Παρακμή και παιδοκτονία

Η παρακμή ενός πολιτισμού, ή μάλλον, ενός εκπολιτισμού, δεν είναι ποτέ οικονομικό ή στρατιωτικό φαινόμενο: αποκαλύπτεται μέσα από αυτά τα συμπτώματα, αλλά η ασθένεια βρίσκεται αλλού, δηλαδή, στην κατάρρευση ή τον μετασχηματισμό των κοινωνικών δομών μέσα στις οποίες αναπτύχθηκε, των εννοιολογικών κατασκευών και των θεμελιωδών αξιών που τον έκαναν να αναπτυχθεί. Για παράδειγμα, ο καπιταλισμός θεμελιώθηκε σε ατομικές αξίες, αλλά και στην εργασιακή ηθική: μόλις η τελευταία εξαφανιστεί, μαζί με την ίδια την ιδέα της κοινωνίας, το μόνο που απομένει είναι ατομικοποιημένα άτομα σε αέναη θερμική αναταραχή σαν μόρια αερίου, αλλά χωρίς καμία κατεύθυνση ή σχέδιο εκτός από αυτό της επιβίωσης εις βάρος των άλλων. Συχνά, ιδέες και νομοθεσία που γεννιούνται για την επίτευξη ορισμένων στόχων υφίστανται αλλαγές χωρίς να το προσέξουμε, αλλά οι οποίες χαράσσουν βαθιές αυλακώσεις. Για παράδειγμα, ας πάρουμε μια πολύ πρόσφατη υπόθεση στις Ηνωμένες Πολιτείες, με πολλά παραδείγματα και στην Ευρώπη, αν και με ακόμη πιο λεπτές αποχρώσεις. Η δίκη μιας συγκεκριμένης Lindsay Clancy βρίσκεται σε εξέλιξη, προσφέροντας μια ανησυχητική ματιά σε μια κοινωνία σε παρακμή: μια μητέρα που δολοφόνησε τα τρία παιδιά της με ιδιαίτερα βάναυσο τρόπο - ένα πεντάχρονο, ένα τρίχρονο και ένα οκτάμηνο. Απροσδόκητα, έχει ξεσπάσει δημόσια κινητοποίηση υπέρ τής δολοφόνου και έχει ξεκινήσει ακόμη και μια εκστρατεία συγκέντρωσης χρημάτων που έχει πλέον ξεπεράσει το 1 εκατομμύριο δολάρια.

Δεν με ενδιαφέρει η υπεράσπιση που βασίζεται σε μια φερόμενη επιλόχεια ψύχωση, η οποία προφανώς διήρκεσε περισσότερο από πέντε χρόνια χωρίς η κατηγορούμενη να λάβει καμία θεραπεία. Πράγματι, έλαβε φαρμακευτική αγωγή που τώρα κατηγορεί ότι την τρέλαναν, κι όμως θεώρησε σκόπιμο να γεννήσει δύο ακόμη φορές. Σίγουρα έχει μια βαθιά αλλοιωμένη προσωπικότητα. Ωστόσο, δεν με ενδιαφέρει η παθολογία της Κλάνσι, αλλά μάλλον η πολύ πιο προφανής παθολογία των θαυμαστών της, οι οποίοι παρέχουν στοιχεία για την τελική φάση ενός πολιτισμού. Η αποκλειστική αξιοποίηση της ατομικότητας κάποιου οδηγεί τελικά σε εκπληκτικές συνέπειες: η απόκτηση παιδιών έχει πάψει να είναι κοινωνική προσδοκία και έχει γίνει μία από τις πολλές επιλογές. η μη απόκτηση παιδιών παύει να είναι προσωπική περίσταση και γίνεται ταυτότητα, μια επιβεβαίωση αυτονομίας σε αντίθεση με την ίδια την ιδέα της οικογενειακής συνέχειας και της ίδιας της κοινότητας. Όλα αυτά δεν πρέπει να συγχέονται, όπως αναπόφευκτα συμβαίνει και θα συμβεί, με τη γυναικεία χειραφέτηση, η οποία είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Αυτές είναι οι ανοησίες που λέμε στον εαυτό μας. Απλώς για να κρύψουμε την ωμή φρίκη που νιώθουμε πίσω από μια επιφανειακή νοοτροπία θύματος. Αντίθετα, η ευρεία συμπάθεια για μια γυναίκα που διαπράττει τρεις βρεφοκτονίες, στραγγαλίζοντας αργά και αδυσώπητα τα ίδια της τα παιδιά με μια ζώνη γυμναστικής που χρησιμοποιούσε για να διατηρείται σε φόρμα, δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα ακραίο στάδιο της ίδιας κοινωνικής παθολογίας μέσω της οποίας ένα παιδί έχει γίνει μια τόσο ανεπιθύμητη και αναλώσιμη φιγούρα στη σύγχρονη δυτική νοοτροπία που όχι μόνο ορισμένοι γονείς κακοποιούν και σκοτώνουν τα παιδιά τους, αλλά υπάρχουν και εκείνοι που αισθάνονται συμπόνια, μάλιστα αλληλεγγύη, για τους δολοφόνους και τους κακοποιητές.

Άλλωστε, όταν η μόνη πραγματικότητα είναι ο εαυτός κάποιου, που αντικατοπτρίζεται στην πισίνα του ηδονισμού των σούπερ μάρκετ, δεν υπάρχει άλλη αντίληψη του χρόνου εκτός από την προσωπική: έτσι, ένα παιδί δεν θεωρείται πλέον ως ένας κρίκος στην αλυσίδα της συνέχειας και της διαιώνισης. Ένας πολιτισμός ζει από γενιά σε γενιά. Οι γονείς θυσιάζουν πόρους, χρόνο και ευημερία για να δημιουργήσουν κάτι που δεν θα δουν ποτέ πλήρως υλοποιημένο: τα παιδιά τους, τα εγγόνια τους και τη συνέχεια της κοινότητάς τους. Όταν αυτή η διαθεσιμότητα εξαφανιστεί, η κοινωνία μπορεί να διατηρήσει τον πλούτο, την τεχνολογία και τους θεσμούς της για ένα διάστημα, αλλά αρχίζει να χάνει αυτό που καθιστά δυνατή την επιβίωσή της. Τελικά, είναι η εξάντληση του ίδιου του πολιτισμού, ο οποίος τώρα αισθάνεται ότι έχει φτάσει σε αδιέξοδο, που δεν έχει νόημα να τον διαιωνίσουμε. Το ίδιο το μέλλον είναι άνευ νοήματος χωρίς σχεδιασμό. Τα παιδιά βρίσκονται σε πλήρη αντίθεση με αυτό το αίσθημα ανεπάρκειας και απώλειας νοήματος.

Declino e infanticidio | il Simplicissimus

Επεκτείνεται το Σύμφωνο Αμοιβαίας Άμυνας της Μέκκας;

από τον Filippo Bovo - 25 Αυγούστου 2026

Πηγή: Φιλίππο Μπόβο

Από την αρχή, το Σύμφωνο Αμοιβαίας Άμυνας της Μέκκας δεν φαινόταν καθόλου αντιιρανικό και αντισιιτικό. Παραδείγματα επικαλυπτόμενων σχέσεων μεταξύ χωρών όπως η Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και η Τουρκία με το Ιράν αφθονούν. Και γενικά, υπάρχουν πολύ περισσότερα πλεονεκτήματα στην ένωση για την προστασία των κοινών τους συμφερόντων παρά στη διαίρεση προς όφελος των ΗΠΑ και, ιδιαίτερα, του Ισραήλ.
Άλλωστε, η πολιτική τάξη στη Μέση Ανατολή, υπό την ηγεσία του Ισραήλ και των ΗΠΑ, βρίσκεται σε εμφανή παρακμή. Και πρωτοβουλίες όπως το Σύμφωνο της Μέκκας καταδεικνύουν την επιθυμία των περιφερειακών δυνάμεων να αναλάβουν τη δημιουργία μιας νέας περιφερειακής πολιτικής τάξης, μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας, σηματοδοτώντας έτσι μια αξιοσημείωτη μετατόπιση από την αμερικανική μονοπολικότητα στην πολυπολικότητα. Ποιο είναι το νόημα της διαίρεσης; Να κάνεις χάρη σε εκείνους που, τροφοδοτώντας και εφαρμόζοντας το «διαίρει και βασίλευε», έχουν κάνει ό,τι μπορούσαν για να στηρίξουν την παλιά πολιτική τάξη που τους γλιστρούσε από τα χέρια; Μία από τις πρώτες, αξιοσημείωτες ήττες που υπέστησαν το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες στον πόλεμο που διεξήγαγαν για να επιβεβαιώσουν μια τάξη που βρισκόταν ήδη σε σαφή παρακμή ήταν, παραδόξως, η ακόμη πιο εμφανής καταστροφή της.
Η παλιά πολιτική τάξη, ή μάλλον, η παλιά αρχιτεκτονική ασφαλείας, υπό την ισραηλινο-αμερικανική διεύθυνση, έχει αποσυντεθεί λόγω των τεράστιων αντιφάσεων της. Όταν πιέστηκε για την αλήθεια, αποδείχθηκε ότι χρησιμεύει μόνο ως προκάλυμμα, αν και κακής ποιότητας, για το Ισραήλ εις βάρος άλλων περιφερειακών δυνάμεων που, παρά τα πάντα, εξακολουθούσαν να είναι εταίροι του. Σίγουρα, ολοένα και λιγότερο πιστοί εταίροι, που στρέφονται όλο και περισσότερο προς άλλα ηγεμονικά μπλοκ που αντιμετωπίζονται με καχυποψία από την Ουάσιγκτον, όπως η Κίνα· αλλά παρόλα αυτά εταίροι. Οι οικονομικές εξελίξεις του τελευταίου τετάρτου του αιώνα, με τις ενεργειακές και εμπορικές ροές να κατευθύνονται όλο και περισσότερο προς την Ανατολή παρά προς τη Δύση, ήταν το νερό που έχει διαβρώσει τα θεμέλια αυτής της παλιάς πολιτικής τάξης. Στη συνέχεια, όταν έφτασε η είδηση ​​της συμφωνίας διευθέτησης του 2023 μεταξύ Ιράν και Σαουδικής Αραβίας, με τη μεσολάβηση του Πεκίνου, η οποία ανοίγει την πόρτα σε μεγαλύτερη συμφιλίωση μεταξύ Σουνιτών και Σιιτών, οι πυλώνες της άρχισαν πραγματικά να καταρρέουν. Είναι αδύνατο να μιλήσουμε για τις Συμφωνίες του Αβραάμ ή άλλες ανοησίες παρουσία τέτοιων καθοριστικών παραγόντων.
Συνεπώς, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι σήμερα εξετάζεται η επέκταση του νέου Συμφώνου της Μέκκας ώστε να συμπεριλάβει υποψηφίους όπως το Ιράν. Η εφημερίδα Al-Mayadeen το ανέφερε αυτό, παραθέτοντας τα λόγια του Προέδρου του Ιρανικού Κοινοβουλίου, Mehdi Raimi. Ούτε η πρόταση του Ιράκ για τη δημιουργία ενός Κοινού Συμβουλίου Συντονισμού Ασφαλείας με τη Σαουδική Αραβία και το Ιράν προκαλεί έκπληξη, καθώς αναμφίβολα θα ωφελούσε σε μεγάλο βαθμό την πολιτική σταθερότητα της Βαγδάτης, με όλα τα συναφή οφέλη που θα επηρέαζαν έμμεσα την υπόλοιπη περιοχή. Τα μέρη θα έχουν την ευκαιρία να συζητήσουν από κοινού τις δύο προτάσεις, συμφιλιώνοντας τις διαφορές τους μέσω διαλόγου και τονίζοντας τα κοινά τους σημεία.
Σίγουρα, μη βλέποντας αυτές τις εξελίξεις ευνοϊκά, η Ουάσινγκτον και το Τελ Αβίβ θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούν κάθε δυνατό μέσο, ​​τις επόμενες εβδομάδες και μήνες, για να διαταράξουν και να θέσουν σε κίνδυνο το περιφερειακό πλαίσιο. Αλλά ό,τι δεν έχει λειτουργήσει μέχρι στιγμής, δεν θα λειτουργήσει αύριο. Δεν υπάρχει επιστροφή.

Il Patto di mutua difesa della Mecca si allarga?

