Sepp 1
Η αυτοβιογραφία του Hans-Ulrich Gumbrecht
Εκδόσεις Suhrkamp, 2026
Η ζωή σε ημί-απόσταση
Περιεχόμενα
Αναξιόπιστος αφηγητής. Πολλαπλές προειδοποιήσεις
Würzburg. Πατρίδα των βραβείων παρηγοριάς
Übersee. Εκκένωση της προέλευσης
Paris. Ομότιμη πρωτεύουσα του πνεύματος
München. Alma Mater στον πληθυντικό
Salamanca. Σιλουέτα από αμφισημίες
Konstanz. Χειραφετητική στενότητα
Bochum. Εξομαλυντικό επίπεδο
Rio de Janeiro. Αγγίζουσα βαρύτητα
Berkeley. Καθοριστική προοπτική
Siegen. Κοιλάδα στο μέσο
Dubrovnik. Παράδοξο της καραντίνας
Πρωτεύουσα της DDR. Ανατολική συσκευασία δυτικών ονείρων
Stanford. Μετακομίσεις του πνεύματος
Santiago de Chile. Τέλη του κόσμου
Kyoto. Απόσταση χωρίς αποστάσεις
Moskau. Νεκρό όνειρο
Jerusalem. Αναβαλλόμενη λύτρωση και ιστορίες που σβήνουν
Κατάλογος προσώπων
Αναξιόπιστος αφηγητής
Πολλαπλές προειδοποιήσεις
Δεν υπήρξα ποτέ παθιασμένος αναγνώστης, όσο συχνά, πρόθυμα και επίμονα κι αν το ισχυριζόμουν. Ως παράδειγμα μου έρχεται στο νου η σχέση μου με μια συλλογή από σκούρο πράσινους τόμους του Karl May με τις υποβλητικά πολύχρωμες εικονογραφήσεις των εξωφύλλων τους. Επειδή γύρω στο 1960 αποτελούσε φιλοδοξία μεταξύ μαθητών των πρώτων τάξεων του γυμνασίου να έχουν «ξεφυλλίσει» όσο το δυνατόν περισσότερα από αυτά τα βιβλία, μπορούσα ειλικρινά να δηλώσω ότι γνώριζα πάνω από εξήντα από αυτά, κάτι που αντιστοιχούσε περίπου στον αριθμό των συνεχιζόμενων νέων εκδόσεών τους που μόλις είχε επιτευχθεί.
Ωστόσο, στα περισσότερα μυθιστορήματα είχα απλώς ξεφυλλίσει αρκετά ώστε να μπορώ να μιλήσω κάπως γι’ αυτά με πιο υπομονετικούς αναγνώστες, και αν μερικά από αυτά μου άρεσαν λίγο περισσότερο, τότε δεν ήταν οι διάσημοι τόμοι Winnetou, Der Schatz im Silbersee ή Durch die Wüste, αλλά οι ιστορίες από τον νοτιοβαυαρικό κόσμο, που ο εμπορικά διορατικός εκδοτικός οίκος είχε μόλις ξανανακαλύψει, με τίτλους όπως Der Peitschenmüller ή Der Silberbauer.
Έξι δεκαετίες αργότερα και μόλις συνταξιοδοτημένος από τη θέση μου ως μελετητής της λογοτεχνίας στο Stanford University, ελάχιστα είχαν αλλάξει. Στην καλοπροαίρετη ερώτηση των συναδέλφων πώς σκόπευα να αξιοποιήσω τον ελεύθερο χρόνο στο τελευταίο στάδιο της ζωής μου, απαντούσα συνήθως με την πρέπουσα αναφορά σε μια πράγματι αόριστα υπάρχουσα πρόθεση: να διαβάσω επιτέλους όλα τα λογοτεχνικά έργα του Gottfried Keller, του οποίου ο Grüner Heinrich με είχε ιδιαίτερα απασχολήσει στα πρώτα εξάμηνα των σπουδών μου. Όμως, ένα λαμπρό πρωινό διακοπών, όταν είχα βολευτεί σε μια ξαπλώστρα στην παραλία του νησιού Maui της Hawaii με τόμους της έκδοσης Keller από τον Deutscher Klassiker Verlag, η σκέψη αυτή έχασε για πάντα την ήπια γοητεία της.
