Επιλογή Γκαλλίπολης

Daniele Perra - 31 Μαρτίου 2026

Πηγή: Ντανιέλε Πέρα

Υπάρχει ανανεωμένη συζήτηση για την «επιλογή της Καλλίπολης» ως μέσο άσκησης πίεσης στην Ισλαμική Δημοκρατία. Επιτρέψτε μου πρώτα να πω ότι τέτοιες συγκρίσεις σίγουρα δεν βοηθούν την ήδη «ατυχή» προπαγάνδα του Τραμπ. Ο Τραμπ μίλησε για μια «ανίκητη αρμάδα» που κατευθύνεται προς το Ιράν, πιθανώς αγνοώντας το ιστορικό προηγούμενο της «ανίκητης αρμάδας» του Φιλίππου Β', η οποία καταστράφηκε καθ' οδόν προς τις αγγλικές ακτές.
Η απόβαση των Συμμαχικών δυνάμεων στην Καλλίπολη κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, με στόχο την άσκηση πίεσης στην πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την απόσπαση του ελέγχου των Στενών, δεν είχε πολύ καλύτερα αποτελέσματα. Μια ολόκληρη αυστραλιανή εκστρατευτική δύναμη κυριολεκτικά εξοντώθηκε, χαρίζοντας στον Μουσταφά Κεμάλ σημαντικό κύρος, το οποίο αργότερα χρησιμοποίησε, μετά τον πόλεμο, ως πολιτικό κεφάλαιο για να συσπειρώσει εθνικιστικές ομάδες.
Τώρα, πριν συνεχίσουμε, είναι σχεδόν γελοίο (αν δεν ήταν μια άσκοπη τραγωδία) ότι ο στόχος αυτού του πολέμου έχει γίνει το άνοιγμα του Στενού του Ορμούζ, όταν τα ίδια τα Στενά ήταν ανοιχτά μόλις πριν από ένα μήνα. Ωστόσο, μια πιθανή απόβαση κοντά στο Μπαντάρ Αμπάς, και στη συνέχεια το άνοιγμα μιας διαδρομής προς το σύστημα νησιών εντός του Περσικού Κόλπου, μέσω των οποίων το Ιράν ελέγχει το Στενό, παρουσιάζει τεράστιους στρατιωτικούς κινδύνους. Πρώτον, εκτός από την εγγενή δυσκολία της επιχείρησης (αμφίβιες δυνάμεις συν αεροπορικές δυνάμεις), είναι μη βιώσιμη βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα (κόστος κατοχής, συνεχής πίεση του αντιπάλου, σημαντικές απώλειες). Περιττό να πούμε ότι ένα απόσπασμα μερικών χιλιάδων στρατιωτών είναι ανίκανο να αντέξει τις επιπτώσεις. Σίγουρα, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν εκτροπές: επιθέσεις από κουρδικές πολιτοφυλακές στο δυτικό Ιράν. Αυτό, ωστόσο, θα συνεπαγόταν την άμεση είσοδο της Τουρκίας στη σύγκρουση, και σίγουρα όχι για να βοηθήσει τους Κούρδους (οι οποίοι είναι ήδη διχασμένοι σε μια μυριάδα αντιμαχόμενων παρατάξεων και επανειλημμένα «προδομένοι» από την Ουάσιγκτον).
Όπως έχει σημειωθεί σε άλλες περιπτώσεις, ο Τραμπ, χάρη στον Νετανιάχου, βρέθηκε σε αδιέξοδο από το οποίο είναι απίθανο να βγει αλώβητος. Για να είμαστε δίκαιοι, το ίδιο το Ισραήλ φαίνεται να είναι σε κακή κατάσταση υγείας. Οι εσωτερικές διαμαρτυρίες αυξάνονται και ο Ισραηλινός Στρατός δεν έχει χάσει ποτέ τόσο μεγάλο αριθμό αρμάτων μάχης τουλάχιστον από τον Πόλεμο του Γιομ Κιπούρ ή την Επιχείρηση «Ειρήνη για τη Γαλιλαία». Η Χεζμπολάχ κατάφερε ακόμη και να διεισδύσει στην κατεχόμενη Παλαιστίνη, εκκενώνοντας τον οικισμό Κιριάτ Σμόνα (χτισμένος στα ερείπια του αραβικού χωριού Αλ-Χαλίσα). Αυτή η επιχείρηση έχει τεράστια συμβολική αξία, δεδομένου ότι το χωριό πήρε το όνομά του από τη Μάχη του Τελ Χάι κατά τη διάρκεια του Γαλλο-Συριακού Πολέμου, στον οποίο οκτώ Σιωνιστές έποικοι με επικεφαλής τον Τζόζεφ Τραμπέλντορ έχασαν τη ζωή τους. Ο Τραμπέλντορ ήταν ένας Σιωνιστής ήρωας επειδή, στο νεκροκρέβατό του, φέρεται να δήλωσε: «Είναι καλό να πεθαίνεις για την πατρίδα». Στην πραγματικότητα, ήταν πρώην Ρώσος στρατιώτης, που επέστρεφε από τον πόλεμο με την Ιαπωνία (ας μην ξεχνάμε την υποστήριξη των Ρότσιλντ στην Ιαπωνία εναντίον της Ρωσίας), ο οποίος είχε ταξιδέψει στην Παλαιστίνη απλώς για προσωπικό πλουτισμό.
Δυστυχώς, ωστόσο, οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ υποδηλώνουν ότι η σύγκρουση θα επιδεινωθεί (πολύ χειρότερα). Στην πραγματικότητα, έχει ήδη μετατραπεί από σύγκρουση για «αλλαγή καθεστώτος» σε πόλεμο πολιτισμών εναντίον ενός ολόκληρου λαού.
Όσον αφορά την εσωτερική πολιτική του Ιράν, φαίνεται σαφές ότι αυτό θα οδηγήσει σε μια προοδευτική στρατιωτικοποίηση της πολιτικής και της κοινωνίας. Αυτό είναι ήδη εμφανές στον μειωμένο ρόλο προσωπικοτήτων όπως ο Πρόεδρος Πεζεσκιάν (με μόνο τον Υπουργό Εξωτερικών Αραγτσί να διατηρεί εξέχοντα πολιτικό ρόλο) και στην αυξανόμενη φήμη του ίδιου του στρατού (η πιο προφανής περίπτωση είναι αυτή του Συνταγματάρχη Ιμπραήμ Ζολφαγαρί, ο οποίος ενσαρκώνει τέλεια το πολεμο-επαναστατικό πνεύμα της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αν και λιγότερο μυστικιστικό από τον Σουλεϊμανί)

.Opzione Gallipoli

Οι άνθρωποι του ψεύδους 12

Συνέχεια από Σάββατο 28. Μαρτίου 2026

Οι άνθρωποι του ψεύδους 12

Του M. Scott Peck

Προς μια Ψυχολογία του Κακού

Για τα μοντέλα και το μυστήριο

Ο κόσμος διαιρέθηκε μάλλον αυθαίρετα στο «φυσικό» και στο «υπερφυσικό».

Κεφάλαιο 3

Η συνάντηση με το κακό στην καθημερινή ζωή

ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ του George εξετάσαμε έναν άνθρωπο που δεν ήταν κακός, αλλά βρισκόταν σε σοβαρό κίνδυνο να γίνει. Στη συνέχεια, στο προηγούμενο κεφάλαιο, για να φωτίσουμε ορισμένες από τις σχετικές αρχές, περιγράφηκε ένα ζευγάρι που, για οποιονδήποτε λόγο, είχε περάσει το όριο. Τώρα θα συνεχίσω να περιγράφω άλλους που είναι ξεκάθαρα κακοί. Θα εξετάσω επίσης το ζήτημα της θεραπείας εκείνων που, όπως ο Bobby, είναι τα θύματά τους.

Επειδή γνώρισα τους άνδρες, τις γυναίκες και τις οικογένειες που περιγράφω μέσα από την ψυχιατρική μου πρακτική, με απασχολεί το ενδεχόμενο ο αναγνώστης να σκεφτεί: «Ναι, αλλά αυτά είναι ειδικές περιπτώσεις. Αυτοί οι άνθρωποι μπορεί να είναι κακοί, αλλά δεν μιλά για ανθρώπους σαν τους δικούς μου — τους συναδέλφους μου, τους γνωστούς μου, τους φίλους ή τους συγγενείς μου».

Υπάρχει μια τάση στους μη ειδικούς να πιστεύουν ότι όσοι επισκέπτονται έναν ψυχίατρο είναι «μη φυσιολογικοί», ότι υπάρχει κάτι ριζικά διαφορετικό σε αυτούς σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Αυτό δεν ισχύει. Είτε μας αρέσει είτε όχι, ο ψυχίατρος βλέπει τόση ψυχοπαθολογία σε κοκτέιλ πάρτι, σε συνέδρια και σε εταιρείες, όση και στο γραφείο του. Δεν λέω ότι δεν υπάρχουν καθόλου διαφορές ανάμεσα σε εκείνους που επισκέπτονται ψυχίατρο και σε εκείνους που δεν επισκέπτονται· όμως οι διαφορές είναι λεπτές και συχνά αντικατοπτρίζουν αρνητικά τον «φυσιολογικό» πληθυσμό.

Η ίδια η διαδικασία της ζωής είναι δύσκολη και σύνθετη, ακόμη και υπό τις καλύτερες συνθήκες.

Όλοι μας έχουμε προβλήματα. Οι άνθρωποι πηγαίνουν σε ψυχίατρο επειδή τα προβλήματά τους είναι μεγαλύτερα από τον μέσο όρο ή επειδή διαθέτουν μεγαλύτερο θάρρος και σοφία ώστε να τα αντιμετωπίσουν πιο άμεσα; Μερικές φορές ισχύει το ένα, άλλες φορές το άλλο, και κάποιες φορές και τα δύο.

Παρότι τα δεδομένα που παρουσιάζω προέρχονται από την ψυχιατρική μου πρακτική, τις περισσότερες φορές δεν θα μιλώ τόσο για ψυχιατρικούς ασθενείς όσο για ανθρώπους — οπουδήποτε και παντού.

Πράγματι, η περίπτωση του Bobby και των γονιών του ήταν πραγματικά ασυνήθιστη μόνο από μία άποψη: την σχετικά επιτυχημένη έκβασή της. Ο Bobby στάθηκε τυχερός που έκλεψε ένα αυτοκίνητο και έτσι τράβηξε την προσοχή πριν αυτοκτονήσει. Ήταν τυχερός που υπήρχε συγγενής πρόθυμος να αναλάβει την ευθύνη της φροντίδας του. Και ήταν επίσης τυχερός που υπήρχαν τα χρήματα — μέσω της ασφάλειας των γονιών του — για να υποστηριχθεί η ψυχοθεραπεία του.

Τα περισσότερα θύματα του κακού δεν είναι τόσο τυχερά.

Αλλά κατά τα άλλα, η περίπτωση του Bobby δεν ήταν ασυνήθιστη. Ακόμη και στη μικρή μου πρακτική βλέπω κάθε μήνα περίπου ένα νέο ζευγάρι γονέων σαν τους γονείς του Bobby. Το ίδιο συμβαίνει και με άλλους ψυχιάτρους. Ερχόμαστε σε επαφή με το κακό όχι μία ή δύο φορές στη ζωή μας, αλλά σχεδόν τακτικά, καθώς συναντούμε ανθρώπινες κρίσεις.

Και υποστηρίζω ότι η έννοια του «κακού» πρέπει να έχει μια σαφή θέση στο λεξιλόγιό μας. Είναι αλήθεια ότι η ονοματοδοσία αυτή ενέχει πραγματικούς κινδύνους, οι οποίοι θα συζητηθούν στο τελευταίο κεφάλαιο. Όμως χωρίς αυτό το όνομα δεν θα γνωρίζουμε ποτέ καθαρά τι κάνουμε σε τέτοιες περιπτώσεις. Θα παραμείνουμε περιορισμένοι στην ικανότητά μας να βοηθήσουμε τα θύματα του κακού. Και δεν θα έχουμε καμία απολύτως ελπίδα να αντιμετωπίσουμε τους ίδιους τους κακούς ανθρώπους. Διότι πώς μπορούμε να θεραπεύσουμε αυτό που δεν τολμάμε καν να μελετήσουμε;

Παρόλο που ο αναγνώστης μπορεί να αναγνωρίσει ότι υπήρχε κάτι κακό στους γονείς του Bobby, πολλοί μη ειδικοί ίσως τείνουν να θεωρήσουν την περίπτωση ως μια ανωμαλία. Το ότι λέω πως ερχόμαστε συχνά σε επαφή με το κακό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι γεγονός. Άλλωστε, δεν μπορεί να υπάρχουν πολλοί γονείς που χαρίζουν στα παιδιά τους όπλα αυτοκτονίας για τα Χριστούγεννα!

Γι’ αυτό θα παρουσιάσω την περίπτωση ενός άλλου δεκαπεντάχρονου αγοριού, που ήταν τόσο ο «προσδιορισμένος ασθενής» όσο και θύμα κακού. Η αξία αυτής της πιο λεπτής περίπτωσης ίσως βρίσκεται ακριβώς στις διαφορές της από εκείνη του Bobby. Εδώ θα μιλήσουμε για ένα αγόρι του οποίου οι γονείς ήταν εύποροι και οι οποίοι, αν και δεν έδειχναν καμία εμφανή πρόθεση να τον σκοτώσουν κυριολεκτικά, φαίνονταν — για κάποιο λόγο — αποφασισμένοι να «σκοτώσουν» το πνεύμα του.

Η περίπτωση του Roger και των γονιών του

Σε κάποια φάση της καριέρας μου κατείχα μια διοικητική θέση στην κυβέρνηση, η οποία γενικά δεν μου επέτρεπε να ασκώ μακροχρόνια θεραπεία. Ωστόσο, κατά διαστήματα έβλεπα ανθρώπους για σύντομες συμβουλευτικές συνεδρίες. Συχνά επρόκειτο για υψηλόβαθμα πολιτικά πρόσωπα.

Ένας από αυτούς ήταν ο κύριος R., ένας πλούσιος δικηγόρος που είχε πάρει άδεια από το γραφείο του για να υπηρετήσει ως νομικός σύμβουλος σε ένα μεγάλο ομοσπονδιακό υπουργείο. Ήταν Ιούνιος. Ο κύριος R. με συμβουλεύτηκε σχετικά με τον γιο του, τον Roger, ο οποίος είχε κλείσει τα δεκαπέντε τον προηγούμενο μήνα.