Αποσύρεται η αριστερά από την αφύπνιση;

από Antonello Cresti - 25/08/2026

Πηγή: Στη Λούκα Βερίτας

Εδώ και αρκετό καιρό, κάτι φαίνεται να κινείται στο προοδευτικό στρατόπεδο. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Αλεξάνδρα Οκάσιο-Κορτέζ έχει χαρακτηρίσει μια συγκεκριμένη εποχή αφύπνισης «τρέλα». Η Σούζαν Νάιμαν έχει υποστηρίξει ότι η αφύπνιση είναι ακόμη και δομικά ξένη προς την παράδοση της αριστεράς. Ακόμα και στην Ιταλία, δεν υπάρχει έλλειψη αποστασιοποίησης και επανατοποθέτησης. Πολύ καλό. Αλλά πριν χαιρετίσω αυτή τη μετατόπιση ως μια μεταστροφή στην κοινή λογική, θα περίμενα.

Ο πρώτος λόγος είναι ότι η εγρήγορση και η πολιτική ορθότητα δεν ήταν απλώς μια συλλογή παρανοήσεων: έγιναν μια κοινωνική παθολογία. Αυτή είναι μια κρίσιμη διάκριση. Μια ιδεολογία μπορεί να εγκαταλειφθεί με μια πολιτική δήλωση. Μια παθολογία, από τη στιγμή που έχει διεισδύσει στον πυρήνα μιας κοινωνίας, συνεχίζει να παράγει αποτελέσματα ακόμη και όταν οι λέξεις που χρησιμοποιούνται για να την περιγράψουν αλλάζουν. Έχει επηρεάσει σχολεία, πανεπιστήμια, επικοινωνίες, πολιτισμό, θεσμούς, δημόσια γλώσσα, ακόμη και καθημερινές σχέσεις. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο μια απλή μεταστροφή από εκείνους που την τροφοδότησαν δεν ισοδυναμεί με καμία περίπτωση με την θεραπεία του οργανισμού.

Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος, ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρων, λόγος για να διατηρούνται κάποιες αμφιβολίες: ένας πολιτισμικός λόγος θα μπορούσε επίσης να είναι μια στρατηγική επιλογή. Το κίνημα της αφύπνισης πράγματι συγκρούεται, σε πολλά ζητήματα, με ένα τμήμα του παραδοσιακού ή φονταμενταλιστικού ισλαμικού κόσμου. Αν η δυτική αριστερά βλέπει τη μετανάστευση, ιδίως τη μετανάστευση από χώρες με μουσουλμανική πλειοψηφία, ως μια εκλογική δεξαμενή που προορίζεται να αποκτήσει αυξανόμενο βάρος, αργά ή γρήγορα θα πρέπει να αντιμετωπίσει αυτή την αντίφαση. Μπορεί στη συνέχεια να ανακαλύψει ότι ορισμένες μάχες ταυτότητας, που κάποτε θεωρούνταν απαραίτητες, έχουν γίνει εκλογικά δυσκίνητες.

Και εδώ εγείρεται η υποψία μου. Τι γίνεται αν η υπέρβαση της αφύπνισης δεν είναι η επιστροφή της αριστεράς στον οικουμενισμό, την κοινωνική κεντρικότητα και την ατομική ελευθερία, αλλά απλώς η προσαρμογή της σε ένα νέο κοινωνικό και εκλογικό μπλοκ; Δεν υποστηρίζω ότι αυτό ισχύει απαραίτητα. Λέω ότι είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα υπόθεση για να αγνοηθεί. Η πολιτική, άλλωστε, δεν κρίνεται μόνο από τα λόγια που εκφέρει, αλλά και από τους κοινωνικούς κόσμους που επιλέγει να αντιπροσωπεύει.

Επομένως, αντί να αναρωτιέμαι αν το κίνημα της αφύπνισης πεθαίνει, θα περίμενα να δω τι θα προκύψει στη θέση του. Αν πρόκειται για μια γνήσια αυτοκριτική, μπορούμε να την εκλάβουμε μόνο θετικά. Αν, από την άλλη πλευρά, πρόκειται για μια τακτική μεταμόρφωση, απλώς θα έχουμε γίνει μάρτυρες μιας ακόμη αλλαγής δέρματος. Και ίσως το κίνημα της αφύπνισης να μην έχει τελειώσει καθόλου: απλώς θα έχει βρει έναν πιο βολικό τρόπο να επιβιώσει.

La sinistra si ritira dal woke?

Ο Μητροπολίτης Κερκύρας Νεκτάριος αποκλειστικά στον «Ε.Κ.» για την επίσκεψή του στην Εκκλησία της Ρωσίας

 

ΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΚΑΛΜΟΥΚΟΥ
ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟ

ΒΟΣΤΩΝΗ. Ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Κερκύρας, Παξών και Διαποντίων Νήσων κ. Νεκτάριος, αμέσως μετά την επιστροφή στην Αθήνα από την Ρωσία όπου κόμισε στις 18 Αυγούστου την δεξιά χείρα του Αγίου Σπυρίδωνος προς ασπασμό και ευλογία από τον Ρωσικό λαό, παραχώρησε αποκλειστική συνέντευξη στον «Εθνικό Κήρυκα», στην οποία διευκρίνισε ότι δεν πήγε αυτονομημένα από μόνος του, αλλά με την κανονική άδεια και έγκριση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος και του Προκαθημένου της Μακαριοτάτου Αρχιεπισκόπου κ. Ιερωνύμου.

Όπως είναι γνωστό, ο Πατριάρχης Μόσχας κ. Κύριλλος έχει διακόψει την Ευχαριστιακή Κοινωνία τόσο με τον Αρχιεπίσκοπο κ. Ιερώνυμο, όσο και με τον Οικουμενικό Πατριάρχη κ. Βαρθολομαίο, λόγω της ανακήρυξης της Αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας το 2019, δηλαδή τους έχει θέσει εκτός Δίπτυχων.

Αυτό σημαίνει πως όταν ιερουργεί ο Πατριάρχης κ. Κύριλλος δεν τους μνημονεύει ανάμεσα στους υπόλοιπους Προκαθημένους.

Η δεξιά χείρα του Αγίου Σπυρίδωνος την οποία κόμισε ο Μητροπολίτης Κερκύρας Νεκτάριος στη Ρωσία κατά την Πατριαρχική Θεία Λειτουργία για την εορτή της Μεταμορφώσεως του Κυρίου στον Ιερό Ναό του Σωτήρος Χριστού.
Φωτογραφία: Όλεγκ Βάροφ

Η κίνηση αυτή του Μητροπολίτη Κερκύρας κ. Νεκταρίου μεταφοράς της χειρός του Αγίου Σπυρίδωνα στη Ρωσία, το συλλείτουργο με τον Πατριάρχη κ. Κύριλλο και Ρώσους Αρχιερείς, οι επιβραβεύσεις και επιδαψιλεύσεις από την Εκκλησία της Ρωσίας στο πρόσωπό του, έκαναν αίσθηση σ’ ολόκληρο τον Ορθόδοξο Κόσμο και όχι μόνο, κι όπως ήταν αναμενόμενο δέχθηκαν παντοειδείς σχολιασμούς είτε υπέρ, είτε εναντίον.

Με την συνέντευξη του αυτή στον «Εθνικό Κήρυκα» ο Μητροπολίτης κ. Νεκτάριος δίνει τις δέουσες απαντήσεις.

Ο κ. Νεκτάριος επίσης έπλεξε το εγκώμιο της Ομογένειας της Αμερικής, την οποία έχει επισκεφθεί πολλάκις, έχει κομίσει την χείρα του Αγίου Σπυρίδωνος και έχει όπως αποκάλυψε συγγενείς στο Σικάγο και στη Φλόριδα.

Η συνέντευξη έχει ως εξής:

Εθνικός Κήρυξ: Σεβασμιότατε σας ευχαριστούμε για τούτη την αποκλειστική σας συνέντευξη στον «Ε.Κ.». Πως πήγε η αποδημία σας στην Ρωσία κομίζοντας την δεξιά χείρα του Αγίου Σπυρίδωνος;

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Κατ’ αρχήν θέλω να σας πω μία καλησπέρα κ. Καλμούκο. Πρώτη φορά νομίζω ότι μιλούμε μαζί, παρακολουθώ τον «Εθνικό Κήρυκα» που στηρίζετε την Ομογένεια και πάντοτε σας εύχομαι τα καλύτερα.

Ο Πατριάρχης Μόσχας και πασών Ρωσιών Κύριλλος παρασημοφόρησε τον Μητροπολίτη Κερκύρας Νεκτάριο.
Φωτογραφία: Όλεγκ Βάροφ

Δόξα τω Θεώ εγώ προσωπικά επέστρεψα, το χέρι του Αγίου παραμένει με άλλους εναλλασσόμενους αντιπροσώπους. Εμείς λάβαμε μία πρόσκληση από τον Πατριάρχη της Μόσχας και μας προσκαλούσε να μεταφέρουμε το χέρι του Αγίου Σπυρίδωνα, διότι δεν είναι η πρώτη φορά έχει πάει κι άλλες φορές το χέρι του Αγίου. Οι άνθρωποι το ζητούσαν από τον Πατριάρχη Κύριλλο ο οποίος μου έστειλε μία επιστολή. Εγώ, λοιπόν, την επιστολή του Πατριάρχη με αίτηση δική μου την κατέθεσα στην Ιερά Σύνοδο και ζήτησα άδεια. Κι η Ιερά Σύνοδος μου παρείχε την άδεια να πάω. Μάλιστα είχε προηγηθεί κι άλλη πρόσκληση από τον Μητροπολίτη Καζακστάν και μετά ακολούθησε και η πρόσκληση από τον Πατριάρχη. Αφού είχα την άδεια, αφού ο κόσμος το ζητάει. Ο Αγιος Σπυρίδωνας είναι ένας οικουμενικός Αγιος, δεν περικλείεται στα όρια της Κέρκυρας, αλλά ανήκει σε όλη την Ορθοδοξία. Θαυμάζει κανείς την ευλάβεια και την ευσέβεια του Ρωσικού λαού.

Παλαιότερα ήλθαμε και στην Αμερική στα εκατό χρόνια ενός ναού του Αγίου Σπυρίδωνος πλησίον του Σικάγου αν θυμάμαι, κι εκεί το χέρι παρέμεινε αρκετό χρονικό διάστημα. Όταν το ζητήσουν, το διοικητικό συμβούλιο του Αγίου λαμβάνει απόφαση, αφού είχαμε και την έγκριση των Εκκλησιαστικών Αρχών έγινε η μεταφορά του ιερού λειψάνου.

Ε.Κ: Ήταν δύσκολη η μετάβασή σας στη Ρωσία, είχατε δυσκολία να ταξιδέψετε εκεί;.

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Όχι, όχι καθόλου. Μας έδωσαν βίζες οι άνθρωποι και πήγαμε μέσω Βελιγραδίου, και τώρα εγώ επέστρεψα μέσω Κωνσταντινουπόλεως.

Ε.Κ: Υπάρχει όμως ένα εκκλησιολογικό θέμα τη στιγμή που το Πατριαρχείο της Μόσχας έχει διακόψει την Ευχαριστιακή κοινωνία με την Εκκλησία της Ελλάδος και δεν μνημονεύει τον Προκαθήμενο της Ελλάδος, τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο, πώς κάλεσε εσάς και συλλειτουργήσατε; Δεν υπάρχει ένα θέμα εν προκειμένω;

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Εφόσον η Εκκλησία της Ελλάδος, η Σύνοδος, και ο Μακαριότατος, μου έδωσε την άδεια εγώ δεν είχα λόγο να αρνηθώ. Ας το εξέταζαν εκείνοι, ένα μέλος της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος είμαι κι εγώ και εφόσον μου έδωσαν την άδεια, πήγα.

Ε.Κ: Κομίσατε κάποιο μήνυμα στον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο και στην Εκκλησία της Ρωσίας από τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο και την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος;

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Όταν έφτασα και με προσφώνησαν εκείνοι, είπα ότι σας μεταφέρω και τον χαιρετισμό του Μακαριοτάτου Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου, του Προέδρου μας. Δεν μου έδωσε κάποιο άλλο μήνυμα να μεταφέρω.

Ε.Κ: Πώς αισθάνονται, Σεβασμιώτατε, οι εκκλησιαστικοί θεσμικοί της Εκκλησίας της Ρωσίας για την Εκκλησία της Ελλάδος γενικότερα και για το Οικουμενικό Πατριαρχείο ειδικότερα;

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Δεν κάναμε κανένα λόγο, αλλά δεν είδα να υπάρχει καμία αποστροφή για την Εκκλησία μας και μάλιστα στη Θεία Λειτουργία ο Πατριάρχης Κύριλλος είπε μόνο «πάσης Επισκοπής Ορθοδόξων» δεν μνημόνευσε κανέναν και στα Άγια και στο «εν πρώτοις μνήσθητι Κύριε» για να μη φέρει, όπως φαίνεται, κι εμένα σε δύσκολη θέση.

