Συνέχεια από Σάββατο 3. Οκτωβρίου 2026
Ο πόλεμος εναντίον του παρελθόντος 11
Γιατί η Δύση πρέπει να αγωνιστεί για την ιστορία της
Frank Furedi
Polity Press, 2024
Κεφάλαιο 2: Η μακρά κυοφορία του πολέμου
Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και η ρήξη της πολιτισμικής συνέχειας
Τρίτη φάση: Το παρελθόν ως κατ’ αρχήν ολέθριο
Ήδη τη δεκαετία του 1880, ο Γερμανός κοινωνιολόγος Ferdinand Tönnies επισήμανε την τάση των νεωτερικών τεχνοκρατικών θεσμών να αντιδρούν στα ήθη και στις παραδόσεις της κοινοτικής ζωής με «συγκαλυμμένο μίσος και περιφρόνηση».²⁸ Την παρατήρηση αυτή επιβεβαίωσε το 1972 ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας C. J. Friedrich, ο οποίος, σε μια ενδιαφέρουσα επισκόπηση αυτής της εξέλιξης, σημείωσε ότι «τον εικοστό αιώνα η παράδοση έγινε όρος μειωτικός».²⁹ Από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, και ιδίως από τη δεκαετία του 1960, αυτή η περιφρονητική, μισαλλόδοξη στάση απέναντι στην παράδοση στρέφεται ολοένα περισσότερο εναντίον όσων αρνούνται να συμβαδίσουν με την εποχή τους και να υιοθετήσουν μια μεταπαραδοσιακή ταυτότητα. Η στάση αυτή επιδίωκε ρητά να πάρει ηθικές αποστάσεις από το παρελθόν και να διαρρήξει τους δεσμούς που συνδέουν την κοινωνία με τις ιστορικές της παραδόσεις.
Επειδή το κύρος των ενηλίκων συνδέεται τόσο στενά με το κύρος του παρελθόντος, δεν προκαλεί έκπληξη το ότι η θέση τους φαίνεται πλέον να φθίνει συνεχώς. Στην κλασική κοινωνιολογική μελέτη τους The Lonely Crowd («Το μοναχικό πλήθος»), που εκδόθηκε αρχικά το 1950, οι κοινωνικοί επιστήμονες David Riesman, Nathan Glazer και Reuel Denney επέστησαν την προσοχή στην αποδυνάμωση του κύρους των ενηλίκων στα τέλη της δεκαετίας του 1940 και στη δεκαετία του 1950. Στον πρόλογο της έκδοσης του 1969 σημείωναν ότι «από το 1950 η μείωση της βαρύτητας και του κύρους των ενηλίκων, την οποία κατέγραψε το The Lonely Crowd, έχει προχωρήσει ακόμη περισσότερο». Έγραφαν για την «απώλεια εσωτερικής αυτοπεποίθησης μεταξύ των ενηλίκων», την οποία θεωρούσαν «παγκόσμιο φαινόμενο». Παρατηρούσαν επίσης ότι «οι νέοι αντιδρούν στην απώλεια της νομιμοποίησης των ενηλίκων με ακόμη μεγαλύτερη δυσπιστία, σύγχυση και εξέγερση».³⁰ Η δυσπιστία προς το παρελθόν είχε σχεδόν αβίαστα στραφεί και προς τη θέση των ενηλίκων.
Κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, η απώλεια της πολιτισμικής συνέχειας είχε τον μεγαλύτερο αντίκτυπό της στα ήθη και στις συμβάσεις που καθοδηγούσαν τις καθημερινές διαπροσωπικές σχέσεις, καθώς και στην προσωπική και ιδιωτική ζωή των ανθρώπων. Ο μαρξιστής ιστορικός Eric Hobsbawm περιέγραψε αυτή τη διαδικασία ως πραγματική «πολιτισμική επανάσταση». Έγραψε για «το σπάσιμο των νημάτων που στο παρελθόν είχαν υφάνει τους ανθρώπους μέσα σε κοινωνικούς ιστούς». Κατά τον Hobsbawm, «ήταν λιγότερο προφανές τι μπορούσαν να μάθουν τα παιδιά από τους γονείς τους απ’ ό,τι τι δεν γνώριζαν οι γονείς και γνώριζαν τα παιδιά».³¹ Δεν προκαλεί έκπληξη ότι τη σύγχυση γύρω από τις σχέσεις μεταξύ των γενεών συνόδευσε μια έκρηξη ενασχόλησης με τις ταυτότητες των ανθρώπων. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, ένας σχολιαστής μπορούσε ήδη να γράψει ότι οι όροι «ταυτότητα» και «κρίση ταυτότητας» είχαν γίνει «τα πιο κοινότοπα κλισέ».³²
Τέταρτη φάση: Το παρελθόν ως σαφής και άμεσος κίνδυνος!