Το διάβασμα, λοιπόν, δεν είναι πράγματι ένα από τα πάθη μου. Αυτό μου το θυμίζουν κάθε βράδυ δύο στοίβες από ογκώδη λογοτεχνικά βιβλία που βρίσκονται δίπλα στο κρεβάτι της γυναίκας μου, όπως αυτά που βρίσκει κανείς χύμα στα καταστήματα αεροδρομίων. Ακριβώς το ότι δεν είναι «απαιτητικά» είναι που έχει σημασία για τη Ricky. Διότι χωρίς τουλάχιστον μισή ώρα ανάγνωσης με χαλαρή, υψηλή ταχύτητα σε τέτοια «pageturners», δεν μπορεί να κοιμηθεί, και έτσι με τα χρόνια έχει διαβάσει αμέτρητες χιλιάδες σελίδες. «Division of labor, you write and I read», λέει, όπως πάντα ειρωνικά, και προσθέτει πότε-πότε, επίσης ειρωνικά, ότι με ζηλεύει για την ικανότητά μου να «απορροφώ το περιεχόμενο βιβλίων ή δοκιμίων με μια απλή ματιά στο εξώφυλλο ή στον τίτλο, χωρίς πραγματικά να τα διαβάζω».
Το σχόλιο αγγίζει μια πτυχή της ιδιότυπης αναγνωστικής μου συνήθειας. Σχεδόν ποτέ δεν διαβάζω τα κείμενα μέχρι το τέλος, και όταν αυτό συμβαίνει, αισθάνομαι το πολύ μια ικανοποίηση για την ολοκληρωμένη εργασία. Ανάμεσα στις λίγες εξαιρέσεις συγκαταλέγεται η όχι πολύ παλιά, σχεδόν οδυνηρή στιγμή, όταν, καθισμένος σε ένα παγκάκι στάσης λεωφορείου στη Frankfurt, έφτασα για δεύτερη φορά στη ζωή μου στις τελευταίες φράσεις του Effi Briest του Theodor Fontane. Ή η χαρά για το μυθιστόρημα της Madrid από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 Tiempo de silencio του Luis Martín-Santos, με τις ακριβείς περιγραφές της ατμόσφαιρας. Μια αίσθηση του πώς μοιάζει το παθιασμένο διάβασμα, λοιπόν, την έχω.
Ωστόσο, τις περισσότερες φορές σταματώ να διαβάζω μόλις βρω αυτό που ήθελα ή έπρεπε να μάθω από ένα βιβλίο ή όταν πέσω πάνω σε μια ιδέα που θέτει τη σκέψη σε κίνηση. Επιπλέον, όταν πράγματι παρακολουθώ ένα κείμενο λέξη προς λέξη, διαβάζω πολύ αργά, πράγμα που καθιστά δύσκολο να εντάξω συνεδρίες ανάγνωσης στα πάντοτε ασφυκτικά μου χρονικά προγράμματα. Η καρέκλα που έχω κρατήσει γι’ αυτόν τον σκοπό στο γραφείο της βιβλιοθήκης του Stanford παραμένει εδώ και χρόνια άδεια.*
Μια τέτοια συμπεριφορά φαίνεται να αντιφάσκει με το καθεστώς μου ως ομότιμου καθηγητή της φιλολογίας και απέχει αρκετά από τις σχετικές προσδοκίες, ώστε να προκαλεί τόσο αμηχανία όσο και μια αυτοεπιβαλλόμενη απαγόρευση να μιλώ για την κατάφωρη έλλειψη ανάγνωσης. Σχεδόν θεωρείται ντροπή στην αμερικανική μεσοαστική κουλτούρα, η οποία γιορτάζει το close reading ως την ανώτερη μορφή μορφωμένης ολοκλήρωσης. Έτσι, κατέγραψα την ιδέα του συναδέλφου μου Franco Moretti ως ένα απρόσμενο ευτυχές γεγονός: να αντιπαραθέσει σε αυτή την παράδοση ένα προσανατολισμένο στη συνολική επισκόπηση distant reading ως θετική έννοια και ακαδημαϊκή πρόκληση.
Όμως η ζωή ως μελετητή της λογοτεχνίας με φέρνει αντιμέτωπο αμείλικτα με ένα παράλληλο πρόβλημα. Διότι δεν μου λείπουν μόνο το πάθος και η υπομονή για την ανάγνωση. Ούτε το ταλέντο στη γραφή συγκαταλέγεται στα δυνατά μου σημεία. Βέβαια, από την εφηβεία έγραφα σταθερά κείμενα, συμπεριλαμβανομένων και των —για καιρό αρνούμενων και για μελλοντικούς φιλολόγους σχεδόν υποχρεωτικών— ψευδο-πρωτοποριακών ποιημάτων, όμως τα κομπλιμέντα για το ύφος της γραφής μου εμφανίστηκαν διστακτικά μόνο όταν είχα ήδη ανέλθει στα ανώτερα σκαλοπάτια της ακαδημαϊκής ιεραρχίας. Μια το 1977 δημοσιευμένη, κατά τα άλλα μάλλον ευνοϊκή, κριτική της διδακτορικής μου διατριβής, που εκδόθηκε ως βιβλίο, κατέληγε με τη θερμή σύσταση να υποβληθώ, για τη βελτίωση της πρόζας μου, σε μια «θεραπεία δυσλεξίας». Δύσκολα φαντάζεται κανείς ότι οι σημερινές συντακτικές επιτροπές επιστημονικών περιοδικών θα άφηναν να περάσουν φράσεις τέτοιας αμεσότητας, αλλά εγώ κατανόησα πλήρως αυτή τη δραστική υπόδειξη, χωρίς ποτέ να καταφέρω να φτάσω σε μια ρέουσα, περιεκτική ή έστω κομψή γραφή.