Ε.Κ: Νομίζετε ότι η επίσκεψη σας στη Ρωσία μπορεί να λειτουργήσει ευεργετικά για την εξομάλυνση των διεκκλησιαστικών σχέσεων ανάμεσα στην Εκκλησία της Ρωσίας, στην Εκκλησία της Ελλάδος, αλλά και στο Οικουμενικό Πατριαρχείο; Διαβλέψατε κάτι τέτοιο;

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Εμένα δεν μου επιτρέπεται να κάνω κάποια συζήτηση, ούτε κάποια τοποθέτηση, εγώ είμαι ένας Επίσκοπος, αλλά εσείς πώς θα το κρίνατε όταν μία τέτοια πρόσκληση ήλθε στην Εκκλησία της Ελλάδος από τον ίδιο τον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο και εγκρίνει η Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, τι να πω;

Ε.Κ: Μήπως είναι ένα άνοιγμα, μία χαραμάδα;

Ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος ασπάζεται την δεξιά χείρα του Αγίου Σπυρίδωνος.
Φωτογραφία: Όλεγκ Βάροφ

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Εγώ το θεωρώ ότι είναι άνοιγμα διότι δεν νομίζω ότι κάποιος θέλει να υπάρχει σχίσμα μέσα στην Εκκλησία, ούτε κι εγώ το επιθυμώ, ούτε και κάποιος Επίσκοπος το επιθυμεί. Και θεωρώ ούτε ο Παναγιότατος Οικουμενικός Πατριάρχης, τον οποίον ιδιαίτερα σέβομαι και ευλαβούμαι ούτε εκείνος πιστεύω θα το ήθελε αυτό και μακάρι να εξομαλυνθούν οι σχέσεις. Αυτό βέβαια ανήκει σ’ εκείνους που έχουν την μεγάλη ευθύνη.

Ε.Κ: Θα αναλαμβάνατε εάν σας αναθέσουν κάποιον διαμεσολαβητικό ρόλο τώρα που έχετε αυτή την επικοινωνία και συνάφεια;

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Ευχαρίστως, ευχαρίστως.

Ε.Κ: Θα το αναλαμβάνατε και εκ μέρους του Οικουμενικού Πατριαρχείου και εκ μέρους της Εκκλησίας της Ελλάδος;

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Όχι, μα εγώ δεν είμαι κάτι να το πω έτσι να πάω εκ μέρους του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Θεωρώ ότι ο Παναγιότατος έχει ικανότατους αρχιερείς, μεγάλους, λογίους κ.λ.π.

Ε.Κ: Εάν σας το ζητήσει;

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Ε, γι’ αυτό ας μην κάνουμε υποθέσεις, δεν χρειάζεται να κάνουμε υποθέσεις.

Ε.Κ: Επανερχόμενος στην Ελλάδα τι κομίσατε; Τι βιώματα, τι εμπειρίες;

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Μόλις μπήκα στο σπίτι, το κονάκι του Πειραιά να το πω, διότι αύριο έχομε Σύνοδο, είμαι Συνοδικός και θα πάω κι αύριο και μεθαύριο. Μόλις μπήκα μέσα ακόμα δεν έχω σταθεί για να σκεφθώ.

Ο Μητροπολίτης Κερκύρας Νεκτάριος κατά το Πατριαρχικό συλλείτουργο για την εορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στον Ιερό Ναό του Σωτήρος Χριστού.
Φωτογραφία: Όλεγκ Βάροφ

Ε.Κ: Για την Ομογένεια της Αμερικής τι θα λέγατε; Τί είμαστε εμείς για εσάς;

Μητροπολίτης Νεκτάριος: Ξέρετε πόσο αγαπώ την Ομογένεια, εκεί έχω και συγγενείς, ξαδέλφια στο Σικάγο και στη Φλόριδα στην πόλη Boca Raton. Στην ενορία της Boca Raton στον Αγιο Μάρκο έχω Λειτουργήσει δυο-τρεις φορές.

Η Ομογένεια είναι Ελλάδα. Η Ομογένεια είναι προέκταση της πατρίδας μας Ελλάδας. Κάθε φορά που έρχομαι εκεί κι έχω τη δυνατότητα να Λειτουργήσω, οι εκδηλώσεις αγάπης των ανθρώπων, η φιλοπατρία, θεωρώ ότι ίσως είναι κάτι παραπάνω κι από την πατρίδα μας όπως έγινε και εμείς μπολιαστήκαμε εδώ από το άλλο πνεύμα του συστήματος και της Δύσεως. Στην Ομογένεια της Αμερικής υπάρχει ακόμα η γνησιότητα.

https://exapsalmos.gr

Πατερικός: Ο Μητροπολίτης Κερκύρας Νεκτάριος αποκλειστικά στον «Ε.Κ.» για την επίσκεψή του στην Εκκλησία της Ρωσίας

Τό woke πέθανε ζήτω η αφύπνιση.

από τον Andrea Zhok - 25 Αυγούστου 2026

Πηγή: Άντρεα Ζοκ

«Η ΑΦΥΠΝΙΣΗ ΠΕΘΑΝΕ, ΖΗΤΩ Η ΑΦΥΠΝΙΣΗ!»

Η κηδεία της «Woke» γιορτάζεται αυτές τις μέρες. Όπως πάντα, οι κομματικές εντολές προήλθαν από τις ΗΠΑ, όπου το προοδευτικό είδωλο Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτέζ, ενόψει των επερχόμενων εκλογών, έκανε μια τακτική στροφή για να ανακτήσει την λαϊκή ψήφο που έχασε από τους προοδευτικούς: «Αντίσταση, σύντροφοι, έχουμε επικεντρωθεί στην Woke ενώ έχουμε χάσει την επαφή με τον κόσμο της εργασίας».

1) ΚΟΝΦΟΡΜΙΣΜΟΣ ΛΥΚΑΝΘΡΩΠΟΥ.
Μια πρώτη παρατήρηση. Κάποιοι θα μπορούσαν να πουν ότι η Woke γεννήθηκε όπως πέθανε: χωρίς λόγο, χωρίς λογική εξήγηση, απλώς πάνω στο κύμα οπορτουνισμού και κομφορμισμού των εξουσιαστικών ομάδων που φωλιάζουν πρώτα και κύρια στα αμερικανικά πανεπιστήμια.
Στην πραγματικότητα, η πιο εξέχουσα πτυχή της κουλτούρας της woke - ένας ασαφής όρος που καλύπτει έναν πολιτισμικό μετασχηματισμό που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970 - είναι ότι δεν λειτούργησε ποτέ ως ορθολογικό μέσο. Πάντα λειτουργούσε αποκλειστικά ως μέσο στιγματισμού, απειλώντας τους αντικομφορμιστές με «ηθικές κυρώσεις», και αργότερα ακόμη και υλικές. Το κύριο χαρακτηριστικό του κινήματος «ξύπνιοι» είναι ότι ο επιχειρηματολογικός λόγος δεν έχει γίνει ποτέ αποδεκτός, οι αντιρρήσεις δεν έχουν αντιμετωπιστεί ποτέ με ίση αξιοπρέπεια και οι θέσεις έχουν πάντα επιβληθεί από πάνω (προωθούμενες από πολιτικά γραφεία μαχητικών μειονοτήτων) και έχουν επιβληθεί με τον έμμεσο εκβιασμό ότι όποιος δεν συμμορφωνόταν ήταν «μισητής», «ομοφοβικός», «ρατσιστής», εν ολίγοις, ένα αηδιαστικό ανθρώπινο ον με το οποίο οι δεσμοί θα έπρεπε απλώς να διακοπούν.
Αυτός ο «συμμορφισμός του λυκανθρώπου», αυτός ο μηχανισμός στιγματισμού και εκφοβισμού, λειτούργησε πάντα άριστα μόνο σε κορυφαίες κοινωνικές ομάδες, εκείνες που λειτουργούν ουσιαστικά μέσω της αφομοίωσης, δηλαδή μέσω εσωτερικής συναίνεσης εντός της ομάδας στην οποία ανήκουν: δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί, δικαστές κ.λπ. Έχουμε έτσι φτάσει σε μια κατάσταση στην οποία οι περισσότεροι από τους «εσωτερικούς» αυτών των ομάδων έχουν αυτόματα και ασυνείδητα τηρήσει όλες τις υπαγορεύσεις, οι οποίες έχουν γίνει ένα είδος έμμεσου εσωτερικού κώδικα, ενώ οι κοινωνικές ομάδες που βρίσκονταν έξω από αυτόν (δηλαδή, λίγο πολύ όλοι όσοι κάποτε θα αποκαλούνταν «εργαζόμενες μάζες») έχουν παραμείνει έξω, δημιουργώντας αυτό το πολιτισμικό και ταξικό χάσμα που η Οκάσιο-Κορτέζ και οι οπαδοί της προσπαθούν τώρα να γεμίσουν.

2) Ο «ΚΑΛΟΣ» ΑΝΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΔΙΑΤΗΡΕΙ ΤΟΝ «ΚΑΚΟ» ΑΝΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟ.
Αυτός ακριβώς ο τρόπος λειτουργίας έχει δυστυχώς ευνοήσει τη διατήρηση φυσαλίδων δογματισμού και άγνοιας, φυσαλίδων έτοιμες να επανεμφανιστούν ανέγγιχτες. Πράγματι, αν επιβάλλετε τις θέσεις σας σαν να ήταν δόγματα της Ιεράς Εξέτασης, είναι φυσικό όσοι ξεφεύγουν από την επιβολή να αισθάνονται ενισχυμένοι στην καλλιέργεια των δικών τους δογμάτων. Αν πραγματικά γινόμασταν μάρτυρες του «λυκόφωτος της αφύπνισης», ένα από τα πρώτα ανησυχητικά αποτελέσματα είναι ότι η επανεμφάνιση δεν θα είναι μόνο τα χίλια λογικά πράγματα που έχουν κατασταλεί άσκοπα τις τελευταίες δεκαετίες, αλλά και οι αυθεντικοί ομοφοβικοί, οι αυθεντικοί ρατσιστές, οι αυθεντικοί σεξιστές (έχουμε δει στιγμιότυπα αυτής της δυναμικής στη μορφή του Τραμπ στην Αμερική). Αυτά τα οπισθοδρομικά αλλά μειονοτικά υποκείμενα θα μπορούσαν σήμερα να ενωθούν με όλους εκείνους - και υπάρχουν πολλοί - που έτρεφαν μια δικαιολογημένη δυσαρέσκεια για χρόνια ενάντια στις καταχρήσεις της αφύπνισης, σε μια επιστροφή του ιστορικού εκκρεμούς.