Αν και ο Roger ήταν καλός μαθητής σε ένα από τα προαστιακά δημόσια σχολεία, οι βαθμοί του είχαν μειωθεί σταδιακά αλλά σταθερά κατά τη διάρκεια της ένατης τάξης. Στην τελική αξιολόγηση της χρονιάς, ο σχολικός σύμβουλος είχε πει στον κύριο και την κυρία R. ότι ο Roger θα προαγόταν στη δέκατη τάξη, αλλά πρότεινε μια ψυχιατρική αξιολόγηση για να διαπιστωθεί η αιτία της πτώσης των επιδόσεών του.

Σύμφωνα με τη συνήθη πρακτική μου, είδα πρώτα τον Roger, τον «προσδιορισμένο ασθενή». Έμοιαζε πολύ με μια πιο «ανώτερης τάξης» εκδοχή του Bobby. Φορούσε γραβάτα και καλοραμμένα ρούχα, αλλά είχε την ίδια αδέξια, αμήχανη όψη της ύστερης εφηβείας. Ήταν εξίσου λιγομίλητος και κρατούσε το βλέμμα του χαμηλά στο πάτωμα.

Δεν έπαιζε με τα χέρια του, και δεν μου φάνηκε τόσο καταθλιπτικός όσο ο Bobby.

Αλλά τα μάτια του είχαν την ίδια άψυχη ποιότητα. Ο Roger ήταν ξεκάθαρα ένα δυστυχισμένο αγόρι.

Όπως και με τον Bobby, αρχικά δεν κατάφερα τίποτα μιλώντας με τον Roger. Δεν ήξερε γιατί οι βαθμοί του ήταν τόσο χαμηλοί. Δεν είχε επίγνωση ότι ήταν καταθλιπτικός. Όλα στη ζωή του, έλεγε, ήταν «εντάξει».

Τελικά αποφάσισα να παίξω ένα παιχνίδι που συνήθως κρατούσα για μικρότερα παιδιά. Πήρα ένα διακοσμητικό βάζο από το γραφείο μου.
«Ας υποθέσουμε ότι αυτό ήταν ένα μαγικό μπουκάλι», είπα, «και αν το έτριβες, θα εμφανιζόταν ένα τζίνι που θα μπορούσε να σου πραγματοποιήσει οποιεσδήποτε τρεις ευχές. Οτιδήποτε στον κόσμο. Τι θα του ζητούσες;»

«Ένα στερεοφωνικό, νομίζω.»

«Ωραία», είπα. «Ήταν έξυπνη επιλογή. Σου μένουν δύο ακόμη. Θέλω λοιπόν να σκεφτείς μεγάλα πράγματα. Μην ανησυχείς αν φαίνεται αδύνατο. Θυμήσου, αυτό το τζίνι μπορεί να κάνει τα πάντα. Ζήτα αυτό που πραγματικά θέλεις περισσότερο.»

«Τι θα έλεγες για μια μοτοσικλέτα;» ρώτησε ο Roger χωρίς ενθουσιασμό, αλλά με κάπως λιγότερη απάθεια απ’ ό,τι πριν. Φαινόταν να του αρέσει το παιχνίδι — τουλάχιστον περισσότερο από οτιδήποτε άλλο μέχρι εκείνη τη στιγμή.

«Ωραία», είπα. «Εξαιρετική επιλογή. Αλλά σου μένει μόνο μία ευχή. Οπότε θυμήσου να σκεφτείς μεγάλα. Πήγαινε σε αυτό που είναι πραγματικά σημαντικό.»

«Λοιπόν… θα ήθελα να πάω σε οικοτροφείο.»

Κοίταξα τον Roger έκπληκτος. Ξαφνικά το επίπεδο της συζήτησης είχε μετατοπιστεί σε κάτι πραγματικό και προσωπικό. Σταυροκόπησα νοερά τα δάχτυλά μου.
«Είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα επιλογή», σχολίασα.
«Θα μπορούσες να μου πεις περισσότερα γι’ αυτό;
«Δεν υπάρχει τίποτα να πω», μουρμούρισε ο Roger.
«Υποθέτω ίσως ότι θέλεις να πας σε άλλο σχολείο επειδή δεν σου αρέσει αυτό που είσαι τώρα», πρότεινα.
«Το σχολείο μου είναι εντάξει», απάντησε.
Δοκίμασα ξανά.
«Ίσως τότε θέλεις να φύγεις από το σπίτι. Ίσως υπάρχει κάτι στο σπίτι που σε ενοχλεί.»
«Το σπίτι είναι εντάξει», είπε ο Roger, αλλά υπήρχε μια ανεπαίσθητη νότα φόβου στη φωνή του.
«Έχεις πει στους γονείς σου ότι θέλεις να πας σε οικοτροφείο;» ρώτησα.
«Πέρσι το φθινόπωρο.» Η φωνή του ήταν σχεδόν ψίθυρος.
«Φαντάζομαι ότι αυτό απαιτούσε θάρρος. Τι σου είπαν;»
«Είπαν όχι.»
«Αλήθεια; Γιατί το είπαν;»
«Δεν ξέρω.»
«Πώς ένιωσες όταν σου είπαν όχι;» ρώτησα.
«Είναι εντάξει», απάντησε.
Ένιωσα ότι είχαμε φτάσει όσο μπορούσαμε να φτάσουμε σε μία μόνο συνεδρία. Θα χρειαζόταν πολύς χρόνος για να αναπτύξει ο Roger αρκετή εμπιστοσύνη σε έναν θεραπευτή ώστε να ανοιχτεί πραγματικά. Του είπα ότι θα μιλούσα για λίγο με τους γονείς του και μετά θα ξαναμιλούσα σύντομα μαζί του.

Ο κύριος και η κυρία R. ήταν ένα εντυπωσιακό ζευγάρι γύρω στα σαράντα — εύγλωττοι, άψογα ντυμένοι, εμφανώς άνθρωποι που είχαν μεγαλώσει μέσα σε προνόμια.
«Είστε πολύ ευγενικός που μας δέχεστε, γιατρέ», είπε η κυρία R., βγάζοντας με κομψότητα τα λευκά της γάντια. «Έχετε εξαιρετική φήμη. Φαντάζομαι ότι είστε πολύ απασχολημένος.»
Τους ζήτησα να μου πουν πώς αντιλαμβάνονται το πρόβλημα του Roger.
«Λοιπόν, γι’ αυτό ακριβώς ήρθαμε σε εσάς, γιατρέ», είπε ο κύριος R., χαμογελώντας κοσμικά. «Δεν ξέρουμε πώς να το αντιληφθούμε. Αν ξέραμε τι το προκαλεί, θα είχαμε ήδη λάβει τα κατάλληλα μέτρα και δεν θα χρειαζόταν να σας συμβουλευτούμε.»
Γρήγορα, εύκολα, σχεδόν σαν να συζητούσαν αδιάφορα, εναλλάσσοντας ομαλά τις απαντήσεις τους, μου παρουσίασαν το υπόβαθρο.
Ο Roger είχε περάσει ένα υπέροχο καλοκαίρι σε κατασκήνωση τένις πριν την έναρξη της σχολικής χρονιάς. Δεν υπήρχαν αλλαγές στην οικογένεια. Ήταν πάντα ένα φυσιολογικό παιδί.
Η εγκυμοσύνη ήταν φυσιολογική.
Ο τοκετός φυσιολογικός.
Κανένα πρόβλημα σίτισης στη βρεφική ηλικία.
Η εκπαίδευση τουαλέτας φυσιολογική.
Οι σχέσεις με συνομηλίκους φυσιολογικές.
Υπήρχε λίγη ένταση στο σπίτι. Εκείνοι — οι δυο τους — είχαν έναν ευτυχισμένο γάμο. Φυσικά υπήρχαν σπάνιες διαφωνίες, αλλά ποτέ μπροστά στα παιδιά.
Ο Roger είχε μια δεκάχρονη αδελφή, η οποία τα πήγαινε καλά στο σχολείο. Τα δύο παιδιά μάλωναν μεταξύ τους, βέβαια, αλλά τίποτα ασυνήθιστο.
«Φυσικά», πρόσθεσαν, «ίσως είναι δύσκολο για τον Roger να είναι το μεγαλύτερο παιδί, αλλά αυτό δεν εξηγεί πραγματικά την κατάσταση, έτσι δεν είναι;»
Όχι — η πτώση των βαθμών του παρέμενε ένα μυστήριο.
Ήταν ευχάριστο να παίρνω συνέντευξη από ανθρώπους τόσο ευφυείς και εκλεπτυσμένους, που απαντούσαν στις ερωτήσεις μου πριν καν τις θέσω. Κι όμως, ένιωθα μια αόριστη ανησυχία.
«Παρόλο που δεν ξέρετε τι ενοχλεί τον Roger», είπα, «είμαι βέβαιος ότι θα έχετε σκεφτεί κάποιες πιθανές εξηγήσεις.»

«Φυσικά έχουμε αναρωτηθεί μήπως το σχολείο δεν του ταιριάζει», απάντησε η κυρία R. «Επειδή όμως πάντα τα πήγαινε καλά μέχρι τώρα, διστάζω να το πιστέψω. Αλλά, άλλωστε, τα παιδιά αλλάζουν, έτσι δεν είναι; Ίσως δεν είναι πια αυτό που χρειάζεται.»
«Ναι», πρόσθεσε ο κύριος R. «Έχουμε σκεφτεί να τον γράψουμε σε ένα κοντινό καθολικό ιδιωτικό σχολείο. Είναι εδώ δίπλα και είναι εκπληκτικά οικονομικό.»
«Είστε καθολικοί;» ρώτησα.
«Όχι, επισκοπιανοί», απάντησε ο κύριος R. «Αλλά σκεφτήκαμε ότι ο Roger ίσως ωφεληθεί από την πειθαρχία ενός τέτοιου σχολείου.»
«Έχει πολύ καλή φήμη», πρόσθεσε η κυρία R.
«Πείτε μου», ρώτησα, «έχετε σκεφτεί καθόλου το ενδεχόμενο να στείλετε τον Roger σε οικοτροφείο;»
«Όχι», απάντησε ο κύριος R. «Φυσικά θα το κάναμε αν μας το συστήνατε, γιατρέ. Αλλά θα ήταν μια ακριβή λύση, έτσι δεν είναι; Είναι εξωφρενικό το πόσο κοστίζουν αυτά τα σχολεία σήμερα.»

Συνεχίζεται

Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν (MBS)

Francesco Petrone

Πηγή: Φραντσέσκο Πετρόνε

Η Σαουδική Αραβία φαίνεται να είναι ένας σιωπηλός αλλά ισχυρός συνεργός του Ισραήλ και των Ηνωμένων Πολιτειών σε αυτόν τον άσκοπο επιθετικό πόλεμο κατά του Ιράν. Ας προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τον λόγο αυτής της συμπεριφοράς με μια απλή ανάλυση των γεγονότων, αφήνοντας στην άκρη την υποτίμηση της χιλιετούς αντιπαλότητας μεταξύ Σιιτών και Σουνιτών, η οποία δεν θα εξηγούσε τίποτα. Επί του παρόντος, ο de facto ηγέτης της σαουδαραβικής μοναρχίας και ο πιο ισχυρός άνδρας στη μοναρχία είναι ο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν (MBS), ο οποίος είναι πρίγκιπας διάδοχος από το 2017 και πρωθυπουργός του βασιλείου από το 2022. Ο MBS έχει συγκεντρώσει την εξουσία στα χέρια του, ηγούμενος ενός ριζικού μετασχηματισμού του βασιλείου μέσω του σχεδίου «Όραμα 2030», εκσυγχρονίζοντας την κοινωνία ασκώντας παράλληλα αυταρχικό έλεγχο. Ήταν ακόμη και ο αρχιτέκτονας της βάναυσης δολοφονίας του Τζαμάλ Κασόγκι, του Σαουδάραβα αντιφρονούντα δημοσιογράφου και συγγραφέα, ο οποίος είχε επικρίνει σκληρά τις πολιτικές του πρίγκιπα διαδόχου, καταγγέλλοντας ένα κλίμα φόβου και καταστολής στη Σαουδική Αραβία μέσω των ερευνητικών του άρθρων στην Washington Post. Τα άρθρα κατήγγειλαν την αυταρχική στροφή και το κλίμα φόβου που είχε δημιουργηθεί στη Σαουδική Αραβία. Τα άρθρα κατήγγειλαν τις ολοένα και συχνότερες αυθαίρετες συλλήψεις και την επιδείνωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι κατηγορίες εμφανίστηκαν στη στήλη του Κασόγκι στην Washington Post. Ο ίδιος ο Κασόγκι, ο οποίος ζούσε αυτοεξόριστος στη Βιρτζίνια, δολοφονήθηκε βάναυσα από Σαουδάραβες πράκτορες στις 2 Οκτωβρίου 2018. Μετά από έρευνες, ο Σαουδάραβας πρίγκιπας διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν (MBS) θεωρήθηκε, σε έκθεση της CIA και του ΟΗΕ, ότι διέταξε τη δολοφονία. Παρά ταύτα, καθώς και τα στοιχεία για την εμπλοκή των υπηρεσιών ασφαλείας του, η υπόθεση έκλεισε στις ΗΠΑ. Ο Κασόγκι στραγγαλίστηκε και διαμελίστηκε στο προξενείο της Σαουδικής Αραβίας στην Κωνσταντινούπολη. Το 2022, η αμερικανική κυβέρνηση χορήγησε ασυλία στον MBS επειδή είχε διοριστεί πρωθυπουργός της Σαουδικής Αραβίας την ίδια χρονιά. Ο πρίγκιπας έχει αποκαταστήσει τη διεθνή του εικόνα, διατηρώντας μάλιστα ισχυρές σχέσεις με τη Δύση, ιδίως χάρη στο κρατικό επενδυτικό ταμείο PIF. Το Δημόσιο Ταμείο Επενδύσεων δεν είναι άλλο από το κρατικό επενδυτικό ταμείο της Σαουδικής Αραβίας, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο ενεργά στον κόσμο, με περιουσιακά στοιχεία που ξεπερνούν τα 900 δισεκατομμύρια δολάρια το 2024, και του οποίου ηγείται ο πρίγκιπας μπιν Σαλμάν. Όσον αφορά την εμπλοκή της Σαουδικής Αραβίας στη σύγκρουση κατά του Ιράν, ο Ντόναλντ Τραμπ το αναγνώρισε ρητά, ευχαριστώντας το Κουβέιτ, το Κατάρ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Μπαχρέιν και τη Σαουδική Αραβία για τη συμμετοχή τους στην στρατιωτική επίθεση κατά του Ιράν. «Θέλω να ευχαριστήσω ολόκληρο το Βασίλειο της Σαουδικής Αραβίας», είπε ο Τραμπ. «Σε αντίθεση με το ΝΑΤΟ, μας έχουν βοηθήσει τρομερά. Ευχαριστώ τη Σαουδική Αραβία, τα Εμιράτα, το Κατάρ, το Μπαχρέιν και το Κουβέιτ· σε αντίθεση με το ΝΑΤΟ, το οποίο με απογοήτευσε».Τα λόγια του Αμερικανού προέδρου αποκαλύπτουν τη συνενοχή ορισμένων αραβικών χωρών στην επιθετικότητα κατά του Ιράν. Στην πράξη, η σαουδαραβική ηγεσία βρίσκεται στα χέρια της αμερικανικής κυβέρνησης λόγω της έρευνας της CIA και των αποδεικτικών στοιχείων για την ενοχή του πρίγκιπα. Ωστόσο, η αμερικανική κυβέρνηση φαίνεται επίσης να βρίσκεται οικονομικά στα χέρια της Σαουδικής Αραβίας λόγω του κρατικού επενδυτικού ταμείου

Mohammed bin Salman (MBS)

Υπάρχει μια ηθική της μνήμης, την οποία εμείς στον Δυτικό κόσμο έχουμε εγκαταλείψει.

