόν καταθλιπτικό φορτίο, και με κλάμα ζητά πάλι εκείνη τη ζωή την οποία πριν από λίγο είχε αγγίξει.

Ένας άνδρας που έχασε τη γυναίκα του, μια ύπαρξη που αγαπούσε θερμά και βαθιά, ή μια μητέρα που στερήθηκε τον μονογενή και αγαπημένο γιο της, μόνο εν μέρει μπορούν να συλλάβουν την οδύνη εκείνου που έχασε τη χάρη· γιατί η αγάπη του Θεού, ως προς τη δύναμη, την αξία και τη γλυκύτητά της, το ασύγκριτο κάλλος και την εξουσία της, υπερβαίνει απείρως κάθε άλλη ανθρώπινη αγάπη.

Γι’ αυτό ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος λέει για εκείνους που έχασαν τη χάρη ότι η βάσανός τους υπερβαίνει τα βάσανα των καταδικασμένων σε θάνατο και το πένθος τους το πένθος εκείνων που θρηνούν «ἐπὶ νεκρούς».

Το μέγεθος της απώλειας και οι οδύνες που συνδέονται με αυτήν ωθούν σε μεγάλους αγώνες. Αναλογιστείτε το μαρτύριο της αγωνιζόμενης ψυχής, η οποία φτάνει μέχρι την εξάντληση των δυνάμεών της και όμως δεν κατορθώνει να επιτύχει αυτό που ποθεί. Η χάρη μόνο κατά καιρούς και για λίγο μαρτυρεί την εγγύτητά της και ύστερα πάλι απομακρύνεται.

Η ψυχή υποφέρει βαριά από το σκοτάδι της θείας εγκατάλειψης· ο νους, παρά τον δύσκολο άθλο της αδιάλειπτης εσωτερικής προσευχής, σκοτίζεται και βλέπει δαίμονες. Τις νύχτες συχνά έρχονται και ενοχλούν τον μοναχό, προσπαθώντας να τον αποσπάσουν από την προσευχή ή τουλάχιστον να μην τον αφήσουν να προσεύχεται καθαρά.

Πολλά πράγματα παραμένουν ασαφή· από τα πολλά οδυνηρά παθήματα της καρδιάς ο μοναχός θρηνεί, η ψυχή αναζητεί με πόνο τον Θεό, αλλά γύρω της δεν βρίσκει τίποτε άλλο παρά μόνο σκοτεινούς, αναιδείς, χυδαίους, κακούς και αποκρουστικούς δαίμονες.

«Σὺ δέ, Κύριε, ἕως πότε... ἵνα τί με ἐγκατέλιπες»;

Η μεγάλη και ασύγκριτη πείρα των Πατέρων μας, από γενεά σε γενεά, έδειξε ότι σχετικά πολλοί αξιώθηκαν επισκέψεων της χάριτος στην αρχή της στροφής τους προς τον Θεό, αλλά μόνο λίγοι υπέμειναν εκείνον τον αγώνα που είναι απολύτως απαραίτητος, ώστε ο ασκητής να επανακτήσει πλέον εν επιγνώσει τη χάρη της οποίας είχε αξιωθεί.

Ανάμεσα σε αυτούς τους λίγους πρέπει να καταταχθεί και ο Σιλουανός. Οι λέξεις δεν μπορούν να αποδώσουν την αγωνία ούτε μιας μόνο νύχτας του αγώνα μιας ψυχής εγκαταλειμμένης από τη χάρη, ενώ εκείνος πέρασε ολόκληρα χρόνια μέσα σε αυτόν.

Θυμόμαστε ότι ο Γέροντας, ο οποίος γενικά δεν αγαπούσε να μιλά για τον εαυτό του, είπε:

«Αν ο Κύριος δεν μου είχε δώσει από την αρχή να γνωρίσω το άμετρο της αγάπης Του προς τον άνθρωπο, δεν θα μπορούσα να υπομείνω ούτε μία τέτοια νύχτα· και όμως πέρασα πλήθος από αυτές».

Δεκαπέντε χρόνια είχαν περάσει από την ημέρα της εμφάνισης του Κυρίου σε αυτόν. Και να, σε μία από εκείνες τις μαρτυρικές νυχτερινές μάχες με τους δαίμονες, όταν, παρά τις προσπάθειές του, δεν μπορούσε να προσευχηθεί καθαρά, ο Σιλουανός σηκώθηκε από το σκαμνί για να κάνει μετάνοιες· αλλά είδε μπροστά του μια γιγαντιαία μορφή δαίμονα, που στεκόταν μπροστά στην εικόνα και περίμενε να δεχθεί ο ίδιος την προσκύνηση. Το κελλί ήταν γεμάτο δαιμόνια. Ο Σιλουανός κάθισε πάλι στο σκαμνί και, σκύβοντας το κεφάλι, με οδύνη καρδιάς είπε την προσευχή:

«Κύριε, βλέπεις ότι θέλω να προσευχηθώ με καθαρό νου, αλλά οι δαίμονες δεν με αφήνουν. Δίδαξέ με τι πρέπει να κάνω για να μη με ενοχλούν».

Και άκουσε μέσα στην ψυχή του την απάντηση:

«Οἱ ὑπερήφανοι πάντοτε οὕτως ὑποφέρουν ἐκ τῶν δαιμόνων».

«Κύριε, δίδαξέ με τι πρέπει να κάνω, για να ταπεινωθεί η ψυχή μου», λέει ο Σιλουανός.

Και πάλι ήρθε από τον Θεό η απάντηση μέσα στην καρδιά του:

«Κράτει τὸν νοῦν σου εἰς τὸν ἄδην, καὶ μὴ ἀπελπίζου».

Αυτή η σύντομη συνομιλία με τον Θεό μέσα στην προσευχή υπήρξε ένα νέο και εξαιρετικά σημαντικό γεγονός στη ζωή του Σιλουανού.

Το μέσο ήταν ασυνήθιστο, ακατάληπτο και, φαινομενικά, σκληρό· εκείνος όμως το δέχθηκε με χαρά και ευγνωμοσύνη. Η καρδιά του αισθάνθηκε ότι ο Κύριος τον ελεούσε και ότι ο Ίδιος τον χειραγωγούσε.

Το να κρατά τον εαυτό του στον άδη δεν ήταν για τον Σιλουανό κάτι νέο. Πριν από την εμφάνιση του Κυρίου σε αυτόν, είχε ήδη παραμείνει εκεί. Το καινούργιο στη θεία υπόδειξη ήταν το «καὶ μὴ ἀπελπίζου».

Προηγουμένως είχε φτάσει μέχρι το σημείο της απελπισίας. Τώρα, πάλι, ύστερα από πολλά χρόνια βαριού αγώνα και συχνών εγκαταλείψεων, είχε βιώσει ώρες που, αν δεν ήταν ακριβώς απελπισία, πάντως πλησίαζαν πολύ σε αυτήν. Η μνήμη του Κυρίου που είχε δει τον φύλαγε από την έσχατη απόγνωση, αλλά τα παθήματα από την απώλεια της χάριτος παρέμεναν εξίσου οδυνηρά.

Στην πραγματικότητα, αυτό που ζούσε ήταν επίσης μια μορφή απελπισίας, αλλά διαφορετική από την πρώτη. Κατά τη διάρκεια τόσων ετών, παρά τους μόχθους που έφταναν μέχρι τα έσχατα όρια των δυνάμεών του, δεν είχε κατορθώσει να πετύχει αυτό που ποθούσε· και γι’ αυτό είχε χάσει την ελπίδα ότι θα το πετύχαινε ποτέ.

Όταν, ύστερα από επίπονο αγώνα στην προσευχή, σηκώθηκε από το σκαμνί για να κάνει μετάνοιες στον Θεό και είδε μπροστά του έναν δαίμονα να περιμένει να δεχθεί λατρεία, τότε η ψυχή του πόνεσε βαθιά. Και να, ο Ίδιος ο Κύριος τού έδειξε την οδό προς την καθαρή προσευχή.

Αναγνωρίζουμε ότι κάθε απόπειρα να διατυπωθεί με λόγια ένα βαθύ πνευματικό γεγονός είναι ανεπαρκής. Επειδή όμως δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι καλύτερο, καταφεύγουμε σε ό,τι μας είναι προσιτό.

Σε τι λοιπόν συνίσταται η ουσία της υπόδειξης του Θεού προς τον πατέρα Σιλουανό;

Στο ότι από τότε αποκαλύφθηκε στην ψυχή του —και όχι αφηρημένα ή διανοητικά, αλλά υπαρξιακά— ότι ρίζα όλων των αμαρτιών και σπόρος του θανάτου είναι η υπερηφάνεια· ότι ο Θεός είναι ταπείνωση.

Γνώρισε ότι εκείνη η ανέκφραστα γλυκιά και μεγάλη ταπείνωση του Χριστού, την οποία είχε βιώσει κατά τη στιγμή της Εμφάνισης, είναι αναφαίρετο ιδίωμα της Θείας αγάπης, του Θείου Είναι.

Γι’ αυτό, όποιος επιθυμεί να ενωθεί με τον Θεό πρέπει να ενδυθεί την ταπείνωση. Από τότε γνώρισε αληθινά ότι ολόκληρος ο αγώνας πρέπει να κατευθύνεται προς την απόκτηση της ταπείνωσης.

Τώρα η ψυχή του Σιλουανού πανηγυρίζει, πανηγυρίζει με έναν εντελώς ιδιαίτερο τρόπο, άγνωστο στους υιούς του αιώνα τούτου. Του δόθηκε να γνωρίσει το μεγάλο μυστήριο του Είναι, να το γνωρίσει οντολογικά.

Ω, πόσο ελεήμων είναι ο Κύριος! Αποκαλύπτει τα θεία μυστήρια στον ταπεινό δούλο Του και τον διδάσκει τις οδούς της αιώνιας ζωής! Από τώρα και στο εξής ο Σιλουανός, με όλες τις δυνάμεις της ψυχής του, θα βαδίζει την οδό που ο Ίδιος ο Θεός τού υπέδειξε.

Συνεχίζεται

Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΚΑΙ Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ 9 MALACHI MARTIN

Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΚΑΙ Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ 9

MALACHI MARTIN 

G.P. Putnam's Sons, New York 1981

Συνέχεια από 27. Αυγούστου 2026

Η ΝΕΑ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ

Η προβολή της μεγάλης αξίωσης (συνέχεια)

Την εποχή του Λέοντος, ο Χριστιανισμός μόλις είχε αρχίσει να εδραιώνεται σε ολόκληρη την Ευρώπη ως τρόπος ζωής. Ακτινοβολώντας από την Ιταλία, είχε απλώσει μακριές γραμμές επικοινωνίας σε όλη τη Γαλατία, το Βέλγιο, την Αγγλία, την Ιρλανδία, τη Γερμανία, την Ισπανία και την Ανατολική Ευρώπη. Μέσα σε τριακόσια χρόνια θα κυριαρχούσε σε ολόκληρη την ήπειρο. Υπό την καθοδήγηση του Χριστιανισμού, η Ευρώπη του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, με όλα τα σφάλματα και τα επιτεύγματά της, εξελίχθηκε στη σύγχρονη Ευρώπη. Όλα αυτά θα ήταν αδύνατα, αν η ουννική αυτοκρατορία είχε κατακλύσει την Ευρώπη. Το γεγονός ότι αυτό δεν συνέβη οφείλεται στον Λέοντα.