3) Η ΜΕΓΑΛΗ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ.
Συχνά, όταν συζητάμε το θέμα της «αφύπνισης», της «πολιτικά ορθής» και ούτω καθεξής, η αριστερά συχνά προβάλλει το επιχείρημα ότι «τα πολιτικά δικαιώματα και τα κοινωνικά δικαιώματα δεν μπορούν απαραίτητα να αναπτυχθούν παράλληλα». Αυτό το φαινομενικά λογικό επιχείρημα είναι στην πραγματικότητα ένα πλήρες χάος.
Είναι απλώς ψευδές να εξισώνουμε τα ζητήματα της αφύπνισης με τα «πολιτικά δικαιώματα». Πολλά πολιτικά δικαιώματα έχουν αναπτυχθεί πολύ καλά παράλληλα με τα κοινωνικά δικαιώματα για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Αλλά αυτά ήταν μια συγκεκριμένη κατηγορία πολιτικών δικαιωμάτων, δηλαδή αυτά που απαιτούσαν τυπική ισότητα, νομική ισότητα μεταξύ όλων των πολιτών. Τα εργασιακά δικαιώματα και το δικαίωμα ψήφου αναπτύχθηκαν αρμονικά το ένα δίπλα στο άλλο. Η ισότητα ενώπιον του νόμου ανεξάρτητα από φυλή, φύλο, σεξουαλικό προσανατολισμό κ.λπ. είναι προϊόν της συνολικής κοινωνικής ανάπτυξης των τελευταίων δύο αιώνων.
Αυτό που κρύβεται συνεχώς κάτω από το χαλί είναι ότι μεταξύ της δεκαετίας του 1970 και του 1980 - τα χρόνια που αναδύθηκαν τα ζητήματα που συνέκλιναν στο κίνημα της «αφύπνισης» - αναδύθηκε ένα παράδειγμα υποκειμενικών δικαιωμάτων που δεν είχε πλέον καμία σχέση με το προηγούμενο ισότιμο παράδειγμα. Αυτό που αναδύθηκε ήταν ένα «δικαιοκρατικό» παράδειγμα, το οποίο υποθέτει ότι παρόλο που δεν υπήρχε πλέον καμία νομική διάκριση, τα ειδικά δικαιώματα πρέπει πλέον να διεκδικούνται για συγκεκριμένες ομάδες. Η υποκείμενη ιδέα είναι αυτή ενός «αντισταθμιστικού δικαιώματος», σύμφωνα με το οποίο μια συγκεκριμένη ομάδα θεωρείται ότι βρίσκεται σε κατάσταση ιδιαίτερης ανάγκης, ταλαιπωρίας ή σιωπηρής κατάχρησης, και ενεργοποιούνται ειδικές προστασίες για την αντιστάθμιση αυτών των «ανάγκων».
Αλλά εδώ, φυσικά, όλα αλλάζουν.
Είναι ένα πράγμα να λέμε ότι ο Μάριο και η Μαρία θα έπρεπε να έχουν και οι δύο δικαίωμα ψήφου. Αυτό εξηγείται εύκολα, και είναι εύκολο να αποδείξουμε ότι προηγουμένως η Μαρία δεν είχε δικαίωμα ψήφου, ενώ ο Μάριο είχε. Αλλά αν υποθέσουμε ότι πρέπει να παρέχεται αποζημίωση για ανάγκες, βάσανα και καταχρήσεις που δεν είναι προφανείς, αλλά υποτιθέμενες, τότε χίλιες μικρές ομάδες και λόμπι εξαπολύουν έναν ατελείωτο αγώνα δρόμου για να παρουσιάσουν τους εαυτούς τους ως «χρειαζόμενοι αποζημίωση».
Και αυτό συνέβη. Έτσι, γεννήθηκε μια ολόκληρη βιβλιογραφία για τη «μικροβία», για υποτιθέμενες καταχρήσεις που υποτίθεται ότι υπονοούνται σε ορισμένες λέξεις, ορισμένες συμπεριφορές, ορισμένα έθιμα. Μερικές φορές αυτές οι «μικροβίες» υπήρχαν, πιο συχνά ήταν καθαρή φαντασία, αλλά το πραγματικό πρόβλημα είναι η αλλαγή παραδείγματος: σε αυτό το σημείο, εξαπολύθηκε μια βιασύνη για την απόκτηση ειδικών δικαιωμάτων (δικαιώματα που δεν προορίζονταν για το συλλογικό, αλλά για υποομάδες) και η βάση για την αξίωσή τους υποκειμενοποιήθηκε: όχι πλέον αυτό που όλοι μπορούσαν να δουν προς τα έξω, αλλά αυτό που εξ ορισμού ήταν κρυμμένο και αντιλαμβανόταν υποκειμενικά μόνο ως ιδιωτικό βάσανα.
Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ της προστασίας από την άσκηση βίας από άλλους (κάτι για το οποίο κανένας λογικός άνθρωπος δεν αμφισβητεί την ορθότητα) και της προστασίας από το γεγονός ότι ένας συνηθισμένος τρόπος χρήσης των λέξεων θεωρείται από ορισμένους μεταφορική βία, μια επίθεση στην αξιοπρέπειά μας. Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ της απαίτησης ανοχής για το πώς νιώθουμε και της δήλωσης ότι αν ο κόσμος δεν αναγνωρίζει πώς αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας (και δεν το κάνει πραγματικότητα), αυτό θα ήταν βία.
Αυτή η υποκειμενοποίηση του νόμου και οι αξιώσεις για προστασία έχουν ανοίξει το κουτί της Πανδώρας, που σημαίνει ότι κάθε υποκειμενική πεποίθηση, είτε είναι σταθερά θεμελιωμένη είτε προϊόν μιας εύθραυστης πεποίθησης που έχει γίνει μια παγιωμένη ιδέα, θα μπορούσε και θα έπρεπε να λάβει νομική προστασία. Έτσι, έχουμε διαλύσει την ιταλική γλώσσα με έναν κατακλυσμό άνευ νοήματος αμηχανίας να επιδιώκουμε αξιώσεις που βασίζονται στο τίποτα (π.χ., ο υπερβολικά εκτεταμένος πληθυντικός χρησιμοποιείται πάντα και θεωρείται ουδέτερος: η χρήση δημιουργεί νόημα, δηλαδή, μέχρι που κάποιος εφηύρε την ιδέα της διάκρισης). Ομοίως, έχουμε δώσει χώρο σε ισχυρισμούς που παραβιάζουν τα δικαιώματα των άλλων, όπως ο ισχυρισμός ότι η αυτοαντίληψη που έχω ως γυναίκα θα πρέπει να γίνει το δικαίωμα να αγωνίζομαι σε γυναικείες ομάδες ή ότι οι ανδρικές μου φαντασιώσεις για τη μητρότητα μπορούν να νομιμοποιήσουν πειράματα στο δέρμα ενός αγέννητου παιδιού, κ.λπ., κ.λπ.

4) ΟΡΙΖΟΝΤΙΟΣ ΚΑΤΑΚΕΡΜΑΤΙΣΜΟΣ
Σε κοινωνικό επίπεδο, αυτή η μετατόπιση από τα καθολικά πολιτικά δικαιώματα (όπως το δικαίωμα ψήφου) στα λεγόμενα υποκειμενιστικά πολιτικά δικαιώματα (που βασίζονται στην αυτοαντίληψη) έχει δημιουργήσει ένα μακροσκοπικό αποτέλεσμα οριζόντιου κατακερματισμού της κοινωνίας, μετατρέποντάς την σε μια μόνιμη αρένα λόμπι που αγωνίζονται για ειδικά δικαιώματα.
Αυτή η τάση έχει ανταποκριθεί αξιοθαύμαστα στις συνακόλουθες επιθυμίες των άρχουσων τάξεων της νεοφιλελεύθερης εποχής. Δεν είναι τυχαίο ότι ο υποκειμενιστικός μετασχηματισμός των πολιτικών δικαιωμάτων συνέβη ακριβώς παράλληλα με τη «νεοφιλελεύθερη επανάσταση». Αυτή η τάση έχει καταφέρει να αντικαταστήσει στον δημόσιο λόγο του «προοδευτισμού» όλα όσα προηγουμένως αντιπροσώπευαν δικαιώματα για όλους, σε έναν πολλαπλασιασμό οριζόντιων ρηγμάτων. Το μακροπρόθεσμο ιστορικό αποτέλεσμα ήταν ότι οι πραγματικά δύσκολες μάχες, αυτές που προκαλούσαν την αριστερά να αντιμετωπίσει την πραγματική εξουσία, έχουν σταδιακά αναβληθεί λόγω ευκολίας και οπορτουνισμού, αφήνοντας στο προσκήνιο μια πληθώρα λαογραφικών μαχών, ακατανόητων για τους περισσότερους, που συχνά προορίζονται να φέρνουν διάφορα λόμπι εντός ενός ενιαίου πολιτικού κινήματος το ένα εναντίον του άλλου. Και παρά όλες τις διακηρύξεις σχετικά με την πιθανότητα συμφιλίωσης διαφορετικών μαχών, η απλή αλήθεια είναι ότι η πολιτική έχει να κάνει με τις προτεραιότητες, και αν νομίζετε ότι το πρόβλημά σας είναι η «γυάλινη οροφή» των διευθυντών, δεν θα έχετε τον χώρο να αντιμετωπίσετε το λασπωμένο πάτωμα όσων πραγματικά αγωνίζονται.

5) Η ΑΦΥΠΝΙΣΗ ΠΕΘΑΝΕ, ΖΗΤΩ Η ΑΦΥΠΝΙΣΗ!
Συμπερασματικά, αντιμετωπίζουμε πραγματικά το τέλος του πολιτισμικού και κοινωνικού φαινομένου που είναι γνωστό ως «αφύπνιση»;
Φυσικά και όχι!
Το ίδιο το γεγονός ότι κάποιος μπορεί να σκεφτεί ότι μια μικρή αλλαγή στα οργανικά, εκλογικά συνθήματα θα μπορούσε να ορίσει το τέλος του είναι η πιο ξεκάθαρη ένδειξη ότι όσοι το σκέφτονται δεν έχουν κατανοήσει τη ριζοσπαστικότητα και το βάθος του.
Μέχρι χθες, η γραμμή του κόμματος ήταν: «Δεν υπάρχει κάτι τέτοιο όπως η αφύπνιση», και σήμερα έχουμε αλλάξει λαχανιασμένα στο «Το αφήσαμε πίσω μας, δεν υπάρχει τίποτα να συζητήσουμε».
Εκτός από το ότι δύο ολόκληρες γενιές γεννήθηκαν και μεγάλωσαν σε μια πολιτιστική ατμόσφαιρα όπου η λέξη-κλειδί «αφύπνιση» και το βαθύτερο ύφασμά της θεωρούνταν δεδομένα.
Το βαθύτερο θεμέλιο της αφύπνισης είναι κάτι πολύ σοβαρό, του οποίου αυτό που ονομάζουμε «αφύπνιση» είναι μόνο μια από τις διακλαδώσεις. Αυτό δεν είναι αστείο. Είναι κυριολεκτικά μια πολιτιστική επανάσταση, με καταστροφικά αποτελέσματα.
Αυτή η βάση είναι αυτή ενός ριζοσπαστικού πολιτισμικού σχετικισμού, που έχει εκφυλιστεί στο σημείο του ατομικού σχετικισμού (όπου κάθε άτομο έχει τη «δική του κουλτούρα»). Η ιδέα (μια ιδέα που αντιπροσωπεύεται καλά από ιδέες όπως η έννοια της «ρευστότητας των φύλων») είναι ότι η οργανική σφαίρα είναι ένα μονομερώς εξαρτώμενο προσάρτημα υποκειμενικών πεποιθήσεων, οι οποίες είναι κυρίαρχες.
Πολύ βαθύτερα από οποιονδήποτε ιστορικό σχετικισμό, εδώ, σαν να ήταν το πιο προφανές πράγμα, έχει δημιουργηθεί μια προοπτική που δεν ισχυρίζεται καμία ουσιαστική φυσική βάση για την ανθρωπότητα και όπου οι συλλογικές τάξεις (ιστορία, έθιμα, παράδοση) αντιμετωπίζονται ως αυθαίρετες προκαταλήψεις.
Δεν πρόκειται για μόδα· είναι μια ανθρωπολογική μετατόπιση που θα χρειαστούν δεκαετίες για να διορθωθεί (αν ποτέ διορθωθεί).

Il woke è morto, viva il woke

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (6)

 Συνέχεια από: Δευτέρα 17 Αυγούστου 2026

Του Adolf Trendelenburg.   

  Εισαγωγή του Giovanni Reale.

Διευκρινίσεις σε μερικά ιδιαίτερα σημεία τής θέσης τού Trendelenburg.    

     

 Την έκθεση και την έγγραφη υποστήριξη με τα κατάλληλα κείμενα τής θέσης του ακολουθεί μία ιδιαίτερη έρευνα των ξεχωριστών κατηγοριών, με παραδειγματική γνώση των κειμένων και με πολύ-πειρη φιλολογική τέχνη.

          Στο πλαίσιο τής μοντέρνας κριτικής, αυτό το μέρος της πραγματείας παραμένει ανάμεσα στα καλύτερα που έχουν γραφεί λόγω της έξυπνης διαμόρφωσης τών ξεχωριστών κατηγοριών και των διάφορων τρόπων που περιλαμβάνει η κάθε μιά τους, όπως και για τις αμοιβαίες τους σχέσεις. Η θέση τής γραμματικής καθοδηγητικής γραμμής δέν ωφελείται όμως σ'αυτές τις σελίδες, έτσι θα εκθέσουμε μόνον τις επιβεβαιώσεις που περιέχουν για την δική μας οπτική γωνία.

          Στην απαγωγή τής διαδοχής των κατηγοριών ο γραμμικός υπολογισμός εγκαταλείπεται και αντικαθίσταται, όπως θα το δούμε καλύτερα στην συνέχεια, με το κριτήριο τού πρότερον τη φύσει, δηλαδή με ένα κριτήριο αποκλειστικά μεταφυσικό.

          Ακόμη μεγαλύτερους περιορισμούς δέχεται η θέση τού συγγραφέως τού ιδίου σχετικά με τους "τρόπους" των ξεχωριστών κατηγοριών. Ενώ παραμένει σταθερή η θέση ότι οι κατηγορίες γεννήθηκαν απο την αποσύνθεση τής προτάσεως (κατά μηδεμίαν συμπλοκήν λεγόμενα), δηλαδή απο γραμματικές παρατηρήσεις, οι "τρόποι" δέν προέρχονται απο τους ίδιους υπολογισμούς: δέν γεννώνται απο γραμματικές σχέσεις αλλά καθορίζονται σε σχέση με τα πράγματα, σε σχέση με την πραγματικότητα!