από την Andrea Zhok

Πηγή: Άντρεα Ζοκ

Υπάρχει μια ηθική της μνήμης, την οποία εμείς στον δυτικό κόσμο έχουμε εγκαταλείψει.
Σε όλη την ιστορία, κάθε λαός που διέθετε την ικανότητα να έχει ιστορικές ρίζες σεβόταν διάφορες μορφές ηθικής, όχι μόνο εσωτερικά αλλά και απέναντι σε άλλους λαούς με τους οποίους αντιμετώπιζε, ακόμη και στρατιωτικά.
Λαοί γνωστοί για τη σκληρότητα των αντιποίνων τους, όπως οι ίδιοι οι Τούρκοι ή οι Ρωμαίοι, ήταν πρόθυμοι να παρουσιάσουν οποιαδήποτε σκληρότητα ως δίκαιη και ισορροπημένη τιμωρία για μια παραβίαση. Αυτή η υποτιθέμενη αξιοπιστία των συμφωνιών (Pacta Sunt Servanda) δεν ήταν ένδειξη αδυναμίας, αλλά συνειδητής δύναμης.
Για να χτίσουμε αυτοκρατορίες, για να παραμείνουμε ριζωμένοι σε κατακτημένα εδάφη, ήταν απαραίτητο να παρέχουμε ένα κανονιστικό πλαίσιο που θα επέτρεπε ακόμη και στους χθεσινούς αντιπάλους να βρουν τη θέση τους μακροπρόθεσμα.
Η εξόντωση, η εξάλειψη του εχθρού, νομιμοποιούνταν μόνο απέναντι στην αντιληπτή παραβίαση των συμφωνιών.
Ο λόγος για αυτό το αίτημα για δικαιοσύνη -ακόμα και για τη δική μας δικαιοσύνη- ήταν απλός: η άσκηση αυθαίρετης βίας, προδοσίας και εξαπάτησης δεν είναι «ανήθικη» επειδή «δεν είναι σωστό», όχι για τυπικούς λόγους, αλλά για βαθύτερους: ανήθικο είναι αυτό που υπονομεύει το «πιο», υπονομεύει την ηθική και υπονομεύει την πιθανότητα συμβίωσης στο πλαίσιο των ίδιων αυτών εθίμων.
Το γεγονός ότι ένας πολεμιστής που ηττήθηκε στη μάχη έγινε σκλάβος μπορεί να μας τρομοκρατεί, αλλά ήταν μέρος των κανόνων του παιχνιδιού (η εναλλακτική λύση ήταν να σκοτωθούμε στη μάχη). Αυτό δεν σήμαινε ότι όλα επιτρέπονταν, ούτε καν απέναντι στον σκλάβο.
Η έννοια της ηθικής συμπεριφοράς απέναντι στον εχθρό είναι απλή: χρησιμεύει στη δημιουργία μιας πλατφόρμας για μακροχρόνια συνύπαρξη, ακόμη και με έναν ηττημένο εχθρό. Εάν αυτό δεν γίνει, η νίκη δεν θα επιτευχθεί ποτέ πραγματικά.
Η επίδειξη αμείωτα αυθαίρετης συμπεριφοράς, η κακοποίηση και η άσκοπη βία εναντίον των πιο αδύναμων δημιουργούν τη βάση για μια απεριόριστη επιθυμία για εκδίκηση και αντίποινα. Και αυτό σημαίνει ότι η σύγκρουση θα παραμείνει κρυφή, πάντα έτοιμη να αναζωπυρωθεί ξανά: η «νίκη» δεν έρχεται ποτέ πραγματικά επειδή δεν υπάρχει κλείσιμο.
Ένας από τους λόγους για τους οποίους οι Ναζί τελικά ηττήθηκαν ήταν η μεγάλη πολιτισμική δυσκολία που αντιμετώπιζαν στο να αντιμετωπίζουν τους άλλους (ακόμα και τους συνεργάτες τους) ως ίσους τους. Ο ναζιστικός υπερεθνικισμός άφησε μια δυσάρεστη ανάμνηση παντού και μόλις η στρατιωτική υπεροχή άρχισε να καταρρέει, όλα άρχισαν να καταρρέουν ραγδαία.
Αυτό το μάθημα που συνδυάζει την πολιτική ισχύος και την ηθική έχει εξαφανιστεί από την ισραηλινή και την αμερικανική κουλτούρα, όπου η ιδέα του Θρασύμαχου, σύμφωνα με την οποία η δικαιοσύνη ισούται με αυτό που είναι επωφελές για τον ισχυρότερο, έχει επικρατήσει εδώ και καιρό. Πρέπει να ειπωθεί ότι η πρώην Βρετανική Αυτοκρατορία, με όλους τους περιορισμούς της, διατήρησε την ιδέα ενός απαραίτητου συνδυασμού ισχύος και ηθικής, τον οποίο οι ιστορικοί της κληρονόμοι έχουν αντιθέτως εξαλείψει.
Το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες σήμερα αντιπροσωπεύουν μια τρομερή στρατιωτική δύναμη. Μπορούμε μόνο να φανταστούμε τι φρικαλεότητες είναι ακόμα πρόθυμοι να διαπράξουν. Έχουν ήδη δείξει ότι δεν τους αγγίζει καν η ιδέα ότι μπορεί να υπάρχει χώρος για αμοιβαιότητα, για σεβασμό προς τους άλλους, για μια δεδομένη λέξη, για συμφωνίες, για οποιαδήποτε μορφή ηθικής δικαιοσύνης εκτός από το προσωπικό συμφέρον.
Αυτό είναι που τους καθιστά εξαιρετικά επικίνδυνους, σίγουρα, αλλά είναι και αυτό που θα τους οδηγήσει στην άβυσσο. Ο λόγος που ένας πληθυσμός τόσο εγκαταλελειμμένος και εγκαταλελειμμένος από τον κόσμο όσο οι Παλαιστίνιοι συνεχίζει να αποτελεί αγκάθι στο πλευρό του Ισραήλ είναι ότι η αυθαίρετη βία δεν ξεχνιέται ποτέ. παραμένει στη μνήμη γενεών.
Το ίδιο θα συμβεί και στο Ιράν, στον Λίβανο, ακόμη και σε εκείνες τις χώρες που τώρα φαινομενικά έχουν εξημερωθεί, όπως το Ιράκ.
Όσο κι αν ο εκκοσμικευμένος πολιτισμός μας πιστεύει ότι έχει αποκτήσει μια πιο διορατική συνείδηση, μια αρχαία θρησκευτική διαίσθηση παραμένει αληθινή: μακροπρόθεσμα, το κακό που γίνεται πάντα πληρώνεται.

C'è una moralità della memoria, che noi nel mondo occidentale abbiamo dismesso

Ο ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΥ

 του HENRI DE LYBAC

Hegel

Ο Ιωακείμ ντα Φιόρε (Gioacchino Da Fiore) είχε ανακοινώσει την τρίτη εποχή σαν τον "χρόνο των κρίνων", ο οποίος διαδέχθηκε τους χρόνους των βάτων και των τριανταφύλλων. Ο Μπαίμε (Jakob Böhme) είχε χαιρετήσει την αυγή αυτή με το ίδιο το σύμβολο και ο Baader (Franz Xaver von Baader) επανέλαβε και αυτός την ίδια εικόνα. Αυτός ο χρόνος των κρίνων θα ήταν τελικώς ο χρόνος του Χέγκελ; Η εποχή του πνεύματος θα άνοιγε επιτέλους από αυτόν τον καθηγητή; Γνωρίζουμε ήδη τις ομοιότητές του με τον γνωστικισμό του Μπαίμε, τις σχέσεις που διατήρησε στην νεότητά του με τους Ιλλουμινάτι της Βαυαρίας, τα μασωνικά του αναγνώσματα. Στο γυμνάσιο της Στουτγκάρδης έμαθε πως η Ιστορία είναι μια προοδευτική πραγματοποίηση ενός θείου σχεδίου, το οποίο μπορούσε να κατανοήσει πλέον η σκέψη. Σαν φίλος του Χαίλντερλιν (Hölderlin) και του Σέλλινγκ (Schelling) είχε χαιρετήσει με ενθουσιασμό το πλησίασμα της βασιλείας του θεού. Είχε γνωρίσει μαθητές του Bengel και του Detinger και σε αυτόν τον τελευταίο οφείλει την χρήση της λέξης Herrlichkeit, η οποία κατάγεται από την Καμπάλα (Kabbahal), όπως και το αξίωμα γύρω από "την αντίφαση σαν πηγής κάθε ζωής". Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι να γνωρίσουμε αν οι θεόσοφοι επηρέασαν τον Χέγκελ και τους φίλους του, αλλά να καταλάβουμε πως είναι δυνατόν μια τόσο σίγουρη και βαθειά επιρροή μπόρεσε να διαφύγει από την κριτική όλων.

Όταν εμφανίστηκε, στα 1807, η Φαινομενολογία του πνεύματος, ο καθολικός Windischmann, ο οποίος συναναστρεφόταν τους μασόνους, τού έγραψε: «Μια μέρα, όταν θα έρθει η στιγμή για να γίνει κατανοητό, το έργο σας θα ειδωθεί σαν το θεμελιώδες βιβλίο της απελευθερώσεως του ανθρώπου, σαν το κλειδί του νέου Ευαγγελίου που είχε προφητέψει ο Λέσσινγκ».

Στα μαθήματά του στην Ιένα, στις 18 Σεπτεμβρίου 1806, προφήτευε με ακρίβεια: «Βρισκόμαστε σε μια σπουδαία εποχή, σε έναν αναβρασμό, το πνεύμα ολοκλήρωσε μια ξαφνική αύξηση, ξέφυγε από την προηγούμενη μορφή του και αποκτά μια νέα. Όλη η μάζα των προηγούμενων αναπαραστάσεων, των εννοιών, και όλοι οι δεσμοί του κόσμου λύθηκαν και χάνονται σαν ονειρικά οράματα. Ετοιμάζεται μια νέα γέννηση του πνεύματος». Και την επόμενη χρονιά, στην Φαινομενολογία πλέον γράφει: Δεν είναι δύσκολο να δούμε πως η εποχή μας είναι μια εποχή ενός περάσματος προς μια νέα εποχή. Το πνεύμα έσπασε τις γέφυρες με τον κόσμο της υπάρξεως και της αναπαραστάσεως, που διήρκεσε μέχρι σήμερα. Είναι έτοιμο να βυθιστεί στο παρελθόν, και διανύει μια ανήσυχη περίοδο μεταμορφώσεως!

Η μεγάλη εισαγωγή στα μαθήματα στην φιλοσοφία της Ιστορίας είναι ένα είδος ύμνου στον ήλιο του πνεύματος: αντιθέτως όμως από τον κοσμικό ήλιο, η κίνησή του δεν είναι μια επανάληψη του εαυτού του. Η μεταβλητή πλευρά του πνεύματος που δίνεται σε σχήματα πάντοτε νέα είναι ουσιαστικώς πρόοδος.

Όταν ο χριστιανισμός εμφανίστηκε στον κόσμο, εκμηδένισε το ξένο στοιχείο της συνειδήσεως και οδήγησε την επιστροφή στον εαυτό της της υποκειμενικότητος. Μέσω του Χριστού ετέθη η ενότης του ανθρώπου και του θεού, καθότι ο άνθρωπος είναι θεός στο μέτρο που υπερβαίνει αυτό που το πνεύμα του έχει Φυσικό και πεπερασμένο. Η χριστιανική θρησκεία περιέχει το δόγμα, την διαίσθηση της ενότητος της θείας φύσης και της ανθρώπινης. Αυτό απεκάλυψε ο Χριστός στους ανθρώπους. Ο άνθρωπος και ο θεός -η υποκειμενική ιδέα και η αντικειμενική- δεν είναι παρά μόνον ένα πράγμα. ΑΥΤΗ Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΑΡΧΗ.

Έτσι συμφιλιώνοντας τον άνθρωπο με τον εαυτό του, ο χριστιανικός κόσμος είναι ο κόσμος της ολοκληρώσεως. Αλλά είναι ακόμη μια υπόσχεση. Μόνον η χριστιανική πίστη θα έχει εισέλθει στον γερμανικό κόσμο, θα πραγματοποιήσει την νεωτερικότητά της και θα μπορέσουμε να πούμε με όλη την αλήθεια πως οι χρόνοι έχουν ολοκληρωθεί.

Μόνον τα Γερμανικά έθνη ήταν προορισμένα να γίνουν οι βάσεις της χριστιανικής αρχής. Διότι η καθαρή εσωτερικότης της απλής και ορθής τους καρδιάς προσέφερε το κατάλληλο έδαφος για την ελευθέρωση του πνεύματος. Μόνον σε αυτά τα χαρακτηριστικά ζούσε ένα πνεύμα τελείως νέο το οποίο έπρεπε να ξαναγεννήσει τον κόσμο, δηλαδή το ελεύθερο πνεύμα που θεμελιώνεται στον εαυτό του, το αυτόνομο και απόλυτο αίσθημα της υποκειμενικότητος.

Ο Γερμανικός λαός, ο μόνος αληθινός διάδοχος του αρχαίου Ελληνικού λαού ήταν προορισμένος να οδηγήσει τον χριστιανισμό στην ολοκλήρωσή του, πραγματοποιώντας την απόλυτη αλήθεια καθότι αυτόνομος και άπειρος προσδιορισμός της ελευθερίας, που είναι το ίδιο το πνεύμα του μοντέρνου κόσμου.

Ο άνθρωπος προσδιορίζεται από τον εαυτό του να είναι ελεύθερος. Μια καινούρια εποχή ανέτειλε στον κόσμο. Μοιάζει σαν το πνεύμα του κόσμου να κατόρθωσε μόλις τώρα να ελευθερωθεί από κάθε ουσία αντικειμενική και ξένη και να κατανοηθεί σαν απόλυτο πνεύμα, να δημιουργήσει από μόνο του όλο αυτό που του αντιτίθεται σαν αντικείμενο και να το διατηρήσει ειρηνικά στον έλεγχό του. Η μάχη της πεπερασμένης αυτοσυνειδήσεως με την άπειρη αυτοσυνειδησία η οποία εμφανίζεται σαν εξωτερική, έλαβε τέλος.

Η Χριστιανική θρησκεία είναι θρησκεία του πνεύματος. Είναι η θρησκεία του Αγίου πνεύματος που ανήγγειλε ο Χριστός. Το πνεύμα του ανθρώπου που μαρτυρεί το πνεύμα του θεού, είναι και αυτό ουσιαστικά το πνεύμα με την μορφή της σκέψης κ.τ.λ.

Καθίσταται σιγά-σιγά σαφές πως υπάρχει μια διαφοροποίηση ακόμη και από το κήρυγμα του Ιωακείμ ντα Φιόρε, ο οποίος δεν φαντάστηκε ποτέ του το βασίλειο ενός πνεύματος, μιας ανωτέρας νοήσεως η οποία θα καταργούσε κάθε μυστήριο. Ο χρόνος του Αγίου πνεύματος για τον Ιωακείμ δεν ήταν σίγουρα ο χρόνος μιας απολύτου γνώσεως, μιας πραγματικής και αποτελεσματικής γνώσεως, η οποία θα ξεπερνούσε και θα ήταν η επόμενη, της αγάπης και της αναζητήσεως της γνώσεως. Η αλήθεια η οποία βάζει ένα τέλος στα σχήματα και στους τύπους (της καθολικής εκκλησίας) δεν θα έπρεπε να εγκαινιάσει την εποχή μιας καθοριστικής και ολοκληρωτικής εκκοσμικεύσεως. Η πνευματικοποίηση της Εκκλησίας που οραματίστηκε ο Ιωακείμ, δεν ήταν η κατάργησή της μπροστά στο κρατικό δίκτυο.

Και όμως το πέρασμα από τον Χριστό στο πνεύμα, που αποτέλεσε τον νεωτερισμό του Ιωακείμ, θεμελιώνει και την πρόοδο της Ιδέας του στον Γερμανικό ιδεαλισμό. Η πνευματική πρόοδος της σκέψης και της γνώσεως διακρίνεται από την απλή και καθαρή πίστη, διότι αυτή δεν γίνεται αλήθεια παρά μόνον μέσω της σκέψης, του πνεύματος (πλήρης ταύτιση του Αγίου πνεύματος με την σκέψη. Κάτι που θεμελίωσε πρώτος ο Αυγουστίνος και στερέωσε ο Ακινάτης, ορίζοντας το Άγιο πνεύμα βοηθό του Νου του ανθρώπου, του πνεύματός του ή της σκέψεώς του. Κάτι που πιστεύουν σήμερα οι Ορθόδοξοι).

Εγκυκλοπαίδεια του πνεύματος, Εισαγωγή στην τρίτης έκδοση, 19 Σεπτεμβρίου 1830: «Από το εσωτερικό αυτού που πιστεύει σε μένα, λέει ο Ιωάν. 7, 38, θα ξεπηδήσουν ποταμοί ζωντανού ύδατος. Δεν είναι όμως η εν χρόνω προσωπικότης της οποίας γίνεται αισθητά αντιληπτή η παρουσία, να παράγει ένα τέτοιο αποτέλεσμα. Αυτή η παρουσία δεν είναι ακόμη η αλήθεια καθαυτή. Στον στίχο 39 λοιπόν συνεχίζει το κατά Ιωάννην. Εννοούσε το πνεύμα που θα έπρεπε να προσλάβουν όσοι θα πίστευαν σε αυτόν, διότι δεν είχε δοθεί ακόμη το πνεύμα, καθότι δεν είχε δοξασθεί ακόμη ο Ιησούς. Η μορφή του Χριστού, που δεν έχει δοξασθεί ακόμη είναι η προσωπικότης του αισθητώς παρούσα ή αναπαριστούσα το άμεσο αντικείμενο της πίστεως. Σε αυτή την αισθητή παρουσία, ο Χριστός αποκάλυψε στους μαθητές του την Φύση του, την οικονομία της σωτηρίας, την αιώνια μοίρα του να επανενώσει τον θεό μαζί του και τους ανθρώπους με αυτόν. Η πίστη των μαθητών σε αυτόν περιέχει εν δυνάμει αυτή την αλήθεια. Παρ’ όλα αυτά η πίστη αυτή λογαριάζεται σαν η αρχή και μόνον, ένα θεμέλιο, μία ατελής ακόμη κατάσταση, διότι αυτοί οι πιστοί δεν κατείχαν ακόμη το πνεύμα αλλά έμελλε να το αποκτήσουν. Αυτό, την ίδια την αλήθεια, η οποία έρχεται μετά την πίστη και οδηγεί στην πληρότητα της αλήθειας.

Μερικοί απαιτούν να παραμείνουν στην ολοκλήρωση αυτής της πίστεως (στην αρχική πίστη) και η βεβαιότητά τους, η οποία είναι μόνον υποκειμενική, δεν τους πλουτίζει παρά μόνον τυπικά με τον υποκειμενικό καρπό της βεβαιώσεως, της συμφωνίας, που περιλαμβάνει την υπερηφάνεια όμως και το πνεύμα της καταδίκης. Αυτή η βεβαιότης της πίστεως βρίσκεται σε αντίθεση με την Γραφή, και είναι εχθρική προς το πνεύμα το οποίο δίνει τον καρπό της γνώσεως και επομένως αυτό μόνο είναι η αλήθεια».

Για τον Χέγκελ, στην χριστιανική θρησκεία η απόλυτη ουσία αναπαρίσταται ιστορικά, αλλά δεν γίνεται κατανοητή στοχαστικά. Το πέρασμα από την θρησκεία στην φιλοσοφία συνίσταται λοιπόν στην ιστορική υπέρβαση αυτής της αναπαραστάσεως, έτσι ώστε το απόλυτο περιεχόμενο τού χριστιανισμού να μπορέσει να σχηματίσει την μόνη απόλυτη μορφή, η οποία είναι, η φιλοσοφική σκέψη.

(Συνεχίζεται)

Η ΤΡΙΑΔΑ ΦΑΝΕΡΩΜΕΝΗ ΚΑΙ ΦΩΤΙΣΜΕΝΗ ΣΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ: HEGEL

ΣTIΣ ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ.

Από τον Hegel ξεκινά η πιο τολμηρή πρωτοβουλία, και η πιο επικίνδυνη ταυτόχρονα, αναστοχασμού της χριστιανικής τριάδος στην προοπτική μιας πρωτότυπης συλλήψεως του προσώπου, η οποία δέχεται και οδηγεί ταυτοχρόνως σε πληρότητα την κληρονομιά της σκέψης. Η βάση του διαλόγου γύρω από την Persona Dei στον “ιδεαλισμό” του Φίχτε και του Σέλλινγκ είναι ο κριτικισμός και η φιλοσοφία της θρησκείας του Kant. Συγκρουόμενος με τον Kant ακριβώς, προτείνει την “συμμαχία” της πίστεως με την γνώση με το φιλοσοφικό του “σύστημα”, μέσα στο οποίο περιέχεται μια γοητευτική και ιδιόρρυθμη ανάγνωση του Τριαδικού Χριστιανικού δόγματος!Διαχωρίζοντας βίαια πίστη και γνώση, ο Kant καταλήγει να θεωρεί όχι μόνον ανόητη την πίστη αλλά και ά-πιστη την γνώση! Αυτή είναι η κριτική του Hegel εναντίον του εμπνευστού της Κριτικής! Από νωρίς εξάλλου, από τα νεανικά του γραπτά, όπως «Το πνεύμα του Χριστιανισμού και η μοίρα του» (1799), ο Hegel βλέπει στον Kant την επανάκαμψη της αρχαίας Ιουδαϊκής διαχωρίσεως ανάμεσα στο πέρας και στο άπειρο, στο είναι και στο δέον, στην αισθησιακή ροπή και στον νόμο. Η περιπέτεια αυτή είχε ξεκινήσει ήδη από τον Διαφωτισμό, όταν ο πόλεμος συγκεντρώθηκε ενάντια στην θρησκεία, καθώς αυτή κατανοείτο σαν κάτι “θετικό”, απόλυτο.

Με την σειρά του ο Hegel πιστεύει πως η θρησκεία πρέπει να εννοηθεί με “ιδεαλιστικό” τρόπο, δηλαδή σαν «στιγμή, στάδιο» το οποίο η νόηση να μπορεί να αναγνωρίσει σαν δικό της. Βεβαίως και ο Καντ δείχνει την τάση να εννοιολογήσει αυτόν τον ίδιο τον κόσμο της πίστεως. Δεν προσπάθησε μήπως να μεταφράσει με τον τρόπο του αυτό το ίδιο το τριαδικό δόγμα; Αλλά όμως, κατά την κρίση του Hegel, η πίστη χωρίς την γνώση καταλήγει να καταφέρει την πιο μεγάλη νίκη της εναντίον της γνώσεως! Η νίκη του Διαφωτισμού είναι μια φαινομενική νίκη. Η θρησκεία σαν κάτι απόλυτο αφήνει στην νόηση το πεπερασμένο και το εμπειρικό, ενώ το αιώνιο παραμένει στο επέκεινα, ασύλληπτο από την γνώση.

Ο κενός χώρος τότε που αφήνει η γνώση, μπορεί να γεμίσει μόνον από την νοσταλγία του αιωνίου.

Κατά τον Hegel, το αποτέλεσμα της επιθέσεως του Διαφωτισμού όπως εμφανίζεται στον Kant, είναι ο θρίαμβος του υποκειμενικού συναισθήματος. Στην απόλυτη αντιπαράθεση πίστεως και νοήσεως ο θεός καταλήγει μακρινός και άγνωστος, απομακρύνεται από τα όρια της νοήσεως. Αντιθέτως λοιπόν από τον Kant, η αληθινή Αρχή της νοήσεως πρέπει να ιδρυθεί στην ίδια την στιγμή κατά την οποία ο θεός δεν είναι για την σκέψη άγνωστος και άρρητος, αλλά συλλαμβάνεται σαν «Ιδέα», όταν δηλαδή αναγνωρίζεται σαν σκέψη και ακόμη καλύτερα, σαν δική μας σκέψη. Πρέπει δηλαδή ο θεός να γίνει δικό μου πράγμα, σκέψη μου, αυτοσυνείδηση μου! Τί συμβαίνει λοιπόν όταν ο θεός, ο Τριαδικός χριστιανικός θεός δεν αντιμετωπίζεται πλέον σαν Εκκλησιαστική πίστη, σαν “θετικό” δεδομένο (αντικειμενικό), σαν ένα πράγμα “εις εαυτόν”, αλλά ένα στάδιο «προς εαυτόν» της σκέψης μου, της αυτοσυνειδησίας μου;

Οι θεολόγοι των τελευταίων πενήντα χρόνων, γράφει ο Hegel στην «Φιλοσοφία της θρησκείας», έκαναν τα πάντα για να εκμηδενίσουν το περιεχόμενο της θρησκείας, τόσο πολύ μάλιστα πέτυχαν τον σκοπό τους, ώστε δεν διαθέτουν πλέον τίποτε από το περιεχόμενό της, που θα ήταν δυνατόν να καταστραφεί. Υπάρχει μια γενική αδιαφορία για το κεντρικό δόγμα του χριστιανισμού, και ιδιαιτέρως για το τριαδικό, που είναι η βάση της πίστεως. Εάν λοιπόν η θεολογία δεν αναγνωρίζει την σπουδαιότητα αυτού του δόγματος, παρακάμπτεται και το τελευταίο εμπόδιο για την προσπάθεια εννοιολογικής επεξεργασίας του δόγματος εκ μέρους της Φιλοσοφίας.

Δεν πρόκειται βεβαίως να ερευνηθεί ιστορικά το δόγμα, αλλά να ερευνηθεί η αλήθεια του, δηλαδή τι πράγμα αντιπροσωπεύει αυτό το δόγμα για την νόηση! Δεν ανήκει και η νόηση στην θεία αποκάλυψη; Μπορεί η Εκκλησία και οι θεολόγοι της να αρνηθούν την βοήθεια της νοήσεως; Οι προσπάθειες της φιλοσοφίας δεν κατευθύνονται εναντίον της θρησκείας, αλλά επιθυμούν αντιθέτως να εμβαθύνουν την αλήθεια της!

Τί λέει λοιπόν η Φιλοσοφία του Hegel για το τριαδικό δόγμα και συγκεκριμένα για την πραγματοποίηση του προσώπου στον θεό;

Εν και παν: Αυτό έγραψε στο άλμπουμ του Hegel ο φίλος του Χαίλντερλιν στις 12 Φεβρουαρίου 1791. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η ασίγαστη πείνα και δίψα του Hegel υπήρξε η ενότης, η συμφιλίωση, η “φιλοσοφία της ενοποιήσεως” (Vereinigungs philosophie). Γι’ αυτό και στον Hegel η φιλοσοφία γίνεται Σύστημα, ένα σύστημα μέσα στο οποίο δεν αποκτάται μόνον η γνώση, αλλά μέσα στο οποίο ολοκληρώνεται η αλήθεια. Υπερβαίνοντας την πληγή που κατάφερε στο πνεύμα ο διαφωτισμός, η θρησκεία εισέρχεται στο σύστημα σαν ένα στάδιο ουσιώδες, μόνο που εισέρχεται για να υπερβαθεί. Στην θρησκεία, κατά τον Hegel, ανήκει η «αναπαράσταση», ενώ στην φιλοσοφία ανήκει η «έννοια». Οι απλές και απλοϊκές μορφές της αναπαραστάσεως πρέπει να μεταφραστούν στην εννοιολογική σκέψη!

Ο Χριστιανισμός είναι για τον Hegel η “θρησκεία par excellence”, η “αποκεκαλυμένη θρησκεία” στην οποία ο θεός γνωρίζεται γι’ αυτό που Αυτός είναι, δηλαδή σαν απόλυτο και σαν πνεύμα. Στο Χριστιανικό δόγμα του τριαδικού θεού παρουσιάζεται λοιπόν ο θεός όπως είναι, αλλά στην μορφή της αναπαραστάσεως. Η φιλοσοφία του Hegel πρέπει να μεταφέρει στην έννοια αυτή την ίδια αναπαράσταση, έτσι ώστε ο θεός να μπορέσει να εμφανιστεί στην συνείδηση και μέσα στην συνείδηση να φανερωθεί εκείνο που είναι “εις εαυτόν”!

Η νόηση είναι για τον Hegel το όργανο της θεωρητικής γνώσεως που πρέπει να εγκαταλείψει τις παιδικές αναπαραστάσεις της θρησκείας, ενώ ταυτοχρόνως πρέπει να δώσει ζωή και κίνηση στις σκληρές και ακίνητες έννοιες του νου!
Αμέθυστος

Η ζωή του πνεύματος-Η βούληση 9

Συνέχεια από Πέμπτη 19. Μαρτίου 2026

Η ζωή του πνεύματος-Η βούληση 9

Hannah Arendt, Piper Verlag GmbH, München 2024

6. Η λύση του Χέγκελ: η φιλοσοφία της ιστορίας

........Κανένας φιλόσοφος δεν περιέγραψε το βουλητικό Εγώ, στη σύγκρουσή του με το σκεπτόμενο Εγώ, με τόση ενσυναίσθηση, διορατικότητα και με τόσο καθοριστικές συνέπειες για την ιστορία του πνεύματος όσο ο Χέγκελ.
Η βασική του θέση είναι ότι η «μεγαλύτερη πρωτοτυπία» του Χέγκελ έγκειται «στην έμφαση που δίνει στο μέλλον, στην προτεραιότητα που του αποδίδει έναντι του παρελθόντος» [507].

Άλλωστε, ο ίδιος ο Χέγκελ είπε: «Όσον αφορά το άτομο, κάθε άνθρωπος είναι έτσι κι αλλιώς παιδί της εποχής του· έτσι και η φιλοσοφία είναι η εποχή της συλληφθείσα σε σκέψη». Όμως είπε επίσης, στο ίδιο πλαίσιο: «Το να κατανοήσει κανείς αυτό που είναι, αποτελεί το έργο της φιλοσοφίας, και αυτό που είναι, είναι η λογική», ή: «Αυτό που νοείται, είναι· και αυτό που είναι, είναι μόνο καθ’ όσον είναι σκέψη» [508].
Και πάνω σε αυτή την προϋπόθεση βασίζεται η σημαντικότερη και πιο επιδραστική συμβολή του Χέγκελ στη φιλοσοφία. Διότι ο Χέγκελ είναι, πρωτίστως, ο πρώτος στοχαστής που συνέλαβε μια φιλοσοφία της ιστορίας, δηλαδή του παρελθόντος: αυτό, ανακαλούμενο μέσω της προς τα πίσω στραμμένης ματιάς του σκεπτόμενου και μνημονεύοντος Εγώ, καθίσταται μνήμη, γίνεται σταθερό συστατικό του πνεύματος μέσω της «προσπάθειας της έννοιας»· και με αυτόν τον αναμνηστικό τρόπο επιτελείται η συμφιλίωση πνεύματος και κόσμου.

Με την αποδέσμευσή του από τον κόσμο των φαινομένων, το σκεπτόμενο Εγώ δεν χρειάζεται πλέον να πληρώνει το τίμημα της «απουσίας του πνεύματος» και της αποξένωσης από τον κόσμο. Σύμφωνα με τον Χέγκελ, το πνεύμα, μέσω της καθαρής δύναμης της αντανάκλασης, δεν μπορεί βεβαίως να ιδιοποιηθεί όλα τα φαινόμενα —να τα απορροφήσει, τρόπον τινά, μέσα του— αλλά μπορεί να ιδιοποιηθεί ό,τι έχει νόημα σε αυτά· και ό,τι δεν μπορεί να ιδιοποιηθεί, το αφήνει κατά μέρος ως ασήμαντη σύμπτωση, χωρίς συνέπειες για την πορεία της ιστορίας ή για τη διαλεκτική σκέψη.

Σε αυτό το πλαίσιο, η κυρίαρχη «διάσταση» του χρόνου είναι το μέλλον, το οποίο, κατά κάποιον τρόπο, «προηγείται» του παρελθόντος.
«Ο χρόνος βρίσκει την αλήθεια του στο μέλλον, διότι αυτό θα θέσει τέλος και θα ολοκληρώσει το Είναι. Όμως το περατωμένο και ολοκληρωμένο Είναι ανήκει, ως τέτοιο, στο παρελθόν» [510].
Αυτή η αντιστροφή της κανονικής χρονικής ακολουθίας —παρελθόν, παρόν, μέλλον— προκύπτει από το γεγονός ότι ο άνθρωπος αρνείται το παρόν του: «λέει όχι στο τώρα του» και έτσι δημιουργεί το δικό του μέλλον [511].
Ο ίδιος ο Χέγκελ δεν αναφέρει εδώ τη βούληση, ούτε και ο Koyré· ωστόσο, φαίνεται προφανές ότι η ικανότητα πάνω στην οποία στηρίζεται αυτή η άρνηση από το πνεύμα δεν είναι η σκέψη αλλά η βούληση, και ότι η περιγραφή του Χέγκελ για τον βιωμένο ανθρώπινο χρόνο αφορά τη χρονική ροή που αντιστοιχεί στο βουλητικό Εγώ.»
Ταιριάζει στο βουλητικό Εγώ, επειδή αυτό, όταν καταστρώνει τα σχέδιά του, ζει πράγματι για το μέλλον......

Υπεραπλουστευμένα, θα μπορούσε κανείς να πει: ότι υπάρχει κάτι όπως η ζωή του πνεύματος οφείλεται στο γεγονός ότι αυτό έχει ως όργανο το μέλλον και στη συνακόλουθη «ανησυχία» του· ότι υπάρχει κάτι όπως η ζωή του πνεύματος οφείλεται στον θάνατο, ο οποίος, ως απόλυτο τέλος που προδιαγράφεται εκ των προτέρων, θέτει όρια στη βούληση και μετατρέπει το μέλλον σε μια προ-αντιληπτή παρελθοντικότητα, τα σχέδια της βούλησης σε αντικείμενα σκέψης και την προσδοκία της ψυχής σε μια προ-αντιληπτή μνήμη.

Σε αυτή την υπερβολικά απλουστευτική σύνοψη, η εγελιανή διδασκαλία ακούγεται τόσο σύγχρονη, η πρωτοκαθεδρία του μέλλοντος στις χρονικές του θεωρήσεις ταιριάζει τόσο καλά με τη δογματική πίστη του αιώνα του στην πρόοδο, και η μετάβαση από τη σκέψη στη βούληση και πάλι πίσω στη σκέψη φαίνεται μια τόσο ευφυής λύση στο πρόβλημα της νεότερης φιλοσοφίας — δηλαδή πώς να συμφιλιωθεί με την παράδοση με έναν τρόπο αποδεκτό για τη νεωτερικότητα — ώστε δύσκολα θα ήθελε κανείς να θεωρήσει την εγελιανή κατασκευή ως ουσιαστική συμβολή στα προβλήματα του «βούλοντος εγώ».

Ωστόσο, στις χρονικές του θεωρήσεις ο Georg Wilhelm Friedrich Hegel έχει έναν παράξενο προκάτοχο, στον οποίο τίποτε δεν θα μπορούσε να είναι πιο ξένο από την έννοια της προόδου ή από οποιοδήποτε ενδιαφέρον για την ανακάλυψη ενός νόμου που διέπει τα ιστορικά γεγονότα. Πρόκειται για τον Plotinus.

Και για εκείνον ο ανθρώπινος νους, η «ψυχή» (ψυχή), είναι ο δημιουργός του χρόνου. Ο χρόνος προκύπτει από την «υπερδραστηριότητα» της ψυχής («polypragmōn», κάτι σαν «πανταχού παρών και πολυπράγμων»): η ψυχή επιδιώκει τη μελλοντική της αθανασία, «ζητά περισσότερα από το παρόν της» και προχωρεί συνεχώς «προς ένα “επόμενο” και ένα “μετά”, και προς ένα άλλο και πάλι άλλο». «Έτσι προχωρήσαμε πολύ μπροστά [προς τη μελλοντική αιωνιότητα] και δημιουργήσαμε τον χρόνο, το είδωλο της αιωνιότητας».

Έτσι, «ο χρόνος είναι η ζωή της ψυχής»· και επειδή «η ανάπτυξη της ζωής συντελείται μέσα στον χρόνο», η ψυχή «δημιουργεί» τη χρονική ακολουθία κατά την ίδια της τη δραστηριότητα, με τη μορφή του «διαλογικού (διαδοχικού) σκέπτεσθαι», του οποίου η διαδοχικότητα αντιστοιχεί στο ότι «η ψυχή μεταβαίνει από έναν τρόπο ύπαρξης σε έναν άλλον»· γι’ αυτό και ο χρόνος «δεν είναι κάτι που συνοδεύει την ψυχή…, αλλά κάτι που βρίσκεται μέσα της και μαζί της».

Με άλλα λόγια, τόσο για τον Πλωτίνο όσο και για τον Hegel, ο χρόνος προκύπτει από την εγγενή ανησυχία του πνεύματος, από το άπλωμά του προς το μέλλον, από τα σχέδιά του και από την άρνηση της «παρούσας κατάστασης». Και στις δύο περιπτώσεις, η πραγματική ολοκλήρωση του χρόνου είναι η αιωνιότητα — ή, με κοσμικούς και υπαρξιακούς όρους, η μετάβαση του πνεύματος από τη βούληση στη σκέψη.

Όπως και να έχει, πολλά χωρία στον Georg Wilhelm Friedrich Hegel δείχνουν ότι η φιλοσοφία του ξεκινά λιγότερο από τα έργα των προκατόχων του, είναι λιγότερο μια αντίδραση στις απόψεις τους, λιγότερο μια προσπάθεια «λύσης» των προβλημάτων της μεταφυσικής — με λίγα λόγια, λιγότερο «βιβλιογενής» (papieren) από τα συστήματα σχεδόν όλων των μετα-αρχαίων φιλοσόφων, όχι μόνο των προκατόχων του αλλά και των επιγόνων του. Αυτό έχει επισημανθεί αρκετές φορές τα τελευταία χρόνια[525].

Ο Hegel, με την ιστορία της φιλοσοφίας του, της οποίας η εξέλιξη αντιστοιχούσε στην εξωτερική, πολιτική ιστορία — κάτι εντελώς άγνωστο πριν από αυτόν — είχε πράγματι ρήξη με την παράδοση, διότι ήταν ο πρώτος μεγάλος στοχαστής που πήρε την ιστορία στα σοβαρά, δηλαδή ως πηγή αλήθειας. Το πεδίο των ανθρώπινων σχέσεων, στο οποίο ό,τι υπάρχει έχει δημιουργηθεί από τους ανθρώπους, δεν είχε ποτέ θεωρηθεί έτσι από φιλόσοφο.

Και αυτή η μεταβολή ανάγεται σε ένα συγκεκριμένο γεγονός — τη French Revolution. Ο Hegel παραδέχεται ότι ίσως «η επανάσταση έλαβε την πρώτη της ώθηση από τη φιλοσοφία», αλλά η «κοσμοϊστορική της σημασία» έγκειται στο ότι ο άνθρωπος τόλμησε για πρώτη φορά να αναστραφεί, «να σταθεί πάνω στο κεφάλι του, δηλαδή στη σκέψη, και να οικοδομήσει την πραγματικότητα σύμφωνα με αυτήν».

«Όσο ο ήλιος στέκει στο στερέωμα και οι πλανήτες περιφέρονται γύρω του, δεν είχε παρατηρηθεί ότι η ύπαρξη του ανθρώπου έχει το κέντρο της στο κεφάλι του, δηλαδή στη σκέψη… Ήταν, επομένως, μια λαμπρή ανατολή του ήλιου. Όλα τα σκεπτόμενα όντα συμμετείχαν σε αυτή την εποχή… Ένας ενθουσιασμός του πνεύματος διαπέρασε τον κόσμο, σαν να είχε μόλις επιτευχθεί η συμφιλίωση του θείου με τον κόσμο.»[526]

Το γεγονός αυτό είχε αποκαλύψει μια νέα ανθρώπινη αξιοπρέπεια· «με τη διάδοση των ιδεών για το πώς πρέπει να είναι κάτι, θα εξαφανιστεί η αδράνεια εκείνων που είναι συνηθισμένοι να παίρνουν τα πράγματα όπως είναι»[527].

Αυτή την πρώιμη εμπειρία ο Hegel δεν την ξέχασε ποτέ. Ακόμη και το 1829/30 έλεγε στους φοιτητές του: «Σε τέτοιες εποχές, όπου η πολιτική ύπαρξη ανατρέπεται, η φιλοσοφία έχει τη θέση της· … τότε η σκέψη προηγείται και μετασχηματίζει την πραγματικότητα. Διότι όταν μια μορφή του πνεύματος δεν είναι πλέον ικανοποιητική, η φιλοσοφία δίνει ένα οξύ βλέμμα για να κατανοηθεί αυτό το μη ικανοποιητικό.»[528]

Με λίγα λόγια, έλεγε σχεδόν το ακριβώς αντίθετο από τη διάσημη ρήση του για την κουκουβάγια της Μινέρβας στην εισαγωγή της Φιλοσοφίας του Δικαίου. Η «λαμπρή ανατολή του ήλιου» της νεότητάς του ενέπνευσε και διαπέρασε όλα τα έργα του μέχρι το τέλος.

Στη Γαλλική Επανάσταση είχαν πραγματοποιηθεί αρχές και ιδέες· είχε υπάρξει μια συμφιλίωση ανάμεσα στο «θείο», με το οποίο ασχολείται ο άνθρωπος όταν σκέπτεται, και τον «κόσμο», δηλαδή τις ανθρώπινες σχέσεις. Αυτή η συμφιλίωση βρίσκεται στο κέντρο ολόκληρου του εγελιανού συστήματος.

Αν μπορούσε κανείς να κατανοήσει την παγκόσμια ιστορία — και όχι μόνο την ιστορία επιμέρους εποχών και εθνών — ως μια ενιαία ακολουθία γεγονότων, στο τέλος της οποίας «το πνευματικό βασίλειο φέρνει τον εαυτό του σε ύπαρξη», «ενσαρκώνεται μέσα στην κοσμικότητα»[529], τότε η πορεία της ιστορίας δεν ήταν πλέον τυχαία και το πεδίο των ανθρώπινων σχέσεων δεν ήταν πλέον άνευ νοήματος.