Η συνομιλία του Λέοντος με τον Αττίλα διαρκεί μόνο λίγα λεπτά. Μήπως ο δεισιδαίμων Αττίλας φοβήθηκε τον ιερέα στο πρόσωπο του Λέοντος; Μήπως φοβήθηκε τον τοτεμικό συμβολισμό του ονόματός του —«λέων»—; Μήπως είχε ήδη αποφασίσει να υποχωρήσει εξαιτίας της πείνας, των ασθενειών και της δυσαρέσκειας στις τάξεις του στρατού του; Μήπως ο Λέων τον απείλησε με τις τιμωρίες του Ουρανού και της Κολάσεως; Δεν γνωρίζουμε. Γνωρίζουμε μόνο ότι ξαφνικά ο Αττίλας στρέφει το άλογό του, διασχίζει ξανά τον ποταμό και εισέρχεται καλπάζοντας στο στρατόπεδό του, φωνάζοντας βραχνές διαταγές. Οι σκηνές κατεβαίνουν και διπλώνονται. Οι άμαξες ζεύονται. Οι σειρές των δεμένων αλόγων αδειάζουν. Καθώς πλησιάζει η νύχτα, ο κρότος από τις οπλές αρχίζει να σβήνει. Το πρωί το στρατόπεδο των Ούννων είναι έρημο.

Ο Χριστιανισμός υπόσχεται στους ανθρώπους ελπίδα και ζωή· επάνω σε αυτή τη βάση αξιώνει να κυριαρχήσει σε ολόκληρη τη ζωή του ανθρώπου. Εκείνη την ημέρα, στις όχθες του Πάδου, επιβεβαίωσε την ελπίδα και διέσωσε τη ζωή. Θα συνέχιζε να ασκεί αυτή την αξίωσή του για περισσότερο από μία χιλιετία.

Όλα τα τεκμήρια που διαθέτουμε μας λένε ότι ο Αττίλας ήταν ένας ανελέητος, εγωκεντρικός, αδάμαστος, ισχυρογνώμων, φιλόδοξος και πανούργος βάρβαρος, απέναντι στον οποίο οι συνηθισμένες εκκλήσεις για οίκτο ή λογική δεν θα είχαν απολύτως κανένα αποτέλεσμα. Ο Λέων δεν έγραψε ποτέ τι είπε στον Ούννο. Κανείς όμως δεν μπορεί να αμφιβάλλει ότι η απόφαση που έλαβε ο Αττίλας στον Πάδο οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην πίστη του Λέοντος στην αποστολή του και στην ικανότητά του να μεταδώσει αυτή την πίστη στον Αττίλα. Μέχρι την εποχή του Λέοντος, ο Χριστιανισμός κατοικούσε στη σκιά της αυτοκρατορίας. Η βασιλεία του «δεν ήταν από αυτόν τον κόσμο». Μόλις λίγο περισσότερο από εκατό χρόνια προηγουμένως είχε απελευθερωθεί από τις κατακόμβες.

Ο Λέων έβλεπε ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία σε δύο επίπεδα. Όσα συνέβαιναν στον ορατό κόσμο δεν ήταν παρά αντανάκλαση του αόρατου και υπερφυσικού κόσμου του πνεύματος, από τον οποίο η σωτηρία και η ευημερία έφθαναν στους ανθρώπους μέσω της Εκκλησίας του Χριστού. Κατέστησε απολύτως σαφή αυτή τη διπλή θεώρηση της ιστορίας στα κηρύγματα που εκφώνησε προς τον λαό της Ρώμης, αφού οι Βάνδαλοι είχαν έρθει για να λεηλατήσουν, αλλά, χάρη στη δική του πειθώ, λυπήθηκαν τους κατοίκους και την πόλη της Ρώμης στο σύνολό της, το 455. Αυτό συνέβη τρία χρόνια μετά την κοσμοϊστορική συνάντησή του με τον Αττίλα:

«Ποιος την απελευθέρωσε [τη Ρώμη], ποιος τη διαφύλαξε από τη σφαγή;…… Αποδώστε την απελευθέρωσή μας όχι, όπως κάνουν οι άθεοι, στην επίδραση των άστρων, αλλά στην ανέκφραστη ευσπλαχνία του Παντοδύναμου, ο οποίος κατεύνασε τη μανία των βαρβάρων…… Η δόξα του Πέτρου και του Παύλου είναι τόσο μεγάλη, ώστε εσείς έχετε γίνει λαός άγιος, λαός εκλεκτός, έθνος ιερατικό και βασιλικό· και χάρη στην παρουσία της Αγίας Έδρας του μακαρίου Πέτρου έχετε γίνει κύριοι του κόσμου και μπορείτε, μέσω της αγίας θρησκείας, να επεκτείνετε την κυριαρχία σας περισσότερο απ’ όσο με την επίγεια δύναμη».

Ο Λέων ήταν ο πρώτος ηγέτης του δυτικού Χριστιανισμού που παρουσίασε τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του ως μια συνολική εξήγηση του ανθρώπου και του περιβάλλοντός του. Πενήντα χρόνια νωρίτερα, ο Αυγουστίνος είχε διαιρέσει αυτόν τον κόσμο σε «δύο πολιτείες»: την Πολιτεία του Θεού και την Πολιτεία του Μαμωνά. Σύμφωνα με τον Αυγουστίνο, η συμφιλίωση μεταξύ των δύο ήταν αδύνατη. Τώρα ο Λέων διακήρυττε απερίφραστα ότι η εξουσία του Χριστιανισμού εκτεινόταν και στους δύο κόσμους.

Αντιμετωπίζοντας τον Αττίλα με αυτή τη διακήρυξη —όπως φαίνεται πιθανό ότι έκανε— ή απλώς και μόνο με το να σταθεί απέναντί του, ο Λέων διακινδύνευσε την ίδια του τη ζωή και την επιβίωση του Χριστιανισμού, προκειμένου να προβάλει τη μεγάλη αξίωση του Χριστιανισμού. Αν είχε αποτύχει, ο Χριστιανισμός ίσως να μην είχε ανεβεί ποτέ στον κενό θρόνο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Επειδή ήταν πρόθυμος να πεθάνει, επέζησε· και ο Χριστιανισμός επέζησε, για να διαμορφώσει την Ευρώπη για περισσότερο από χίλια χρόνια.

Όταν ο Λέων Α΄ έγινε πάπας, ο αυξανόμενος διαχωρισμός ανάμεσα στην Ανατολική Ορθοδοξία —υπό τους πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας, Ιεροσολύμων και Κύπρου— και στη Ρωμαϊκή Εκκλησία υπό τους πάπες είχε καταστεί εμφανής και προβληματικός. Ελάχιστοι στη Δύση μπορούσαν να μιλήσουν ή να διαβάσουν ελληνικά. Ακόμη λιγότεροι στην Ανατολή μπορούσαν να διαβάσουν ή να μιλήσουν λατινικά. Οι Ρωμαίοι —οι Λατίνοι— νήστευαν τα Σάββατα· οι Ανατολικοί το θεωρούσαν παράξενο και λανθασμένο. Οι Λατίνοι πίστευαν ότι κατά την τέλεση του ιερού μυστηρίου του Χριστιανισμού, της Λειτουργίας, μπορούσε να χρησιμοποιείται μόνο άζυμος άρτος. Οι Ανατολικοί πίστευαν ότι μπορούσε και έπρεπε να χρησιμοποιείται ένζυμος άρτος. Υπήρχαν και άλλες διαφορές.

Ο Λέων χάραξε μια ακόμη εντονότερη διαχωριστική γραμμή στη διαφωνία του με τους Ανατολικούς. Το 449 δημοσίευσε τον Τόμο του, ένα κείμενο που εξέθετε τις θεμελιώδεις πεποιθήσεις του Χριστιανισμού. Έγινε αποδεκτός παντού, στην Ανατολή και στη Δύση. Πρέπει όμως να σημειωθεί μία διαφορά. Οι δυτικές Εκκλησίες τον αποδέχθηκαν απλώς επειδή τον είχε διακηρύξει ο Λέων, ο πανίσχυρος ηγέτης τους. Οι Ανατολικοί τον αποδέχθηκαν απλώς επειδή, όπως έγραψε σε απάντησή του ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ο Λέων επαναλάμβανε όσα ανέκαθεν δίδασκαν τα πέντε ανατολικά Πατριαρχεία. Το σημείο αυτό δεν διέφυγε από τον Λέοντα· και όταν η Σύνοδος της Χαλκηδόνας, το 451, επιβεβαίωσε εκ νέου ότι ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήταν δεύτερος ως προς την τιμή, μετά μόνο από τον πάπα της Ρώμης, ο Λέων απάντησε αμέσως ότι ο επίσκοπος Ρώμης δεν ήταν απλώς πρώτος ως προς την τιμή, αλλά πρώτος ως προς την εξουσία και την ορθοδοξία. Κάθε επίσκοπος και κάθε πατριάρχης ερχόταν δεύτερος μετά τον επίσκοπο Ρώμης, έλεγε ο Λέων. Και ας μην υπάρχει καμία αμφιβολία γι’ αυτό!

Ο Αττίλας πέθανε βίαια το 453 από άγνωστο χέρι· το 461 ο Λέων πέθανε ειρηνικά στο κρεβάτι του. Η κληρονομιά του: μια χριστιανική Εκκλησία που δεν διακρινόταν πλέον από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, μια χριστιανική Εκκλησία η οποία, προς το καλό και προς το κακό, ήταν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Στις 4 Σεπτεμβρίου 476, ο τελευταίος Ρωμαίος αυτοκράτορας της Δύσης εκθρονίστηκε και αποσύρθηκε με σύνταξη στην αφάνεια από μια παράξενη βαρβαρική μορφή, έναν Γερμανό ονόματι Οδόακρο —ή Οδόβακα— από τη φυλή των Σκίρων, οι οποίοι ζούσαν πέρα από τον Δούναβη. Ο Οδόακρος κυβέρνησε την Ιταλία και διόρισε δύο πάπες —τον Φήλικα Γ΄ και τον Γελάσιο Α΄— προτού θανατωθεί από τον Οστρογότθο Θεοδώριχο το 493. Ο Θεοδώριχος έλεγχε πλέον την εκλογή των παπών. Με εξαίρεση τον πάπα Αναστάσιο Β΄ (496–498), οι επόμενοι τέσσερις πάπες —ο Σύμμαχος, ο Ορμίσδας, ο Ιωάννης Α΄ και ο Φήλιξ Δ΄— είτε επικυρώθηκαν είτε διορίστηκαν από τον Θεοδώριχο. Μετά τον θάνατό του, η κόρη του Αμαλασούνθα ήταν υπεύθυνη για την ανάδειξη του πρώτου Γερμανού πάπα, του Βονιφατίου Β΄. Κατόπιν ο γιος του Θεοδώριχου, ο Θεοδάτος, ανέδειξε πάπες τον Ιωάννη Β΄, τον Αγαπητό και τον Σιλβέριο.

Στο μεταξύ, οι κανόνες για την εκλογή του πάπα γίνονταν ολοένα ακριβέστεροι. Στις αρχές του 5ου αιώνα, η εκλογική διαδικασία μέσω γενικής συνέλευσης είχε αρχίσει να γίνεται υπερβολικά αιματηρή ως προς τα αποτελέσματά της και υπερβολικά αναστατωτική ως προς τη διάρκειά της. Η πολιτική της αυτοκρατορίας, του βασιλείου και της πόλης παρεισέφρεε σε ένα ζήτημα που ήδη περιλάμβανε οικογενειακά συμφέροντα, φιλοδοξίες κληρικών, δογματικές διαφορές και προσωπική απληστία. Στη Ρωμαϊκή Σύνοδο του 499 —στην οποία είκοσι πέντε κληρικοί υπέγραψαν ως καρδινάλιοι-πρεσβύτεροι— ο πάπας Σύμμαχος προσπάθησε να εξαλείψει τις πολιτικές επιρροές αποκλείοντας τη Σύγκλητο και τους απλούς λαϊκούς. «Αν δεν υπάρχει σαφής υπόδειξη από τον προηγούμενο πάπα σχετικά με τον διάδοχό του», όρισε ο Σύμμαχος, «μόνο ο κλήρος της Ρώμης μπορεί να εκλέξει τον νέο πάπα, και μάλιστα με απλή πλειοψηφία».