          Αλλά εμείς υπογραμμίσαμε ήδη πολλές φορές πώς, ακόμη και για τους καθορισμούς των ιδίων των κατηγοριών, η αντικειμενική οπτική γωνία, έπαιζε έναν καθοριστικό ρόλο, όπως αναγκάστηκε να το δεχθεί και ο Trendelenburg και σ'αυτό το σημείο πρέπει να στρέψουμε την προσοχή μας, δηλαδή στο σημείο τής οντολογικής οπτικής γωνίας η οποία οδηγεί πέραν της γραμματικής μορφής.

          Τέλος άλλη μία παρατήρηση σχετικά με το τελικό συμπέρασμα τής πραγματείας : ο Trendelenburg ομολογεί ότι με την γραμματική καθοδηγητική γραμμή, κατακτούμε μόνον μία γενική άποψη και αφήνει ασάφιες σε ειδικά προβλήματα, τα οποία είναι πολύ σημαντικά. Έτσι για παράδειγμα δέν γίνεται κατανοητό πώς έφτασε ο Αριστοτέλης σ'αυτές τις δέκα έννοιες και όχι σ'έναν άλλον αριθμό, μικρότερο ή μεγαλύτερο. [ειναι οι δέκα ιδανικοί αριθμοί του Πλάτωνος, όπως τους παρουσιάζει ο ίδιος ο Αριστοτέλης στο "περί του Αγαθού"].

          Ας σημειώσουμε όμως πώς ακόμη και αυτή η ομολογία είναι εις βάρος τής γενικής θέσης. Εάν στ'αλήθεια οι κατηγορίες αντιστοιχούσαν στα μέρη τής προτάσεως, ο αριθμός τους θα έπρεπε να είναι ένα απο τα πιό εύκολα και καθορισμένα πράγματα. Τόσες οι κατηγορίες, όσα και τα στοιχεία της προτάσεως. Η μεγάλη αβεβαιότητα τού Αριστοτέλη σ'αυτό το θέμα αποδεικνύει, γι'άλλη μια φορά ότι η καταγωγή τών κατηγοριών δέν προέρχεται απο γραμματικούς υπολογισμούς, διότι δέν εξηγείται διαφορετικά η αβεβαιότης τού Αριστοτέλη!

         
 8. Συγκεντρωτικά συμπεράσματα στήν θέση του Trendelenburg.

Μπορούμε να συγκεντρώσουμε την θέση του λοιπόν, στα ακόλουθα σημεία:
 1) οι κατηγορίες ανακαλύφθηκαν χάρη σε παρατηρήσεις γλωσσικο-γραμματικής φύσεως, και συγκεκριμένα, βάσει της αναλύσεως και της αποσυνθέσεως τής απλής προτάσεως.

          2) Οι γραμματικοί υπολογισμοί δέν διευκρινίζουν όμως τήν διακλάδωση τών κατηγοριών σε δέκα έννοιες, με την έννοια ότι δέν διευκρινίζουν πώς αυτές δέν μπορούν να είναι περισσότερες ή λιγότερες όσον αφορά τον αριθμό.

          3)Επι πλέον η γραμματική καθοδηγητική γραμμή δέν οδηγεί την απαγωγή τών "τρόπων" κάθε ξεχωριστής κατηγορίας, οι οποίοι δέν αρθρώνονται απο μία ενότητα σκέψης, αλλά είναι απλώς τοποθετημένοι ο ένας δίπλα στον άλλον.

          3)Τέλος, η γραμματικη οπτική γωνία δέν οδηγεί τον καθορισμό τής συνέχειας, η οποία όμως ξεκαθαρίζει εν'όψει τού οντολογικού κριτηρίου αυτού που είναι πρώτο εκ φύσεως (πρότερον τή φύσει).

          Η οντολογική αξία των κατηγοριών δέν υποτιμάται γενικώς, αλλά δέν θεωρείται καθοριστική. Και ο Trendelenburg στηρίζεται στην λογική πλευρά τους για να εξακριβώσει την φύση των κατηγοριών. Είναι λογικές κατηγορίες και για την ακρίβεια είναι τα υπέρτατα γένη τού κατηγορήματος, είναι τα πιό καθολικά κατηγορήματα, είναι δηλαδή φιγούρες της λογικής.

         
 9. Οι Λόγοι της ακαταλληλότητος της γραμματικής καθοδηγητικής γραμμής. 

Ακόμη και έτσι μετριασμένη, η θέση τού Trendelenburg, παρότι έγινε αμέσως διάσημη, μάλιστα δέ αναγκαίο σημείο αναφοράς όλων των επόμενων μελετών πάνω στο θέμα, δέν έπεισε κανέναν.

          Θα παρουσίαζε ίσως κάποιο ενδιαφέρον να επανεξετάσουμε τις διάφορες κριτικές με τις οποίες αντέδρασαν οι μελετητές του Αριστοτέλη. Αλλά ο σκοπός μας δέν είναι η αρνητική κριτική, αλλά η πρόταση μίας οντολογικής καθοδηγητικής γραμμής, εναλλακτικής ώς πρός την απαγωγή των κατηγοριών, αποδεικνύοντας πώς ο ίδιος ο Trendelenburg, παρά την θέση του, αφήνεται να καθοδηγηθεί περισσότερο απο την οντολογική γραμμή παρά απο την γραμματική.

          Πρίν προχωρήσουμε όμως, ίσως είναι απαραίτητο να παραθέσουμε ορισμένες κριτικές επισημάνσεις σαν συμπλήρωμα όσων παραθέσαμε, για να κατανοήσουμε καλύτερα την δική μας λύση του προβλήματος.

          Όταν ο Trendelenburg μιλά για καθοδηγητική γραμμή στην ανακάλυψη τών κατηγοριών, αναμειγνύει και συγχέει δύο διαφορετικά προβλήματα τα οποία θα πρέπει να διακρίνουμε με προσοχή! Άλλο είναι λοιπόν να ερευνήσουμε ποιά θα μπορούσε να είναι η ψυχολογική γένεση τού αριστοτελικού δόγματος τών κατηγοριών-ένα πρόβλημα ιστορικο-βιογραφικό παρά φιλοσοφικό- και άλλο είναι να ερευνήσουμε την ιδανική γένεση αυτού του ιδίου δόγματος (θεωρίας), να ερευνήσουμε δηλαδή την θεωρητική της πηγή, την αρχή που την στηρίζει, δηλαδή το θεμέλιο που την αξιώνει θεωρητικά, κάτι που είναι ένα καθαρά φιλοσοφικό πρόβλημα!   

          Έτσι λοιπόν, εάν με την πρόταση τής γραμματικής καθοδηγητικής ο μελετητής μας θέλησε να σταθεί απλώς στην πρώτη οπτική γωνία, δηλαδή σε μία έρευνα καθαρά ιστορικο-βιογραφική, η θέση θα λάμβανε αμέσως διαφορετική σημασία. Ότι δηλαδή ο Αριστοτέλης ανακάλυψε τις κατηγορίες, ωθούμενος απο παρατηρήσεις γραμματικής φύσεως, οπότε θα μπορούσε ίσως να έχει ένα μέρος αλήθειας και θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή, ταυτοχρόνως, απο εκείνον ο οποίος κατανοεί με διαφορετικό τρόπο την αξία και την φύση των κατηγοριών (όπως π.χ ο W. Schuppe). Αντιθέτως ο Trendelenburg επιθέτοντας τα δύο προβλήματα, έδωσε στην γραμματική καθοδηγητική γραμμή μεγαλύτερη αξία, καθιστώντας την, κανονιστική θέση καθοριστικής σημασίας για την απαγωγή, ακόμη και με την στενή θεωρητική σημασία, έτσι ώστε το πείσμα των κριτικών σχετικά μ'αυτή την θέση να είναι κατανοητό ώς έναν βαθμό!

Συνεχίζεται

Η ΙΔΙΑ Η ΔΥΣΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙ ΝΑ ΕΛΕΥΘΕΡΩΘΕΙ ΑΠΟ ΤΑ ΔΕΣΜΑ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΑΙ Σ' ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΟΜΩΣ ΑΠΟΥΣΙΑΖΕΙ Η ΕΛΛΑΔΑ. ΠΛΗΝ ΕΛΛΗΝΩΝ.

Αμέθυστος.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 13

Συνέχεια από Πέμπτη 13. Αυγούστου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 13

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΓΧΟΙ

Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori
Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016

Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardini

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

2. ΔΟΜΗ, ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ

EΝΟΤΗΤΑ        ΚΕΦ.                 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ANTEPRAEDICAMENTA
1 Παρουσίαση των ομωνύμων, των συνωνύμων και των παραγώγων.
2 Διάκριση μεταξύ εκείνων που λέγονται κατὰ συμπλοκήν και εκείνων που λέγονται ἄνευ συμπλοκῆς. Έκθεση του λέγεσθαι καθ’ ὑποκειμένου και του εἶναι ἐν ὑποκειμένῳ και τετραμερής διαίρεση των όντων.
3 Χαρακτηριστικά του λέγεσθαι καθ’ ὑποκειμένου.
PRAEDICAMENTA
4 Παρουσίαση των δέκα κατηγοριών.
5 Ανάλυση της κατηγορίας της ουσίας.
6 Ανάλυση της κατηγορίας της ποσότητας.
7 Ανάλυση της κατηγορίας του πρός τι.
8 Ανάλυση της κατηγορίας της ποιότητας.
9 Ανάλυση των κατηγοριών του ποιεῖν και του πάσχειν.
POSTPRAEDICAMENTA
10 Ανάλυση των διαφορετικών σημασιών της αντιθέσεως: σχέση, εναντιότητα, στέρηση και κατοχή, κατάφαση και απόφαση.
11 Περαιτέρω παρατηρήσεις σχετικά με τα ἐναντία.
12 Σημασίες του προτέρου.
13 Σημασίες του ἅμα.
14 Σημασίες της κινήσεως.
15 Σημασίες του ἔχειν.

2.2. Η φύση του κειμένου και η εσωτερική του ενότητα
Με την τριμερή διάρθρωση του περιεχομένου σε antepraedicamenta, praedicamenta και postpraedicamenta, καθώς και με το πυκνό και ελλειπτικό ύφος ορισμένων τμημάτων, οι Κατηγορίες παρουσιάζονται ως ένα κείμενο ασφαλώς όχι εισαγωγικού ή εκλαϊκευτικού χαρακτήρα και πιθανότατα ούτε ως ένας πραγματικός κύκλος μαθημάτων· αποτελούν μάλλον ένα είδος διδακτικού εργαλείου, χρήσιμου ακριβώς επειδή είναι συνοπτικό και δομημένο με βάση σχήματα. Στο μέρος που ακολουθεί θα περιοριστούμε στην επισήμανση, έστω και αναπόφευκτα συνοπτική, ορισμένων μεθοδολογικών και θεματικο-εννοιολογικών ζητημάτων που μας φαίνονται σημαντικά για μια ενιαία ανάγνωση του κειμένου.

2.2.1. Αξία και λειτουργία των κεφαλαίων 1–3

Όπως ήδη αναφέρθηκε, το κείμενο στερείται προγραμματικού προλόγου και αρχίζει με μια σύντομη τριμερή διάκριση: εκείνη των ομωνύμων, των συνωνύμων και των παραγώγων. Η διάκριση αυτή φαίνεται αρχικά ασαφής ως προς τη λειτουργία της μέσα στο σύγγραμμα, ιδίως επειδή τα δύο κεφάλαια που ακολουθούν αμέσως το πρώτο παρουσιάζουν άλλους και διαφορετικούς τύπους ταξινομήσεως. Η τριμερής διάκριση του πρώτου κεφαλαίου, ωστόσο, δεν παραμένει απομονωμένη: όχι μόνο επανέρχεται μέσα στις Κατηγορίες, αλλά διαδραματίζει σημαντικό ρόλο και σε άλλα συγγράμματα που ανήκουν στο Όργανον, όπως τα Τοπικά και οι Σοφιστικοὶ Ἔλεγχοι. Τα λεγόμενα antepraedicamenta έχουν λόγο υπάρξεως στην εισαγωγική ενότητα με τη μορφή με την οποία μας έχουν παραδοθεί, καθόσον συμβάλλουν στο να τεθούν σε λειτουργία και να διευκρινιστούν ορισμένες έννοιες που θα επανέλθουν κατά την πορεία της πραγματεύσεως.