Τελικά θα πρέπει να παραδεχθώ ότι ούτε η διδασκαλία με γοήτευε ποτέ ιδιαίτερα. Βέβαια, οι αξιολογήσεις των μαθημάτων και των σεμιναρίων μου —που είναι καθοριστικές για την εξέλιξη των αποδοχών στα αμερικανικά πανεπιστήμια— υπήρξαν με τα χρόνια σχεδόν πάντα απροσδόκητα καλές, και φυσικά γνωρίζω τη χαρά εκείνων των εμπνευσμένων στιγμών όπου οι συζητήσεις με τους φοιτητές παίρνουν απροσδόκητες κατευθύνσεις. Όμως μια στοιχειώδης ανάγκη να διδάσκω μου είναι ξένη. Στράφηκα στις ανθρωπιστικές επιστήμες επειδή εκεί μπορεί κανείς να κερδίζει τα προς το ζην με δραστηριότητες των οποίων το περιεχόμενο με διασκεδάζει, αν και δύσκολα ανταποκρίνεται σε κάποια κοινωνική ανάγκη. Για να καταστεί δυνατή μια τέτοια επαγγελματική πρακτική, η διδασκαλία ήταν αποδεκτή ως μέρος των υποχρεώσεων. Ακόμη και όταν περιγράφω περιστασιακά αποτελέσματα της δουλειάς μου, με ενδιαφέρει λιγότερο να μεταδώσω κάτι σε πιθανούς αναγνώστες και περισσότερο να προσδώσω στις σκέψεις, μέσω της γραπτής τους διατύπωσης, περισσότερη συνοχή, περίγραμμα και πολυπλοκότητα.
Γιατί, χωρίς πάθος για την ανάγνωση, χωρίς κλίση προς τη διδασκαλία και υπό μια ποτέ εντελώς καταλαγιασμένη υποψία ότι διαθέτω το πολύ μέτριο συγγραφικό ταλέντο, αποφάσισα μετά το Abitur, με αξιοσημείωτο ενθουσιασμό και αίσθηση αναπόφευκτου, να γίνω ακριβώς μελετητής της λογοτεχνίας, δεν το γνωρίζω μέχρι σήμερα. Ότι δεν διέθετα ούτε ιδιαίτερες μαθηματικές, φυσικοεπιστημονικές ή, πολύ περισσότερο, πρακτικές δεξιότητες, μου είχε γίνει νωρίς σαφές. Ούτε λεγόμενα «απαιτητικά» χόμπι καλλιέργησα ποτέ, επειδή μου έλειπαν οι απαραίτητες ικανότητες. Οι προσπάθειες με γραμματόσημα και σκάκι, ιππασία και ιστιοπλοΐα κατέληγαν μάλλον αποθαρρυντικά. Μήπως η επιλογή των σπουδών μου υπήρξε τελικά μια απόφαση υπέρ της λιγότερο εμφανούς «μη-ικανότητας»;
Πίσω από αυτό το ερώτημα δεν κρύβεται καθόλου ενάρετη μετριοφροσύνη. Το αντίθετο. «Η μετριοφροσύνη δεν είναι ακριβώς το κύριο πρόβλημά σου», μου λέει η Ricky με τον χαρακτηριστικό της τόνο. Και έχει δίκιο. Από μια αβάσιμη έλλειψη μετριοφροσύνης προέκυψε άλλωστε και μια κριτική εκτίμηση των κοινωνικών δυνατοτήτων απόδοσης της λογοτεχνίας και των ανθρωπιστικών επιστημών, η οποία έχει γίνει μέρος του ακαδημαϊκού μου προφίλ. Ήδη η χωρίς ενδοιασμούς καθιερωμένη, μόνο στη γερμανική γλώσσα, μεταφορά της έννοιας της «Wissenschaft» στα πεδία μας με ενοχλεί κάθε φορά που χρησιμοποιώ αυτή τη λέξη.
Υπό τέτοιες δυσμενείς προϋποθέσεις, είναι κάπως αξιοσημείωτο το πόσο καλά μου πήγαν τα πράγματα στις ανθρωπιστικές επιστήμες, παρά τις ολοένα αυξανόμενες επιφυλάξεις μου.
Σε κάθε αφορμή για αναδρομή, ανακαλύπτω όμως και ίχνη μιας φιλοδοξίας «απεριόριστης», εντελώς αντίθετης προς τα ταλέντα, όπως συνήθιζε να λέει η μητέρα μου με έναν παράξενα ανακουφισμένο τρόπο. Εκδηλώνεται κυρίως ως προσήλωση σε «μετρήσιμα» ορόσημα και επιτυχίες. Ρόλο παίζει η πολύ πρώιμη εκλογή μου σε θέση καθηγητή, η σειρά περαιτέρω «προσκλήσεων» καθ’ όλη τη διάρκεια της επαγγελματικής μου ζωής, καθώς και η ομάδα πρώην φοιτητριών και φοιτητών, στις ακαδημαϊκές διαδρομές των οποίων συμμετείχα. Ακόμη περισσότερο με απασχολεί ένας κατάλογος δημοσιεύσεων, τον οποίο συμπληρώνω με εμμονικό τρόπο, παρότι κανείς άλλος εκτός από εμένα δεν τον διαβάζει. Με κατάσταση στα τέλη του καλοκαιριού του 2025 και συμπεριλαμβανομένων των υπαρχόντων κειμένων για το έργο μου —τα οποία φυσικά αναφέρω μόνο για να αυξήσω τον συνολικό όγκο— περιλαμβάνει 2535 επιμέρους δημοσιεύσεις· αν ληφθούν υπόψη και οι μεταφράσεις και οι πολλαπλές δημοσιεύσεις, φτάνουν μάλιστα τους 3525 τίτλους, από τους οποίους εξήντα είναι μονογραφίες και συλλογές δικών μου κειμένων με το όνομά μου στο εξώφυλλο. Στον πειρασμό να αναφέρω τέτοιους αριθμούς όσο το δυνατόν νωρίτερα σε αυτό το βιβλίο δεν μπορώ να αντισταθώ, όσο κι αν μπορεί να μην έχουν σχέση με την ποιότητα ή την πραγματική σημασία. Μου προσφέρουν ένα σημείο αναφοράς για να συγκρατώ τις αβεβαιότητες σχετικά με το «έργο ζωής», οι οποίες δεν με εγκαταλείπουν ποτέ.
Αν αφήσει κανείς κατά μέρος τη σχετικά πρόσφατη και πραγματικά απρόσμενη ανακάλυψη ότι η καθημερινή εργασία —σπάνια λιγότερο από 15 ώρες, από πολύ νωρίς το πρωί έως νωρίς το απόγευμα— άρχισε όλο και περισσότερο να μου δίνει ευχαρίστηση και να καθιστά περιττές τις σκέψεις για το πώς αλλιώς θα μπορούσα να περνώ τον χρόνο μου. Η φιλοδοξία και οι απογοητεύσεις που αναπόφευκτα τη συνοδεύουν δεν εξαφανίστηκαν ποτέ εντελώς. Παρατηρώ ότι «διάσημοι» άνθρωποι, στους οποίους παλαιότερα ενδιέφεραν κατά καιρούς οι απόψεις μου, πλέον δεν απαντούν σε χριστουγεννιάτικες ευχές ή σε ηλεκτρονικά μηνύματα —μεταξύ τους ένας πρώην Γερμανός υπουργός Εξωτερικών και ένας προπονητής ποδοσφαίρου που κατέκτησε με την ομάδα του το Champions League.
Σε αντίθεση με τους αριθμούς και τη δημόσια προσοχή, θεωρούσα πάντοτε τις ακαδημαϊκές αυτοεπιβεβαιώσεις, καθώς και τη συγγραφή αυτοβιογραφιών —τη νέα μορφή απασχολησιοθεραπείας για συνταξιούχους πανεπιστημιακούς— ως ενδείξεις κακού γούστου· μέχρι που, πριν από λίγο περισσότερο από δύο χρόνια και αρχικά χωρίς εύλογη αφορμή, έλαβα μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου την επιθυμία του εκδότη και της επιστημονικής επιμελήτριας του εκδοτικού μου οίκου στη Γερμανία να κανονίσουμε σύντομα μια διαδικτυακή συνάντηση. Η συζήτηση ξεκίνησε με την, διατυπωμένη σε νηφάλιο τόνο, προτροπή να γράψω μια διανοητική αυτοβιογραφία. Στα γερμανικά, ωστόσο, σε αντίθεση με τα βιβλία των τελευταίων ετών που είχαν γραφτεί στα αγγλικά —αυτό προστέθηκε ως η μόνη προϋπόθεση. Η υπονοούμενη εκτίμηση, με την ώθηση ενέργειας που προσέφερε σε μια εύθραυστη αυτοεικόνα, έφτασε σε μένα χωρίς δυσκολία. Παρ’ όλα αυτά, αρχικά παρέμεινα πιστός στην αισθητική μου κρίση, επειδή με φόβιζε το βάρος της έννοιας «αυτοβιογραφία».
Πόσοι άραγε αναγνώστες και αναγνώστριες θα μπορούσαν να ενδιαφερθούν για ένα βιβλίο σχετικά με την, κατά τα άλλα μάλλον μονότονη στην κανονικότητά της, επαγγελματική μου ζωή, ρώτησα —ασυνήθιστα νηφάλια—, αφού ούτε η ολοκληρωμένη καθηγητική μου σταδιοδρομία ούτε η όμορφη οικογενειακή μου ζωή προσφέρουν υλικό για συναρπαστική αφήγηση. Η απάντηση παρέμεινε πραγματιστική και ψυχρή στον τόνο: «Das ist unser Problem.» (Αυτό είναι δικό μας πρόβλημα)
Έτσι, σε μία από εκείνες τις όχι και τόσο σπάνιες βροχερές ημέρες της άνοιξης στην Καλιφόρνια, έγραψα πράγματι τις πρώτες σελίδες αυτού του βιβλίου στη Green Library, στην πανεπιστημιούπολη του Stanford, χωρίς να έχω αποβάλει τον φόβο απέναντι στο είδος. Ακόμη δεν είχα μπροστά μου καμία εικόνα πιθανών αναγνωστών, όπως άλλωστε απαιτεί η παράδοση της συγγραφής για τη ζωή του εαυτού ήδη από τις Confessiones του αγίου Augustinus —εκείνος ο μεγάλος πρόδρομος απευθυνόταν σε κανέναν λιγότερο από τον ίδιο τον Θεό. Τι μπορώ εγώ να προσφέρω και ποιον θα μπορούσε ενδεχομένως να ενδιαφέρει αυτό που έχω να προσφέρω, ακόμη κι αν επρόκειτο για «εξομολογήσεις»;
Φυσικά, είχα ρωτήσει φίλους για τις προσδοκίες τους και είχα λάβει συγκρατημένες έως ενθαρρυντικές, αλλά κυρίως αρκετά αποκλίνουσες απαντήσεις. Μήπως άξιζε τον κόπο, άκουσα, να περιγράψω τον μάλλον εξωτικό για τους εκτός χώρου κόσμο του επαγγέλματός μας, όπου κανείς κερδίζει τα προς το ζην σκεπτόμενος και μιλώντας για αντικείμενα της δικής του γοητείας, χωρίς να επιτελεί σαφώς ορισμένες κοινωνικές λειτουργίες όπως οι γιατροί, οι νομικοί και οι μηχανικοί; Ένα τέτοιο εγχείρημα κατέληγε, κατά τη γνώμη μου, αναπόφευκτα σε μια ρητορική υπεράσπιση των ανθρωπιστικών επιστημών, τόσο άνοστη όσο ένα κοκτέιλ με σαμπάνια και πορτοκάλι. Μερικοί πρώην διδακτορικοί μου φοιτητές πρότειναν μια αφήγηση που θα εξηγούσε πώς έγινα ένας παρακινητικός «coach» στον ακαδημαϊκό χώρο. Η αθλητική συνδήλωση μου άρεσε, αλλά ποιος, εκτός από τους παλιούς μου φοιτητές, θα ενδιαφερόταν για ένα τέτοιο θέμα; Ή μήπως για την πιο μελαγχολική ιδέα να συσχετιστούν όλες οι διατηρημένες αναμνήσεις με τον όχι πια μακρινό προσωπικό θάνατο;
Πέρα από την προοπτική μιας συγγραφικής διαδικασίας που θα ευνοούσε τη μελαγχολία, η επερχόμενη σύγκριση με λογοτεχνικούς δασκάλους που είχαν καταπιαστεί με αυτό το έργο κατέληξε να μου γίνει εφιάλτης. Πάνω από έναν καφέ στο Hebrew University στην Jerusalem, ο μεγάλος ιστορικός Dan Diner διατύπωσε τότε μια σκέψη που μου φάνηκε αρκετά μεγαλεπήβολη για τη δική μου αμετριοφροσύνη, αλλά και ταιριαστή με τις προσδοκίες εκείνων των αναγνωστών που, όπως φαινόταν, είχε στο μυαλό του ο εκδοτικός οίκος. Δεδομένου ότι η ζωή μου είχε εκτυλιχθεί σχεδόν εξίσου σε δύο ηπείρους με τους διαφορετικούς τους πνευματικούς κόσμους και σε συνομιλία με στοχαστές από πολλές χώρες, είπε ο Diner, είχα γίνει ένας ασυνήθιστα κατάλληλος παρατηρητής —κάποιος που ίσως θα μπορούσε να ανιχνεύσει τις σύνθετες κινήσεις του πνεύματος από τα μέσα του περασμένου αιώνα. Δεν μου απέκρυψε ούτε τη μάλλον αποθαρρυντική συνέπεια της πρότασής του, ότι δηλαδή θα επρόκειτο για ένα κείμενο στην παράδοση σκέψης που ξεκινά από τον Hegel. Και ακριβώς η αίσθηση μιας τέτοιας δραστικής υπέρβασης των δυνατοτήτων μου έδωσε στο μέχρι τότε ασαφές σχέδιο του βιβλίου μου ένα σαφές επίκεντρο. Αντί για υπερβολικά διαφοροποιημένες προθέσεις, το βιβλίο θα όφειλε να καθοδηγείται από το εξίσου απλό όσο και συντριπτικό ερώτημα των κινήσεων του πνεύματος.
Πρόκειται λοιπόν για ένα στοίχημα: ότι η σήμερα απαξιωμένη μεταξύ των διανοουμένων ιστορία του πνεύματος μπορεί να αναζωογονηθεί μέσα από καθημερινές αναμνήσεις και από την πρωτοπρόσωπη οπτική ενός καθηγητή λογοτεχνίας.*
Θέλω να αφηγηθώ όσο το δυνατόν πιο με ακρίβεια ορισμένες στιγμές της ύπαρξής μου, αλλά αυτή η ακρίβεια δεν πρέπει να εκτραπεί ούτε σε φροϋδική αυτοανάλυση ούτε σε μια ηθικολογική διαχείριση της εικόνας μου, γιατί, όσον αφορά εμένα, για σχέδια θεραπείας ή αλλαγής είναι πλέον πολύ αργά. Σε μια τέτοια πορεία γραφής συναντά κανείς ένα πρόβλημα που είναι γενικά γνωστό, αλλά για μένα έχει πάρει απροσδόκητες διαστάσεις. Όλοι γνωρίζουμε τη δυσκολία να διακρίνουμε ανάμεσα στην πραγματικότητα περασμένων καταστάσεων ή γεγονότων και στα ιζήματα των ιστοριών με τις οποίες επανερχόμαστε διαρκώς σε αυτά.
Το ότι, για παράδειγμα, βίωσα τις πρώτες ημέρες του δημοτικού σχολείου τρομαγμένος και με φόβο, μου γίνεται μέχρι σήμερα κατά καιρούς παρόν μέσα από συγκινήσεις που το σώμα μου έχει ανεξίτηλα συγκρατήσει. Όταν όμως μιλώ για την προέλευση του τραύματος, η αφήγηση σχεδόν πάντα μεταπίπτει σε μια σκηνή όπου η δασκάλα μου ανακοινώνει στους γονείς ότι πρέπει να παραπεμφθώ σε ειδικό σχολείο (τότε λεγόμενο «Hilfsschule») και καταλήγει σε μια συζήτηση στο σπίτι, της οποίας η πιεστική σοβαρότητα με υποχρέωσε πιθανώς σε μια δια βίου μέγιστη προσπάθεια στη μάθηση. Αν αυτές οι στιγμές υπήρξαν ποτέ πραγματικά, αν τις επινόησαν οι γονείς και τις επικαλέστηκαν με διαρκή επίδραση ή αν γεννήθηκαν μέσα από τη δική μου αφήγηση, δεν μπορώ να το πω.
Επειδή το παιχνίδι του μοναχικού αφηγητή μου ταιριάζει υπερβολικά, έχω με τα χρόνια δημιουργήσει ένα σχεδόν ατελείωτο ρεπερτόριο τέτοιων υποτιθέμενων «αναμνήσεων». Πολλές μπορώ εύκολα να τις διαχωρίσω από τις πιθανώς πραγματικές εικόνες του παρελθόντος, και ακριβώς αυτή η πρόθεση βρίσκεται πίσω από τη συγγραφική μου απόφαση για ειλικρίνεια. Με αυτήν αντιστέκομαι επίσης στον φόβο μιας μνήμης που φθίνει με την ηλικία. Ωστόσο, ένα υπόλοιπο αναμνήσεων, των οποίων την αυθεντικότητα δύσκολα μπορώ να εγγυηθώ, θα παραμείνει σίγουρα.
Είμαι λοιπόν ένας αναξιόπιστος αφηγητής —όχι μόνο εξαιτίας της εύθραυστης αυτοεικόνας μου και της φιλοδοξίας που αυτή υποκινεί, αλλά και λόγω μιας πολυλογίας που τείνει να παραβλέπει αυτό το πρόβλημα της μνήμης. Όλα αυτά, βέβαια, αντιστοιχούν μόνο περιφερειακά στην έννοια του unreliable narrator (αναξιόπιστου αφηγητή), την οποία εισήγαγε ο θεωρητικός της λογοτεχνίας Wayne Booth για μορφές σκόπιμης παραπλάνησης του αναγνώστη σε ρεαλιστικά μυθιστορήματα. Δεν επιθυμώ πραγματικά να παραπλανήσω τους αναγνώστες μου —τουλάχιστον όχι περισσότερο απ’ όσο το κάνουν οι άλλοι. Αντίθετα, λαχταρώ να κρέμονται από τα λόγια μου —ακόμη κι αν αυτό γίνει εις βάρος της αξιοπιστίας.
Ενώ λοιπόν δεν ήξερα αν και πώς μπορώ να δώσω στις αναμνήσεις μου ένα αξιόπιστο θεμέλιο πραγματικότητας, με εξέπληξε —ή μάλλον με κατέκλυσε— η ποικιλία με την οποία παρουσιάζονταν. Με ποια κριτήρια να μειώσω άραγε αυτή την πολυπλοκότητα, να της δώσω μορφή; Πώς να επεξεργαστώ τις πάνω από εκατό κάρτες σημειώσεων στο γραφείο μου, γραμμένες και από τις δύο πλευρές με πυκνό τρόπο;
Όσον αφορά τη μορφή, μου ήρθαν αρχικά στο νου —ως τυπικού, παρά όλες τις προσπάθειες εκκεντρικότητας, ανθρώπου των ανθρωπιστικών επιστημών— ασυνήθιστα μοντέλα: για παράδειγμα, η πλήρης αναστροφή της χρονολογικής σειράς ή η συμπύκνωση του ρέοντος χρόνου σε μια συγχρονιστική εποχή. Στο τέλος, όμως, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι τέτοιες επιτηδευμένες παραλλαγές εκφραστικής ακρίβειας θα έκαναν μόνο κακό. Γι’ αυτό θα αφηγηθώ απλώς από την αρχή της ζωής όπως έχει αποθηκευτεί στη μνήμη έως το παρόν της.
Αυτή τη χρονική ακολουθία θα τη συγκροτούν κεφάλαια, των οποίων το περιεχόμενο θα συνδέεται κάθε φορά με έναν τόπο: Würzburg, Paris, München, Salamanca, Konstanz, Bochum, Rio de Janeiro, Berkeley, Siegen, Dubrovnik, Berlin, Stanford, Santiago de Chile, Kyoto, Moskau και Jerusalem. Η επιμελήτριά μου Eva Gilmer μιλά για ένα «αρχιπέλαγος νησίδων σκέψης», των οποίων οι περιγραφές υπερβαίνουν τα αντίστοιχα στάδια της ζωής μου. Έτσι, για παράδειγμα, ένα από τα πρώτα κεφάλαια αναφέρεται στο Paris, επειδή αρκετές παραμονές στη γαλλική πρωτεύουσα ανήκαν στα τελευταία μου χρόνια στο γυμνάσιο, αλλά οι σελίδες του περιλαμβάνουν και εμπειρίες από μεταγενέστερα χρόνια.
Υπάρχουν όμως και εντελώς διαφορετικοί λόγοι που με οδήγησαν να επιλέξω τους τόπους και την κατηγορία του χώρου ως εστία των επιμέρους μερών του βιβλίου. Πρώτον, το βιογραφικό γεγονός ότι μια ασυνήθιστα μεγάλη σειρά πόλεων έδωσε στη δική μου εμπειρία της εξέλιξης του πνεύματος την ιδιαίτερη μορφή της. Κυρίως όμως, η «παρουσία» (Präsenz) έχει γίνει με τα χρόνια κεντρική έννοια και στόχος της δουλειάς μου: παρουσία που προκύπτει αφενός από τη διπλή επεξεργασία όλων των αντικειμένων της αντίληψης μέσω της απόδοσης νοήματος και αφετέρου —και αυτό είναι εδώ το καθοριστικό— μέσω της αναφοράς στους χώρους που καταλαμβάνει το σώμα εκείνου που αντιλαμβάνεται. Η ιδέα της παρουσίας ως ιδέα του χώρου με οδήγησε να ανακαλύψω ένα εξίσου επαναλαμβανόμενο όσο και συχνά παραγνωρισμένο μοτίβο στα κείμενα του Hegel: το ερώτημα για τις επιδράσεις των εκάστοτε τόπων στις συγκεκριμενοποιήσεις του πνεύματος.
*
Αυτές οι μάλλον λεπτομερείς σκέψεις για τη δομή του βιβλίου με οδήγησαν πολύ μακριά, στα γνώριμα νερά των ανθρωπιστικών πραγματειών, και συνεπώς σε απόσταση από την απτή παραστατικότητα. Γι’ αυτό επιστρέφω και πάλι στην ατομική καθημερινή ζωή και στη δυνατή σχέση της με την ιστορία του πνεύματος. Επειδή έζησα σε πολλούς διαφορετικούς τόπους, μου λείπει ένα αίσθημα κέντρου της ύπαρξης που να είναι απαλλαγμένο από αμφισημίες ή σκεπτικισμό. Με κάθε μετακόμιση, οι διαμορφώσεις του κόσμου μου άλλαζαν και εγκαθίσταντο εκ νέου.
Γι’ αυτό, πιθανώς, μου είναι σχετικά εύκολο να βυθίζομαι διαρκώς σε νέα περιβάλλοντα, με τις γλώσσες και τις μορφές συμπεριφοράς τους. Φίλοι στη Βραζιλία λένε ότι είμαι από εκείνους που διαρκώς «αλλάζουν δέρμα» (trocar de pele), χωρίς ωστόσο να χάνουν την ταυτότητά τους. Το αν σκέφτομαι και ονειρεύομαι στα αγγλικά, στα γερμανικά, στα πορτογαλικά ή στα ισπανικά εξαρτάται από τα μεταβαλλόμενα συμφραζόμενα. Όμως μόνο στα γερμανικά μιλώ χωρίς προφορά, ενώ, ύστερα από περισσότερες από τρεις δεκαετίες ζωής στην Καλιφόρνια, εκεί αναγνωρίζομαι αμέσως ως γλωσσικά ξένος.
Έτσι περνώ το μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητάς μου μέσα σε πολλαπλές ημι-αποστάσεις, χωρίς να θέλω να καλλιεργήσω εκκεντρικότητα ή να μου λείπει μια πλήρης πολιτισμική ένταξη. Μόνο μια ημι-απόσταση από τη γυναίκα μου, τα τέσσερα παιδιά μου και τα πέντε εγγόνια μου δεν μπορώ να τη φανταστώ. Γι’ αυτό η παρουσία τους δεν έχει χωρικό μέτρο και δεν κατέχει θέση στο αρχιπέλαγος των νησίδων σκέψης.*
Αντίθετα, η ημι-απόσταση ταιριάζει σε έναν αναξιόπιστο αφηγητή, στον οποίο δεν επιτυγχάνεται ποτέ πλήρως η ενότητα με τις αναμνήσεις του και με τη γλώσσα στην οποία τις παρουσιάζει. Είναι η μόνη συνεχής και ενοποιητική οπτική από την οποία μπορώ να γράψω ιστορίες για τη ζωή μου. Αφού ανέλαβα αυτό το εγχείρημα, δεν θα έπρεπε πλέον να σκέφτομαι τις προϋποθέσεις της δυνατότητάς του, αλλά να αρχίσω την πραγμάτωσή του.
Κι όμως, αυτή η ματιά που έρχεται εδώ στο τέλος, πάνω στην αφετηριακή κατάσταση, άλλαξε τη στάση μου απέναντι στο σχέδιο. Για πρώτη φορά νιώθω μια ευχάριστη ανυπομονησία να αρχίσω την αφήγηση.
Συνεχίζεται με το Κεφάλαιο:
Würzburg. Πατρίδα των βραβείων παρηγοριάς
Σημείωση:Ο Hans-Ulrich Gumbrecht, ο επονομαζόμενος Sepp, είναι μεταξύ άλλων, ομότιμος καθηγητής συγκρητικής φιλολογίας στο πανεπιστήμιο του Stanford. Ως γνωστόν, ο Thiel είχε σπουδάσει στο πανεπιστήμιο του Stanford. O Sepp έχει μια φιλική σχέση με τον Peter Thiel. Όταν ήθελε να έχει στα σεμινάρια του κάποιον έξυπνο, ο οποίος θα έφερνε ενδιαφέροντα αντεπιχειρήματα, καλούσε τον Thiel.
Ο Sepp είχε επίσης πει, πως ο Thiel του εκμυστηρεύτηκε, ότι σταμάτησε να στηρίζει τον Trump κατά την πρώτη θητεία του, επειδή η διακυβέρνηση του δεν ήταν disruptive enough. Δεν διευκρίνισε τι ακριβώς εννοούσε με το disruptive (διασπαστικός, ανατρεπτικός), και σε τι αναφερόταν.