Ο νόμος όμως του Συμμάχου έμεινε κενό γράμμα. Τον 6ο αιώνα διαπιστώνουμε ότι, σύμφωνα με την επίσημη ρωμαϊκή διατύπωση της εκλογικής διαδικασίας, η εκλογή του πάπα πραγματοποιούνταν από «όλους τους πρεσβυτέρους και τους ηγέτες της Εκκλησίας, ολόκληρο τον κλήρο και τους ευγενείς, το σύνολο των ενόπλων δυνάμεων, μαζί με τους ευυπόληπτους πολίτες και ολόκληρο το σώμα του απλού λαού αυτής της πόλης, η οποία έχει αντέξει τόσο πολύ».

Ως τμήματα του εκλογικού σώματος, ο κλήρος έφερε τον τίτλο venerabilis («σεβάσμιος»), ο στρατός τον τίτλο felicissimus («πανευτυχής» ή «θριαμβευτικότατος») και ο λαός τον τίτλο sanctus («άγιος»). Ο συνήθης τόπος της εκλογής τους ήταν η παλαιά Ρωμαϊκή Αγορά, σε ένα σημείο που ονομαζόταν «Οι Τρεις Μοίρες». Αυτός ήταν ο τρόπος εκλογής του πάπα: είτε αυτό το τεράστιο εκλογικό σώμα, που είχε πλήρη συνείδηση της υπεροχής του, επικύρωνε τον υποψήφιο τον οποίο είχε ήδη επιλέξει ο προηγούμενος πάπας, ο αυτοκράτορας ή κάποιος άλλος ηγεμόνας· είτε επέλεγε το ίδιο έναν υποψήφιο και έστελνε το όνομά του προς επικύρωση στον εκάστοτε στρατιωτικό άρχοντα που κυριαρχούσε τότε στη Ρώμη. Καμία εξωτερική δύναμη, ωστόσο, δεν αμφισβήτησε ποτέ το δικαίωμα και την υποχρέωση της ρωμαϊκής συνέλευσης να επιλέγει τον υποψήφιο.

Αυτός ήταν ένας από τους λόγους για τους οποίους οι Ρωμαίοι αποκαλούσαν τον πάπα Γρηγόριο Α΄ «Μέγα». Ο Γρηγόριος επέμενε ότι το ρωμαϊκό πνεύμα ήταν το πνεύμα του Χριστού και ότι έπρεπε να γίνει το πνεύμα ολόκληρης της Εκκλησίας.

Συνεχίζεται με:

Ο Γρηγόριος ο Μέγας και η Αυτοκρατορία του Πνεύματος

Ο πόλεμος εναντίον του παρελθόντος 8

 Γιατί η Δύση πρέπει να αγωνιστεί για την ιστορία της

Frank Furedi

Polity Press, 2024

Συνέχεια από 27. Αυγούστου 2026

Σκέψεις για την απώλεια του κύρους του παρελθόντος

Η εξασθένηση της αίσθησης του παρελθόντος είχε βαθιές συνέπειες στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κατανοούσαν τη θέση τους μέσα στον κόσμο. Η αίσθηση που έχει μια κοινωνία για το παρελθόν της είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον τρόπο με τον οποίο τα μέλη της αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Η συνείδηση που έχει η κοινωνία για την καταγωγή και τις παραδόσεις της παρέχει τα πολιτισμικά θεμέλια της κοινοτικής ζωής. Παρά τις πολυάριθμες διακηρύξεις περί του θανάτου του παρελθόντος, αυτό δεν μπορεί παρά να εξακολουθεί να διαμορφώνει τη ζωή των ανθρώπων. Το παρελθόν δεν είναι ένα φαινόμενο που μπορεί να παραμείνει εντελώς αποκομμένο από τη ζωή των ατόμων ή από την κοινότητα στην οποία αυτά ζουν. Από τη στιγμή που τα παιδιά εξανθρωπίζονται και κοινωνικοποιούνται, αποκτούν επίγνωση του γεγονότος ότι όσα προηγήθηκαν επηρεάζουν σημαντικά αυτό που τα ίδια είναι. Το παρελθόν αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης συνείδησης, και η στάση της κοινωνίας απέναντί του μεταδίδεται μέσω του τρόπου με τον οποίο αυτή προσδίδει νόημα στην εμπειρία. Όταν σήμερα το παρελθόν φαίνεται συχνά να έχει πάψει να αποτελεί αποθετήριο αξιών με νόημα, μέσω των οποίων μπορεί να επηρεαστεί και να κοινωνικοποιηθεί η νεότερη γενιά, η κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρά προβλήματα.

Από τα τέλη του 18ου αιώνα, με τη μία ή την άλλη μορφή, η ανησυχία για τις πιθανές συνέπειες της απώλειας του παρελθόντος καταδίωκε τη φαντασία φιλοσόφων και στοχαστών από ολόκληρο το πολιτικό φάσμα. Η προσπάθεια διατήρησης του κύρους του παρελθόντος αναλήφθηκε με τον συστηματικότερο τρόπο από τους συντηρητικούς διανοουμένους, οι οποίοι ήταν περισσότερο ευαίσθητοι στην ψυχική και πολιτισμική απόσταση που χώριζε το παρόν τους από το παρελθόν. Από πολλές απόψεις, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι ο κλασικός συντηρητισμός εμφανίστηκε τον 19ο αιώνα για να διατηρήσει την επικαιρότητα και την ισχύ του ιδεώδους historia magistra vitae —της ιστορίας ως δασκάλας της ζωής. Ο Edmund Burke, ο πνευματικός πατέρας του σύγχρονου συντηρητισμού, τόνισε το έθιμο και την παράδοση, καθώς και την επίδραση της προκατάληψης και της εθιμικής κατοχύρωσης, ως θεμέλια για τη νομιμοποίηση της εξουσίας. Σε μια συχνά παρατιθέμενη ομιλία του στη Βουλή των Κοινοτήτων, τον Μάιο του 1782, εξέθεσε τον παραδοσιοκρατικό του προσανατολισμό:

«Το σύνταγμά μας είναι ένα σύνταγμα θεμελιωμένο στην εθιμική κατοχύρωση, του οποίου η μοναδική αυθεντία έγκειται στο γεγονός ότι υπάρχει από αμνημονεύτων χρόνων. Η κατοχύρωση μέσω της μακράς χρήσης αποτελεί τον ασφαλέστερο τίτλο όχι μόνο για την ιδιοκτησία, αλλά και για εκείνο που διασφαλίζει την ιδιοκτησία, δηλαδή για τη διακυβέρνηση. Συνοδεύεται από ένα ακόμη θεμέλιο της αυθεντίας, το οποίο βρίσκεται στην ίδια τη συγκρότηση του ανθρώπινου νου: το τεκμήριο. Υπάρχει ένα τεκμήριο υπέρ κάθε εδραιωμένου συστήματος διακυβέρνησης και εναντίον κάθε αδοκίμαστου σχεδίου, όταν ένα έθνος έχει υπάρξει και ευημερήσει επί μακρόν υπό αυτό».

Ο Burke επέμενε ότι η «σοφία» της προκατάληψης, η οποία είχε συσσωρευτεί στη διάρκεια των αιώνων, αποτελούσε πολύ πιο αξιόπιστο οδηγό από το «ιδιωτικό απόθεμα λογικής» κάθε ατόμου.⁶⁷

Ο Burke επιχείρησε να παρουσιάσει την αρχή της εξουσίας και την αρχή της ελευθερίας ως συμπληρωματικές. Η αφοσίωση των ανθρώπων στους παραδοσιακούς θεσμούς τους εξέφραζε μια ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία και στον περιορισμό. Στο έργο του Reflections on the Revolution in France (1790), υποστήριξε ότι το κύρος των καθιερωμένων θεσμών ενθάρρυνε την πιστή συγκατάθεση και ότι η «δύναμή» τους γινόταν «ήπια» χάρη σε «ευχάριστες ψευδαισθήσεις» και στην υποστήριξη των «αρχαίων αντιλήψεων και κανόνων ζωής».⁶⁸ Ο Burke αναγνώριζε, βεβαίως, ότι η άμβλυνση της δύναμης απαιτούσε μια ευαισθησία ασυμβίβαστη με τον σύγχρονο νου· γι’ αυτό ακριβώς χρησιμοποίησε τη φράση «ευχάριστες ψευδαισθήσεις». Η απερίφραστη παραδοχή του ότι οι ψευδαισθήσεις ήταν αναγκαίες μαρτυρεί τον αγώνα του να διατηρήσει το μυστήριο της παράδοσης.

Η υπεράσπιση του παρελθόντος αποτελούσε κεντρικό μέλημα των συντηρητικών στοχαστών του 19ου αιώνα, όπως του ελβετογερμανού ιστορικού Jacob Burckhardt. Εκείνος ανησυχούσε για αυτό που αντιλαμβανόταν ως υπερβολική αντίδραση απέναντι στην κληρονομιά των προηγούμενων αιώνων. Ο Burckhardt φοβόταν την «αιφνίδια επίθεση εναντίον όλων όσων είχαν κληρονομηθεί από τον Μεσαίωνα» και το «μίσος» για την ιστορική κληρονομιά της προδιαφωτιστικής εποχής.⁶⁹ Από τη δική του οπτική γωνία, η εχθρότητα απέναντι στις παραδόσεις του παρελθόντος ενθάρρυνε έναν ανιστορικό προσανατολισμό, ο οποίος συμβάδιζε με μια αφελή αισιοδοξία σχετικά με τη δυνατότητα τελειοποίησης του ανθρώπου και το αναπόφευκτο της προόδου.