Στο πρώτο κεφάλαιο των Κατηγοριών τα συνώνυμα ορίζονται ως εξής:

«Συνώνυμα [...] λέγονται τα πράγματα των οποίων το όνομα είναι κοινό και ο λόγος της ουσίας που αντιστοιχεί στο όνομα είναι ο ίδιος· έτσι, για παράδειγμα, “ζῷον” είναι τόσο ο άνθρωπος όσο και ο βους: καθένα από αυτά ονομάζεται πράγματι “ζῷον” με κοινό όνομα, και ο λόγος της ουσίας είναι ο ίδιος. Διότι, αν θελήσει κανείς να εκθέσει τι σημαίνει για καθένα από τα δύο το να είναι ζῷον, θα αποδώσει τον ίδιο λόγο» (Κατ. 1, 1a6–12).

Ο ίδιος ορισμός επαναφέρεται στο κεφάλαιο 5 με αναφορά σε κάτι που έχει ήδη πραγματευθεί το κείμενο:

«Συνώνυμα, πράγματι, ήταν τα πράγματα των οποίων το όνομα είναι κοινό και ο λόγος ο ίδιος» (Κατ. 5, 3b7–8).

Ο όρος του παραδείγματος, «ζῷον», όταν χρησιμοποιείται σε σχέση με τον άνθρωπο και τον βου, νοείται με την ίδια σημασία και στις δύο περιπτώσεις, δηλαδή ως έμψυχη, ζωντανή ουσία προικισμένη με αίσθηση. Ο άνθρωπος και ο βους είναι συνώνυμα επειδή: 1) ονομάζονται και οι δύο «ζῷα», 2) ορίζονται μέσω της ίδιας έννοιας, δηλαδή της έννοιας του ζῴου. Το ζῷον κατηγορείται τόσο για τον άνθρωπο όσο και για τον βου, επειδή αποτελεί το γένος στο οποίο ανήκουν και τα δύο αυτά είδη.

Η συνωνυμία αποτελεί, για τον Αριστοτέλη, το χαρακτηριστικό μέσω του οποίου εκφράζονται οι σχέσεις ανάμεσα στο είδος και στο γένος, καθώς και ανάμεσα στο είδος και στα άτομα που περιλαμβάνονται σε αυτό, διότι δηλώνει έναν τύπο ουσιώδους κατηγορήσεως. Αυτό παραδειγματίζεται με αναφορά στην ουσία: οι πρώτες ουσίες, δηλαδή τα επιμέρους άτομα, δέχονται τόσο τον ορισμό των ειδών όσο και εκείνον των γενών, ενώ το είδος δέχεται τον ορισμό του γένους:

«Οι πρώτες ουσίες δέχονται τον λόγο τόσο των ειδών όσο και των γενών· και το είδος δέχεται τον λόγο του γένους. Διότι όλα όσα λέγονται για το κατηγορούμενο θα λέγονται και για το υποκείμενο· κατά τον ίδιο τρόπο, τα είδη και τα άτομα δέχονται τον λόγο των διαφορών. Συνώνυμα, πράγματι, ήταν τα πράγματα των οποίων το όνομα είναι κοινό και ο λόγος ο ίδιος· έτσι, όλα όσα προέρχονται από τις ουσίες και τις διαφορές λέγονται συνωνύμως» (Κατ. 5, 3b2–9).

Όλες οι κατηγορήσεις που συνεπάγονται την απόδοση του ορισμού, δηλαδή την έκφραση της ουσίας μιας πραγματικότητας —με αποκλεισμό των συμβεβηκότων—, είναι συνώνυμες. Η έννοια της συνωνυμίας αποκτά, επομένως, θεμελιώδη αξία και λειτουργία μέσα στο σύγγραμμα και σε σχέση με ένα κεντρικό μέρος του.

Η έννοια της ομωνυμίας, αντίθετα, συνδέεται με την κατηγόρηση του τύπου εἶναι ἐν ὑποκειμένῳ, η οποία ως επί το πλείστον δηλώνεται από τους σχολιαστές με τον όρο «ενύπαρξη». Αυτή δηλώνει το γεγονός ότι σε μια ουσία, πρώτη ή δεύτερη, αποδίδεται ένα στοιχείο που ανήκει σε μία από τις υπόλοιπες εννέα κατηγορίες. Μεταξύ της ουσίας και των άλλων κατηγοριών υπάρχει μια δομική ασυμμετρία: η ουσία εκφράζει κάτι καθ’ εαυτό και δεν έχει ανάγκη από κάτι άλλο· οι άλλες κατηγορίες, αντίθετα, πρέπει κατ’ ανάγκην να κατηγορούνται για μια ουσία που λειτουργεί ως υπόστρωμα. Στην περίπτωση της ενυπάρξεως, στις περισσότερες περιπτώσεις ούτε ο όρος ούτε ο ορισμός κατηγορούνται για το υποκείμενο:

«Από τα πράγματα που είναι σε ένα υποκείμενο, αντίθετα, στις περισσότερες περιπτώσεις ούτε το όνομα ούτε ο ορισμός κατηγορούνται για το υποκείμενο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ωστόσο, τίποτε δεν εμποδίζει το όνομα να κατηγορείται για το υποκείμενο, ενώ παραμένει αδύνατον να κατηγορηθεί γι’ αυτό ο ορισμός. Το λευκό, για παράδειγμα, μολονότι είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στο σώμα, κατηγορείται για το υποκείμενο —πράγματι, ένα σώμα λέγεται λευκό—, αλλά ο ορισμός του λευκού δεν θα κατηγορηθεί ποτέ για το σώμα» (Κατ. 5, 2a28–34).

Η συνωνυμία, επομένως, αποκλείεται. Μερικές φορές, όμως, μπορεί να παρουσιαστούν περιπτώσεις ομωνυμίας, στις οποίες ο όρος είναι κοινός ενώ ο ορισμός διαφορετικός. Όταν αποδίδεται μια ποιότητα, για παράδειγμα το λευκό χρώμα, σε ένα σώμα και λέγεται «το σώμα είναι λευκό», δεν εννοείται ότι αποδίδεται στο σώμα και ο ορισμός του λευκού. Πράγματι, το σώμα δεν είναι χρώμα και ο ορισμός του λευκού δεν μπορεί να κατηγορηθεί για το σώμα, επειδή είναι εντελώς ετερογενής προς τον ορισμό του σώματος. Στον ορισμό του λευκού περιλαμβάνεται εκείνος του χρώματος, που αποτελεί το γένος στο οποίο ανήκει, ενώ το σώμα δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να είναι χρώμα.

Για να αποφευχθούν παρεξηγήσεις, θα ήταν ορθότερο και αυστηρότερο να διατυπώνεται μια κατηγόρηση του τύπου εἶναι ἐν ὑποκειμένῳ, όπως εκείνη που διαβάζουμε στις Κατηγορίες 2, 1a27–29: «κάποιο λευκό είναι σε ένα σώμα». Είναι το σώμα εκείνο που δέχεται, σε σχέση ενυπάρξεως, το λευκό. Το λευκό, πράγματι, δεν υπάρχει χωρίς σώμα.

Ο ίδιος ελληνικός όρος λευκόν, που εμφανίζεται στις δύο διατυπώσεις, χρησιμοποιείται με διαφορετική γραμματική λειτουργία: στην πρώτη περίπτωση («το σώμα είναι λευκό») είναι ουδέτερο επίθετο που συμφωνεί με το σῶμα, τον όρο που δηλώνει την ουσία η οποία έχει δεχθεί το λευκό ως ποιότητά της· στη δεύτερη περίπτωση («κάποιο λευκό είναι σε ένα σώμα») είναι ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο επίθετο που δηλώνει το χρώμα. Πρόκειται για σύμπτωση των καταλήξεων ουσιαστικού και επιθέτου και δεν συμβαίνει πολύ συχνά. Από αυτή την άποψη, η έννοια της ομωνυμίας είναι χρήσιμη για τον εντοπισμό ορισμένων αμφισημιών που μπορούν να προκύψουν στη γλώσσα.

Και η τρίτη έννοια που παρουσιάζεται στο πρώτο κεφάλαιο των Κατηγοριών έχει τη δική της ειδική λειτουργία κατά την κεντρική ανάπτυξη του συγγράμματος: τα παράγωγα δεν περιορίζονται στο καθαρά γλωσσικό πεδίο, αλλά φανερώνουν και αυτά μια σύνδεση με την οντολογία και με τις σχέσεις αλληλεξαρτήσεως μεταξύ των κατηγοριών. Στις περιπτώσεις όπου κατηγορούμε κάτι για μια ουσία, εάν θέλουμε, για παράδειγμα, να πούμε ότι η αρετή της ανδρείας είναι στον Σωκράτη, δηλαδή ότι ο Σωκράτης διαθέτει ανδρεία, λέμε: «ο Σωκράτης είναι ανδρείος», χρησιμοποιώντας ένα παράγωγο. Το παράγωγο αποτελεί, βέβαια, ένα γλωσσικό μέσο, αλλά χρησιμεύει για να αποδώσει μια ποιότητα σε μια ουσία.

Η έννοια του παραγώγου, η οποία παρουσιάζεται στο κεφάλαιο 1 των Κατηγοριών ως εξής:

«“Παράγωγα” [...] λέγονται τα πράγματα που ονομάζονται βάσει κάποιου όρου, από τον οποίο όμως διαφέρουν ως προς την κατάληξη: ο “γραμματικός” (ὁ γραμματικός), για παράδειγμα, από τη “γραμματική” (ἀπὸ τῆς γραμματικῆς) και [15] ο “ανδρείος” (ὁ ἀνδρεῖος) από την “ανδρεία” (ἀπὸ τῆς ἀνδρείας)» (Κατ. 1, 1a12–15),
επανέρχεται στο κεφάλαιο 8 για να εξηγήσει τη σχέση που εγκαθιδρύεται μεταξύ μιας ποιότητας και των πραγμάτων που χαρακτηρίζονται από αυτήν:
«Στις περισσότερες περιπτώσεις [...] και μάλιστα σχεδόν σε όλες, [τα πράγματα αυτά] δηλώνονται μέσω παραγώγων: ο “λευκός” (ὁ λευκός), για παράδειγμα, από τη “λευκότητα” (ἀπὸ τῆς λευκότητος), ο “γραμματικός” (ὁ γραμματικός) από τη “γραμματική” (ἀπὸ τῆς γραμματικῆς), ο “δίκαιος” (ὁ δίκαιος) από τη “δικαιοσύνη” (ἀπὸ τῆς δικαιοσύνης), και ούτω καθεξής» (Κατ. 8, 10a29–32).

Τα πράγματα που έχουν μια ορισμένη ποιότητα και δηλώνονται μέσω παραγώγων αντλούν τις ονομασίες τους από τις ποιότητες που κατέχουν και οι οποίες καθορίζουν τον τρόπο του είναι τους. Όπως ήδη ειπώθηκε, τα παράγωγα δεν αποτελούν αποκλειστικά γλωσσικό φαινόμενο, αλλά εκφράζουν μια σχέση ενυπάρξεως, της οποίας το ορολογικό επίπεδο δεν είναι παρά το εξωτερικό «ένδυμα».

Αυτό είναι τόσο αληθές, ώστε το ίδιο το γεγονός ότι μια πραγματικότητα που χαρακτηρίζεται ποιοτικά δηλώνεται με παράγωγο από την ποιότητα που ενυπάρχει σε αυτήν αποτελεί την αμεσότερη απόδειξη —αν και όχι τη μοναδική— ότι γίνεται λόγος για μια ποιότητα και όχι για κάτι άλλο, όπως ποσότητα, σχέση κ.λπ.

Με αυτό δεν θέλουμε να αποκλείσουμε ότι ο Αριστοτέλης έχει σαφώς κατά νου και το γλωσσικό ζήτημα. Αν πράγματι στις περισσότερες περιπτώσεις, και μάλιστα σχεδόν σε όλες, τα πράγματα που χαρακτηρίζονται από μια ποιότητα δηλώνονται με παράγωγα, είναι επίσης αληθές ότι μερικές φορές αυτό δεν συμβαίνει, και συγκεκριμένα:
όταν οι ποιότητες που κατέχουν δεν έχουν ονομασία: ο δρομικός (ὁ δρομικός), για παράδειγμα, δηλαδή εκείνος που είναι ικανός στο τρέξιμο, δεν ονομάζεται έτσι μέσω παραγώγου, αλλά επειδή διαθέτει φυσική ικανότητα για το τρέξιμο και δεν υπάρχει όρος που να εκφράζει την ικανότητα του τρέχειν (Κατ. 8, 10a32–b1)·
όταν, μολονότι οι αντίστοιχες ποιότητες έχουν όνομα, τα πράγματα που χαρακτηρίζονται από αυτές δεν αντλούν από αυτό κάποιο παράγωγο: αυτή είναι η περίπτωση του ηθικά ενάρετου ανθρώπου (ὁ σπουδαῖος), ο οποίος λέγεται έτσι επειδή κατέχει την ποιότητα της αρετής, αλλά δεν δηλώνεται μέσω παραγώγου του όρου ἀρετή (Κατ. 8, 10b5–9).
«Μια τέτοια κατάσταση, ωστόσο, δεν παρουσιάζεται σε πολλές περιπτώσεις» (Κατ. 8, 10b9).