Η Γαλλική Επανάσταση είχε αποδείξει ότι «η αλήθεια μπορεί να γίνει ζωντανή μέσα στον κόσμο»[530]. Τώρα μπορούσε πράγματι να δει κανείς κάθε στιγμή της παγκόσμιας ιστορίας ως κάτι που «έπρεπε να συμβεί έτσι» και να αναθέσει στη φιλοσοφία το έργο να «συλλάβει αυτό το σχέδιο» από την αρχή — από την «κρυφή του πηγή» ή την «αλήθεια του χρόνου … που υπήρχε ήδη στο εσωτερικό» — μέχρι την «παρούσα του ύπαρξη»[531].

Για τον Hegel αυτό το «πνευματικό βασίλειο» είναι το «βασίλειο της βούλησης»[532], διότι οι επιμέρους βουλήσεις των ανθρώπων είναι αναγκαίες για τη δημιουργία του· και γι’ αυτό λέει: «Η ελευθερία της βούλησης καθαυτήν [η ελευθερία που η βούληση κατ’ ανάγκην θέλει]… είναι η ίδια απόλυτη… είναι… αυτό μέσω του οποίου ο άνθρωπος γίνεται άνθρωπος, δηλαδή η θεμελιώδης αρχή του πνεύματος.»[533]

Φυσικά, η μόνη εγγύηση — αν υπάρχει — ότι ο τελικός σκοπός της ανάπτυξης του παγκόσμιου πνεύματος μέσα στην ιστορία πρέπει να είναι η ελευθερία, βρίσκεται στην ίδια την ελευθερία που ενυπάρχει στη βούληση.

«Η κατανόηση, στην οποία … οφείλει να οδηγήσει η φιλοσοφία, είναι ότι ο πραγματικός κόσμος είναι όπως πρέπει να είναι»[534], και αφού για τον Georg Wilhelm Friedrich Hegel η φιλοσοφία έχει να κάνει με «ό,τι είναι αληθινό … αιώνιο … όχι χθες και όχι αύριο, αλλά απολύτως παρόν, “τώρα” με την έννοια της απόλυτης παρουσίας»[535], και αφού το πνεύμα για το σκεπτόμενο εγώ είναι το «τώρα ως τέτοιο», τότε η φιλοσοφία οφείλει να επιλύσει τη σύγκρουση ανάμεσα στο σκεπτόμενο και στο βουλόμενο εγώ.

Οφείλει να φέρει σε κοινό παρονομαστή τις χρονικές θεωρήσεις που ανήκουν στην προοπτική της βούλησης και της εστίασής της στο μέλλον, με τη σκέψη και τη δική της προοπτική μιας διαρκούς παρουσίας. Η προσπάθεια αυτή κάθε άλλο παρά επιτυχημένη είναι. Όπως δείχνει ο Alexandre Koyré στα τελευταία συμπεράσματα της μελέτης του, η εγελιανή έννοια του «συστήματος» βρίσκεται σε αντίθεση με την πρωτοκαθεδρία του μέλλοντος στον Hegel.

Η τελευταία απαιτεί ο χρόνος να μην ολοκληρώνεται ποτέ όσο υπάρχουν άνθρωποι πάνω στη γη, ενώ η φιλοσοφία με την εγελιανή έννοια — η κουκουβάγια της Μινέρβας, που αρχίζει την πτήση της μόνο με το σούρουπο — απαιτεί ένα πάγωμα του πραγματικού χρόνου, όχι μόνο την άρση του χρόνου κατά τη δραστηριότητα του σκεπτόμενου εγώ.

Με άλλα λόγια, η φιλοσοφία του Hegel θα μπορούσε να αξιώνει αντικειμενική αλήθεια μόνο αν η ιστορία είχε πράγματι ολοκληρωθεί, αν η ανθρωπότητα δεν είχε πλέον μέλλον, αν τίποτε δεν μπορούσε πια να συμβεί που να φέρει κάτι νέο. Και ο Koyré προσθέτει: «Είναι πιθανό ότι ο Hegel το πίστευε αυτό … ναι, ότι πίστευε … πως αυτή η ουσιώδης προϋπόθεση [μιας φιλοσοφίας της ιστορίας] είχε ήδη πραγματοποιηθεί … και ότι αυτός ήταν ο λόγος που μπόρεσε ο ίδιος να την ολοκληρώσει»[536]. (Αυτή είναι πράγματι η πεποίθηση του Alexandre Kojève, για τον οποίο το εγελιανό σύστημα είναι η αλήθεια και συνεπώς το οριστικό τέλος της φιλοσοφίας και της ιστορίας.)

Μου φαίνεται ότι δεν υπάρχει αμφιβολία πως ο Hegel δεν κατόρθωσε τελικά να συμφιλιώσει τις δύο πνευματικές δραστηριότητες, τη σκέψη και τη βούληση, με τις αντίθετες έννοιες του χρόνου που τις συνοδεύουν· ωστόσο ο ίδιος δεν θα το αποδεχόταν αυτό: η υποθετική σκέψη δεν είναι τίποτε άλλο παρά η «ενότητα σκέψης και χρόνου»[537]· δεν έχει να κάνει με το είναι, αλλά με το γίγνεσθαι, και το αντικείμενο του σκεπτόμενου πνεύματος δεν είναι το είναι, αλλά ένα «θεωρούμενο γίγνεσθαι»[538].

Η μόνη κίνηση που μπορεί να θεωρηθεί είναι «ο κύκλος που επιστρέφει στον εαυτό του, που προϋποθέτει την αρχή του και την επιτυγχάνει μόνο στο τέλος». Αυτή η κυκλική έννοια του χρόνου συμφωνεί, όπως είδαμε, πλήρως με την κλασική ελληνική φιλοσοφία, ενώ η μετακλασική φιλοσοφία, μετά την ανακάλυψη της βούλησης ως κινητήριας δύναμης της δράσης, απαιτεί έναν γραμμικό χρόνο, χωρίς τον οποίο η πρόοδος είναι αδιανόητη.

Ο Hegel λύνει αυτό το πρόβλημα της μετατροπής ενός κύκλου σε μια διαρκώς προχωρούσα γραμμή με την υπόθεση ότι υπάρχει κάτι πίσω από όλα τα επιμέρους άτομα, και ότι αυτό το «κάτι», που ονομάζεται ανθρωπότητα, είναι ουσιαστικά ένα είδος «κάποιου», τον οποίο ονομάζει «παγκόσμιο πνεύμα» (Weltgeist) — όχι απλώς ένα νοητικό κατασκεύασμα, αλλά κάτι παρόν, ενσαρκωμένο στην ανθρωπότητα όπως το ανθρώπινο πνεύμα στο ανθρώπινο σώμα.

Αυτό το παγκόσμιο πνεύμα, ενσαρκωμένο στην ανθρωπότητα, περιγράφει — σε αντίθεση με τα επιμέρους άτομα και έθνη — μια γραμμική κίνηση, όπως αυτή που ενυπάρχει στη διαδοχή των γενεών. Κάθε νέα γενιά είναι «μια νέα ύπαρξη, ένας νέος κόσμος» και πρέπει επομένως «να αρχίζει από την αρχή», αλλά «σε ένα ανώτερο επίπεδο», επειδή αποτελείται από ανθρώπους που είναι προικισμένοι με πνεύμα, δηλαδή με μνήμη, η οποία έχει «διατηρήσει» την «προηγούμενη εμπειρία» (έμφαση της Hannah Arendt)[539].

Μια τέτοια κίνηση, στην οποία η κυκλική και η γραμμική έννοια του χρόνου συμφιλιώνονται με τη μορφή σπείρας, δεν θεμελιώνεται ούτε στην εμπειρία του σκεπτόμενου ούτε του βουλόμενου εγώ· είναι η κίνηση του παγκόσμιου πνεύματος που υπερβαίνει την εμπειρία και συγκροτεί το «βασίλειο του πνεύματος» του Hegel, «που … έχει σχηματιστεί μέσα στην ύπαρξη [και] αποτελεί μια διαδοχή, στην οποία το ένα διαδέχεται το άλλο και το καθένα παραλαμβάνει το βασίλειο του κόσμου από το προηγούμενο»[540].

Αυτό είναι αναμφίβολα μια εξαιρετικά ευφυής λύση του προβλήματος της βούλησης και της συμφιλίωσής της με την καθαρή σκέψη, αλλά θυσιάζει και τα δύο — τόσο την εμπειρία της διαρκούς παρουσίας του σκεπτόμενου εγώ όσο και την πρωτοκαθεδρία του μέλλοντος για το βουλόμενο εγώ.

Με άλλα λόγια, δεν είναι παρά μια υπόθεση. Και αυτή η υπόθεση πείθει μόνο αν δεχθεί κανείς την ύπαρξη ενός παγκόσμιου πνεύματος που κυβερνά τις πολλαπλές ανθρώπινες βουλήσεις και τις κατευθύνει προς ένα «νόημα» που πηγάζει από την ανάγκη της λογικής — δηλαδή, ψυχολογικά μιλώντας, από την πολύ ανθρώπινη επιθυμία να ζει κανείς σε έναν κόσμο που είναι όπως θα έπρεπε να είναι.

Μια παρόμοια λύση βρίσκουμε και στον Martin Heidegger, του οποίου οι αναλύσεις για τη φύση της βούλησης είναι ασύγκριτα βαθύτερες και ο οποίος αποστασιοποιείται ρητά από αυτή την ικανότητα — κάτι που ουσιαστικά συνιστά τη «στροφή» (Kehre) του ύστερου Heidegger: δεν είναι «η ανθρώπινη βούληση η πηγή της βούλησης προς βούληση», αλλά «ο άνθρωπος είναι θελημένος από τη βούληση προς βούληση, χωρίς να βιώνει την ουσία αυτής της βούλησης»[541].

Ίσως είναι σκόπιμο να γίνουν ορισμένες τεχνικές παρατηρήσεις ενόψει της αναγέννησης του ενδιαφέροντος για τον Georg Wilhelm Friedrich Hegel τις τελευταίες δεκαετίες, στην οποία συνέβαλαν ορισμένοι ιδιαίτερα υψηλού επιπέδου στοχαστές. Η ιδιοφυΐα της διαλεκτικής τριπλής κίνησης — από τη θέση (These) μέσω της αντίθεσης (Antithese) στη σύνθεση (Synthese) — είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή όταν εφαρμόζεται στη σύγχρονη έννοια της προόδου.

Ο ίδιος ο Hegel φαίνεται πως πίστευε σε μια παύση του χρόνου, σε ένα τέλος της ιστορίας, που θα επέτρεπε στο πνεύμα να εποπτεύσει και να κατανοήσει ολόκληρο τον κύκλο του γίγνεσθαι· ωστόσο, αυτή η διαλεκτική κίνηση, αν θεωρηθεί καθαυτή, φαίνεται να εγγυάται μια άπειρη πρόοδο, αφού η πρώτη μετάβαση από θέση σε αντίθεση καταλήγει σε μια σύνθεση, η οποία σύντομα εμφανίζεται ως νέα θέση.

Αρχικά, η κίνηση δεν είναι καθόλου προοδευτική αλλά επιστρέφει στον εαυτό της· πίσω όμως από αυτούς τους κύκλους διαμορφώνεται μια κίνηση από θέση σε θέση, μια γραμμική πρόοδος. Αυτή η κίνηση θα μπορούσε να απεικονιστεί ως εξής: το σχήμα αυτό έχει συνολικά το πλεονέκτημα ότι εγγυάται την πρόοδο και, χωρίς να διακόπτει τη χρονική συνέχεια, μπορεί να εξηγήσει το αδιαμφισβήτητο ιστορικό γεγονός της ανόδου και της παρακμής των πολιτισμών.

Ιδίως το κυκλικό στοιχείο έχει το πλεονέκτημα ότι επιτρέπει να βλέπουμε κάθε τέλος ως μια νέα αρχή: Είναι και Μηδέν «είναι το ίδιο, το Γίγνεσθαι … Η μία [κατεύθυνση] είναι φθορά, το Είναι μεταβαίνει στο Μηδέν, αλλά το Μηδέν είναι εξίσου το αντίθετό του, μετάβαση στο Είναι, γένεση»[542].

Επιπλέον, ακριβώς η απειρότητα της κίνησης — αν και όχι πλήρως σύμφωνη με άλλα χωρία του Hegel — συμφωνεί απόλυτα με την έννοια του χρόνου του βουλόμενου εγώ και με την προτεραιότητα του μέλλοντος έναντι του παρόντος και του παρελθόντος. Η βούληση, όταν δεν τιθασεύεται από τη λογική και την ανάγκη της για σκέψη, αρνείται το παρόν (και το παρελθόν), ακόμη και όταν στο παρόν βρίσκεται μπροστά της η πραγμάτωση των ίδιων της των σχεδίων.

Αφημένη στον εαυτό της, η ανθρώπινη βούληση «προτιμά να θέλει ακόμη και το τίποτε παρά να μην θέλει», όπως παρατηρεί ο Friedrich Nietzsche[543], και η έννοια μιας άπειρης προόδου «αρνείται» έμμεσα «κάθε σκοπό καθεαυτόν και επιτρέπει στόχους μόνο ως μέσα για να υπερβαίνει διαρκώς τον εαυτό της»[544].

Με άλλα λόγια, η περίφημη δύναμη της άρνησης, που ενυπάρχει στη βούληση και θεωρείται κινητήρια δύναμη της ιστορίας (όχι μόνο στον Karl Marx αλλά ήδη σιωπηρά στον Hegel), είναι μια καταστροφική δύναμη που μπορεί εξίσου να οδηγήσει σε συνεχή καταστροφή όσο και σε άπειρη πρόοδο.

Ο λόγος για τον οποίο ο Hegel μπόρεσε να νοήσει την κίνηση της παγκόσμιας ιστορίας ως μια ανοδική γραμμή, που περιγράφει την «πανουργία της λογικής» πίσω από την πλάτη των δρώντων ανθρώπων, φαίνεται να βρίσκεται στην αδιαμφισβήτητη γι’ αυτόν υπόθεση ότι η ίδια η διαλεκτική διαδικασία αρχίζει από το Είναι, το οποίο θεωρεί δεδομένο (σε αντίθεση με τη δημιουργία εκ του μηδενός), και κατόπιν κινείται προς το Μη-Είναι και το Γίγνεσθαι.

Το αρχικό Είναι προσδίδει σε όλες τις επόμενες μεταβάσεις την πραγματικότητά τους, την υπαρξιακή τους υπόσταση, και τις προστατεύει από την πτώση στο χάος του μηδενός. Μόνο επειδή το Μη-Είναι ακολουθεί το Είναι, «στο Μη-Είναι περιέχεται η σχέση προς το Είναι· είναι και τα δύο, το Είναι και η άρνησή του, εκφρασμένα σε ένα, το Μηδέν όπως υπάρχει μέσα στο Γίγνεσθαι».

Ο Hegel δικαιολογεί αυτό το σημείο εκκίνησης επικαλούμενος τον Parmenides και την απαρχή της φιλοσοφίας (μέσω της «ταύτισης λογικής και ιστορίας»), απορρίπτοντας έτσι σιωπηρά τη «χριστιανική μεταφυσική». Ωστόσο, αρκεί να πειραματιστούμε με την ιδέα μιας διαλεκτικής κίνησης που ξεκινά από το Μη-Είναι για να δούμε ότι δεν θα μπορούσε ποτέ να προκύψει από αυτήν το Γίγνεσθαι· το αρχικό Μη-Είναι θα κατέστρεφε καθετί που θα παραγόταν.

Ο Hegel το γνωρίζει αυτό πολύ καλά· γνωρίζει ότι η αποφατική του διατύπωση, «ότι δεν υπάρχει πουθενά στον ουρανό και στη γη κάτι που να μην περιέχει και το Είναι και το Μηδέν», βασίζεται στη σταθερή προϋπόθεση της πρωτοκαθεδρίας του Είναι, η οποία με τη σειρά της αντιστοιχεί απλώς στο γεγονός ότι το καθαρό Μηδέν — δηλαδή μια άρνηση που δεν αρνείται κάτι συγκεκριμένο — είναι αδιανόητο.

Μπορούμε να σκεφτούμε μόνο «ένα μηδέν από το οποίο κάτι πρόκειται να προκύψει· άρα το Είναι περιέχεται ήδη στην αρχή»[545].

Σημειώσεις:

Άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης της Κλίμακος: Μετά τον Θεό ας έχουμε σε κάθε ενέργεια μας ως άγρυπνο φρουρό και ως γνώμονα ασφαλή την συνείδηση μας!

                                                                       Άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης της Κλίμακος.

(Επιμέλεια Στέλιος Κούκος)
                                                                     Όσιος Ιωάννης Σιναΐτης
                                                                                  Κλίμαξ
                                                                     Λόγος εικοστός έκτος
                                                                         Περί διακρίσεως
Α΄
(Περί διακρίσεως λογισμών και παθών και αρετών)

1. Διάκριση, στους μεν αρχάριους είναι η ορθή επίγνωση του εαυτού τους. Στους μεσαίους είναι η νοερή αίσθηση, η οποία διακρίνει αλάνθαστα το πραγματικό αγαθό, από το φυσικό αγαθό και από το αντίθετό του κακό. Στους δε τέλειους είναι η γνώση που έχουν από θεϊκή έλλαμψη και η οποία έχει την δύναμη να φωτίζει πλήρως με την λάμψη της και όσα σκοτεινά υπάρχουν μέσα στους άλλους.

Ή, ομιλώντας κατά τρόπο γενικό, τούτο αναγνωρίζεται ως διάκριση και τούτο είναι: η αλάνθαστη γνώση και αντίληψη του θείου θελήματος σε κάθε καιρό και τόπο και περίπτωση, η οποία συνήθως υπάρχει στους καθαρούς κατά την καρδιά και το σώμα και το στόμα. Διάκριση σημαίνει συνείδηση αμόλυντη και καθαρότητα των αισθήσεων.

2. Εκείνος που με την βοήθεια του Θεού νίκησε τους τρεις, αυτός νίκησε συγχρόνως και τους άλλους πέντε1. Όποιος όμως αδιαφόρησε για τους πρώτους, ούτε από τους δεύτερους θα νικήσει κανέναν.

3. Κανείς ας μη περιπέσει εξ αιτίας της αγνοίας του σε απιστία, όταν ακούσει ή δει υπερφυσικά σημεία μέσα στον χώρο της μοναχικής ζωής. Διότι όπου εγκατασταθεί ο Θεός, που είναι υπέρ την φύση, εκεί παρατηρούνται πράγματα υπερφυσικά.

4. Κάθε πόλεμος των δαιμόνων εναντίον μας, οφείλεται γενικά στις τρεις επόμενες αιτίες: ή στην αμέλεια, ή στην υπερηφάνεια, ή στον φθόνο των δαιμόνων. Ο πρώτος είναι ελεεινός, ο δεύτερος πανάθλιος και ο τρίτος μακάριος.

5. Μετά τον Θεό ας έχουμε σε κάθε ενέργεια μας ως άγρυπνο φρουρό και ως γνώμονα ασφαλή την συνείδηση μας. Έτσι αντιλαμβανόμενοι από που φυσά ο άνεμος θα ανοίγουμε προς τα εκεί τα ιστία του πλοίου μας.

6. Σε όλες τις κατά Θεόν προσπάθειες μας τρεις λάκκους μάς σκάπτουν ύπουλα οι δαίμονες. Κατ’ αρχήν αγωνίζονται να μην κατορθωθεί το αγαθό. Έπειτα, αφού νικηθούν στο πρώτο σημείο, αγωνίζονται ώστε το αγαθό που κατορθώθηκε να μην είναι καθ’ όλα θεάρεστο. Όταν δε και σ’ αυτόν τον στόχο αποτύχουν οι κλέπτες, τότε πλησιάζουν αθόρυβα στην ψυχή μας και μας μακαρίζουν ότι σε όλα πολιτευόμαστε όπως θέλει ο Θεός. Αντίπαλος του πρώτου πολέμου είναι η συστηματική μέριμνα του θανάτου, του δευτέρου η υποταγή και η εξουδένωση, και του τρίτου η έντονη και συνεχής αυτομεμψία.

7. «Τούτο κόπος ἐστίν ἐνώπιον ἡμῶν, ἕως οὗ εἰσέλθῃ εἰς το ἁγιαστήριον ἡμῶν» (Ψαλμ. οβ΄ 16-17) το πυρ του Θεού. Τότε πλέον δεν έχουμε να φοβηθούμε τις προλήψεις*, διότι «Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον» (Δευτ. δ΄ 24· Εβρ. ιβ΄ 29) κάθε σαρκική πύρωση και κίνηση, κάθε πρόληψη και πώρωση και σκοτισμό, είτε αυτά είναι εσωτερικά, είτε εξωτερικά, είτε αισθητά, είτε νοητά.

Οι δαίμονες όμως μας προξενούν τα εντελώς αντίθετα. Όταν κυριαρχήσουν στην ψυχή μας και μας σκοτίσουν τον νου, δεν υπάρχει πλέον σ΄ εμάς τους άθλιους, ούτε νήψη ούτε διάκριση ούτε αυτογνωσία ούτε ντροπή, «αλλ’ αναλγησία και αναισθησία και αδιακρισία και αβλεψία».

8. Τα γνωρίζουν αυτά πάρα πολύ καλά όσοι ανένηψαν από την πορνεία και όσοι συνεστάλησαν από την παρρησία και όσοι συνήλθαν από την αναισχυντία. Όλοι αυτοί μετά την ανάνηψη και μετά την διάλυση της πυρώσεως ή καλύτερα της πηρώσεως (=τυφλώσεως) του νου, όσα προηγουμένως έλεγαν και έπρατταν τυφλωμένοι, μόλις τα σκέπτονται ντρέπονται, θα λέγαμε, και τον ίδιο τον εαυτό τους ακόμη.

9. Αν δεν σουρουπώσει και δεν σκοτεινιάσει πρώτα η ημέρα, δηλαδή η φωτεινή ψυχή, «οὐ μὴ οἱ κλέπται κλέψωσι καὶ θύσωσι καὶ ἀπολέσωσι» (πρβλ. Ιω. ι΄ 10). Κλοπή σημαίνει απώλεια της περιουσίας. Κλοπή σημαίνει το να εργάζεσαι σαν καλό εκείνο που δεν είναι καλό. Κλοπή σημαίνει ασυναίσθητη αιχμαλωσία** της ψυχής. Θυσία της ψυχής σημαίνει το να θανατώνεται ο λογικός νους από πτώση σε παράνομες πράξεις. Και απώλεια σημαίνει απελπισία μετά την διάπραξη της παρανομίας.

10. Κανείς ας μη προβάλλει αδυναμία στην εκτέλεση των εντολών του Ευαγγελίου, διότι υπήρξαν ψυχές που έπραξαν και παραπάνω από αυτές. Ασφαλώς θα σε πείσει περί αυτού εκείνος που αγάπησε τον πλησίον παραπάνω από τον εαυτό του και θυσίασε προς χάρη του και την ζωή του ακόμη, παρ’ όλο ότι δεν έλαβε τέτοια προσταγή από τον Κύριο2.

11. Οι εμπαθείς*** που νοιώθουν ταπεινωμένοι ας αναθαρρήσουν. Διότι και αν ακόμη πέσουν σε όλους τους λάκκους, και αν συλληφθούν σε όλες τις παγίδες, και αν δοκιμάσουν όλες τις ασθένειες, όμως μετά την θεραπεία γίνονται στους άλλους «ιατροί και φωστήρες και λύχνοι και κυβερνήται». Δηλαδή από την δική τους πείρα θα είναι εις θέση να διδάξουν τον τρόπο με τον οποίο θεραπεύεται κάθε ασθένεια και να προλαμβάνουν όσους κινδυνεύουν να πέσουν.

12. Όσοι τυραννιούνται από παλαιές προλήψεις και μπορούν, έστω με τον λόγο μόνο, να διδάσκουν, ας διδάσκουν∙ αλλά ας μη αναλάβουν όμως και ευθύνη ψυχών. Ίσως διδάσκοντας να ντραπούν από τα ίδια τους τα λόγια και αρχίσουν και αυτοί να διορθώνονται. Θα συμβεί τότε σ’ αυτούς ό,τι είδα σε μερικούς που έπεσαν στον βόρβορο: Καθώς ήταν καταλασπωμένοι διηγούντο στους διαβάτες πως έπεσαν, και συνιστούσαν σ΄ αυτούς να μην ακολουθήσουν τον ίδιο δρόμο, για να σωθούν.

Επειδή δε με τον τρόπο αυτόν έσωζαν τους άλλους, γι’ αυτό και ο παντοδύναμος Θεός τους απάλλαξε από την λάσπη. Εάν όμως οι εμπαθείς ρίχνονται με τη θέληση τους στις ηδονές, ας διδάσκουν καλύτερα με την σιωπή τους. (Θα διδάσκουν δηλαδή ότι συναισθάνονται την αναξιότητα τους για διδασκαλία), αφού η Γραφή αναφέρει: «ὧν ἤρξατο ὁ Ἰησοῦς ποιεῖν τε καὶ διδάσκειν» (Πράξ, α΄ 1). (Πρώτα «ποιεῖν» και έπειτα «διδάσκειν»).

* Προλήψεις, κακές συνήθειες και αναμνήσεις που οφείλονται σε αμαρτωλό παρελθόν. «Πρόληψις ἐστὶν τῶν προτέρων κακῶν μνήμη ἀκούσιος» (Μάρκος ερημίτης)

** αιχμαλωσία, ο επί κάποιο χρονικό διάστημα αιχμαλωτισμός του ψυχικού κόσμου από τα πάθη ή τους δαίμονες.

*** Εμπαθής, ο υποδουλωμένος στα πάθη (αντίθετο: απαθής).

1] Τρεις εννοεί την γαστριμαργία, φιλαργυρία και κενοδοξία, που θεωρούνται ρίζες των παθών. Στους τρεις αυτούς πειρασμούς πολεμήθηκε και ο Κύριος στην έρημο. Πέντε εννοεί την πορνεία, ακηδία, λύπη, οργή και υπερηφάνεια.

[2] Εννοεί τον αββά Λέοντα από την Καππαδοκία, ο οποίος προκειμένου να σώσει τρεις μοναχούς που συνέλαβαν αιχμαλώτους οι Μάζικες – βερβερικός λαός της Βορείου Αφρικής- δεν δίστασε να παραδοθεί υπέρ αυτών και τελικά να υποστεί μαρτυρικό θάνατος δι’ αποκεφαλισμού. Το περιστατικό αναγράφεται στο Λαυσαϊκό.Τιμάται στις 30 Μαρτίου και την Δ’ Κυριακή των Νηστειών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.

Από την έκδοση της Ιεράς Μονής Παρακλήτου.

Άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης της Κλίμακος: Μετά τον Θεό ας έχουμε σε κάθε ενέργεια μας ως άγρυπνο φρουρό και ως γνώμονα ασφαλή την συνείδηση μας! - Pemptousia

Η συνείδηση (Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσιανίνωφ)

«Καμιὰν ἁμαρτία μὴ θεωρεῖς ἀσήμαντη. Κάθε ἁμαρτία ἀποτελεῖ παράβαση τοῦ θείου νόμου, ἐναντίωση στὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, καταπάτηση τῆς συνειδήσεως»

ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ εἶναι ἡ αἴσθηση τοῦ πνεύματος τοῦ ἀνθρώπου, αἴσθηση λεπτὴ καὶ φωτεινή, ποὺ ξεχωρίζει τὸ καλὸ ἀπὸ τὸ κακό.

Ἡ αἴσθηση αὐτὴ ξεχωρίζει τὸ καλὸ ἀπὸ τὸ κακὸ πιὸ καθαρὰ ἀπ’ ὅσο ὁ νοῦς. Πιὸ δύσκολο εἶναι νὰ παραπλανήσει κανεὶς τὴ συνείδηση παρὰ τὸν νοῦ. Καὶ τὸν πλανεμένο νοῦ, ποὺ τὸν ὑποστηρίζει τὸ φιλάμαρτο θέλημα, γιὰ πολὺν καιρὸ τὸν ἀντιμάχεται ἡ συνείδηση.

Ἡ συνείδηση εἶναι ὁ φυσικὸς νόμος(1). Ἡ συνείδηση χειραγωγοῦσε τὸν ἄνθρωπο πρὶν τοῦ δοθεῖ ὁ γραπτὸς νόμος. Ἡ μεταπτωτικὴ ἀνθρωπότητα βαθμιαῖα οἰκειώθηκε ἕναν λαθεμένο τρόπο σκέψεως γιὰ τὸν Θεό, τὸ καλὸ καὶ τὸ κακό. Ἡ λαθεμένη σκέψη ἐπηρέασε, φυσικά, καὶ τὴ συνείδηση. Ἔτσι, ὁ γραπτὸς νόμος ἀποτέλεσε ἀναγκαιότητα γιὰ τὴ χειραγώγηση τοῦ ἀνθρώπου στὴν ἀληθινὴ θεογνωσία καὶ τὴ θεοφιλή διαγωγή.

Ἡ διδασκαλία τοῦ Χριστοῦ, ἐπισφραγισμένη μὲ τὸ ἅγιο Βάπτισμα, θεραπεύει τὴ συνείδηση ἀπὸ τὴν κακὴ προδιάθεση (2) μὲ τὴν ὁποία τὴ δηλητηρίασε ἡ ἁμαρτία. Ἡ ὀρθὴ λειτουργία τῆς συνειδήσεως ἀποκαθίσταται, ἐνισχύεται καὶ σταθεροποιεῖται μὲ τὴν τήρηση τῆς διδασκαλίας τοῦ Χριστοῦ.

Ἡ ἀποκατάσταση τῆς ὑγείας καὶ ἡ ὀρθὴ λειτουργία τῆς συνειδήσεως εἶναι δυνατὲς μόνο στοὺς κόλπους τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας μέσω τοῦ θείου νόμου της, πού κατευθύνει ὀρθὰ τὸν νοῦ. Γιατί κάθε λαθεμένη σκέψη ἐπιδρᾶ ἀρνητικὰ στὴ συνείδηση καὶ τὴ λειτουργία της.

Οἱ θεληματικὲς ἁμαρτίες σκοτίζουν, ἐξασθενίζουν, καταπνίγουν, ἀποκοιμίζουν τὴ συνείδηση.

Κάθε ἁμαρτία ποὺ δὲν ἐξαλείφεται μὲ τὴ μετάνοια, ἀφήνει τὴ βλαπτικὴ σφραγίδα της στὴ συνείδηση.

Ἡ ἑκούσια καὶ συνεχὴς ἁμαρτωλὴ ζωὴ σχεδὸν νεκρώνει τὴ συνείδηση. Δὲν εἶναι δυνατόν, ὡστόσο, αὐτὴ νὰ νεκρωθεῖ ἐντελῶς. Θὰ συνοδεύει τὸν ἄνθρωπο μέχρι τὸ φοβερὸ Κριτήριο τοῦ Χριστοῦ. Ἐκεῖ θὰ τὸν ἐνοχοποιήσει, ἂν τὴν καταπατοῦσε.

Σύμφωνα μὲ τοὺς ἁγίους πατέρες, ὁ ἀντίδικος τοῦ ἀνθρώπου, ποὺ ἀναφέρεται στὸ Εὐαγγέλιο (3), εἶναι ἡ συνείδηση. Καὶ πράγματι εἶναι ἀντίδικος, γιατί ἐναντιώνεται σὲ κάθε ἄνομο ἐγχείρημά μας.

Βαδίζοντας πρὸς τὸν οὐρανό, στὴ διάρκεια τῆς ἐπίγειας ζωῆς σου, νὰ ἔχεις εἰρηνικὲς σχέσεις μ’ αὐτὸν τὸν ἀντίδικο, γιὰ νὰ μὴ γίνει κατήγορός σου τότε ποὺ θ’ ἀποφασίζεται ἡ κατάστασή σου στὴν αἰωνιότητα.

Λέει ἡ Γραφή: «Θὰ ἀπαλλάξει τὴν ψυχὴ ἀπὸ τὰ δεινὰ ἕνας ἀξιόπιστος μάρτυρας»(4). Ἀξιόπιστος μάρτυρας εἶναι ἡ ἄμεμπτη συνείδηση. Ἡ ἄμεμπτη αὐτὴ συνείδηση τὴν ψυχὴ ποὺ ἀκούει τὶς συμβουλές της θὰ τὴ λυτρώσει ἀπὸ τὶς ἁμαρτίες της μέχρι τὸν θάνατο καὶ ἀπὸ τὰ αἰώνια βάσανα μετὰ τὸν θάνατο.

Η ΑΝΤΙ-ΟΥΣΙΟΚΡΑΤΙΑ ΤΟΥ ΠΛΩΤΙΝΟΥ (3)

 Συνέχεια από: Τετάρτη 18 Μαρτίου 2026

Η ΑΝΤΙ-ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ
Ο Πλωτίνος καί η οντολογία
Τού Riccardo Chiaradonna.

        
  Δέν είναι δυνατόν εδώ να εξετάσουμε λεπτομερώς τα επιχειρήματα που χρησιμοποίησε ο Αλέξανδρος ο Αφροδισιεύς για να υπεραμυνθεί την ουσιαστικότητα τής μορφής! Όμως αξίζει να σταθούμε σ'ένα απο αυτά, καθώς προσπαθεί να πολεμήσει τα συμπεράσματα τού Boeto τοποθετούμενος στο δικό του έδαφος, δηλαδή το κριτήριο τής ουσιαστικότητος που διετυπώθη στις κατηγορίες. Η στρατηγική του Αλεξάνδρου στρέφεται πρός την συγχώνευση στον υλομορφισμό τον όρο τής ουσίας τών κατηγοριών. Για να το πετύχει ο Αλέξανδρος πρέπει να εξουδετερώσει, επικαλούμενος το ίδιο το κείμενο των κατηγοριών, το πιό επικίνδυνο συμπέρασμα του Boeto, δηλαδή ότι η μορφή είναι μία ιδιότητα η οποία προστίθεται στην ύλη, εννοημένη σαν ένα ουσιώδες και ανεξάρτητο υποκείμενο. Στις κατηγορίες, είναι γνωστό, ο Αριστοτέλης δέν αναφέρει διόλου τις φυσικές αρχές τών αντικειμένων τής εμπειρίας. Παρ'όλα αυτά ο Αριστοτέλης προσφέρει έναν σύντομο ορισμό περί του κατηγορήματος το οποίο είναι συμφυές σε ένα υποκείμενο. "Λέω σε ένα υποκείμενο αυτό που, ευρισκόμενο σε κάτι όχι όμως σαν ένα μέρος, δέν μπορεί να ζήσει ξεχωριστά απο αυτό στο οποίο είναι. (Κατηγορίες, 2,1 α 24-25).

          Ο Αλέξανδρος αξιοποιεί την λεπτομέρεια στον όρο "μέρος", ο οποίος παρουσιάζεται σ'αυτόν τον ορισμό, για να διεκδικήσει την ουσιαστικότητα τής μορφής. Η μορφή πράγματι δέν είναι μία εξωτερική ιδιότητα στην ουσία, αλλά είναι συστατικό μέρος τού ουσιώδους σύνθετου μαζί με την ύλη! Γι'αυτόν τον λόγο δέν είναι ένα συμβεβηκός!

          Έτσι λοιπόν δέν είναι σώμα καμμία απο τις δύο αρχές απο τις οποίες αποτελείται το απλό σώμα: διότι δέν είναι σώμα η ύλη διότι κάθε σώμα είναι απτό, χειροπιαστό, και διαθέτει μία κάποια αντίθεση, ενώ η ύλη είναι πέραν κάθε ποιότητος και χεροπιαστής αντιθέσεως. Επι πλέον το σώμα είναι κάτι το οποίο υφίσταται, ενώ η ύλη έχει την ανάγκη μίας μορφής, για να υπάρξει. Γι'αυτόν τον λόγο ούτε η μορφή είναι σώμα, δότι ούτε αυτή μπορεί να υπάρξει καθαυτή καθότι είναι αχώριστη απο την ύλη. Παρ'όλα αυτά κάθε ένα απο τα δύο είναι ουσία. Όπως ακριβώς είναι η ύλη, έτσι και η φυσική μορφή είναι ουσία! Είναι ουσίες, πράγματι, τα μέρη τής ουσίας ή καλύτερα, καθότι κάθε μία απο αυτές τις δύο είναι ουσία, ακόμη και αυτό που προκύπτει απο τις δύο είναι ουσία και είναι μόνον μία φύση. Όχι όπως τα προϊόντα της τέχνης, τα οποία ώς πρός το υπόστρωμα και την ύλη είναι ουσίες αλλά ώς πρός την ποιότητα μορφή. (Αλεξ. Αφροδ. Περί ψυχής, σ. 5, 18-6, α μετφ. Donini).

          Η θεωρία του Αφροδισιέως, τών "οντολογικών μερών" τής ουσίας είναι δύσκολη και προσφέρεται σε διαφορετικές αξιολογήσεις. Για την δική μας έρευνα αρκεί να σημειώσουμε ότι για να αντιμετωπίσει τον Boeto, πρόσφερε μία ερμηνεία τού όρου "συμφυής", ο οποίος διατυπώνεται στις κατηγορίες, τέτοια ώστε να αποκλείει την δυνατότητα τής μορφής να υπολογισθεί σαν ένα συμβεβηκός τής ύλης.

          Όλες αυτές οι συζητήσεις περιέχονται στην επιχειρηματολογία του Πλωτίνου, ο οποίος κάνει σύντομες αναφορές πολύ συχνά, χωρίς να ονομάσει ποτέ τις πηγές του και τους αντιπάλους του, σε κείμενα απρόσιτα! Παρ'όλα αυτά εάν κατορθώσουμε να ξετυλίξουμε τον ιστό τών αναφορών και των υπενθυμίσεων που περιέχονται στις πραγματείες περί των γενών του Είναι, η επιχειρηματολογία γίνεται κατανοητή και με τον τρόπο της πειστική. Ο Πλωτίνος προτίθεται να ισχυρισθεί ότι οι διάφορες δυσκολίες οι οποίες προκαλούνται απο την θεωρία τής αισθητής ουσίας είναι το σημείο μίας βαθειάς ανεπάρκειας, η οποία συνίσταται στην έλλειψη διευκρινίσεως, γύρω απο το τί πραγμα είναι στην πραγματικότητα ή "φύση" της ουσίας, την οποία ισχυρίζονται οι Αριστοτελικοί. Γι'αυτόν τον λόγο, οι διάφορες τακτοποιήσεις και διακρίσεις οι οποίες προτείνονται αποδεικνύονται μάταιες και χωρίς θεμέλιο. Στην "ουσία" τους ο Αριστοτέλης και οι Αριστοτελικοί συγκεντρώνουν χαρακτήρες και λειτουργίες απο εδώ και εκεί, χωρίς να διαθέτουν κάποιο ενοποιό κριτήριο. Η αισθητή ουσία αποδεικνύεται αδύνατον να συλληφθεί, καθότι λείπει ένα κριτήριο ικανό να ξεχωρίσει αυτό που στον φυσικό κόσμο είναι "ουσία" απο εκείνο που δέν είναι και προϋποθέτει την ουσία! "Όλως δέ τι έστιν η ουσία ειπείν ούκ έστιν, ουδέ γάρ, ει το ίδιον τις αποδοίη, ήδη έχει το τί έστι, (διότι ούτε και εάν τής αποδώσουμε τον χαρακτήρα τής  ιδιαίτερης διαφοράς  της, θα είχαμε τον ορισμό), και ίσως ουδέ το εν και ταυτόν αριθμώ δεκτικόν τών εναντίων" επί πάντων αρμόζει. (Αλλά ούτε και η διατύπωση "αυτό που είναι ένα και τό αυτό τού αριθμού είναι εις θέσιν να δεχθεί τα αντίθετα" θα μπορούσε να ταιριάζει σε κάθε περίπτωση! "

          "Θα μπορούσαμε όμως να δηλώσουμε ότι αυτοί είναι ιδιαίτεροι χαρακτήρες τής ουσίας σε σχέση με τα άλλα πράγματα. Γι'αυτόν τον λόγο, θα μπορούσαμε να τους συγκεντρώσουμε όλους σε μία ενότητα και να τούς ονομάσουμε "ουσίες", αλλά δέν θα μπορούσαμε να τους δώσουμε ένα μοναδικό γένος, ούτε και να φανερώσουμε την έννοια και την φύση της ουσίας" (VI 1, 3, 19-22).

          Απο εδώ λοιπόν προέρχεται η θέση την οποία παρουσιάζει ο Πλωτίνος στο VI 3,8 : εκείνη την οποία ονομάζουν οι Αριστοτελικοί αισθητή ουσία είναι στην πραγματικότητα ένα Όλον στο οποίο δέν είναι δυνατόν να διαχωρίσουμε ορισμένες πλευρές απο τις άλλες. Στην καθολικότητά του αυτό το όλον. σύνθετο με ποιότητα και ύλη, δέν είναι ουσία, αλλά εικόνα τής μοναδικής ασώματης και υπερφυσικής ουσίας: "αλλά άρα γε η αισθητή ουσία συμφόρησις τις ποιοτήτων και ύλης και ομού μέν πάντα ταύτα συμπαγέντα επί ύλης μίας ουσίας, χωρίς δέ έκαστον λαμβανόμενον το μέν ποιόν, το δέ ποσόν έσται, ή ποιά πολλά; (Τότε λοιπόν η αισθητή ουσία είναι μία κάποια συμφόρηση ποιότητος και ύλης και όλα αυτά τα πράγματα συγκεντρωμένα μαζί σε μία μοναδική ύλη είναι ουσία, ενώ υπολογιζόμενες καθεμία ξεχωριστά είναι η μία ποιότης, ή άλλη ποσότης ή επίσης πολλές ποιότητες;).... ουδέ γάρ το όλον αληθής ουσία, αλλά μιμούμενον την αληθή, ήτις άνευ των άλλων τών περί αυτήν έχει το όν και των άλλων εξ'αυτής γινομένων, ότι αληθώς ήν : (ούτε και το όλον (το σύμπαν) είναι αληθινή ουσία, αλλά μιμείται την αληθινή ουσία, η οποία έχει το Είναι χωρίς τα άλλα πράγματα που βρίσκονται γύρω της. Και τα άλλα πράγματα έρχονται στο Είναι απο αυτή-απο την αληθινή ουσία-καθότι αυτή ήταν αληθώς) ωδί δέ και το υποβεβλημένον άγονον και ούχ ικανόν είναι όν, ότι μηδέ εξ'αυτού τα άλλα, σκιά δέ και επι σκιά αυτή ούση ζωγραφιά και το φαίνεσθαι. (Εδώ όμως ακόμη και αυτό που υπόκειται είναι άγονον και δέν είναι ικανό να είναι όν, καθότι ούτε τα άλλα πράγματα προέρχονται απο αυτό. Είναι σκιά και πάνω σ'αυτή, που είναι σκιά, ακόμη και το φαίνεσθαι είναι ζωγραφιά). (VI 3,8, 19-37).

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.