Οι κλασικοί φιλελεύθεροι στοχαστές ενδιαφέρονταν επίσης να διασφαλίσουν ότι η κοινωνία θα διατηρούσε μια ισορροπημένη αίσθηση του παρελθόντος. Το 1831, ο Άγγλος φιλελεύθερος πολιτικός θεωρητικός J. S. Mill δημοσίευσε μια σειρά άρθρων με τον τίτλο The Spirit of the Age (Το πνεύμα της εποχής). Τα δοκίμια αυτά επιδίωκαν, μεταξύ άλλων, να εξετάσουν τον τρόπο αντιμετώπισης των προβλημάτων που προκαλούσε η απώλεια του κύρους του παρελθόντος. Στο πρώτο άρθρο του εξηγούσε ότι «η εποχή κυοφορεί αλλαγές· και ότι ο 19ος αιώνας θα γίνει γνωστός στις μεταγενέστερες γενιές ως η εποχή μιας από τις μεγαλύτερες επαναστάσεις των οποίων η ιστορία έχει διατηρήσει την ανάμνηση, μιας επανάστασης που συντελέστηκε μέσα στον ανθρώπινο νου και σε ολόκληρη τη συγκρότηση της ανθρώπινης κοινωνίας».⁷⁰

Ο Mill χαρακτήριζε την εποχή του «εποχή μετάβασης», κατά την οποία «η ανθρωπότητα έχει ξεπεράσει τους παλαιούς θεσμούς και τις παλαιές διδασκαλίες, χωρίς ακόμη να έχει αποκτήσει νέους». Τα παλαιά αξιώματα, υποστήριζε, είχαν καταστεί άνευ σημασίας και οι άνθρωποι είχαν πάψει να υποτάσσονται στην επιρροή τους. «Ποιος μπορεί να ελπίζει ότι θα επηρεάσει τη σκέψη του κοινού μέσω των παλαιών αξιωμάτων του δικαίου, του εμπορίου, της εξωτερικής πολιτικής ή της εκκλησιαστικής πολιτικής;» ρωτούσε. Μολονότι όμως το κύρος του παρελθόντος είχε εξαντληθεί, δεν είχαν ακόμη εμφανιστεί νέες εναλλακτικές δυνατότητες:

«Είναι πλέον αυτονόητο ότι καμία σταθερή αντίληψη δεν έχει ακόμη εδραιωθεί γενικά στη θέση εκείνων που εγκαταλείψαμε· ότι καμία νέα διδασκαλία, φιλοσοφική ή κοινωνική, δεν εξασφαλίζει ακόμη —ούτε φαίνεται πιθανό να εξασφαλίσει σύντομα— μια συγκατάθεση που να μπορεί έστω και κατά προσέγγιση να συγκριθεί, ως προς την ομοφωνία της, με εκείνη για την οποία μπορούσαν να υπερηφανεύονται οι παλαιές διδασκαλίες όσο εξακολουθούσαν να βρίσκονται σε ισχύ».⁷¹

Για τον Mill, «αυτή η διανοητική αναρχία» αποτελούσε σύμπτωμα μιας σοβαρής απειλής που αντιμετώπιζε η κοινωνία: οι ελίτ της είχαν αποδιοργανωθεί —«οι διαιρέσεις μεταξύ των μορφωμένων ακυρώνουν το κύρος τους»— και, ως αποτέλεσμα, «το πλήθος έχει μείνει χωρίς οδηγό».⁷² Ο Mill επανερχόταν διαρκώς στην ανησυχία του ότι, χωρίς τη νομιμοποιητική ισχύ του παρελθόντος, τα θεμέλια της πνευματικής αυθεντίας καθίστανται εύθραυστα.

Παρά το ριζοσπαστικό του όραμα, ο Mill δεν μπορούσε να αποδεσμευτεί εντελώς από το παρελθόν. Συμβούλευε τους αναγνώστες του να μην αποκτούν εμμονή με καινούργιες μορφές αυθεντίας και, ορισμένες φορές, φαίνεται ότι δυσκολευόταν να αποφύγει τον εγκωμιασμό της σοφίας του παρελθόντος. Έγραφε ότι «η μεγάλη αυθεντία των πολιτικών διδασκαλιών» στις κυβερνήσεις του παρελθόντος ήταν «η σοφία των προγόνων: οι παλαιοί τους νόμοι, τα παλαιά τους αξιώματα, οι απόψεις των αρχαίων πολιτικών ανδρών τους». Υπενθύμιζε στο δύσπιστο, νεωτερικό ακροατήριο του 19ου αιώνα ότι «αυτό μπορεί να ακούγεται παράξενο σε εκείνους που έχουν ενστερνιστεί την ανόητη πεποίθηση ότι η αστάθεια και η αγάπη για την καινοτομία αποτελούν χαρακτηριστικά της λαϊκής διακυβέρνησης», πρόκειται όμως για «γεγονός αυθεντικά μαρτυρημένο από την ιστορία».

Υποδεικνύοντας τη Γαλλική Επανάσταση ως το σημείο κατά το οποίο η Ευρώπη «εισήλθε στην κατάσταση της μετάβασης», ο Mill προειδοποίησε για την τάση «περιφρόνησης του κύρους των προγόνων, η οποία χαρακτηρίζει μια εποχή μετάβασης».⁷³ Το γεγονός ότι ο Mill, ο οποίος δεν ήταν παραδοσιοκράτης, μπορούσε να αναλογίζεται με τόση νοσταλγία το κύρος του παρελθόντος φανερώνει πόσο σοβαρή θεωρούσε την απουσία μιας αναγνωρισμένης μορφής ηθικής αυθεντίας. Εννέα χρόνια μετά τη συγγραφή αυτού του άρθρου, στο δοκίμιό του για τον Coleridge, υποστήριξε την ανάγκη ύπαρξης μιας πηγής αδιαμφισβήτητης αυθεντίας. Έγραφε ότι σε «όλες τις πολιτικές κοινωνίες που είχαν μακρόχρονη ύπαρξη υπήρχε κάποιο σταθερό σημείο· κάτι που οι άνθρωποι συμφωνούσαν να θεωρούν ιερό». Όταν όμως αυτές οι «θεμελιώδεις αρχές» αμφισβητούνται συστηματικά, το «κράτος βρίσκεται ουσιαστικά σε κατάσταση εμφυλίου πολέμου».⁷⁴

Ο Mill επέκρινε τους philosophes του 18ου αιώνα επειδή «αγνοούσαν τις αναγκαίες προϋποθέσεις για τη σταθερότητα της κοινωνίας» και απηύθυνε έκκληση στους μεταρρυθμιστές «να είναι ευαίσθητοι απέναντι σε όσες αξίες ενδέχεται να ενυπάρχουν στους παλαιούς θεσμούς και στις παλαιές πεποιθήσεις και να μην καταστρέφουν καθετί που θεωρείται κακό, χωρίς να είναι συγχρόνως ικανοί να το αντικαταστήσουν με κάτι άλλο».⁷⁵

Η ενασχόληση του Burke και του Mill με την αποσύνθεση του παρελθόντος ως κεντρικού στοιχείου των κανονιστικών θεμελίων της κοινωνίας προανήγγειλε τις ανησυχίες που θα διατυπώνονταν επανειλημμένα κατά τους αιώνες που ακολούθησαν. Η αυξανόμενη τάση αποκοπής της κοινωνίας από τις παραδόσεις και τους προϋπάρχοντες κανόνες της δημιούργησε μια κατάσταση στην οποία οι αξίες μετατρέπονται σε πηγή συγκρούσεων, αντί να λειτουργούν ως μέσο για την επίτευξη της ενότητας. Καθώς απουσιάζει ένα πλέγμα νοήματος θεμελιωμένο σε κοινούς κανόνες, ο φόβος της διάσπασης που καταδίωκε διαδοχικές γενιές συντηρητικών και φιλελεύθερων στοχαστών έχει πλέον γίνει πραγματικότητα.

Σήμερα, στην καθημερινή ζωή, οι άνθρωποι ενθαρρύνονται συνήθως να αποσυνδέονται από το παρελθόν. Σύμφωνα με τον αρχισυντάκτη του Archaeology Ireland:

Τις περισσότερες φορές, το παροιμιώδες παρελθόν αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα, ως ένα δοχείο που περιέχει όλα όσα πήγαιναν —και εξακολουθούν να πηγαίνουν— στραβά στον κόσμο. Όλοι έχουμε ακούσει τη φράση «ζει στο παρελθόν» να χρησιμοποιείται με εκείνον τον αναμφισβήτητα κατηγορητικό τόνο, συχνά για κάποιον που εγκωμιάζει τα πλεονεκτήματα μιας παλαιότερης μεθόδου για την εκτέλεση της μιας ή της άλλης εργασίας. Δυστυχώς, η χρήση αυτής της φράσης δεν υποδηλώνει μόνο μια συνολική καταδίκη των περασμένων εποχών και των ανθρώπων που έζησαν σε αυτές, αλλά φανερώνει επίσης έλλειψη ενδιαφέροντος για την κατανόηση της ουσίας αυτού που είμαστε και εκείνου που μας περιβάλλει.⁷⁶

Η αποκρυστάλλωση ενός κατηγορητικού τόνου απέναντι στο παρελθόν υπήρξε αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης διαδικασίας. Όπως όμως θα δούμε, το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της θεώρησης του παρελθόντος από την κοινωνία του 21ου αιώνα δεν είναι η εχθρότητά της απέναντί του, αλλά ο κατά τρόπο μοναδικό παράδοξος παροντιστικός προσανατολισμός της προς αυτό.

Το παράδοξο του παρελθόντος μας είναι ότι, ενώ παρουσιάζεται ως όλο και λιγότερο σχετικό με την ύπαρξή μας, συγχρόνως θεωρείται ότι ασκεί μια κατεξοχήν αρνητική επίδραση στη σύγχρονη κοινωνία. Η επίρριψη ευθυνών στο παρελθόν και οι επιθέσεις εναντίον ιστορικών προσωπικοτήτων, οι οποίες μέχρι πρόσφατα απολάμβαναν ευρείας αναγνώρισης, σηματοδοτούν τη μετατόπιση της προσοχής από την αντιμετώπιση των σημερινών προκλήσεων στο ξεκαθάρισμα λογαριασμών με το παρελθόν. Χωρίς να έχει επισήμως ονομαστεί έτσι, έχει κηρυχθεί πόλεμος κατά του παρελθόντος. Εξετάζοντας το παρελθόν, ο Lowenthal παρατήρησε ότι «εκείνο που έγινε κάποτε δεν μπορεί ποτέ να αναιρεθεί».⁷⁷ Δεν βλέπουν έτσι τα πράγματα σήμερα οι πολεμιστές του πολιτισμού που έχουν κηρύξει πόλεμο κατά του παρελθόντος. Πιστεύουν ότι μπορούν να αναστρέψουν το παρελθόν και να ξεκαθαρίσουν τους λογαριασμούς τους μαζί του, ώστε να διασφαλίσουν ότι η κληρονομιά του θα καταστεί πηγή ντροπής.

Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι προϋπόθεση για τον Πόλεμο κατά του Παρελθόντος υπήρξε η βαθμιαία διάβρωση του κύρους του. Η εξασθένηση της αίσθησης του παρελθόντος οδήγησε σημαντικά τμήματα της κοινωνίας να χάσουν το ενδιαφέρον τους για την ιστορική κληρονομιά του. Μια ασθενική ιστορική συνείδηση, συνυπάρχοντας με το εμφανές κλίμα του παροντισμού, δημιούργησε ένα πολιτισμικό περιβάλλον στο οποίο η κυριότερη αντίδραση στην κήρυξη ενός Πολέμου κατά του Παρελθόντος είναι ο κατευνασμός και η ηττοπάθεια.

67 Speech on the Reform of the Representation of the Commons in Parliament.

68 Edmund Burke, Reflections on the Revolution in France, σσ. 42–43.

69 Παρατίθεται στο Kahan (2001), σ. 19.

70 J. S. Mill, The Spirit of the Age.

71 Στο ίδιο.

72 J. S. Mill, The Spirit of the Age.

73 J. S. Mill, The Spirit of the Age.

74 Παρατίθεται στο Ten (1969), σσ. 58–59. Αργότερα το χωρίο αυτό τροποποιήθηκε, ώστε να αποκτήσει έναν ευρύτερο και περισσότερο φιλελεύθερο τόνο, η έμφαση όμως παρέμεινε ουσιαστικά η ίδια. Το δοκίμιο είναι διαθέσιμο εδώ.

75 Παρατίθεται στο Ten (1969), σ. 60.