Συνεχίζεται

Σημειώσεις:

61 Η έννοια αυτή εκφράζεται με σαφήνεια στα Τοπικά: πρβλ. Τοπ. II 2, 109b6–7· IV 3, 123a28· IV 6, 127b5–6· πρβλ. επίσης Σοφ. Ἔλ. 15, 167a24 κ.ε.

62 Πρβλ. Τοπ. VIII 4, 154a18 κ.ε.

63 Στα Τοπικά και στους Σοφιστικούς Ελέγχους η έννοια αυτή θα αποδειχθεί χρήσιμη για την αποκάλυψη των σοφιστικών συλλογισμών που στηρίζονται σε παραπλανητικές ταυτίσεις όρων, με την αναγωγή στους ορισμούς των λέξεων και στην ουσιώδη πραγματικότητά τους· πρβλ. Τοπ. VI 12, 149b1 κ.ε. Σχετικά με αυτό, πρβλ. Fermani, Εισαγωγική μελέτη στους Σοφιστικούς Ελέγχους, κατωτέρω, σ. 1670–1671.

64 Πρβλ. Κατ. 8, 10a27–29: «Ποιότητες, λοιπόν, είναι εκείνες για τις οποίες μιλήσαμε· “ορισμένης ποιότητας”, αντιθέτως, είναι οι πραγματικότητες που δηλώνονται με όρους οι οποίοι παράγονται από τις ποιότητες ή σχηματίζονται με οποιονδήποτε άλλο τρόπο από αυτές».

PROVIDENTIA DIVINA — ΘΕΙΑ ΠΡΟΝΟΙΑ 3

Συνέχεια από Δευτέρα 24. Αυγούστου 2026

PROVIDENTIA DIVINA — ΘΕΙΑ ΠΡΟΝΟΙΑ 3
Το θέμα της θείας πρόνοιας στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη

Εναρκτήρια διάλεξη προς τα Τμήματα Φιλολογίας και Φιλοσοφίας του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ, η οποία εκφωνήθηκε την Παρασκευή, 15 Οκτωβρίου 1976, από τον Α. P. Bos

1. Η ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΟΗΣΗ ΩΣ ΑΡΧΗ (συνέχεια)

Η αναλογική παραγωγή των διακριτών βαθμίδων της πραγματικότητας από τη νοητή πραγματικότητα, όπως θεμελιώνεται στον Παρμενίδη

Μέχρι τώρα έχω επισημάνει δύο σημαντικά χαρακτηριστικά της ύστερης φιλοσοφίας του Πλάτωνα: α) τοποθέτησε την αρχή της ενότητας των διακριτών όψεων της πραγματικότητας στη σφαίρα του νοητού· β) η λογική μέθοδος της διαιρέσεως φαινόταν σε αυτόν ότι προσέφερε το πρότυπο για τη θεωρητική εξήγηση της αμοιβαίας σχέσεως των μη αναλυτικών όψεων της πραγματικότητας με την αναλυτική όψη.

Πιστεύω ότι τα δεδομένα αυτά περιέχουν επίσης μια ένδειξη για την καλύτερη κατανόηση των προθέσεων του Παρμενίδη, ενός διαλόγου που έχει προκαλέσει πολλούς πονοκεφάλους και απογοητεύσεις. Δημοσιεύονται πολλές μελέτες και άρθρα που ασχολούνται με αυτόν, ορισμένα καλά και άλλα λιγότερο καλά. Μου φαίνεται ότι η ερμηνεία του H. Dooyeweerd εξακολουθεί να αξίζει μια τιμητική θέση, χάρη στην οξύτητα της αναλύσεως και στη φιλοσοφική διεισδυτικότητά της.

Το πρώτο μέρος του Παρμενίδη θέτει το πρόβλημα της «μετοχής», της συνδέσεως μεταξύ της φυσικής και της υπερφυσικής πραγματικότητας. Είναι σαφές ότι ο Πλάτων αντιλήφθηκε πως ο Φαίδων και η Πολιτεία είχαν πραγματευθεί ανεπαρκώς το πρόβλημα. Έχουν διεξαχθεί, ωστόσο, έντονες συζητήσεις γύρω από το εξής ερώτημα: ποια σχέση έχει το εξαιρετικά αφηρημένο και απίστευτα δύσκολο δεύτερο μέρος του Παρμενίδη με το πρώτο; Φαίνεται σαν να υπάρχει ανάμεσά τους ένα χάσμα τόσο αγεφύρωτο όσο εκείνο μεταξύ των διαφορετικών σφαιρών του Είναι! Είμαι πεπεισμένος ότι το δεύτερο μέρος επικεντρώνεται, με θετικό τρόπο, στο ίδιο κεντρικό ζήτημα, στο πρόβλημα της μεθέξεως.³⁶

Το μέρος αυτό περιέχει οκτώ παραγωγές, οι δομές των οποίων παρουσιάζουν εντυπωσιακή ομοιότητα. Η αρχική αφετηρία είναι σε κάθε περίπτωση διαφορετική, έτσι ώστε να συνάγονται διαφορετικά συμπεράσματα, πάντοτε όμως σύμφωνα με μια σαφώς σχεδιασμένη συστηματική τάξη. Στο υπόμνημά του ο R. S. Brumbaugh επισήμανε ότι η σειρά των θεωρημάτων στις οκτώ παραγωγές ακολουθεί παράλληλη πορεία προς τη σειρά των επιστημών, όπως αυτή καθορίζεται στο έβδομο βιβλίο της Πολιτείας και αποτελεί τη βάση του προγράμματος σπουδών της Ακαδημίας. Οι επιστήμες αυτές είναι διαδοχικά η αριθμητική, η γεωμετρία, η στερεομετρία, η αστρονομία, η θεωρία της αρμονίας, η θεωρία του μέτρου και η διαλεκτική.³⁷ Από τη στιγμή που επισημαίνεται αυτό, αναγνωρίζει κανείς μια αντίστοιχη διαδοχή στις παραγωγές του Παρμενίδη.

Μια προσεκτικότερη εξέταση αποκαλύπτει επιπλέον ότι, κατά τη μετάβαση από το ένα θεώρημα στο άλλο μέσα σε αυτές τις παραγωγές, η συναγωγή δεν είναι λογική αλλά αναλογική.³⁸ Θα δώσω ένα παράδειγμα από τη δεύτερη παραγωγή. Με βάση τη δυνατότητα λογικής διακρίσεως μέσα στο «ἓν ὄν», ο Πλάτων συμπεραίνει: α) ότι είναι αναγκαία η πραγματικότητα του αριθμητικά προσδιορισμένου απείρου πλήθους, της δυάδας και του άπειρου αριθμού· έπειτα, β) υποστηρίζει ότι μια αριθμητική σειρά έχει αρχή και τέλος, δηλαδή έχει όρια· από αυτή την —αριθμητικά προσδιορισμένη— περατότητα προχωρεί στην παραγωγή των χωρικών ορίων και της πραγματικότητας της ευθείας και της καμπύλης, γ) κ.λπ.³⁹ Ο διαθέσιμος χώρος δεν επιτρέπει λεπτομερέστερη ανάλυση αυτής της προσεγγίσεως στον Παρμενίδη.

Με μια τέτοια αναλογική παραγωγή, πιστεύω ότι ο Πλάτων, ακολουθώντας τον μεγάλο προκάτοχό του, τον Παρμενίδη τον Ελεάτη, και τις λογικές παραγωγές του, και αποφεύγοντας την παρεμβολή της αισθητηριακής εμπειρίας,⁴⁰ ήλπιζε να καθορίσει την αμοιβαία σχέση των Ιδεών μέσα στον νοητό κόσμο αποκλειστικά μέσω του λόγου.⁴¹ Κατά βάθος, το κίνητρο γι’ αυτό δεν διαφέρει πολύ από εκείνο που συναντούμε σε νεότερα φιλοσοφικά συστήματα, όπως του Hegel και των συγχρόνων του, αλλά και σε στοχαστές όπως ο Russell και ο Whitehead, οι οποίοι επιχείρησαν από κοινού να παραγάγουν τις αρχές των μαθηματικών από τα θεμέλια της λογικής.

Με βάση την ιεραρχία που συγκροτήθηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο στον κόσμο των Ιδεών, ο Πλάτων παρουσίασε στη συνέχεια ως αναλογική και τη σχέση της νοητής πραγματικότητας —της ολότητας βάσει της οποίας πρέπει να εξηγηθούν οι άλλες σφαίρες— με τις σφαίρες των μαθηματικών αντικειμένων και των συγκεκριμένων υλικών πραγμάτων. Για να το διατυπώσουμε με έναν σύνθετο τύπο: ο Πλάτων θεωρεί ότι η οντολογική παραγωγή της φυσικής πραγματικότητας από τη νοητή πραγματικότητα ακολουθεί αναλογικά την ενδολογική αναλογική παραγωγή της ιεραρχίας μέσα στον ίδιο τον νοητό κόσμο.⁴² Ή, για να παρουσιάσουμε το ζήτημα με περισσότερο νεοπλατωνικό τρόπο: η φυσική πραγματικότητα «απορρέει», κατά βαθμίδες, ανα-λογικά από τη νοητή πραγματικότητα.⁴³

Στο σημείο αυτό είναι αναγκαία μια κριτική παρατήρηση. Η αξίωση της πλατωνικής διαλεκτικής ότι μπορεί, μέσω της αναλογικής παραγωγής, να παραμείνει στη σφαίρα του καθαρού a priori δεν μπορεί να υποστηριχθεί. Ούτε ο Παρμενίδης ο Ελεάτης κατόρθωσε να δικαιώσει τη δική του αξίωση. Η θέση του «Το Είναι είναι», η οποία εισάγεται ως απρόσβλητη αφετηρία κάθε σκέψεως, δεν αποτελεί προϊόν αποκλειστικά του λόγου. Στην καλύτερη περίπτωση, αυτό θα μπορούσε να ισχύει για τη διατύπωση «Το Είναι είναι Είναι», και μόνο υπό την προϋπόθεση ότι δεν εισάγεται λαθραία οποιοδήποτε νόημα στον όρο «είναι».

Κατά παρόμοιο τρόπο, ο Πλάτων δεν μπορεί πραγματικά να παραγάγει τις διαφορετικές όψεις της βιωμένης πραγματικότητας, με καθαρά a priori τρόπο, από τη σφαίρα της καθαρής σκέψεως. Η θεωρητική σκέψη δεν μπορεί παρά να εμπλακεί σε αντινομίες, όταν δεν αναγνωρίζει την αδυναμία αναγωγής των διαφορετικών όψεων της κτιστής πραγματικότητας της μιας στην άλλη.⁴⁴ Παρ’ όλα αυτά, ο Πλάτων μπορεί να αποκτήσει μια φαινομενική δικαίωση χρησιμοποιώντας αναλογίες οι οποίες πράγματι υφίστανται μεταξύ των διακριτών περιοχών της πραγματικότητας.

Η έννοια του «ορίου», για παράδειγμα, είναι πρωτογενής με καθαρά χωρική σημασία, δηλαδή ως το σύνορο μιας δεδομένης περιοχής. Μπορεί όμως να λειτουργήσει και στην αριθμητική πραγματικότητα, όπως στην περίπτωση των «πεπερασμένων αριθμών». Αποκτά βιοτική εξειδίκευση όταν μιλάμε για τα όρια της επικράτειας μιας συγκεκριμένης οικογένειας ή ομάδας ζώων. Λειτουργεί, φυσικά, και με νομική σημασία, όταν αναφέρεται στο σύνορο μεταξύ δύο κρατών. Ένα χαρακτηριστικά πλατωνικό ή σωκρατικό ερώτημα είναι: τι κοινό υπάρχει σε όλες αυτές τις χρήσεις της λέξεως «όριο»; Πρόκειται για ένα γνήσια φιλοσοφικό πρόβλημα, το οποίο παραβλέπεται όταν προσεγγίζεται αποκλειστικά μέσω μιας θεωρίας των «γλωσσικών παιγνίων».