Τα τελευταία χρόνια, η αντιμετώπιση του παρελθόντος ως παθολογικού φαινομένου έχει αποκτήσει τόσο ισχυρή παρουσία, ώστε να θεωρείται αυτονόητη οπτική που διαπερνά την εκπαιδευτική και πολιτισμική ζωή της δυτικής κοινωνίας. Το παρελθόν παρουσιάζεται συχνά όχι μόνο ως εμπόδιο στην πρόοδο, αλλά κυρίως ως απειλητική επιρροή στο παρόν. Η ιστορική συνέχεια παρουσιάζεται συχνά από τους επικριτές της ως κατάρα. Πολλοί δυτικοί θεσμοί θεωρούν τη ρήξη με το παρελθόν πολιτισμική επιταγή. Αυτό το αίσθημα κυριαρχεί ακόμη και στη διδασκαλία της ιστορίας, όπου οτιδήποτε προηγείται του τέλους του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου παρουσιάζεται συχνά ως «οι κακές παλιές μέρες». Από αυτή την οπτική, το 1945 είναι το Έτος Μηδέν, και οτιδήποτε προηγήθηκε ερμηνεύεται μέσα από το πρίσμα του κυνισμού και της κακοβουλίας.
Συχνά υποστηρίζεται ότι οι αδικίες και οι επιλήψιμες πράξεις του παρελθόντος εξακολουθούν να μολύνουν τον σύγχρονο κόσμο. Οργανώσεις υπεράσπισης συμφερόντων που επιδιώκουν να προσδώσουν πολιτικό χαρακτήρα στην ταυτότητά τους ισχυρίζονται συχνά ότι οι αδικίες του παρελθόντος εξακολουθούν να βλάπτουν τους ανθρώπους που εκπροσωπούν. Οι διεκδικήσεις ομάδων δικαιολογούνται συχνά με το επιχείρημα ότι ορισμένες ιστορικές εμπειρίες έχουν προκαλέσει ψυχική βλάβη στα μέλη τους. Επιλήψιμες πράξεις του παρελθόντος θεωρούνται υπεύθυνες για τη βλάβη που υφίσταται σήμερα ο εαυτός.
Συχνά διατυπώνεται η άποψη ότι εμπειρίες όπως η δουλεία ή ο Μεγάλος Λιμός της Ιρλανδίας προκάλεσαν τραύμα στις επόμενες γενιές. Προβάλλεται επίσης συχνά ο ισχυρισμός ότι, εξαιτίας αυτών των εμπειριών, άνθρωποι που ανήκουν σε ομάδες οι οποίες υπήρξαν ιστορικά θύματα αδικίας πάσχουν συχνά από χαμηλή αυτοεκτίμηση. Το επιχείρημα αυτό προβάλλεται τακτικά από την εθνική εκστρατεία που επιδιώκει αποζημίωση για τους Αφροαμερικανούς για όσα αναγκάστηκαν να υποστούν οι πρόγονοί τους. Σύμφωνα με έναν υποστηρικτή αυτής της εκστρατείας, «η δουλεία καλλιέργησε στους μαύρους χαμηλή αυτοεκτίμηση, η οποία οδήγησε στα σημερινά υψηλά ποσοστά εφηβικής εγκυμοσύνης και εγκληματικότητας».³³
Η μετατροπή των βλαβών του παρελθόντος σε επίκαιρο ζήτημα έχει οδηγήσει, στην πράξη, στη διάβρωση του χρονικού ορίου που χωρίζει το παρόν από το παρελθόν. Στην ουσία, τα δεινά του παρελθόντος παρουσιάζονται συχνά ως σημερινά και γίνονται αντικείμενο πολιτικής δράσης. Το παρελθόν έχει γίνει πεδίο στο οποίο διεξάγονται ολοένα περισσότερο οι πολιτικές συγκρούσεις. Οι διαδηλωτές που ζητούν την απομάκρυνση παλιών αγαλμάτων, με το επιχείρημα ότι αυτά τα σύμβολα ιστορικών αδικιών βλάπτουν την ψυχική τους υγεία, δείχνουν πόσο εύκολα μπορούν να παραβιαστούν τα νοητά όρια ανάμεσα στις εποχές.
Η επιδίωξη εκδίκησης από το παρελθόν έχει αποκτήσει αδιάκοπη ορμή. Ως αποτέλεσμα, σχεδόν κάθε σύμβολο που συνδέεται με αυτό μπορεί να γίνει πιθανός στόχος διαμαρτυρίας. Εκείνο που παρουσιάζει ενδιαφέρον στο κίνημα της αποαποικιοποίησης είναι ότι στόχος του συχνά δεν είναι απλώς ένα συγκεκριμένο άγαλμα, αλλά οποιοδήποτε παλιό μνημείο. Γι’ αυτό, λόγου χάρη, υποστηρικτές του Black Lives Matter έχουν βανδαλίσει αγάλματα που δεν έχουν άμεση σχέση με τη φυλετική καταπίεση. Το «αμάρτημα» αυτών των ιστορικών αντικειμένων είναι ότι συμβολίζουν το παρελθόν.
Η παρόρμηση άρνησης του παρελθόντος συνέβαλε στη μετατροπή του μίσους προς αυτό σε πολιτισμικό πόρο, τον οποίο μπορούν να χρησιμοποιούν κινήματα που δηλώνουν ότι υπήρξαν ιστορικά θύματά του. Ως αποτέλεσμα, η εχθρότητα προς το παρελθόν έχει λάβει μια σχεδόν ιδεολογική μορφή. Του αποδίδεται συχνά η ευθύνη για πολλά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν σήμερα οι άνθρωποι. Αυτή η χρήση της ιδέας ενός κακόβουλου παρελθόντος ως όπλου έχει οδηγήσει στο να διεξάγονται οι συγκρούσεις του παρόντος μέσα από το πρίσμα του παρελθόντος. Κινήματα διαμαρτυρίας έχουν στρέψει την οργή τους εναντίον συμβόλων του παρελθόντος, όπως τα αγάλματα και η φήμη ιστορικών προσώπων που ενσαρκώνουν αξίες στις οποίες αντιτίθενται. Το αδήλωτο, και συχνά ασυνείδητο, κίνητρο αυτών των διαμαρτυριών είναι να φέρουν το παρελθόν στα μέτρα του παρόντος!
Σε αντίθεση με τις νεωτερικές στάσεις που εκφράστηκαν κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα, η σημερινή αντίδραση στο παρελθόν δεν καθοδηγείται από μια θετική προσήλωση στην πρόοδο, στραμμένη προς το μέλλον. Κατά καιρούς φαίνεται μάλιστα ότι η σημερινή εξέγερση εναντίον του παρελθόντος επηρεάζεται από παρορμήσεις σαφώς στραμμένες προς τα πίσω. Ωστόσο, η επιδίωξή της να απαλλάξει τον κόσμο από τα σύμβολα και τις αξίες του παρελθόντος υποδηλώνει ότι προσπαθεί να διαμορφώσει μια κουλτούρα του Έτους Μηδέν, στην οποία οι νέες ταυτότητες που δημιουργούνται και κυκλοφορούν είναι εντελώς αποκομμένες από τις αρνητικές επιρροές του παρελθόντος.
Τελικές σκέψεις: Η αναπροσαρμογή του παρελθόντος
Για περισσότερο από έναν αιώνα, ισχυρές σύγχρονες φωνές και ομάδες συμφερόντων επιδιώκουν να αποσυνδέσουν την κοινωνία από το παρελθόν. Σε πολλές περιστάσεις το παρελθόν έχει χαρακτηριστεί άσχετο με το παρόν ή εμπόδιο στην αλλαγή. Κι όμως, παρά την ενέργεια που έχει αφιερωθεί στην εξουδετέρωση της επιρροής του —ιδίως στους νέους—, εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα, ενώ «οι κακές παλιές μέρες» καταγγέλλονται συχνά ως πηγή ολέθριας επιρροής στη σύγχρονη κοινωνία. Παραδόξως, οι αναφορές στο παρελθόν και η απαίτηση να λογαριαστούμε μαζί του έχουν αποκτήσει πρωτοφανή παρουσία στη δημόσια ζωή του δυτικού κόσμου.
Ποτέ, όσο φθάνει η μνήμη των ζώντων, δεν έχει αφιερωθεί τόση ενέργεια στην προσπάθεια αναπροσαρμογής του παρελθόντος, στην αμφισβήτηση και στην κριτική ιστορικών προσώπων και θεσμών.
Υπάρχει μάλιστα μια πολιτισμική τάση να ζητείται εκδίκηση από το παρελθόν για αδικήματα που διαπράχθηκαν πριν από αιώνες.
Κατά καιρούς φαίνεται σαν να έχει εξαφανιστεί το όριο ανάμεσα στο παρόν και στο παρελθόν, καθώς τμήματα της κοινωνίας το διασχίζουν χωρίς δυσκολία και επιδιώκουν να λύσουν σημερινά προβλήματα αναπροσαρμόζοντας το παρελθόν.
Η παρόρμηση να εκδικηθούν το παρελθόν σαν να ήταν ζωντανή πραγματικότητα φάνηκε έντονα στις διαμαρτυρίες που συνδέθηκαν με το Black Lives Matter το 2020. Οι διαδηλωτές έθεσαν συνειδητά στο στόχαστρο ιστορικά σύμβολα του δυτικού πολιτισμού, σαν να αποτελούσαν αυτά τα αγάλματα σαφή και άμεσο κίνδυνο για την ευημερία τους. Τα κατήγγειλαν σαν να ήταν ζωντανά πρόσωπα υπεύθυνα για τα πολλά δεινά που έχουν προκληθεί στον κόσμο. Σε πολλές περιπτώσεις, σύμφωνα με δηλώσεις που παρατέθηκαν, διαδηλωτές έλεγαν ότι και μόνο η θέα ενός αγάλματος που τους προκαλούσε αποστροφή απειλούσε την ψυχική τους υγεία. Στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, όπως σημειώθηκε στο πρώτο κεφάλαιο, πολλοί υποστηρικτές της εκστρατείας Rhodes Must Fall δήλωναν ότι το να περνούν μπροστά από το άγαλμα του Rhodes ήταν τραυματική εμπειρία.³⁴
Ενώ γκρέμιζαν αγάλματα, πολλοί διαδηλωτές ενεργούσαν σαν να κατάφερναν πλήγμα σε ζωντανό άνθρωπο. Αυτή η νοοτροπία της εκδίκησης εκδηλώθηκε κατά την απομάκρυνση του αγάλματος του Edward Colston στο Μπρίστολ, τον Ιούνιο του 2020. Οι διαδηλωτές δεν ενδιαφέρθηκαν απλώς να ρίξουν το μνημείο, αλλά επιδίωξαν και να το ταπεινώσουν. Κύλησαν το άγαλμα ως το λιμάνι και ύστερα το πέταξαν στο νερό. Ήταν σχεδόν σαν να έπνιγαν ένα πτώμα και όχι ένα άγαλμα.³⁵
Το παράδοξο στη σχέση με το παρελθόν —η απόρριψή του και η εμμονική προσκόλληση σε αυτό— είναι κατανοητό, αφού, όσο κι αν προσπαθήσει κανείς, είναι αδύνατον να το καταργήσει και να το αφήσει ολοκληρωτικά πίσω του.
Το παρελθόν δεν είναι ένα φαινόμενο εξωτερικό προς τα άτομα ή την κοινότητα στην οποία ζουν. Τα παιδιά εξανθρωπίζονται και κοινωνικοποιούνται από τη στιγμή που συνειδητοποιούν ότι όσα προηγήθηκαν έχουν σημαντική επίδραση στο ποιοι είναι. Το παρελθόν αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης συνείδησης, και η στάση της κοινωνίας απέναντί του μεταδίδεται μέσω του τρόπου με τον οποίο προσδίδει νόημα στην εμπειρία.
Παρά τις προσπάθειές τους, όσοι επιχειρούν να ξεκινήσουν από το μηδέν και να ξαναφτιάξουν τον κόσμο σύντομα αντιλαμβάνονται τη ματαιότητα του εγχειρήματός τους. Δεν κατανοούν ότι, καθώς στοχάζονται το παρελθόν και αντιδρούν σε αυτό, στην πραγματικότητα προσδιορίζουν τη θέση τους απέναντί του. Όπως διατύπωσε η Dorothy Ross, «Δεν δημιουργούμε τον κόσμο· τον βρίσκουμε και τον ξαναφτιάχνουμε».³⁶
Σημειώσεις