76 Condit (2013), σ. 3.

77 Lowenthal (2015 [1985]), σ. 1.

Συνεχίζεται με:

2

Η μακρά κυοφορία του πολέμου

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 17

 Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 17

Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού

ROBERTO PECCHIOLI

Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026

Συνέχεια από 17. Αυγούστου 2026

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII

ΒΑΚΧΟΣ, ΚΑΠΝΟΣ ΚΑΙ ΑΦΡΟΔΙΤΗ

§ 3 Εξάρτηση από το σεξ

Η εξάρτηση ορίζεται επίσης με όρους επιτακτικής ανάγκης για άμεση ικανοποίηση. Αυτό έχει ιδιαίτερα σοβαρές συνέπειες στο σεξουαλικό πεδίο. Η εξουσία το γνωρίζει και έχει οργανώσει εδώ και δεκαετίες τη σεξουαλικοποίηση της κοινωνίας. Δεν είναι εδώ ο κατάλληλος τόπος για να υπενθυμίσουμε τις φάσεις της. Αρκεί να διαπιστώσουμε ότι η σεξουαλικοποίηση και η ερωτικοποίηση της ύπαρξης αποτελούν φαινόμενο που οικοδομήθηκε προσεκτικά με σκοπό την κυριαρχία, μέσω της παλινδρομικής αποδόμησης των πρωτογενών ενστίκτων. Ο Gómez Dávila δεν ψεύδεται όταν παρατηρεί ότι «η σεξουαλική ασυδοσία είναι το μικρό αντάλλαγμα με το οποίο η κοινωνία κρατά ή κοινωνία κρασυχους τους σκλάβους της».²¹³

Έχουμε προχωρήσει ακόμη περισσότερο: την ασυδοσία —η οποία, μέσα σε ορισμένα όρια, επέφερε και κάποια απελευθερωτικά αποτελέσματα από παλαιές πολιτισμικές απολιθώσεις— διαδέχθηκε η εξάρτηση από το σεξ. Το σεξ δεν νοείται μόνο ή κυρίως ως πράξη, αλλά ως γενική διάσταση του είναι, ως κέντρο βάρους εκατομμυρίων ζωών, ως ορμή και διαρκής επιθυμία που διατηρεί το υποκείμενο σε κατάσταση συνεχούς έντασης και διέγερσης. Εξαρτόμαστε από την επιθυμία προτού ακόμη εξαρτηθούμε από το αντικείμενό της. Η απώλεια της ικανότητας καλλιέργειας μακροχρόνιων συναισθημάτων καταργεί όλα τα πρότυπα συμπεριφοράς που συνδέονται με την ερωτική προσέγγιση, τη δημιουργία του ζευγαριού και τη διατήρησή του. Εισερχόμαστε στο σάββατο των μαγισσών, στο καταχθόνιο ένστικτο μιας «άμεσης» συνεύρεσης, η οποία δοξάζεται και αναγορεύεται σε κανόνα και δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ούτε καν ζωώδης, δεδομένου ότι «εμφανίζεται μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις μεταξύ των ανώτερων ζώων».²¹⁴

Ο homo sapiens είναι το μοναδικό πλάσμα που ερωτικοποιεί τη σεξουαλική διάσταση. Αυτή η προϋπόθεση κατέστησε δυνατή την ολοκληρωτική σεξουαλικοποίηση της ζωής, η οποία παρουσιάστηκε ως απελευθέρωση από τα ταμπού και ως δυνατότητα επίτευξης της μέγιστης ατομικής ηδονής. Πρόκειται για μια ανθρωπολογική μεταβολή που προκλήθηκε σε μεγάλο βαθμό από τη διαφήμιση, η οποία χρησιμοποιεί τον ερωτικό μοχλό όχι μόνο για εμπορικούς σκοπούς, αλλά πρωτίστως για να μεταβάλει τους μηχανισμούς της συνείδησης και του προμετωπιαίου φλοιού. Μια πρώτη συνέπεια είναι η ολοκληρωτική πραγμοποίηση, η αναγωγή του ανθρώπου σε πράγμα. Η ηδονή μετατρέπεται σε σκοπό, αποκλείοντας τη διάσταση της συνάντησης με τον άλλο ή την άλλη, που γίνεται το αντικείμενο από το οποίο αντλώ τη δική μου ηδονή. Η διαδικασία αυτή δεν συνδέεται αναγκαστικά με τη σεξουαλική πράξη: η αίσθηση που ενεργοποιείται περισσότερο είναι πράγματι η όραση.

Βρίσκεται σε εξέλιξη η αναγωγή του προσώπου στις σεξουαλικές πρακτικές του. Υπό αυτή την έννοια πρέπει να ερμηνευθεί η κουλτούρα του «φύλου» και να κατανοηθεί η έννοια του «σεξουαλικού προσανατολισμού», ο οποίος παγιώνεται σε μια μορφή που γίνεται ο άξονας της προσωπικής ταυτότητας, παραμερίζοντας όλες τις άλλες υλικές, πνευματικές και υπαρξιακές διαστάσεις του homo sapiens. Πρόκειται για μια γιγαντιαία βιοπολιτική επιχείρηση, στόχος της οποίας είναι σήμερα η αποδυνάμωση της ανδρικής και της γυναικείας ταυτότητας, ωθώντας το πρόσωπο, με όλη την πολυπλοκότητά του, να αυτοπροσδιορίζεται αποκλειστικά μέσω σεξουαλικών πρακτικών και προτιμήσεων· ένας σοβαρός περιορισμός του ανθρώπινου.

Ένα από τα αποτελέσματα είναι η ατομικιστική και όχι σπάνια σολιψιστική αναδίπλωση. Το επιβεβαιώνει ο ψυχολόγος Claudio Risé: «Όταν η σχέση με τον εξωτερικό κόσμο νοσεί και υποχωρεί από το άνοιγμα προς το ναρκισσιστικό θέατρο του εγώ, η ενέργεια που επενδύεται στον κόσμο συρρικνώνεται από την ανθρώπινη πληρότητα των συναισθηματικών δεσμών και των ενδιαφερόντων στην αποκλειστική σεξουαλικότητα. Κάθε επιθυμία ανάγεται —και, θα λέγαμε, εξειδικεύεται— στη σεξουαλική λαχτάρα, μέσα στην τυπική διαδικασία του διαστροφικού ερωτισμού, όπου, όπως λέει ο Freud, γίνεται ορατή η κατά τα άλλα σιωπηλή λειτουργία της ενόρμησης του θανάτου».²¹⁵

Η σχέση μεταξύ του προσώπου και του κόσμου πραγματοποιείται αποκλειστικά με όρους κατοχής. Ο άλλος δεν είναι παρά το μέσο για την ικανοποίηση της ενόρμησης. Οι ιστορικές περίοδοι υλικής ευημερίας είναι, από αυτή την άποψη, ιδιαίτερα ύπουλες, επειδή ευνοούσαν πάντοτε τον πολλαπλασιασμό των παθών και των ελαττωμάτων (Arnold Gehlen). Απαγορεύεται όμως να αποκαλούμε τα ελαττώματα με το όνομά τους: δεν είναι πολιτικώς ορθό, παρεμποδίζει τις οικονομικές διαδικασίες μέσα στην αγορά —η οποία αποτελεί το μέτρο όλων των πραγμάτων— και αντιφάσκει προς την ενιαία επιτρεπτική σκέψη. Κανείς δεν αγαπά να θέτει υπό αμφισβήτηση τον εαυτό του και να αποκαλεί ελάττωμα ή πάθος αυτό που πράττει ή επιθυμεί. Στη σεξουαλική σφαίρα, τα άλλοθι και οι δικαιολογίες επικρατούν εύκολα, πολύ περισσότερο επειδή η κουλτούρα των κυρίαρχων διακηρύσσει ως φυσιολογικό ή τουλάχιστον αποδεκτό κάθε «σεξουαλικό προσανατολισμό» και κάθε πρακτική ή συμπεριφορά που συνδέεται με αυτόν.

Έχει ξεπεραστεί ακόμη και η έννοια των παραφιλιών, δηλαδή των άτυπων συμπεριφορών που χαρακτηρίζονται από το γεγονός ότι όποιος επηρεάζεται από αυτές πρέπει, για να επιτύχει σεξουαλική διέγερση ή ικανοποίηση, να επιδιώκει φαντασιώσεις ή να προβαίνει σε ασυνήθιστες πράξεις (Enciclopedia Italiana Treccani).

Μια παραφιλία που έχει μετατραπεί σε ανθηρή βιομηχανία είναι η διέγερση μέσω των sex toys, των σεξουαλικών παιχνιδιών —σεξουαλικά ομοιώματα, ορισμένες φορές εξοπλισμένα με τεχνητά εξαρτήματα—, των dildo²¹⁶ και άλλων παρόμοιων αντικειμένων. Τα sex toys σηματοδοτούν έναν βαθύ ανθρωπολογικό μετασχηματισμό. Αφετηρία του είναι η μοναξιά, στην οποία το άτομο απαντά με τη χρήση —με την εξάρτηση!— αντικειμένων για την επίτευξη της σεξουαλικής ηδονής. Χάνεται η σχεσιακή και συναισθηματική διάσταση. Ο άλλος —όταν υπάρχει— μετατρέπεται σε προμηθευτή ηδονής, ανεξάρτητα από την προσωπικότητά του και, από ορισμένες απόψεις, από τη σωματική του πραγματικότητα.

Το τελευταίο σύνορο παραβιάζεται από την Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία είναι ικανή να δημιουργεί βίντεο, εικόνες, καταστάσεις και ειδικά εφέ. Περνούμε από το ένστικτο —που αφορά το σεξ ως σχεσιακή και δυνητικά αναπαραγωγική πράξη— στην ενόρμηση, η οποία πρέπει να ικανοποιηθεί με βάση τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Πρόκειται για μια πορεία στην οποία περιλαμβάνεται ακόμη και η καθαυτό διαστροφή, δηλαδή η τάση του νου να οργανώνει σενάρια εναλλακτικά προς τη φυσική σεξουαλικότητα. Στο υπόβαθρο βρίσκεται η αναγωγή του άλλου σε αντικείμενο, μια μορφή κακοποίησης διαποτισμένη από καταστροφική ενόρμηση: ο σαδισμός.²¹⁷

§ 4 Σεξ: μια ελεγχόμενη πολιτισμική επανάσταση

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η σεξουαλική επανάσταση, η οποία άρχισε κατά τη δεκαετία του 1960, προωθήθηκε και ελέγχθηκε άνωθεν. Η εξουσία, ύστερα από μια αρχική ασθενή αντίσταση, μια αδράνεια συνδεδεμένη με το παρελθόν, κατανόησε γρήγορα τα τεράστια πλεονεκτήματα που θα αντλούσε από αυτήν: μεγαλύτερα κέρδη, διεύρυνση των αγορών, διαίρεση της κοινότητας —άνδρες εναντίον γυναικών, ετεροφυλόφιλοι εναντίον ομοφυλοφίλων κ.λπ. Κυρίως, όμως, ένα ισχυρότατο σύστημα κοινωνικού ελέγχου, βασισμένο στην ολοκληρωτική ερωτικοποίηση της ζωής, η οποία συντρίβει τις πνευματικές αξιώσεις και εγκλείει το άτομο σε έναν ατομικισμό προσανατολισμένο προς την ηδονή, στις πιο διαφορετικές μορφές της. Πρόκειται για το οργιαστικό πρόσωπο της πλουτοκρατίας, η οποία είναι μεν η εξουσία του χρήματος, όχι όμως ως αυτοσκοπός, αλλά ως προνομιακό μέσο για τον πραγματικό σκοπό της εξουσίας: την Κυριαρχία.

Το παραδέχθηκε ο Aldous Huxley σε εκείνο το ορυχείο αληθειών που κρύβονται πίσω από τη μυθιστορηματική μυθοπλασία, το Il Mondo Nuovo: «Καθώς η πολιτική και η οικονομική ελευθερία περιορίζονται, η σεξουαλική ελευθερία τείνει να αυξάνεται ως αντιστάθμισμα. Και ο δικτάτορας —μεταμφιεσμένος σε δημοκράτη και ελευθεριακό, σημ. συγγρ.— θα φροντίσει με μεγάλη επιμέλεια να ενθαρρύνει αυτή την ελευθερία. Προστιθέμενη στο δικαίωμα να ονειρεύονται υπό την επίδραση των ναρκωτικών, του κινηματογράφου και του ραδιοφώνου, θα συμβάλει στη συμφιλίωσή τους με τη δουλεία που αποτελεί το πεπρωμένο τους».²¹⁸ Ειλικρινής κυνισμός σε μια εποχή κατά την οποία δεν υπήρχαν ακόμη η τηλεόραση, το Διαδίκτυο και η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Η ελεγχόμενη επανάσταση προετοιμάστηκε από κείμενα με τεράστια επίδραση. Η επιτυχία της αμερικανικής Έκθεσης Kinsey, σε δύο τόμους —1948 και 1953—, διευκολύνθηκε από την τεράστια διαφημιστική, οικονομική και επικοινωνιακή υποστήριξη του πανίσχυρου Ιδρύματος Rockefeller, ενός από τα προπύργια της κοινωνικής παρέμβασης των δισεκατομμυριούχων. Άρχισε η αργή νομιμοποίηση της ομοφυλοφιλίας μέσω σκόπιμα διογκωμένων δεδομένων, καθώς και η πρώτη προσέγγιση προς τη σεξουαλικοποίηση των παιδιών· το σκοτεινό, αρχικό τρίξιμο του παραθύρου του Overton²¹⁹ προς την κανονικοποίηση της παιδοφιλίας και της παιδεραστίας ως απλών σεξουαλικών προσανατολισμών.

Εμφανίστηκαν τα πρώτα ερωτικά περιοδικά, ανάμεσά τους το θρυλικό Playboy του μεγιστάνα Hugh Hefner, στο περιθώριο του οποίου ιδρύθηκε το Playboy Foundation. Διαθέτοντας πλουσιότατη χρηματοδότηση, διακρίθηκε στους αγώνες υπέρ της νομιμοποίησης των αμβλώσεων, της αποποινικοποίησης και απελευθέρωσης των ναρκωτικών, καθώς και για την οικονομική υποστήριξη των πρώτων αμερικανικών ομοφυλοφιλικών οργανώσεων. Συγχρόνως, ένας τεράστιος πολιτισμικός, επικοινωνιακός, μουσικός και λογοτεχνικός μηχανισμός εργαζόταν για τον επιτρεπτικό μετασχηματισμό όλων των σεξουαλικών ηθών. Τεράστια υπήρξε η επίδραση που άσκησε στις νεανικές μάζες το δοκίμιο Eros e civiltà του Herbert Marcuse²²⁰, εκπροσώπου της Σχολής της Φρανκφούρτης.

Η σεξουαλική ζωή όχι μόνο απελευθερώθηκε σε κάθε εκδήλωσή της, αλλά διαχωρίστηκε βαθμιαία από τη βιολογική της λειτουργία, δηλαδή τη γέννηση νέων μελών του ανθρώπινου είδους. Απογυμνωμένο από τη φυσική του διάσταση, το σεξ διατήρησε μόνο την ενορμητική και παιγνιώδη φύση του, προσανατολισμένη προς την υποκειμενική ηδονή, την πολλαπλότητα των σχέσεων και την αναζήτηση νέων εμπειριών, στις οποίες αφιερώνονταν τεράστια αποθέματα ενέργειας. Το χημικό αντισυλληπτικό χάπι, το οποίο άρχισε να παράγεται το 1960 και νομιμοποιήθηκε στην Ιταλία το 1971, πυροδότησε μια πανίσχυρη επανάσταση: τον διαχωρισμό του σεξ από την τεκνοποίηση, με τεράστιες ψυχολογικές, κοινωνιολογικές και ανθρωπολογικές συνέπειες για τον γυναικείο κόσμο και για τη γενική αντίληψη της ζωής και των σεξουαλικών σχέσεων.

Στο μεταξύ, υπερβαίνοντας ένα προαιώνιο ταμπού, επιβαλλόταν η ευνοϊκή προς την άμβλωση αφήγηση. Η έκθεση του 1978 του Mouvement Français pour le Planning Familial, που προωθήθηκε και χρηματοδοτήθηκε από το δίκτυο Rockefeller, είναι διαφωτιστική:

«Αγωνιζόμαστε υπέρ της αντισύλληψης και της εκούσιας διακοπής της κύησης όχι λόγω μαλθουσιανισμού²²¹ ούτε για να βελτιώσουμε την κατάσταση της υγείας του πληθυσμού. Στοιχηματίζουμε στην πεποίθηση ότι, αν μια γυναίκα ή ένας άνδρας μπορούν να μεταβάλουν τη συμπεριφορά τους σε αυτή την ουσιώδη πλευρά της ζωής, τότε θα μπορέσουν και σε άλλα πεδία να αμφισβητήσουν παραδοσιακές συμπεριφορές και καταστάσεις».²²²

Η διάδοση των ναρκωτικών, η σεξουαλικοποίηση και η πολιτισμική επανάσταση προχώρησαν παράλληλα. Η έκρηξη της πορνογραφίας άρχισε στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη δεκαετία του 1970.

Γεννιόταν μια πανίσχυρη βιομηχανία και μια νέα μαζική εξάρτηση. Το φαινόμενο ήταν καινούργιο, ενώ τα λυσεργικά ναρκωτικά βοηθούσαν τους πρωταγωνιστές να υπερνικήσουν τις αναστολές τους· ήταν η «φρέσκια σάρκα» την οποία έχει διαρκώς ανάγκη η πορνογραφική βιομηχανία: εκείνη την εποχή, κυρίως κορίτσια που είχαν έρθει σε ρήξη με την οικογένειά τους και άνεργοι φοιτητές. Η Ευρώπη και η Ιταλία ακολούθησαν το αμερικανικό παράδειγμα με τη συνήθη πειθήνια πολιτισμική αποικιοποίηση.

Ένα ακόμη βραχυκύκλωμα, ένδειξη δραματικής ανθρωπολογικής οπισθοδρόμησης, θα μπορούσε να προέλθει από μια εντελώς νέα σεξουαλική τάση, η οποία φαίνεται να εξαπλώνεται στην Ανατολή: τη φιξτοσεξουαλικότητα, δηλαδή τη σεξουαλική έλξη προς αντικείμενα, ανδροειδή ρομπότ και φανταστικούς χαρακτήρες. Αυτή η παρέκκλιση καθιστά τους ανθρώπους ανίκανους να διακρίνουν μεταξύ ανθρώπινων όντων και μη πραγματικών, μη ανθρώπινων υποκειμένων. Φαίνεται ότι στην Ιαπωνία χιλιάδες άνθρωποι φθάνουν στο σημείο να συνάπτουν εικονικούς γάμους με φανταστικούς χαρακτήρες, χάρη σε έναν πρόθυμο εμπορικό μηχανισμό που αποσκοπεί στην ικανοποίηση κάθε πάθους. Ένας άνδρας «παντρεύτηκε» το ολόγραμμα μιας τραγουδίστριας της ποπ με εμφάνιση μικρού κοριτσιού. Είναι τρομακτικό, αλλά όχι εκπληκτικό, το γεγονός ότι μια εταιρεία, η Gatebox Inc., πουλά πλαστά πιστοποιητικά γάμου, προκειμένου να επιτρέπει στους αγοραστές να ικανοποιούν τη διαστροφή τους.²²³ Η διασταύρωση της τεχνολογικής προόδου με την κρίση των ανθρώπινων σχέσεων δημιουργεί μια κοινωνία μέσα στην οποία η διαφορά μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας γίνεται δυσδιάκριτη.

Μέσα στην πιο σκληρή πραγματικότητα συνεχίζεται η κανονικοποίηση της σεξουαλικοποίησης των παιδιών, ακόμη και στα σχολεία, καθώς και της παιδοφιλίας και της παιδεραστίας, τροποποιώντας τη φυσική αρχή σύμφωνα με την οποία οι σεξουαλικές πράξεις εις βάρος παιδιών και ανηλίκων θεωρούνταν πάντοτε από τα σοβαρότερα και πλέον ατιμωτικά εγκλήματα. Η συνηθέστερη δικαιολόγηση κάθε διαστροφής, ιδιοτροπίας, συμπεριφοράς και σεξουαλικού «προσανατολισμού» είναι ένα από τα πιο διφορούμενα συνθήματα στην εποχή του απόλυτου σχετικισμού: love is love. Πρόκειται για μια φράση χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο και συγκεκριμένο νόημα, «χρήσιμη μόνο για τη διεκδίκηση της απόλυτης αναγνώρισης της προσωπικής συναισθηματικής ή σεξουαλικής επιθυμίας».²²⁴ Ένας κοινός τόπος, ένα δόγμα που απαγορεύεται να συζητηθεί: έγκλημα καθοσιώσεως. Ο Αμερικανός πρόεδρος Barack Obama, σχολιάζοντας το 2015 τη νομιμοποίηση του ομοφυλοφιλικού «γάμου» στις ΗΠΑ, είπε ακριβώς αυτό: «η αγάπη νικά».²²⁵ Όσο πιο αφηρημένη και αδύνατον να οριστεί είναι μια έννοια, τόσο καλύτερα λειτουργεί μέσα στην κοινωνία που έχει αποβάλει τη σκέψη. Πίσω από τον συναισθηματισμό και τη λεκτική γλυκερότητα προελαύνει η εξάρτηση από το σεξ, ένας από τους ακρογωνιαίους λίθους της οποίας είναι η πορνογραφία.

§ 5 Πορνογραφία: η μεγάλη επιχείρηση της καταναγκαστικής ηδονοβλεψίας

Δεν είναι γνωστός ο διεθνής κύκλος εργασιών που συνδέεται με την πορνογραφία στις διάφορες μορφές της, στην οποία το Διαδίκτυο έδωσε τεράστια ώθηση, ενώ η απομόνωση κατά την πανδημία επέφερε σημαντική αύξηση τόσο των κερδών όσο και των χρηστών. Οι οικονομικές εκτιμήσεις είναι αντιφατικές. Μέσα σε λίγα χρόνια, η πλατφόρμα περιεχομένου για ενηλίκους OnlyFans πραγματοποίησε έσοδα είκοσι δισεκατομμυρίων, ενώ η γνωστότερη πορνογραφική διαδικτυακή πύλη, το Pornhub, αποτιμάται σε τουλάχιστον τριάντα δισεκατομμύρια δολάρια. Ο παγκόσμιος κύκλος εργασιών εκτιμάται σε τουλάχιστον τριακόσια δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, με ανοδική τάση, και βρίσκεται στα χέρια μιας χούφτας κολοσσών. Άλλη μία επιχειρηματική δραστηριότητα των παγκόσμιων κυριάρχων, προσανατολισμένη στην κυριαρχία επάνω στην ψυχή και στο σώμα.

Υπάρχουν περισσότεροι από τέσσερα εκατομμύρια ιστότοποι αφιερωμένοι στην πορνογραφία, ενώ καθημερινά επισκέπτονται οι χρήστες εκατόν πενήντα εκατομμύρια σχετικές ιστοσελίδες. Το 30% της διαδικτυακής κίνησης συνδέεται με σεξουαλικά θέματα. Ενώ ο μέσος χρόνος παραμονής στους ενημερωτικούς ιστοτόπους είναι 4,8 λεπτά, η μέση παραμονή των χρηστών σε πορνογραφικούς ιστοτόπους είναι 15–20 λεπτά. Καθημερινά αποστέλλονται δύο δισεκατομμύρια μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου πορνογραφικού χαρακτήρα, τα οποία αποτελούν το 8% της παγκόσμιας κίνησης ηλεκτρονικής αλληλογραφίας.

Το 2014, το οικονομικό περιοδικό BusinessWeek ανέφερε ότι ο δημοφιλέστερος πορνογραφικός ιστότοπος στον κόσμο είχε τριπλάσια διαδικτυακή κίνηση από τους παγκόσμιους ενημερωτικούς κολοσσούς CNN και ESPN και τριακονταπλάσιες προβολές από τους New York Times, διαθέτοντας ένα σταθερό κοινό τριακοσίων πενήντα εκατομμυρίων χρηστών.²²⁶

Η διαδικτυακή κίνηση πορνογραφικού περιεχομένου αντιπροσωπεύει τουλάχιστον το 22% της συνολικής διαδικτυακής κίνησης στο Ηνωμένο Βασίλειο, περισσότερο από το μισό της οποίας αποδίδεται στην ηλικιακή ομάδα 18–24 ετών. Η επιτάχυνση της κατανάλωσης πορνογραφικού περιεχομένου επέβαλε σε ένα ευρύ κοινό νέων και εφήβων πρότυπα σεξουαλικής συμπεριφοράς και νέα ψυχολογικά σχήματα. Αποτελεί ορθάνοιχτη πύλη προς την εξάρτηση και μαζική σεξουαλική και συναισθηματική διαπαιδαγώγηση προς τη λανθασμένη κατεύθυνση. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το 25% των νέων ηλικίας από δέκα έως δεκαοκτώ ετών επισκέπτεται πορνογραφικούς ιστοτόπους. Το πρότυπο συμπεριφοράς που μεταδίδεται είναι βάναυσα απλό: καμία συναισθηματική σχέση, κανένας ρομαντισμός ή αναφορά στην αγάπη· απουσία προκαταρκτικών, υποταγή και βία.²²⁷

Οι ψυχοπαθολογικές συνέπειες είναι τεράστιες και επηρεάζουν την προσέγγιση της πραγματικότητας, τους τρόπους σύναψης σχέσεων και τη σχέση του ζευγαριού, προκαλώντας ακόμη και σοβαρά διαταραγμένες εκδηλώσεις. Ο αντίκτυπος στον κόσμο των παιδιών και των εφήβων είναι τρομερός: δεν γνωρίζουν ότι ορισμένες εικόνες ή μηνύματα μπορεί να συνιστούν ποινικό αδίκημα ούτε αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο να πέσουν στις παγίδες σκοτεινών δικτύων διεστραμμένων, σεξομανών και παιδοφίλων. Πρόκειται για πρόσωπα που απολαμβάνουν προστασία στα υψηλότερα επίπεδα, όπως καταδεικνύει η συγκλονιστική υπόθεση του δικτύου που δημιούργησε ο συνδεδεμένος με τους Rothschild Αμερικανός χρηματιστής Jeffrey Epstein, στο οποίο εμπλέκονται κορυφαίες προσωπικότητες των επιχειρήσεων, της πολιτικής, του θεάματος και της αριστοκρατίας.

Η καταναγκαστική κατανάλωση πορνογραφίας, εκτός του ότι μετατρέπεται σε υποκατάστατο της φυσιολογικής σεξουαλικής δραστηριότητας και οδηγεί έτσι στην καταστροφή των πραγματικών σχέσεων, μεταβάλλει ορισμένες συμπεριφορές εκείνων που την παρακολουθούν, προκαλώντας σοβαρή επιδείνωση της εγκεφαλικής δραστηριότητας στην περιοχή που συνδέεται με τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Μιλούμε για έναν τοξικό παράγοντα που αλλοιώνει τους μηχανισμούς του εγκεφάλου. Η κατανάλωση πορνογραφικού περιεχομένου ενεργοποιεί τα ίδια νευρωνικά κυκλώματα με την κοκαΐνη, οδηγώντας σε εξάρτηση που εκδηλώνεται ως ανάγκη για μεγαλύτερη ένταση και συχνότητα. Αυτό ωθεί προς ολοένα πιο ακραίο και αποκλίνον περιεχόμενο, απομακρύνοντας το άτομο από μια υγιή σεξουαλική εμπειρία.

Ο αντίκτυπος στις νεότερες γενιές είναι ιδιαίτερα ανησυχητικός. Ένα στα δέκα παιδιά αποκτά πρόσβαση σε αυτό το υλικό πριν από την ηλικία των οκτώ ετών. Η πρώιμη έκθεση συμβαίνει σε μια κρίσιμη φάση της ανάπτυξης και εμποδίζει τον προμετωπιαίο φλοιό —το κέντρο του αυτοελέγχου— να ενισχυθεί επαρκώς, κατακλύζοντας τον εγκέφαλο με μαζικά ερεθίσματα που προκαλούν φθορά της φαιάς ουσίας.²⁶

Ο εθισμός είναι συγκρίσιμος με τις επιδράσεις των σκληρών ναρκωτικών, καθώς δημιουργεί την ανάγκη παρακολούθησης ολοένα πιο ωμών εικόνων για να ικανοποιηθεί ο εγκέφαλος. Στο μεταξύ, τα Big Data ταξινομούν τα άτομα και με βάση τις σεξουαλικές προτιμήσεις τους. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η πορνογραφία επιτρέπει επίσης την εξουδετέρωση των φιλοδοξιών για κοινωνική και πολιτική αλλαγή, διότι κατακλύζει τον νου με απατηλές παραβάσεις, οι οποίες καταγράφονται σχολαστικά από τους κυρίαρχους.

Ο ψυχίατρος Adriano Segatori είναι κατηγορηματικός: «Με τη συνήθεια του εικονικού κόσμου της σεξουαλικότητας χάνεται ολοένα περισσότερο η αίσθηση του δεσμού. Καθώς περνά τον χρόνο του παρακολουθώντας σχέσεις χωρίς λόγο, υποταγές χωρίς εξέγερση, πρακτικές χωρίς όρια και απολαύσεις χωρίς φραγμούς, το άτομο χάνει το νόημα της γνωριμίας και τη σημασία της σχέσης· έτσι, ο Άλλος δεν είναι παρά ένα περιττό και εναλλάξιμο αντικείμενο της απόλαυσης».²²⁸

Η σχέση μεταξύ πορνογραφίας και ροπής προς τη σεξουαλική βία είναι βέβαιη· πρόκειται για ένα θέμα ως προς το οποίο θα ήταν αναγκαίος ένας λιγότερο ιδεολογικός προβληματισμός από την πλευρά του αυτοαποκαλούμενου προοδευτικού κόσμου. Αν πρέπει πράγματι να καταπολεμάται και να καταδικάζεται κάθε μορφή βίας που συνδέεται με το σεξ, δεν μπορούμε να περιοριζόμαστε στην αντιμετώπιση των αποτελεσμάτων χωρίς να ανατρέχουμε στις αιτίες· μία από αυτές είναι η ελεύθερη πρόσβαση στην πορνογραφία ήδη από την ανήλικη ηλικία.

Το σκιαγράφημα που παρουσιάστηκε ασφαλώς δεν εξαντλεί το ζήτημα των εξαρτήσεων από το σεξ και το φαινόμενο της πορνογραφίας. Πρόκειται για λίγα μόνο δεδομένα, τα οποία αποτυπώνουν όχι μόνο τις διαστάσεις του φαινομένου, αλλά πρωτίστως την επικινδυνότητά του, που αποκρύπτεται ή υποτιμάται και υποβιβάζεται ολοένα συχνότερα σε ένα από τα τιμήματα που πρέπει να καταβληθούν για την ελευθερία. Πρόκειται για χονδροειδές ψεύδος. Όποιος διατηρεί ακόμη την ικανότητα του συλλογισμού δεν μπορεί παρά να αναγνωρίσει ότι η βλάβη που έχει προκληθεί σε ολόκληρες γενιές και λαούς είναι κοσμοϊστορική· ότι η σεξουαλική ενόρμηση έχει μεταφερθεί στην πολύμορφη αυτοκρατορία των εξαρτήσεων· και ότι αυτές δεν περιορίζονται στην παραγωγή κερδών για ορισμένους, αλλά δημιουργούν ένα εκτεταμένο σύστημα εσωτερικευμένης ατομικής και συλλογικής δουλείας, το οποίο καταργεί την ανθρώπινη ελευθερία, την κριτική ικανότητα, τον ορθολογισμό και την ηθική που τον στηρίζει.

Το κοινό νήμα όλων των εξαρτήσεων είναι η απαγόρευση να ορίσουμε και, επομένως, να διακρίνουμε το καλό από το κακό και το ελάττωμα από την αρετή, σύμφωνα με τη φύση, τον πολιτισμό και το ηθικό αίσθημα. Η πολιτισμική επανάσταση του σεξ μετατράπηκε σε παλινδρομική ανθρωπολογική καταιγίδα. Δεν άξιζε τον κόπο· και όμως, η κάθοδος συνεχίζεται, ενώ ο σκλάβος είτε δεν βλέπει τις αλυσίδες του είτε τις επικαλείται αποκαλώντας τες ηδονή.

Σημειώσεις:

213 N. Gómez Dávila, Pensieri antimoderni, Edizioni di Ar, 2008, σ. 68.

214 K. Lorenz, Gli otto peccati capitali della nostra civiltà, Adelphi, 2003, σ. 59.

215 C. Risé, Sazi da morire, Edizioni San Paolo, 2016, σ. 74.

216 Το dildo είναι σεξουαλικό παιχνίδι, συχνά σε σχήμα πέους, το οποίο χρησιμοποιείται με διάφορους τρόπους στα ερωτικά παιχνίδια.

217 Ο σαδισμός —ο όρος προέρχεται από το επώνυμο του Donatien-Alphonse-François de Sade, Γάλλου αριστοκράτη του Διαφωτισμού (1740–1814)— είναι η διαστροφή που συνίσταται στην άντληση ηδονής από την οδύνη και την κακοποίηση των άλλων.

218 A. Huxley, Il Mondo Nuovo, Mondadori, 2007, ό.π.

219 Το παράθυρο του Overton είναι ένας μηχανισμός που διατυπώθηκε θεωρητικά από τον Αμερικανό κοινωνιολόγο Joseph P. Overton (1960–2003) και αναφέρεται στο σύνολο των ιδεών, των αντιλήψεων και των ηθών που θεωρούνται αποδεκτά μέσα σε έναν συγκεκριμένο πολιτισμό. Ανάλογα με την εποχή και την κοινωνική πίεση, ορισμένες συμπεριφορές περνούν από το στάδιο του αδιανόητου στο στάδιο του ριζοσπαστικού· κατόπιν γίνονται αποδεκτές και στη συνέχεια θεωρούνται λογικές· τέλος, γίνονται δημοφιλείς και νομιμοποιούνται.

220 Στο Eros e civiltà, έργο που αποτελεί συμβολή στη σκέψη του Freud, ο Marcuse συνδύασε ψυχαναλυτικές επιρροές με νεομαρξιστικές τάσεις, προκειμένου να περιγράψει μια «απελευθερωμένη», μη καταπιεστική κοινωνία, ιδίως στο σεξουαλικό πεδίο.

221 Ως μαλθουσιανισμός νοούνται οι πολιτικές ελέγχου των γεννήσεων και μείωσης του πληθυσμού, οι οποίες βασίζονται σε ιδέες που διατύπωσε κατά τον 19ο αιώνα ο Άγγλος οικονομολόγος και φιλόσοφος Robert Malthus (1766–1834).

222 Το απόσπασμα παρατίθεται στο M. Di Giovanni, Indagine sul mondialismo, Effedieffe, 2000, σ. 171.

223 Fictosessualità e transumanesimo: quando si sposa un ologramma, Come Don Chisciotte, 26 Απριλίου 2022.

224 V. Savioli, L’uomo residuo, Edizioni Il Cerchio, 2023, σ. 59.

225 Corte Suprema Usa, sì ai matrimoni gay: festa in tutti gli Stati Uniti, Corriere Adriatico, 26 Ιουνίου 2015.

226 Τα στοιχεία που παρατέθηκαν προέρχονται από το άρθρο: Pornografia: numeri e connotati di una autentica emergenza.

227 Raffaele Cardone, Il porno e i nostri figli, Maremosso, 22 Ιουνίου 2022.

228 A. Segatori, Società tossica e sistema spacciatore, Settimo Sigillo, 2021, σσ. 99–100.

Συνεχίζεται με:

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII

ΤΖΟΓΟΣ, ΑΓΟΡΕΣ, ΤΡΟΦΗ, ΦΑΡΜΑΚΑ

ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ

«Όταν ο άνθρωπος δεν πειθαρχείται από τον Θεό, θα αναλάβουν οι δαίμονες να τον πειθαρχήσουν».

Nicolás Gómez Dávila

Εδώ και 80 χρόνια έχουμε παραπλανηθεί σχετικά με τη βιολογία

0:00 Welcome to Socrates in the City & introducing Dennis Noble - Καλωσόρισμα στο «Socrates in the City» και παρουσίαση του Ντένις Νόμπλ

4:08 Schrödinger, DNA, and the birth of deterministic biology - Ο Σρέντινγκερ, το DNA και η γέννηση της ντετερμινιστικής βιολογίας

7:43 Modeling the heart & discovering stochasticity - Η μοντελοποίηση της καρδιάς και η ανακάλυψη της στοχαστικότητας

14:21 Neo-Darwinism, the selfish gene, and predicting disease from DNA - Ο νεοδαρβινισμός, το «εγωιστικό γονίδιο» και η πρόβλεψη ασθενειών μέσω του DNA 

20:28 Redundancy, purpose, and creativity in living systems - Πλεοναστικότητα, σκοπός και δημιουργικότητα στα ζωντανά συστήματα

28:36 The finite monkeys theorem: can chance alone explain life? - Το θεώρημα των πεπερασμένων πιθήκων: μπορεί η τύχη από μόνη της να εξηγήσει τη ζωή;

33:41 Lamarck, epigenetics, and cracks in neo-Darwinism - Ο Λαμάρκ, η επιγενετική και οι ρωγμές στον νεοδαρβινισμό

39:19 Rethinking the central dogma & how cells self-correct - Επανεξετάζοντας το κεντρικό δόγμα: πώς τα κύτταρα αυτοδιορθώνονται 

47:24 Consciousness, AI, and science's blind spot - Συνείδηση, τεχνητή νοημοσύνη και το τυφλό σημείο της επιστήμης

54:26 Backlash, power, and the human genome project's legacy - Αντιδράσεις, εξουσία και η κληρονομιά του Προγράμματος Ανθρώπινου Γονιδιώματος 

1:05:14 What is life? Closing reflections - Τι είναι η ζωή; Τελικές σκέψεις

Το βίντεο είναι η συζήτηση του Eric Metaxas με τον Denis Noble, ομότιμο καθηγητή Καρδιαγγειακής Φυσιολογίας στην Οξφόρδη και έναν από τους πρωτοπόρους της βιολογίας συστημάτων. Ο τίτλος —We Have Been Misled About Biology for 80 Years— είναι σκόπιμα προκλητικός. Υποστηρίζει ότι είναι λανθασμένη μια συγκεκριμένη φιλοσοφική ερμηνεία της βιολογίας: ο γενετικός αναγωγισμός.

Σύνοψη

Η βασική ιδέα του Noble είναι ότι για περίπου ογδόντα χρόνια κυριάρχησε η αντίληψη ότι, εάν γνωρίσουμε πλήρως τα γονίδια και τις μοριακές διεργασίες ενός οργανισμού, τότε κατ' αρχήν μπορούμε να εξηγήσουμε ολόκληρο τον οργανισμό.

Με άλλα λόγια:

DNA → πρωτεΐνες → κύτταρα → οργανισμός → συμπεριφορά.

Ο Noble αντιστρέφει αυτή την εικόνα. Θεωρεί ότι στα ζωντανά συστήματα η αιτιότητα είναι αμφίδρομη. Τα γονίδια επηρεάζουν τον οργανισμό, αλλά και το κύτταρο, ο οργανισμός και το περιβάλλον επηρεάζουν το ποια γονίδια εκφράζονται και πώς λειτουργούν. Για εκείνον, δεν υπάρχει ένα αποκλειστικά προνομιακό επίπεδο αιτιότητας. Αυτή είναι η καρδιά της «βιολογικής σχετικότητας» που υπερασπίζεται εδώ και χρόνια.

Από τον Schrödinger στο «γενετικό πρόγραμμα»

Ο Noble ξεκινά από το βιβλίο του Erwin Schrödinger What Is Life? και την ιδέα του DNA ως ενός εξαιρετικά σταθερού «απεριοδικού κρυστάλλου». Θεωρεί ότι από αυτή τη γραμμή σκέψης προέκυψε σταδιακά μια υπερβολικά μηχανιστική εικόνα της ζωής: το DNA ως πρόγραμμα και ο οργανισμός ως μηχανή που εκτελεί το πρόγραμμα.

Το πρόβλημα, κατά τον Noble, δεν είναι η μοριακή βιολογία. Είναι το φιλοσοφικό άλμα από το «το DNA είναι απαραίτητο για τη ζωή» στο «το DNA εξηγεί τη ζωή».

Μια ωραία εικόνα που έχει χρησιμοποιήσει αλλού είναι ότι το DNA μοιάζει με παρτιτούρα: η παρτιτούρα είναι απαραίτητη, αλλά η παρτιτούρα δεν είναι η μουσική.

Το παράδειγμα της καρδιάς

Αυτό έχει ιδιαίτερο βάρος επειδή ο Noble δεν είναι απλώς θεωρητικός της εξέλιξης. Το 1960 δημιούργησε ένα από τα πρώτα μαθηματικά μοντέλα της ηλεκτρικής λειτουργίας των καρδιακών κυττάρων, έργο από το οποίο προέκυψε ολόκληρη παράδοση υπολογιστικών μοντέλων της καρδιάς.

Μελετώντας όμως πραγματικά βιολογικά συστήματα, λέει ότι συνειδητοποίησε πως ο οργανισμός δεν λειτουργεί σαν ντετερμινιστικό ρολόι. Υπάρχει μεταβλητότητα, θόρυβος, στοχαστικότητα, ανάδραση και εφεδρεία.

Και αυτό είναι κρίσιμο: η λειτουργία της καρδιάς δεν βρίσκεται σε ένα συγκεκριμένο γονίδιο ή μόριο. Αναδύεται από τις αλληλεπιδράσεις ολόκληρου του συστήματος.

Η επίθεση στο «εγωιστικό γονίδιο»

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη του διαφωνία με τον Richard Dawkins.

Ο Noble δεν αμφισβητεί ότι τα γονίδια μεταβιβάζονται ή ότι η φυσική επιλογή δρα στην εξέλιξη. Αμφισβητεί όμως τη μετατροπή του γονιδίου σε κύριο φορέα της αιτιότητας.

Η εικόνα:

«τα γονίδια μας δημιούργησαν για να αναπαράγονται»

για τον Noble είναι μια μεταφορά που απέκτησε σχεδόν μεταφυσική υπόσταση.

Υποστηρίζει ότι το γονίδιο δεν δρα ανεξάρτητα. Χρειάζεται κύτταρο, μεμβράνες, μεταβολισμό, ρυθμιστικά δίκτυα, περιβάλλον και ολόκληρο τον οργανισμό. Συνεπώς, το να ρωτούμε αν «το γονίδιο ελέγχει τον οργανισμό» είναι ήδη μια παραπλανητική διατύπωση.

Το ανθρώπινο γονιδίωμα και οι υποσχέσεις που δεν εκπληρώθηκαν

Ένα από τα ισχυρότερα σημεία του βίντεο αφορά το Human Genome Project.

Ο Noble αναγνωρίζει ότι η αλληλούχιση του ανθρώπινου γονιδιώματος ήταν τεράστιο επιστημονικό επίτευγμα. Λέει όμως ότι οι προσδοκίες που δημιουργήθηκαν —ότι δηλαδή από το DNA κάποιου θα μπορούσαμε να προβλέψουμε με μεγάλη ακρίβεια τις περισσότερες ασθένειες και να εξατομικεύσουμε εύκολα τη θεραπεία— αποδείχθηκαν υπερβολικές.

Και εδώ η κριτική του έχει ουσιαστικό εμπειρικό έρεισμα. Μεγάλη μελέτη του UCL πάνω σε 926 polygenic risk scores για 310 ασθένειες κατέληξε ότι η ικανότητά τους ως γενικών εργαλείων screening είναι περιορισμένη. Για παράδειγμα, με συγκεκριμένο όριο ψευδώς θετικών αποτελεσμάτων, εντοπιζόταν μόνο περίπου το 10% των μελλοντικών περιστατικών καρκίνου μαστού και το 12% της στεφανιαίας νόσου.

Άρα:

γονότυπος ≠ πεπρωμένο.

Το φαινότυπο ενός ανθρώπου προκύπτει από πολύ πιο σύνθετη αλληλεπίδραση γονιδίων, περιβάλλοντος, ανάπτυξης, ιστορίας και βιολογικών δικτύων.

Τυχαίο και ανοσοποιητικό σύστημα

Ο Noble χρησιμοποιεί επίσης το ανοσοποιητικό σύστημα ως παράδειγμα δημιουργικής αξιοποίησης της στοχαστικότητας.

Τα Β-λεμφοκύτταρα δημιουργούν διαφοροποίηση στα αντισώματα μέσω somatic hypermutation και στη συνέχεια γίνεται επιλογή εκείνων που προσδένονται καλύτερα στο αντιγόνο. Το στοιχείο της μετάλλαξης και της επιλογής εδώ είναι πραγματικό και καλά τεκμηριωμένο.

Για τον Noble αυτό δείχνει κάτι βαθύτερο: ο οργανισμός δεν επιχειρεί να εξαφανίσει τον «θόρυβο». Μερικές φορές τον χρησιμοποιεί λειτουργικά.

Το βαθύτερο επιχείρημα του Noble

Αυτό είναι το σημαντικότερο σημείο του βίντεο.

Ο Noble αντιπαραθέτει δύο εικόνες της ζωής.

Η πρώτη είναι:

Μηχανή → πρόγραμμα → εκτέλεση.

Η δεύτερη είναι:

Σύστημα → αλληλεπίδραση → ανάδραση → αναδυόμενη λειτουργία.

Ο Noble βρίσκεται ξεκάθαρα στη δεύτερη.

Και εδώ η σκέψη του παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα, έστω όχι ταυτόσημη, συγγένεια με μια αριστοτελική αντίληψη του οργανισμού.

Για τον Αριστοτέλη ένα ζωντανό ον δεν εξηγείται επαρκώς εάν απλώς απαριθμήσουμε την ύλη από την οποία αποτελείται. Πρέπει να καταλάβουμε την οργάνωση, τη μορφή και τη λειτουργία του όλου.

Ακριβώς αυτό λέει, με σύγχρονη γλώσσα συστημικής βιολογίας, και ο Noble.

Δεν μπορούμε να εξηγήσουμε την καρδιά μόνο από τις πρωτεΐνες της, όπως δεν μπορούμε να εξηγήσουμε μια συμφωνία του Beethoven από τη χημική σύσταση του χαρτιού της παρτιτούρας.