Το ζήτημα μπορεί να εξεταστεί και από διαφορετική οπτική γωνία. Μέσα σε κάθε περιοχή της πραγματικότητας απαντούν παρόμοιες αναλογίες με άλλες περιοχές. Στη σφαίρα της αναλυτικής διακρίσεως, για παράδειγμα, υπάρχει μια αναλογία με την αριθμητική πολλαπλότητα και ενότητα: μια πολλαπλότητα νοηματικών περιεχομένων συνενώνεται στην ενότητα μιας έννοιας. Στην περίπτωση της «οριοθετήσεως», δηλαδή του ορισμού μιας δεδομένης έννοιας, είναι σαφής η αναφορά στα χωρικά όρια —πρβλ. επίσης τον όρο «οριακή έννοια». Όταν μιλάμε για την «πρόοδο» της σκέψεως, χρησιμοποιούμε μέσα στη σφαίρα του αναλυτικού μια αναλογία με την κινητική όψη. Κατά τον ίδιο τρόπο, η «πνευματική ζωή» μπορεί να κατανοηθεί ως αναδρομική αναφορά, μέσα στο αναλυτικό, προς τη ζωή που βιώνεται ως η κεντρική στιγμή του βιοτικού.

Τα παραδείγματα αυτά θα πρέπει να είναι αρκετά. Δεν είναι εδώ ο κατάλληλος τόπος για μια εκτενή πραγμάτευση της φιλοσοφικής θεωρίας σχετικά με την αμοιβαία συνοχή των διαφορετικών όψεων της πραγματικότητας. Το μόνο που ήθελα να δείξω είναι ότι ο Πλάτων μπορούσε πράγματι, εν μέρει, να επικαλεστεί ορισμένες πραγματικές καταστάσεις. Η αξίωσή του ήταν ότι οι αναλογίες με άλλες σφαίρες της πραγματικότητας, οι οποίες εμφανίζονται στο εσωτερικό της αναλυτικής διακρίσεως, επιτρέπουν την παραγωγή αυτών των σφαιρών μέσω της μεθόδου της αναλογικής παραγωγής.

Με αυτόν τον τρόπο προσπάθησε να συσχετίσει τη βιοτική ζωή με την αισθητική ζωή της ψυχής, της οποίας η πηγή ζωής πρέπει να αναζητηθεί στη νοητική και πνευματική ζωή του Νου. Ανήγαγε τη φυσική κίνηση στην κυκλική πορεία της Ψυχής του Κόσμου, η οποία με τη σειρά της παράγεται αναλογικά από την περιφορά του Νου, ο οποίος κατά την καθαρή θεωρία επιστρέφει στον ίδιο του τον εαυτό.

Ένα τρίτο παράδειγμα: ο Πλάτων ανάγει τη διάρκεια της ζωής όλων όσων γίνονται και παρέρχονται στην αιώνια διάρκεια της ουράνιας σφαίρας που κινείται από την Ψυχή του Κόσμου· και αυτή η αιώνια διάρκεια του χρόνου εξηγείται με τη σειρά της ως «ατελές αντίγραφο» της υπερχρονικότητας του νοητού κόσμου και της λογικής σχέσεως του προτέρου και του υστέρου μέσα σε αυτόν.⁴⁵ Με παρόμοιο τρόπο ο Πλάτων κατόρθωσε επίσης να συσχετίσει τη φαινομενικά χαοτική αναγκαιότητα των φυσικών επίγειων γεγονότων —την «τυφλή αναγκαιότητα», την οποία οι Έλληνες αποκαλούσαν Τύχη— με τη μαθηματικά ακριβή κίνηση των ουράνιων σωμάτων, τα οποία ωθούνται από τις έλλογες αστρικές ψυχές τους, και τελικά με την αναγκαιότητα της ανώτατης τάξεως, την παντογνώστρια Ανάγκη του Νου.⁴⁶

Για τον Πλάτωνα, η «εξήγηση» περιλαμβάνει πάντοτε την «υπόδειξη της αναγκαίας προϋποθέσεως κάποιου πράγματος». Παραμένει όμως σταθερός στο ελεατικό δόγμα ότι τίποτε δεν μπορεί να εξηγηθεί από το απόλυτο μηδέν. Στην πρώτη εκδοχή της θεωρίας των Ιδεών είχε υποστηρίξει ότι το εξηγητικό θεμέλιο της φύσεως πρέπει να αναζητηθεί στον νοητό κόσμο. Μετά την Πολιτεία, όμως, ασχολείται ολοένα περισσότερο με το φαινόμενο της μεταβολής στη φύση. Καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το φαινόμενο αυτό, μέσα στην παράγωγη φυσική πραγματικότητα, μπορεί να θεωρηθεί εξηγημένο μόνο αν παρουσιαστεί ως μια ελλιπής παραλλαγή κάποιου πράγματος που είναι ήδη δεδομένο στη νοητή πραγματικότητα.

Γι’ αυτό το φαινόμενο της φυσικής μεταβολής ερμηνεύεται αρχικά ως ένα «είδος κινήσεως» και παρουσιάζεται ως προκαλούμενο από την ψυχή. Επειδή όμως η ίδια η ψυχή δεν αποτελεί την πρώτη αρχή, και η «κίνησή» της πρέπει να παρουσιαστεί ως ένα «αντίγραφο» —το οποίο υπολείπεται του πρωτοτύπου— κάποιου ουσιώδους στοιχείου της ύψιστης αρχής, του Νου. Έτσι ο Πλάτων καταλήγει στην έννοια της καθαρά πνευματικής κινήσεως, η οποία απέκτησε αποφασιστική σημασία στον μεταγενέστερο πλατωνισμό.⁴⁷

Μολονότι πολλές από τις ενοράσεις που αναπτύσσονται στο έργο του Πλάτωνα μπορούν να αξιοποιηθούν πολύ γόνιμα, προσωπικά δεν είμαι διατεθειμένος να τον ακολουθήσω σε αυτό το αποφασιστικό σημείο. Και στη φιλοσοφία θα λάμβανα ως αφετηρία την ομολογία ότι ολόκληρη η πραγματικότητα δημιουργήθηκε από τον Θεό, ο οποίος ως Δημιουργός υπερβαίνει αυτή τη δημιουργία. Αυτή η προφιλοσοφική αφετηρία αποκλείει το ενδεχόμενο ένα μέρος της κτιστής πραγματικότητας να είναι περισσότερο πρωταρχικό —κάτι που στη φιλοσοφία σημαίνει πάντοτε και «περισσότερο θείο»— από οποιοδήποτε άλλο.

Σε όλους τους τρόπους λειτουργίας του, συμπεριλαμβανομένης της αναλυτικής του ικανότητας και της νοητικής του δραστηριότητας, ο άνθρωπος κατέχει μια θέση μέσα σε αυτή την κτιστή πραγματικότητα. Το γεγονός ότι η πραγματικότητα μπορεί να συλληφθεί εννοιολογικά αποτελεί ουσιώδη όψη της ως δημιουργημένης πραγματικότητας. Δεν είναι δυνατή η συμφωνία με ένα φιλοσοφικό σύστημα στο οποίο, αφενός, ο ανθρώπινος νους —αφού ανυψωθεί σε καθολικό Νου— και, αφετέρου, η αναλυτική αντικειμενική λειτουργία της βιωμένης πραγματικότητας τοποθετούνται σε μια ιδιαίτερη θέση, έτσι ώστε να θεωρούνται η πηγή όλων των άλλων όψεων της πραγματικότητας.⁴⁸

Παρεμπιπτόντως, θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι και η επιλογή του Πλάτωνα να θεωρήσει τον κόσμο της σκέψεως ως αρχή αποτελεί τελικά μια προφιλοσοφική και όχι κριτικά θεμελιωμένη επιλογή. Είναι, ωστόσο, συναρπαστικό να βλέπουμε ότι ο Αριστοτέλης, μολονότι ξεκινά από μια θέση πολύ διαφορετική από τη δική μου, διατυπώνει θεμελιώδεις αντιρρήσεις εναντίον της παραγωγικής φιλοσοφίας του Πλάτωνα. Δεν πιστεύω ούτε για μια στιγμή ότι μπορούμε να αποδώσουμε δικαιοσύνη σε αυτές τις αντιρρήσεις, αν τις θεωρήσουμε απλώς «παρανοήσεις σχετικά με τη θεωρία των Ιδεών». Ούτε θα ήθελα να είμαι αριστοτελικός σε τέτοιον βαθμό, ώστε να υποστηρίξω ότι ο Αριστοτέλης «αντικατέστησε την υπόθεση του Πλάτωνα με μια καλύτερη». Θέλω όμως να επισημάνω ότι πράγματι εντόπισε και προσέβαλε έναν αδύναμο κρίκο της πλατωνικής σκέψεως. Θα επανέλθω σε αυτό παρακάτω.⁴⁹

Πρέπει να παρατηρήσουμε ότι στα ύστερα έργα του Πλάτωνα η αναγωγή φαίνεται να ακολουθεί δύο γραμμές, στον βαθμό που, αφενός, οι Ιδέες αποτελούν τον τελικό σταθμό και, αφετέρου, τον τελικό σταθμό αποτελεί ο θείος Νους. Πρέπει άραγε να υποθέσουμε ότι ο Πλάτων άφησε εδώ ένα πρόβλημα ανεπίλυτο ή θα ήταν ακριβέστερο να πούμε ότι ο Πλάτων συμμεριζόταν την ίδια άποψη που διατύπωσε ο μαθητής του, δηλαδή ότι στη σφαίρα της σκέψεως και του νοητού δεν είναι δυνατόν να υπάρχει κάποιο χωριστό ον; Μαζί με τον W. K. C. Guthrie κλίνω προς τη δεύτερη εκδοχή.⁵⁰

Σε κάθε περίπτωση, είναι καθαρά πλατωνική η θέση ότι η φυσικοβιοτική και η ψυχική πραγματικότητα εξαρτώνται από τη δραστηριότητα του θείου Νου. Η θεία πρό-νοια αποτελεί το θεμέλιο ολόκληρης της Φύσεως.

Έτσι, ο Πλάτων πραγματοποίησε τη μετατόπιση της ελληνικής σκέψεως από τη φιλοσοφία της Φύσεως σε μια φιλοσοφική θεολογία της Φύσεως. Οι απόψεις όμως του Πλάτωνα σχετικά με τη θεία πρόνοια μπορούν να κατανοηθούν σωστά μόνο με βάση την εκτενή ανάλυση που προηγήθηκε· μόνο τότε μπορούν οι ανθρωπομορφικές εικόνες, οι οποίες αφθονούν ιδίως στον Τίμαιο, να κατανοηθούν σύμφωνα με την πραγματική τους πρόθεση.⁵¹

Είναι αναγκαίο να θυμόμαστε διαρκώς ότι η παραγωγή από την πλευρά του θείου Νου δεν πραγματοποιείται με τον τρόπο της χειρωνακτικής εργασίας ή της μορφοποιήσεως μιας ακατέργαστης ύλης, αλλά με τρόπο αρμόζοντα στον Νου, δηλαδή μέσω μιας αδιάκοπης αναλυτικής καθορίσεως. Έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε ότι η θεία πρόνοια, ως μεταφυσικό θεμέλιο ολόκληρης της πραγματικότητας, δεν αποτελεί, τρόπον τινά, μια φροντίδα που έρχεται εκ των υστέρων, μια «μετα-μέριμνα» (after-care).

Καθίσταται τότε επίσης σαφές ότι υπάρχει ένα μεγάλο χάσμα ανάμεσα σε αυτή τη διδασκαλία περί θείας προνοίας και στο βιβλικό μήνυμα —το οποίο δεν πρέπει να συγχέεται με οποιοδήποτε δόγμα— σχετικά με την αγάπη και τη φροντίδα του Θεού για τον άνθρωπο. Η θεότητα του Πλάτωνα δεν στρέφεται προς τις κατώτερες σφαίρες του είναι περισσότερο απ’ όσο στρέφεται η θεότητα του Αριστοτέλη. Η «δημιουργική» της δραστηριότητα δεν αναστέλλει την «ανάπαυσή της στην ίδια της την κατοικία», αλλά αποτελεί μάλλον αποτέλεσμα αυτής της αναπαύσεως.⁵²

Ο Πλάτων θέτει τη θεία πρόνοια ως υπερατομικό θεμέλιο της δυνατότητας κάθε ανθρώπινου αναστοχασμού και κάθε ανθρώπινης υπάρξεως. Η έννοια της προνοίας στη σκέψη του καταλαμβάνει τη θέση της ιδέας της δημιουργίας μέσα σε μια χριστιανική φιλοσοφία, πρέπει όμως να διακρίνεται αυστηρά από αυτήν.

Η πρόνοια στον Τίμαιο και στους Νόμους

Σημειώσεις: