Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

"ΒΑΒΥΛΩΝΙΑ" Από Αντρέα Μαρτσιλιάνο

Όταν ένας πολιτισμός παύει να παράγει αληθινές ελίτ, η ηθική παρακμή μπορεί να προηγηθεί της πολιτικής και γεωπολιτικής παρακμής.


                                                   "ΒΑΒΥΛΩΝΙΑ"

Ο Αντρέα Μαρτσιλιάνο περιγράφει τη Δύση ως μια νέα Βαβυλωνία, στην οποία κυριαρχούν ανίκανες άρχουσες τάξεις και βαθιά ηθική παρακμή.

                                      από τόν Αντρέα Μαρτσιλιάνο

Ο Αντρέα Μαρτσιλιάνο αντλεί έμπνευση από τη βιβλική εικόνα της Βαβυλωνίας για να αναπαραστήσει μια Δύση στην οποία το χάος θα αντικαθιστούσε την τάξη και η ανωμαλία θα γινόταν συνηθισμένη. Στο επίκεντρο της κριτικής του βρίσκονται οι άρχουσες τάξεις: οι ελίτ που, σύμφωνα με τον συγγραφέα, δεν αξίζουν πλέον το όνομα, είναι ανίκανες να συμφιλιώσουν τα δικά τους συμφέροντα με το δημόσιο καλό και δεν είναι πλέον εξοικειωμένες με έννοιες όπως η τιμή και η δόξα. Η σύγκριση με τη Ρωσία και την Κίνα οδηγεί τον Μαρτσιλιάνο στην τελική του πρόκληση. Δεν τις θεωρεί «καλές» δυνάμεις, αλλά εξακολουθεί να τις αναγνωρίζει ακόμη ως  ικανές να ασκήσουν δύναμη και ισχύ απέναντι σε μια ηθικά εξαντλημένη Δύση. Η πιθανή ήττα της νέας Βαβυλωνίας αποκτά έτσι τη σημασία μιας ιστορικής τομής: μετά την καταστροφή ενός διεφθαρμένου κόσμου, ίσως η ιστορία να μπορέσει να επιστρέψει, με δυσκολία, στο να έχει ανθρώπινο πρόσωπο. (Σημείωση της Σύνταξης)

Αυτή είναι πραγματικά η Βαβυλωνία!

Πόσο συχνά το ακούμε, συχνά χωρίς να θυμόμαστε ή έστω να γνωρίζουμε την βιβλική αναφορά. Η παρακμή, ιδιαίτερα η ηθική, της Βαβυλωνίας, η οποία τρομοκρατούσε τους προφήτες ενός λαού που κρατούνταν σε δουλεία.
Αυτή στην οποία ζούμε είναι μια πραγματική Βαβυλωνία.
Μια Βαβυλωνία, ωστόσο, φτάνοντας, όπως λένε, στο μέγιστο. Διευρυμένη, διαχυμένη... σε σημείο που το χάος φαίνεται να έχει αντικαταστήσει την τάξη. Η ανωμαλία έχει γίνει ο κανόνας.
Για μια φορά, ας αφήσουμε στην άκρη την πολιτική ορθότητα, σε όλες τις πιθανές και αδύνατες έννοιές της.
Και ας δούμε, ψύχραιμα, την πραγματικότητα των πραγμάτων.
Ανατολή και Δύση. Η παλιά διχοτομία. Και εμείς, φυσικά, είμαστε η Δύση.
Ναι... αλλά ποια Δύση;
Αν κοιτάξουμε γύρω μας, θα δούμε ένα ασύλληπτο θέαμα.
Ελίτ που δεν είναι ελίτ, επιλεγμένες (θα λέγαμε) μόνο αρνητικά. Ανίκανες, παθητικές, υποταγμένες σε οποιαδήποτε εξουσία. Ενδιαφέρονται μόνο για τα δικά τους, έστω και ασήμαντα, ιδιαίτερα συμφέροντα.


Όχι ότι αρνούμαι τη σημασία του «ιδιαίτερου». Ο Γκουιτσιαρντίνι, ωστόσο, με δίδαξε ότι ένας ικανός πολιτικός γνωρίζει ότι τα ιδιαίτερα συμφέροντά του μπορούν να ευημερήσουν μόνο αν ευημερήσει το δημόσιο καλό.
Και η ιδιαιτερότητα του αληθινού πολιτικού πάντα και σε κάθε περίπτωση υπερβαίνει το μικροσυμφέρον της στιγμής.
Τιμή και δόξα, θα μπορούσαμε να πούμε, αν σήμερα αυτές οι λέξεις φαίνεται να έχουν χάσει κάθε νόημα.
Και, επομένως, το θέαμα που προσφέρουν οι λεγόμενες άρχουσες τάξεις μας είναι, για να μην πούμε τίποτα περισσότερο, άθλιο.
Ας δούμε την ακολασία που κυριεύει, σαν βιβλικός δαίμονας, εκείνους που θα έπρεπε να αποτελούν τη δυτική ελίτ.
Σκεφτείτε την «υπόθεση Έπσταϊν», η οποία υπαινίσσεται τερατώδεις τελετουργίες, συνυφασμένες με κατασκοπευτικά παιχνίδια και ριζωμένες σε μια άνευ προηγουμένου ανθρώπινη και ηθική υποβάθμιση.
Ούτε καν στις πιο άσχημες και παρακμιακές στιγμές της Αυτοκρατορίας.
Ή ας σκεφτούμε απλώς εκείνους που κυβερνούν ή προσποιούνται ότι κυβερνούν τη Γαλλία.


Στην ασάφεια της συμπεριφοράς, στις φωτογραφίες του κ. Προέδρου με ροζ καλσόν περιτριγυρισμένου από αυτάρεσκους μαύρους γλουτούς.
Για να μην αναφέρουμε τις συγκεκριμένες αμφιβολίες για τον γάμο του...
Και μετά στρέφουμε το βλέμμα μας στο άλλο μέτωπο. Στη Ρωσία, ακόμη και στην Κίνα.
Κανείς δεν νομίζει ότι είναι «καλοί», το αντίθετο μάλιστα.
Αλλά, γαμώτο, εξακολουθείς να βλέπεις άντρες, ίσως άγριους, ίσως αιμοδιψείς. Αρχίζουν να πιέζουν τα «δικά μας» σύνορά.
Αποτελούν απειλή, σίγουρα... αλλά για ποιον ή για τι;
Μια μέρα, ίσως όχι και τόσο μακρινή, θα εξαπλωθούν προς τη Δύση μας.
Και θα κάνουν μια καθαρή σάρωση. Θα εξαλείψουν τα πάντα, ή σχεδόν τα πάντα.
Από αυτή τη Δύση, ωστόσο, από αυτή την απέραντη και διεφθαρμένη Βαβυλωνία, ούτε καν το «βουητό μιας μέλισσας σε ένα άδειο κυπαρίσσι» δεν θα απομείνει.
Και, ίσως, η ιστορία ανακτήσει με κόπο το ανθρώπινο πρόσωπό της.


Αντρέα Μαρτσιλιάνο

«ΑΦΗΣΤΕ ΜΑΣ ΗΣΥΧΟΥΣ! ΗΘΙΚΟΣ ΑΦΟΠΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟΡΡΙΨΗ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ» Από Ρομπέρτο ​​Πεκιόλι

Μια κοινωνία που απορρίπτει τη σύγκρουση δεν εξαλείφει τη βία: μόνο διακινδυνεύει να χάσει την ικανότητα να τής αντιταχθεί.

«ΑΦΗΣΤΕ ΜΑΣ ΗΣΥΧΟΥΣ! ΗΘΙΚΟΣ ΑΦΟΠΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟΡΡΙΨΗ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ»

Ο Ρομπέρτο ​​Πεκιόλι αμφισβητεί τον πασιφισμό του «αφήστε μας ήσυχους» και καταγγέλλει τον ηθικό αφοπλισμό που προκαλείται από την απόρριψη της σύγκρουσης.

                                                      από τον Ρομπέρτο ​​Πεκιόλι

Ο Ρομπέρτο ​​Πεκιόλι εμπνέεται από την έκκληση «Αφήστε μας ήσυχους!» μιας ομάδας αντιρρησιών συνείδησης και την ιστορία μιας νεαρής φυσικού που εγκατέλειψε την Google αφού ανακάλυψε τη στρατιωτική χρήση του έργου της για την τεχνητή νοημοσύνη. Μια θαρραλέα επιλογή που γίνεται μια ευκαιρία να αμφισβητηθεί αυτό που ο συγγραφέας βλέπει ως αυξανόμενη αδυναμία αποδοχής της αρχής της πραγματικότητας: η σύγκρουση, η θέληση για δύναμη και η καταπίεση δεν εξαφανίζονται απλώς με την απόρριψή τους. Από τον Ηράκλειτο μέχρι τον Χάιντεγκερ, ο Πεκιόλι καταγγέλλει τον ηθικό αφοπλισμό μιας κοινωνίας που συγχέει την πραότητα με την άρνηση αντίδρασης και τη δύναμη με τη βία. Η ελευθερία, υποστηρίζει, συνεπάγεται ευθύνη, ρίσκο και την προθυμία να υπερασπιστεί κανείς αυτό στο οποίο πιστεύει: η εξάλειψη της σύγκρουσης δεν σημαίνει εξάλειψή της, αλλά μάλλον το ρίσκο να βρεθεί ανυπεράσπιστος μπροστά στην καταπίεση . (Σημείωση της Σύνταξης)

Λίγες εκφράσεις μπορούν να ενοχλήσουν τον συγγραφέα όσο η κραυγή « φήστε μας ήσυχους!» ενός συγκεκριμένου πασιφισμού. Η Ομάδα Αντιρρησιών Συνείδησης μιας επισκοπής της Λιγουρίας δημοσίευσε ένα έγγραφο με αυτόν τον τίτλο κατά τη διάρκεια της λειτουργίας στον καθεδρικό ναό. Πάντα απεχθανόμουν τους αυτοαποκαλούμενους αντιρρησίες συνείδησης, μεταξύ των οποίων, εκτός από λίγους που ήταν πρόθυμοι να πληρώσουν το τίμημα για τις πεποιθήσεις τους, υπήρχαν πολλοί καιροσκόποι που ενδιαφέρονταν να αποφύγουν ένα δυσάρεστο και δυσάρεστο καθήκον: τη στρατιωτική θητεία. Το «Αφήστε μας ήσυχους», ωστόσο, είναι χειρότερο: είναι μια απόδραση, ένα ηθικό άλλοθι, μια εύκολη μορφή συναισθηματικού εκβιασμού για τους ανόητους. Στην πραγματικότητα, σημαίνει επιδίωξη αποδέσμευσης, διαφυγής ή ακόμα και παράδοσης. Αφήστε μας ήσυχους να ασχοληθούμε με τις δικές μας δουλειές. Διδάσκεται στα παιδιά ως σύνθημα, όπως τύχαινε να διαβάσουμε σε ένα φύλλο στο μπαλκόνι ενός δημοτικού σχολείου, δίπλα στο θορυβώδες σύμβολο του ουράνιου τόξου, είναι μια ύπουλη μορφή κακοδιαπαιδαγώγησης.

Ο κόσμος είναι αυτός που είναι. Όποιος θέλει να τον αλλάξει -δικαίωμα κάθε γενιάς- δεν πρέπει να περιμένει ειρήνη, αλλά μια σκληρή μάχη. Ο Ηράκλειτος έγραψε ότι ο Πόλεμος, η σύγκρουση, «είναι ο πατέρας όλων των πραγμάτων, όλων των βασιλιάδων· και αποκαλύπτει μερικούς ως θεούς και άλλους ως ανθρώπους, υποδουλώνει μερικούς και ελευθερώνει άλλους». Πράγματι, είναι ένα μάθημα που προειδοποιεί ενάντια στις απλουστεύσεις, τις φαντασιώσεις και την αυτάρεσκη φιλανθρωπία. Το έγγραφο των αντιρρησιών αφηγείται, με εμπνευσμένο τόνο, την ιστορία μιάς πτυχιούχου φυσικής (είναι πρόθυμοι να τονίσουν με τιμητικές διακρίσεις) που προσλήφθηκε από την Google για να εργαστεί στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Η νεαρή γυναίκα, απελπισμένη, παραιτήθηκε από τη δουλειά όταν συνειδητοποίησε ότι η εργασία της είχε στρατιωτικούς σκοπούς. Συγχαρητήρια για το θάρρος της, φυσικά. Ωστόσο, η αφέλεια ενός λαμπρού πτυχιούχου που γνωρίζει πολύ λίγα για την ανθρώπινη φύση είναι εκπληκτική. Από τότε που οι άνθρωποι ανακάλυψαν πώς να τιθασεύουν τη φωτιά, το είδος μας δεν έχει σταματήσει να χρησιμοποιεί τις ανακαλύψεις του εναντίον των συνανθρώπων του. Ξεκίνησε καίγοντας τις καλύβες και τις καλλιέργειες άλλων ανθρώπων, και δεν έχει σταματήσει.

Ακριβώς επειδή γνωρίζει τους μηχανισμούς της Τεχνητής Νοημοσύνης εκ των έσω, η φυσικός θα έπρεπε να είχε κατανοήσει το ανατρεπτικό της πεδίο εφαρμογής και να είχε προχωρήσει πέρα ​​από την εύκολη παρατήρηση ότι η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι εργαλείο, αλλά ένας τεράστιος μηχανισμός για την αναδιαμόρφωση του ανθρώπινου πλάσματος, της σκέψης του και τού πεπρωμένου του. Θα μπορούσε να το είχε σκεφτεί αυτό, από το αποκορύφωμα των σπουδών της, και να φανταστεί ότι ο στρατιωτικός τομέας - η θέληση για δύναμη που εφαρμόζεται στην καταστροφή του Άλλου, του εχθρού - θα γινόταν κινητήρια δύναμη. Ο Χάιντεγκερ είχε δίκιο: η τεχνική κουλτούρα είναι μια ακρωτηριασμένη, μη στοχαστική σκέψη.

«Η Τεχνητή Νοημοσύνη στον πόλεμο με αηδιάζει», φωνάζει το κορίτσι, «αλλά ακόμη και το Διαδίκτυο, ο ακρογωνιαίος λίθος της τεχνολογίας των πληροφοριών, ήταν στρατιωτική εφεύρεση.

Θα θέλαμε να επισημάνουμε και άλλα προβλήματα με την Τεχνητή Νοημοσύνη: την κατάργηση της κριτικής σκέψης, την απώλεια της ελεύθερης βούλησης, την ανάθεση αποφάσεων, την επιτήρηση, την ικανότητα κυριαρχίας όσων την ελέγχουν, τον υβριδισμό με τις μηχανές και την επικράτηση του τεχνητού έναντι του φυσικού. Όλα αυτά τα αποτελέσματα αποκαλύπτονται σε ένα κείμενο που πρέπει να γνωρίζετε, την εγκύκλιο Magnifica Humanitas του Λέοντα ΙΔ΄ . Η νεαρή γυναίκα αποδοκιμάζει την παρακμή της ορθολογικής σκέψης, «εφαρμοσμένης αριστοτεχνικά σε επιστημονικά ερωτήματα». Παραλείπει να σημειώσει ότι η ορθολογική σκέψη είναι μόνο μία πτυχή της ανθρώπινης εφευρετικότητας και ότι η τεχνολογία κυριαρχεί εργαλειακά στην επιστήμη.

Ο ηλικιωμένος γραφέας μπερδεύεται από την αφέλεια (ή την αρχή της έλλειψης πραγματικότητας) μιας άλλης πρότασης. Όσον αφορά τη δυσκολία αντιμετώπισης των πιέσεων στον κόσμο της εργασίας, προσεύχεται: «Ο Θεός να φυλάξει να θέσει σε κίνδυνο τις καριέρες μας». Το πρόβλημα είναι: από τη μία πλευρά, ο ιδεαλισμός -όσο απλοϊκός κι αν είναι- από την άλλη, ο φόβος της ήττας. Αν κάποιος θέλει πραγματικά να μείνει μόνος του, υπάρχουν δύο εναλλακτικές: η συμμόρφωση ή η διαφυγή στην αδιαφορία. Αν δεν το δεχτεί αυτό (η συγγραφέας το έχει αποδείξει αυτό παραιτούμενη από τη δουλειά της), δεν έχει άλλη επιλογή από το να δεχτεί την πολεμική, τη σύγκρουση. Και να λερώσει τα χέρια της, γνωρίζοντας ότι οι μάχες μπορούν να χαθούν και ότι σε ζητήματα αρχής θα είναι πάντα μειοψηφία. Θα βιώσει απογοητεύσεις ακόμη χειρότερες από αυτές που βίωσε με την Google και θα ανακαλύψει τις χειρότερες πλευρές της ανθρωπότητας. Ακόμα και τις δικές της.

Μια μακρά σκέψη, όχι για να επιτεθώ σε κάποιον που κατά τα άλλα έχει καλές προθέσεις, αλλά για να αναγνωρίσω την αφοπλιστική ευθραυστότητα των τελευταίων γενεών, την αφέλεια στην οποία τις έχει βυθίσει το σύστημα και την αδυναμία της πολιτισμικής τους εκπαίδευσης. Η εποχή μας έχει ένα εγγενές ελάττωμα: την υποκριτική καταστολή. Όταν μια καλλιεργημένη και ανοιχτόκαρδη νεαρή γυναίκα γράφει, «Αφήστε μας ήσυχους!», αφαιρεί αυτό που αποδοκιμάζει. Η βία, ο κυνισμός και η επιθυμία για κυριαρχία υπάρχουν. Η ψευδώς φιλάνθρωπος εκπαίδευση, η γκρίνια και ο «αφοπλιστικός και αφοπλιστικός» πασιφισμός - μια κενή φράση, καλή μόνο για το συναίσθημα - δεν εξαλείφουν τις συγκρούσεις. Είτε μας αρέσει είτε όχι, η βία είναι εγγενής στην ανθρωπότητα.

Η εξουσία —η οποία πάντα έχει κακές προθέσεις— είναι πολύ πρόθυμη να μας αφήσει μόνους, να μας εγκλωβίσει σε ένα ηθικολογικό κουκούλι ή μια ουτοπία: θα γίνουμε πιο εύκολα θύματα του βίαιου. Μας θέλει σωματικά και ηθικά αφοπλισμένους. Και επίσης αδαείς (με την έννοια ότι δεν γνωρίζουμε την πραγματικότητα) παρά τα πτυχία και τα μεταπτυχιακά μας. Δεν μπορούμε να αντιδράσουμε στο κακό απλώς αποδοκιμάζοντάς το ή μη συμμετέχοντας προσωπικά, ακόμα κι αν πρόκειται για ευγενείς πράξεις. Για να αλλάξουμε τα πράγματα, πρέπει να αποδεχτούμε και ακόμη και να εμπλακούμε σε σκληρή, μερικές φορές βίαιη, σύγκρουση. Οι κακοί το γνωρίζουν αυτό, κατανοούν την αδυναμία μας και συχνά κερδίζουν με απλές απειλές. Η αντίδραση είναι ηθικό και πολιτικό καθήκον. Οι νεότερες γενιές —ειδικά οι άνδρες— έχουν μεγαλώσει ενάντια στη φύση και απεχθάνονται τη βία, ακόμα και όταν χρησιμοποιείται για να υπερασπιστεί τον εαυτό του, την οικογένειά του, τον λαό του, την περιουσία του και τις αρχές του. Κάποιος είναι ελεύθερος στο βαθμό που είναι πρόθυμος να αγωνιστεί για αυτό που πιστεύει. Ακόμα και σωματικά. Διαφορετικά, είμαστε στο έλεος των νταήδων, της αγέλης, της εξουσίας, των εισβολέων και των εχθρών. Και υπάρχουν: ο Καρλ Σμιτ έγραψε ότι όταν κάποιος μας θεωρεί τέτοιους, πρέπει να το παραδεχτούμε και να συμπεριφερθούμε κι εμείς σαν εχθροί. Άσχημο, δυσάρεστο, αλλά είναι το μάθημα των χιλιετιών, το οποίο δεν θα αλλοιωθεί από καμία μάταιη παράκληση να μας αφήσουν στην ησυχία τους.

Μια κοινωνία που αφαιρεί την έννοια της σύγκρουσης, της αντιπαράθεσης και του κινδύνου καταδικάζει τον εαυτό της σε ηθική ατροφία. Η αφαίρεση, η απόρριψη και η δαιμονοποίηση της σύγκρουσης δεν έχει δημιουργήσει ειρηνικές γενιές: έχει παράγει λεγεώνες υποκριτών, ναρκισσιστών ανίκανων να ανεχθούν την απογοήτευση ή να αντιμετωπίσουν εμπόδια, και ατόμων επιρρεπών στη δειλία προκειμένου να αποφύγουν την καταπίεση, όπως στον αχαλίνωτο εκφοβισμό των αδύναμων. Χωρίς αποφασιστικότητα και ικανότητα αντίδρασης, η περιφρόνηση για τους άλλους μεγαλώνει, αυτή των χειρότερων, των βίαιων, εκείνων που εκμεταλλεύονται την ευθραυστότητα, τη ντροπαλότητα και την επιθυμία να μείνουν μόνοι των αγνών ψυχών. Στην απογοήτευση τής νεαρού φυσικού, αναγνωρίζουμε τα ελαττώματα μιας ζαχαρωμένης, αναισθητοποιημένης υπαρξιακής αφήγησης, που δοκιμάζεται από τη σκληρή πραγματικότητα. Κανείς δεν θα μας αφήσει μόνους όσο συνεχίζουμε να συγχέουμε την πραότητα με την ασπόνδυλη, την ευγένεια με την εξάλειψη της σύγκρουσης - ηθικής αλλά και υλικής - όσο συγχέουμε τη δύναμη και το σθένος με τη βία, τη φαντασία με την πραγματικότητα, αιχμαλώτους ενός ηθικού αφοπλισμού που θα εκμεταλλευτούν κυνικοί, εγκληματίες και κακοπροαίρετοι άνθρωποι.

Αδύναμοι, δειλοί, υποτακτικοί: ακόμα και τότε δεν μας αφήνουν σε ησυχία.

Roberto Pecchioli

Η αδυσώπητη πρόοδος μιας κοινωνίας που βασίζεται ολοένα και λιγότερο στην κοινότητα

από τον Riccardo Sampaolo - 19 Νοεμβρίου 2026

Η αδυσώπητη πρόοδος μιας κοινωνίας που βασίζεται ολοένα και λιγότερο στην κοινότητα


Πηγή: Αιρετικά

Η ραγδαία ψηφιοποίηση, η μαζική μετανάστευση, η επιθετική αστικοποίηση και οι συγκρούσεις εντός των οικογενειών είναι μόνο μερικές από τις πτυχές που χαρακτηρίζουν τις σύγχρονες κοινωνίες, οι οποίες καθίστανται ολοένα και πιο εύθραυστες από την επιφανειακή φύση και την αστάθεια των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων, οι οποίοι αισθάνονται όλο και λιγότερο μέρος μιας κοινότητας και όλο και περισσότερο στο έλεος ανεξέλεγκτων εξωτερικών γεγονότων.

Οι αντιδράσεις των περισσότερων κυβερνήσεων στα προβλήματα που περιγράφονται παραπάνω τείνουν πάντα να ενισχύουν τη ρύθμιση, η οποία ολοένα και περισσότερο αποκτά μια γκραμσιανή χροιά που στοχεύει στην παραγωγή μιας νέας κοινής λογικής, προφανώς επιβαλλόμενης από τα πάνω και επομένως σε πολλές περιπτώσεις τεχνητά απορροφημένης από τους ανθρώπους, παράγοντας έτσι κομφορμισμό και αποξένωση.

Η υπέρβαση του απαρχαιωμένου αγρότη, του οποίου την ηλιθιότητα τόνιζε ο Καρλ Μαρξ, και του οποίου η ζωή, αν και στο έλεος των περιβαλλοντικών συνθηκών, μπορούσε να βασιστεί σε έναν αναμφισβήτητα συμπαγή κοινωνικό και οικογενειακό ιστό, που του επέτρεπε να αντιμετωπίζει επαχθείς καθημερινές υποχρεώσεις, έχει δώσει τη θέση της στον σύγχρονο ψηφιοποιημένο, εύθραυστο, άθρησκο, αλαζονικό και προοδευτικό άνθρωπο της πόλης.

Η πόλη, από τη φύση της, κατοικείται από ξένους, με την πιο κοινή μορφή στέγασης να είναι η πολυκατοικία, η οποία, όπως υποδηλώνει η λέξη, αποτελεί κοινόχρηστο χώρο μεταξύ ξένων, όχι ιδιοκτησία με την πλήρη έννοια του όρου, όπως ο Σπένγκλερ είχε σκοπό, σαν ένα παλιό αγροτόσπιτο στην ύπαιθρο. Οι κάτοικοι των πόλεων, ως επί το πλείστον, μοιράζονται τα σπίτια τους με ξένους, ζώντας με λίγα έθιμα και πολλούς κανόνες και κανονισμούς που εύκολα οδηγούν στον κομφορμισμό, καταστέλλοντας όλο και περισσότερο την ικανότητά τους να σκέφτονται ελεύθερα. Από τον Ενρίκο Ματέι, ο οποίος δεν μιλούσε λέξη αγγλικά -τότε σχεδόν αρετή, τώρα σχεδόν ένα ασήμαντο ελάττωμα-, περνάμε σε εξέχοντες άνδρες και γυναίκες με ένα σαφώς κοσμοπολίτικο και κοσμικό προφίλ.

Η μόνη λογική κατεύθυνση που πρέπει να ακολουθήσουμε είναι η αναζωογόνηση των κοινοτήτων, κάνοντάς τες όλο και πιο συνειδητοποιημένες για τον ρόλο τους στην αναχαίτιση της αχαλίνωτης ατομικοποίησης της κοινωνίας

Γκουλάγκ Ευρώπη


Καί σήμερα, θα ξεκινήσω με ένα περιθωριακό γεγονός, επειδή, περισσότερο από ποτέ, όλα συνδέονται και είναι απαραίτητο να αποκαλύψουμε τις στενές συνδέσεις μεταξύ φαινομενικά άσχετων πραγμάτων, που όμως είναι καρπός της ίδιας λογικής και του ίδιου σχεδίου. Ναι, θα ξεκινήσω με το νομοσχέδιο κατά του αντισημιτισμού, με το οποίο η κυβέρνηση Μελόνι προσπάθησε να απονείμει στον εαυτό της το μετάλλιο Νετανιάχου για γενοκτονική ανδρεία. Αυτό είναι εντελώς παράλογο: ο νόμος Μαντσίνο υπήρχε ήδη, τιμωρώντας δικαίως εκφράσεις ρατσισμού εναντίον οποιασδήποτε εθνοτικής ομάδας ή πολιτισμού, αλλά αυτό δεν ήταν αρκετό για την κυβέρνηση των πεπονιών και των γογγυλιών που βασίζεται στα φρούτα και τα λαχανικά, για την οποία η εξωτερική πολιτική σημαίνει να φιλάς τα οπίσθια των φίλων, ακόμα και όταν αποδεικνύονται εχθροί. Έτσι, καταλήγουμε σε ένα νομοσχέδιο που ουσιαστικά επιβεβαιώνει την εβραϊκή φυλετική υπεροχή και απαγορεύει οποιαδήποτε κριτική στην ισραηλινή κυβέρνηση λόγω αυτής της εξαιρετικότητας. Το Τελ Αβίβ έχει πάντα δίκιο. Το τραγελαφικό είναι ότι σύμφωνα με αυτό το Έγγραφο DeLirant —τουλάχιστον αυτό φαίνεται να είναι το πραγματικό ακρωνύμιο αυτού του νομοσχεδίου— η επιστολή που υπέγραψαν ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, η Χάνα Άρεντ και 26 άλλοι Εβραίοι διανοούμενοι, η οποία δήλωνε απερίφραστα ότι υπήρχαν πολιτικές δυνάμεις στο Ισραήλ των οποίων η οργάνωση, οι μέθοδοι, η πολιτική φιλοσοφία και η κοινωνική δράση φαινόταν «στενά συνδεδεμένες με τα ναζιστικά και φασιστικά κόμματα», ήταν επίσης μια έκφραση αντισημιτισμού. Και σε κάθε περίπτωση, υπάρχουν Εβραίοι που είναι έντονα εχθρικοί προς τις ισραηλινές πολιτικές: και αυτοί είναι αντισημίτες. Βλέπετε, κάποιος μπορεί να είναι ρατσιστής με πολλούς τρόπους, και η αντιστροφή των φυλετικών νόμων του Μουσολίνι στο ακριβώς αντίθετο δεν είναι ούτε λογικά, ούτε πολιτικά, ούτε ηθικά καλύτερη. Είναι πάντα τα ίδια παλιά πράγματα στα οποία κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν παρά να βυθιστούν.

Ωστόσο, αυτή η πράξη κυβερνητικής ηλιθιότητας δεν είναι μεμονωμένη: αποτελεί μέρος μιας γενικής ατμόσφαιρας που επικρατεί στην Ευρώπη εδώ και αρκετό καιρό. Όπως γράφει ο Hans Vogel:
Ο κατασταλτικός μηχανισμός δεν εμφανίστηκε εν μία νυκτί, αλλά κατασκευάστηκε προσεκτικά. Επιπλέον, για να είναι στέρεα η κατασκευή του, απαιτούνταν πρώτα μια σταθερή βάση. Για αυτόν τον λόγο, η κοινή γνώμη αναδιαμορφώθηκε με τέτοιο τρόπο ώστε η «πολιτική ορθότητα» να γίνει ένα διακριτικό χαρακτηριστικό. Όλο και περισσότερο, όσοι είχαν απόψεις που έρχονταν σε αντίθεση με την πολιτική ορθότητα βρέθηκαν απομονωμένοι στους κοινωνικούς κύκλους. Η ίδια η δομή της πολιτικής ορθότητας επεκτεινόταν και βελτιώνονταν συνεχώς, ώστε να περιλαμβάνει όχι μόνο ορισμένες απόψεις, αλλά και λέξεις και εκφράσεις που κρίθηκαν ακατάλληλες για επικοινωνία. Κάθε μεγάλη ευρωπαϊκή γλώσσα υποβλήθηκε σε αυτή την σκόπιμη παραμόρφωση του λεξιλογίου, συμπεριλαμβανομένης της ενσωμάτωσης νέας και συχνά γελοίας ορολογίας, που επινοήθηκε από το μηδέν. Ήταν κυρίως ο ακαδημαϊκός κόσμος (ειδικά τα πανεπιστημιακά τμήματα κοινωνιολογίας, ψυχολογίας και γλωσσολογίας) και τα μέσα ενημέρωσης (τόσο τα κρατικά όσο και αυτά που ανήκουν σε μερικές μεγάλες εταιρείες) που έθεσαν τα θεμέλια και έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην οικοδόμηση του κατασταλτικού μηχανισμού.

Πίσω από τη μάσκα των «δημοκρατικών αξιών» που η ΕΕ διακηρύσσει ότι υποστηρίζει, κρύβεται ένας μηχανισμός που κατασκεύασαν οι παγκοσμιοποιητικές δυνάμεις μετά την 11η Σεπτεμβρίου: όποιος εξέφραζε αμφιβολίες ή επέκρινε την επίσημη εκδοχή των γεγονότων -η οποία, επιπλέον, ήταν εξαιρετικά λανθασμένη και αντιφατική- θεωρούνταν θεωρητικός συνωμοσίας ή συνωμοσιολόγος, και αν αυτές οι άσκοπες ταμπέλες δεν εμπόδιζαν τη διαφωνία, τότε η ταμπέλα αυξανόταν σε φασίστα, δεξιό εξτρεμιστή, ρατσιστή και τελικά αντισημίτη. Αν και αυτό δεν ήταν αρκετό για να απομονώσει ενοχλητικές προσωπικότητες, εισήχθησαν πιο αυστηρά μέτρα, όπως ποινικές κατηγορίες, δέσμευση τραπεζικών λογαριασμών (που αφήνει τα ίχνη της εξουσίας και τα κρησφύγετά της σαφώς ορατά), απώλεια ακαδημαϊκών ή δημοσιογραφικών θέσεων εργασίας, ή μάλλον, των πιο άσεμνων κομφορμιστικών κύκλων του πολιτιστικού τοπίου, και τέλος, φυλάκιση για εγκάρσιες κατηγορίες, συχνά βασισμένες σε μια σειρά από σεξουαλικές κατηγορίες, εύκολα διαθέσιμες σε χαμηλό κόστος. Δεν είναι μόνο οι υποθέσεις Assange ή Strauss-Khan, αλλά μια ολόκληρη σειρά λιγότερο γνωστών μέτρων. Για παράδειγμα, αυτό του Micha Kat, ενός Ολλανδού δημοσιογράφου που διώκεται για πάνω από είκοσι χρόνια επειδή αποκάλυψε το τεράστιο δίκτυο παιδεραστών στην Ολλανδία, ή αυτό του δικηγόρου Reiner Fuellmich, που φυλακίστηκε επειδή τόλμησε να μιλήσει κατά των κατασταλτικών πολιτικών της κυβέρνησης κατά τη διάρκεια της Covid, με εντελώς παράνομες προφάσεις. Και υπάρχουν άλλοι ακόμη λιγότερο γνωστοί, όπως ο Martin Sellner ή ο Arno van Kessel, ένας από τους Ολλανδούς δικηγόρους που κατέθεσαν αγωγή εναντίον των Bill Gates, Mark Rutte και Albert Bourla για εγκλήματα που σχετίζονται με την πανδημία, ο οποίος φυλακίστηκε για συνωμοσία κατά του κράτους βάσει ψευδών αποδεικτικών στοιχείων· ή ο Ελβετός στρατιωτικός εμπειρογνώμονας Jacques Baud, ο οποίος ζει και εργάζεται στις Βρυξέλλες και του αρνήθηκε η πρόσβαση στους τραπεζικούς του λογαριασμούς από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή επειδή έκανε ακατάλληλα σχόλια για τα γεγονότα στην Ουκρανία. Για να μην αναφέρουμε τις αμέτρητες περιπτώσεις λογοκρισίας ή/και απονομισματοποίησης ιστοσελίδων που τους απέφεραν μερικά σεντς με την ελπίδα να τις ξεφορτωθούν, ή την αποτυχία των μηχανών αναζήτησης να καταγράψουν άβολες ιστοσελίδες.

Αυτές είναι στοχευμένες περιπτώσεις επειδή αυτή η στρατηγική λειτουργεί και μπορεί να καμουφλαριστεί μόνο εάν δεν γίνεται αντιληπτή ως ένας πλήρως ανεπτυγμένος κατασταλτικός μηχανισμός. Έτσι, εφόσον οι επικρίσεις παραμένουν προσωπικές ή δεν έχουν στατιστικά σημαντική απήχηση, επιτρέπονται οι διαφωνίες για οποιοδήποτε θέμα. Ωστόσο, τη στιγμή που αναφέρονται λεπτομέρειες, λεπτομέρειες και ονόματα ή οι απόψεις αρχίζουν να επηρεάζουν σημαντικά την κοινή γνώμη, ενεργοποιείται η καταστολή. Στη συνέχεια, φυσικά, υπάρχουν οι σημαντικοί πολιτικοί και εκλογικοί ελιγμοί, όπως αυτός που οδήγησε στη σταύρωση του Καλίν Τζορτζέσκου στη Ρουμανία, ο οποίος ήταν πολύ άτονος για τον πόλεμο στην Ουκρανία, ή το πρόσφατα αποτυχημένο φιλοευρωπαϊκό πραξικόπημα στην Πολωνία: όπως γνωρίζουμε τώρα, για να προετοιμάσει την επίθεση στο Συνταγματικό Δικαστήριο στη Βαρσοβία, ο πρωθυπουργός Τουσκ είχε επίσης ζητήσει (και λάβει) γερμανικά στρατιωτικά και αστυνομικά αποσπάσματα. Μετά την αποτυχία αυτού του σχεδίου, χάρη στις λαϊκές διαμαρτυρίες, κάποιος στις Βρυξέλλες και τη γύρω περιοχή οργάνωσε μια τρομοκρατική επιχείρηση στην Κρακοβία, ελπίζοντας να αναζωπυρώσει το φιτίλι, αλλά η κίνηση ήταν τόσο ασυνήθιστη για την Πολωνία που κανείς δεν την πίστεψε.

Ωστόσο, όλα αυτά αποτελούν σύμπτωμα του γεγονότος ότι το ευρωπαϊκό ολιγαρχικό οικοδόμημα αισθάνεται απειλούμενο: η ανοησία του πολέμου στην Ουκρανία υπήρξε καθοριστικός παράγοντας στην εξάπλωση της απογοήτευσης, της αμφιβολίας και της απογοήτευσης αφενός, και των κακουχιών και της φτώχειας αφετέρου, πολύ γρήγορα για να απορροφηθεί από τη στρατηγική του βρασμένου βατράχου, η οποία τείνει να συνηθίσει σταδιακά τους ανθρώπους σε συνθήκες που δεν θα είχαν αποδεχτεί ποτέ αν είχαν προκύψει γρήγορα. Η ΕΕ, που ιδρύθηκε το 1993, μετά από βήματα που έγιναν για την αποδυνάμωση των κοινωνικών αγώνων και την εισαγωγή της Συνθήκης του Μάαστριχτ, ώστε καμία από τις χώρες μέλη, με εξαίρεση τη Γερμανία, να μην μπορεί να αναπτύξει τις δικές της πολιτικές, μετά από 31 χρόνια βρίσκεται ήδη σε τόσο βαθιά κρίση που μόνο ο αυταρχισμός και η καταστολή μπορούν να τη σώσουν. Ή μάλλον, δίνουν την ψευδαίσθηση ότι μπορούν να το κάνουν, επειδή στην πραγματικότητα επιταχύνουν την κατάρρευσή της.

Μάντεψε ποιος δεν είναι εκεί


Αρκεί η φωτογραφία έναρξης γιά νά πάρουμε μιά ιδέα
 της κατάστασης: Η Σεντζέν αντιπροσωπεύει το 78% ή και περισσότερο της παγκόσμιας οικονομίας. Και είναι εύκολο να καταλάβει κανείς ότι η Ευρώπη απουσιάζει, πολύ απασχολημένη με την εκτόξευση drones στη Ρωσία γιά νά καυχιέται για ενέργειες που, σε κάθε περίπτωση, δεν αλλάζουν ούτε στο ελάχιστο την απελπιστική εμπόλεμη κατάσταση της Ουκρανίας. Με αυτόν τον τρόπο, προσπαθεί να τραβήξει την προσοχή και να πουλήσει στον κόσμο την ιδέα ότι η Ουκρανία μπορεί να το κάνει, και πάνω απ' όλα, ότι η ΕΕ μπορεί να το κάνει. Ωστόσο, οι Βρυξέλλες και οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες γνωρίζουν ότι η συμφωνία ασφαλείας που αργά ή γρήγορα θα πρέπει να αποδεχτούν από τη Μόσχα θα είναι ταπεινωτική και σκληρή, και γι' αυτό προσπαθούν να καθυστερήσουν τη στιγμή της αλήθειας όσο το δυνατόν περισσότερο, με την ελπίδα ότι κάτι θα έρθει να τους σώσει. Αυτή η προσπάθεια να απομακρυνθεί το πικρό χάπι, επιδιώκοντας μια άσκοπη παράταση του πολέμου, έχει δημιουργήσει στη ρωσική κοινωνία την πεποίθηση ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να συγχωρεθεί.

Η πορεία της ΕΕ είναι μια πορεία χωρίς επιστροφή: δεν θα μπορέσει να ανακάμψει από μια τέτοια ήττα και, το πιο σημαντικό, καμία μείωση της βοήθειας προς την Ουκρανία από τους ευρωπαϊκούς προϋπολογισμούς δεν θα επιτρέψει στην Ευρώπη να παραμείνει ανταγωνιστική. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι το κόστος υποστήριξης του ναζιστικού καθεστώτος του Κιέβου δεν περιορίζεται στα 200 δισεκατομμύρια ευρώ που δωρίστηκαν επίσημα στον Ζελένσκι. Το κόστος είναι δραματικά υψηλότερο, καθώς λαμβάνει υπόψη τις χαμένες εμπορικές ευκαιρίες, τη ζημία που προκύπτει από την εγκατάλειψη της ρωσικής ενέργειας, τη ζημία που προκλήθηκε από τις κυρώσεις και, τέλος, την πρόσφατη ενεργειακή κρίση που έχει αναζωπυρώσει τον πληθωρισμό. Σύμφωνα με τις επικρατούσες εκτιμήσεις, η ζημία μεταξύ 2022 και 2025 ήταν τεράστια, κυμαινόμενη από 2,7 τρισεκατομμύρια ευρώ έως 3 τρισεκατομμύρια ευρώ. Πιο εκτεταμένες εκτιμήσεις, ξεκινώντας από το 2014, το έτος που ξεκίνησε ο μανιώδης επανεξοπλισμός του Κιέβου, ανεβάζουν το σύνολο στα 4,5 τρισεκατομμύρια ευρώ έως το 2025. Αυτά τα στοιχεία είναι πολύ υψηλά για να αποφευχθεί ένας άμεσος και επιβλαβής αντίκτυπος στη ζωή των Ευρωπαίων πολιτών και στην ικανότητα της οικονομίας να ανακάμψει πραγματικά.

Δεν αποτελεί λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι οι Ευρωπαίοι εκπρόσωποι απουσιάζουν από τη φωτογραφία της Σεντζέν: εργάστηκαν σκληρά στις Βρυξέλλες για να επιτύχουν αυτό το αποτέλεσμα.

Πέμπτη 19 Νοεμβρίου 2026

Ο Αμερικής Ελπιδοφόρος αποκάλεσε τον Οικουμενικό Πατριάρχη «Βαρθολομαίος ο Μέγας»

 

Ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος ομιλεί στη διάρκεια του γεύματος του Τάγματος των Αρχόντων στην Κωνσταντινούπολη. Φωτογραφία Order of Saint Andrew/J. Midala

Ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής κ. Ελπιδοφόρος κατά την πρόσφατη επίσκεψή του στην Κωνσταντινούπολη για την επέτειο της αναρρίχησης του Πατριάρχη Βαρθολομαίου στον Πατριαρχικό Θρόνο τον ανακήρυξε «Βαρθολομαίο τον Μέγα» κατά το πρότυπο του Μέγα Φωτίου και του Μεγάλου Βασιλείου ως ισότιμο και ισόκυρό τους.
Την είδηση αυτή δημοσιοποίησε ο διοικητής του Τάγματος του Αγίου Ανδρέα των Αρχόντων Μέγας Ακτουάριος Αντώνιος Λυμπεράκης με ανακοίνωση που έστειλε στα μέλη του Τάγματος.
Ο κ. Λυμπεράκης στο ανακοινωθέν του αναφέρει πως «κατά το πρόσφατο προσκύνημά μας στην Κωνσταντινούπολη, με αφορμή την ιστορική 35η επέτειο της εκλογής και ενθρονίσεως της Αυτού Θειοτάτης Παναγιότητος, του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, ο Σεβασμιότατος Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος έγινε ο πρώτος που αποκάλεσε τον αγαπημένο μας Πατριάρχη ‘Βαρθολομαίο τον Μέγα’».
Σε άλλο σημείο του ανακοινωθέντος, ο κ. Λυμπεράκης γράφει πως «ο τίτλος αυτός αποτέλεσε προσωπική έμπνευση του Σεβασμιωτάτου, ο οποίος τον ανακοίνωσε στην ίδια την Πόλη, κατά τη διάρκεια του μεγάλου δείπνου προς τιμήν της 35ης επετείου, παρουσία προσκεκλημένων από ολόκληρο τον Κόσμο, μεταξύ των οποίων Άρχοντες και προσκυνητές που είχαν συγκεντρωθεί εκεί, στη Μητέρα Εκκλησία».
Ο επί 28 χρόνια Διοικητής του Τάγματος του Αγίου Ανδρέα των Αρχόντων υπογραμμίζει πως «οι Άρχοντες του Οικουμενικού Πατριαρχείου είναι διακονούντες ηγέτες της Εκκλησίας, με μοναδική αφοσίωση στην Αγία του Χριστού Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως.
Αποτελεί, επομένως, χαρά και προνόμιό μας να ακολουθήσουμε το παράδειγμα του Σεβασμιοτάτου, αποδίδοντας στην Αυτού Θειοτάτη Παναγιότητα την αναγνώριση που τόσο πλουσιοπάροχα αξίζει.
Από σήμερα και στο εξής, οι Άρχοντες θα αναφέρονται στην Αυτού Θειοτάτη Παναγιότητα ως Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο τον Μέγα».
Ο Μέγας Ακτουάριος κ. Λυμπεράκης στο ανακοινωθέν αναφέρει ακόμα πως «επιβεβαίωσα δημοσίως αυτή τη δέσμευση το Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2026, κατά την ενθρόνιση του Σεβασμιοτάτου Μητροπολίτη Νέας Ιερσέης Αθηναγόρα, στον ιερό ναό Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στο Τέναφλαϊ της Νέας Ιερσέης, όταν δήλωσα τα εξής: ‘Μόλις πριν από λίγες εβδομάδες, ο αγαπημένος μας Αρχιεπίσκοπος Ελπιδοφόρος ηγήθηκε των Αρχόντων σε προσκυνηματικό ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη, με αφορμή την ιστορική 35η επέτειο της εκλογής και ενθρονίσεως της Αυτού Θειοτάτης Παναγιότητος. Κατά τη διάρκεια εκείνου του προσκυνήματος, ο Σεβασμιότατος έγινε ο πρώτος που αποκάλεσε την Αυτού Θειοτάτη Παναγιότητα Βαρθολομαίο τον Μέγα, έναν τίτλο που έχει κατακτηθεί μέσα από 35 χρόνια εξαιρετικά σημαντικής προσφοράς και την μακροβιότερη Πατριαρχική θητεία στην ιστορία του Χριστιανισμού. Από σήμερα και στο εξής, κάθε φορά που οι Άρχοντες θα αναφέρουν το όνομα του Οικουμενικού μας Πατριάρχη, θα το προφέρουν όπως ακριβώς του αξίζει: Βαρθολομαίος ο Μέγας’».
Υπογραμμίζει ο κ. Λυμπεράκης πως «στη δισχιλιετή Ιστορία της Εκκλησίας, μόνον ένας Οικουμενικός Πατριάρχης έφερε τον τίτλο ‘ο Μέγας’: ο Άγιος Φώτιος ο Μέγας, ο οποίος ποίμανε την Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως σε μια περίοδο βαθύτατης κρίσεως και αναταραχής, τόσο στο εσωτερικό της Εκκλησίας όσο και στον ευρύτερο κόσμο.

Το ίδιο μπορεί δικαίως να λεχθεί και για την Αυτού Θειοτάτη Παναγιότητα.

Εκλεγείς το 1991, είναι ο μακροβιότερος Οικουμενικός Πατριάρχης στην Ιστορία της Εκκλησίας, ενώ η Πατριαρχική του θητεία εκτείνεται σε εξαιρετικά ταραχώδεις εποχές.

Σε όλη αυτή την πορεία, υπερασπίστηκε την αλήθεια με απαράμιλλο θάρρος, ακόμη και υπό τεράστιες πιέσεις, όπως συνέβη όταν χορήγησε την Αυτοκεφαλία στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας τον Ιανουάριο του 2019.
Έχει υψώσει προφητική φωνή κατά του πολέμου και της εξύμνησης της βίας, ενώ έχει απευθύνει σταθερή έκκληση για διάλογο, αμοιβαίο σεβασμό και μέριμνα για την προστασία της δημιουργίας του Θεού, κερδίζοντας παγκόσμια αναγνώριση ως ο ‘Πράσινος Πατριάρχης’».
Τονίζει ο Μέγας Ακτουάριος Λυμπεράκης πως «έχουμε την ευλογία να γινόμαστε μάρτυρες της αξιοσημείωτης και συνεχιζόμενης παγκόσμιας διακονίας του και εκφράζουμε την ευγνωμοσύνη μας προς τον Σεβασμιότατο Αρχιεπίσκοπο Ελπιδοφόρο, ο οποίος έδωσε φωνή σε όσα τόσο πολλοί πιστοί αισθάνονταν εδώ και καιρό. Λαμβάνοντας υπόψη τα πολυάριθμα επιτεύγματά του και το απαράμιλλο όραμά του, συντασσόμαστε με τον Σεβασμιότατο και διακηρύσσουμε χωρίς κανέναν δισταγμό: Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος ο Μέγας»!

Πηγή: Εθνικός Κήρυκας
 https://www.ekirikas.com 17/11/2026

romfea.gr

ΑΚΤΙΝΕΣ: Ο Αμερικής Ελπιδοφόρος αποκάλεσε τον Οικουμενικό Πατριάρχη «Βαρθολομαίος ο Μέγας»

ΕΙΝΑΙ ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ. ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑ ΛΑΘΟΣ ΝΑ ΤΗΝ ΤΟΠΟΘΕΤΟΥΜΕ ΣΑΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ.  ΕΙΜΑΣΤΕ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΕΣΧΑΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ ΠΟΥ ΜΑΣ ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΣΕ Ο ΠΑΜΒΩ. ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΕ ΠΟΙΟΝ ΚΟΙΝΩΝΑΤΕ.

Ανώνυμος είπε...

Αρχιεπισκοπική Εγκύκλιος για την Κυριακή των Αρχόντων
22 Νοεμβρίου 2026

Προς τους Σεβασμιωτάτους και Θεοφιλεστάτους Ιεράρχες, τους ευλαβείς Ιερείς και Διακόνους, τις Πρεσβυτέρες και Διακόνισσες, τους Μοναχούς και τις Μοναχές, τους Προέδρους και τα Μέλη των Ενοριακών Συμβουλίων, τους Εντιμοτάτους Άρχοντες του Οικουμενικού Πατριαρχείου, τα Μέλη του Leadership 100, τα Ημερήσια και Απογευματινά Σχολεία, τις Φιλοπτώχους Αδελφότητες, τη Νεολαία, τις Ελληνορθόδοξες Οργανώσεις και σύσσωμο το Χριστώνυμο Πλήρωμα της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αμερικής:

«Καθένας μας είναι μια σταγόνα· ο ωκεανός είναι το Οικουμενικό Πατριαρχείο».
(Η Αυτού Παναγιότης, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος ο Μέγας)


Αγαπητοί εν Κυρίω αδελφοί και αδελφές
,

Η τριακοστή πέμπτη αυτή επέτειος της εκλογής και της ενθρονίσεως της Αυτού Παναγιότητος, του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου του Μεγάλου, του 270ού Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, δεν αποτελεί μόνο εξαιρετική αιτία χαράς για όλους τους χριστιανούς καλής θελήσεως, αλλά και μοναδική πηγή υπερηφάνειας και ευχαριστίας για τους Άρχοντες της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. Οι Άρχοντες είναι ανάμεσα στις πολλές σταγόνες του ωκεανού που είναι το Οικουμενικό μας Πατριαρχείο, και οι δραστηριότητές τους δημιουργούν κύματα θετικής ενέργειας για τις πνευματικές διακονίες της Μητρός Εκκλησίας. Ας θυμόμαστε όμως ότι καθένας μας είναι μια σταγόνα —άλλος μεγαλύτερη, άλλος μικρότερη— που εισρέει στο σύνολο και αποτελεί μέρος της ευρύτερης πραγματικότητας του Οικουμενικού Θρόνου.

Φέτος, το Τάγμα του Αγίου Ανδρέου του Αποστόλου, οι Άρχοντες του Οικουμενικού Πατριαρχείου, εορτάζει την «Κυριακή των Αρχόντων» πριν από τη Θρονική Εορτή, και ζητούμε από τους κατηχητές να χρησιμοποιήσουν το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Archon Sprout» (https://archons.org/sprouts/), το οποίο επικεντρώνεται στον Οικουμενικό Πατριάρχη και στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Επιπλέον, όπου υπάρχει Άρχοντας στην ενορία, ελπίζουμε ότι θα πραγματοποιήσει από τον σολέα μια παρουσίαση πέντε έως έξι λεπτών για τη Μητέρα Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, ώστε να ενισχυθεί η ενημέρωση για την Αυτού Παναγιότητα, τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, και την ιστορική και πρωτοφανή τριακονταπενταετή πατριαρχική διακονία του.

Ως εκ τούτου, προτρέπονται όλες οι ενορίες να αφιερώσουν χρόνο την Κυριακή 22 Νοεμβρίου για να τιμήσουν τους Άρχοντες της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας που βρίσκονται ανάμεσά τους και να ακούσουν το χαρμόσυνο μήνυμα της δικής τους συμμετοχής στον ωκεανό του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Τα βάθη του είναι γεμάτα ειρήνη και τη βεβαιότητα της καθαρής Πίστεως του Κυρίου Ιησού Χριστού, και τα κύματά του θα μας μεταφέρουν όλους προς τον ουρανό.
Με ευλογίες εν Κυρίω Ιησού Χριστώ,

† ΕΛΠΙΔΟΦΟΡΟΣ
Αρχιεπίσκοπος Αμερικής
https://prod.goarch.org/web/greek-orthodox-archdiocese-of-america/-/archiepiscopal-encyclical-for-archon-sunday-november-22-2026%C2%A0

ΔΗΛΩΝΕΙ Ο ΕΠΟΜΕΝΟΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ, ΦΛΩΡΕΝΤΙΝΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ. ΓΛΕΙΦΤΕΣ ΖΩΓΡΑΦΟΙ ΑΡΧΟΝΤΕΣ MEDICI (ΓΙΑΤΡΟΙ), ΜΠΗΚΑΜΕ ΣΤΗΝ ΣΩΣΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ.
ΠΑΛΙ ΚΑΛΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΤΙΣ ΕΚΛΕΙΣΕ ΟΠΩΣ Ο ΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ

Ο Φλορένσκι και το Πραγματικό στις Ρωσικές Εικόνες

Massimo Cacciari - 19 Νοεμβρίου 2026

Ο Φλορένσκι και το Πραγματικό στις Ρωσικές Εικόνες


Πηγή: Il Fatto Quotidiano

Θα προσπαθήσω να εστιάσω την προσοχή μου στις πιο αισθητικές πτυχές της σκέψης του Φλωρένσκι, ενός από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους του 20ού αιώνα.

Η ιδέα της εικόνας συμβολίζει τη ριζική αντίθεση του Φλωρένσκι στα δύο μεγάλα ρεύματα της δυτικοευρωπαϊκής σκέψης κατά τον 19ο αιώνα. Δηλαδή, τη σκέψη, το ρεύμα των ιδεαλιστικών παραδόσεων, και τη θετικιστική παράδοση, που για τον Φλωρένσκι αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Τόσο για τον ιδεαλισμό όσο και για τον θετικισμό, η πραγματικότητα είναι δράση, η δράση του υποκειμένου που διαθέτει την πραγματικότητα, την κρατάει στα χέρια του, την μετασχηματίζει. Τόσο για τον ιδεαλισμό όσο και για τον θετικισμό, τελικά, η πραγματικότητα δεν έχει δική της ενέργεια. καθορίζεται και μπορεί να προσδιοριστεί πλήρως από το υποκείμενο, από τον εαυτό. Αυτή η αντίληψη της πραγματικότητας αντικρούεται πλήρως από τον Φλωρένσκι, βασισμένη σε μια παράδοση που είναι επίσης χαρακτηριστική ολόκληρης της προηγούμενης ρωσικής φιλοσοφικής και θεολογικής παράδοσης. Όλοι τους είναι απόλυτα εξοικειωμένοι με τον ιδεαλισμό και τον θετικισμό. Πολλοί από αυτούς σπούδασαν ιδιαίτερα στη Γερμανία και γνώριζαν άμεσα τη μεταγενέστερη φιλοσοφία του Χέγκελ και του Σέλινγκ. Είναι πλήρως ενημερωμένοι για την ιστορία της δυτικής σκέψης και διαισθάνονται τον κίνδυνο η συζήτηση μεταξύ αυτών των δύο Ευρώπων να μετατραπεί σε χωρισμό, σε διχασμό.

Κατανοούν τη διάκριση μεταξύ των κύριων ρευμάτων της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας και της δυτικής φιλοσοφίας, και της ρωσικής φιλοσοφίας, αλλά εργάζονται, ιδιαίτερα ο Φλωρένσκι, για να διασφαλίσουν ότι πρόκειται για διάκριση, δηλαδή για συζήτηση, όχι για προσπάθεια συμφιλίωσης. Η διάκριση είναι ριζοσπαστική. Ο Φλωρένσκι επιμένει σε αυτή τη διάκριση, αλλά αυτή η διάκριση πρέπει να επεξεργαστεί, πρέπει να συζητηθεί, και έτσι ο Φλωρένσκι αισθάνεται την ανάγκη να παρουσιάσει τους φιλοσοφικούς και θεολογικούς λόγους για τη ρωσική θέση σε σύγκριση με τη δυτική. (...)

Πραγματικό , η συζήτηση περιστρέφεται εξ ολοκλήρου γύρω από αυτόν τον όρο. Τι είναι πραγματικό ; Είναι το υποκείμενο πραγματικό , ο ιδεαλισμός; Είναι το γεγονός πραγματικό, τα δεδομένα στα οποία πρέπει να προσπαθήσουμε να δημιουργήσουμε επαρκείς εικόνες, και όταν δημιουργούμε μια επαρκή εικόνα του πράγματος, η εργασία, η προσπάθεια, τελειώνει; Αυτή η εικόνα, αυτή η αναπαράσταση, μπορεί να είναι μια καλλιτεχνική αναπαράσταση, μπορεί να είναι μια φιλοσοφική αναπαράσταση, μια επαρκής εικόνα του πράγματος. Όταν αυτή η προσαρμογή ολοκληρωθεί, τελειώνει το πρόβλημα, τελειώνει; Είναι η σχέση μεταξύ του αντικειμένου και της επαρκούς αναπαράστασής του πραγματική ; Είναι το υποκείμενο που παράγει αυτήν την επαρκή αναπαράσταση πραγματικό ; Ή μήπως είναι κάτι άλλο πραγματικό; (...) Υπάρχει κάτι άλλο που περιπλέκει την εικόνα της πραγματικότητας, που υπερβαίνει αυτές τις διαστάσεις που μόλις ανέφερα;

Σε αυτό το φιλοσοφικό και θεολογικό φόντο, ανακύπτει το πρόβλημα της εικόνας. Και από άλλες απόψεις, όλες οι πραγματικά θεμελιώδεις ασκήσεις και μελέτες του Φλωρένσκι πάνω στο όνομα, πάνω στη λέξη, πάνω στη γλώσσα. Η γλώσσα μου, αυτή η γλώσσα, κάθε γλώσσα - επομένως η γλώσσα της ζωγραφικής, η γλώσσα της ποίησης - μπορεί να εξηγηθεί μόνο ακριβώς σύμφωνα με αυτή τη διάσταση, αυτή την οπτική, σύμφωνα με την οποία η γλώσσα εξυπηρετεί την επαρκή αναπαράσταση του πράγματος με τον έναν ή τον άλλον τρόπο; Ή μήπως η γλώσσα έχει τη δική της ενέργεια; Ή μήπως το πράγμα έχει τη δική του ενέργεια; Εξαντλείται το πράγμα στην αναπαράστασή μου; Είναι η γλώσσα ένα απλό εργαλείο στη διάθεσή μου; Ή μήπως υπάρχει κάτι που υπερβαίνει αυτή τη λειτουργική διάσταση της γλώσσας; (...) Και έτσι, δεν θα έπρεπε να προσπαθήσω να ωθήσω τη λέξη πέρα ​​από την απλώς λειτουργική της διάσταση; Για τον Φλωρένσκι, η λέξη το απαιτεί, επειδή η λέξη είναι στην υπηρεσία μου, είναι ένα εργαλείο σαν ένα σφυρί με το οποίο καρφώνω ένα καρφί, η λέξη είναι ένα εργαλείο, αλλά δεν βλέπετε ότι η λέξη έχει ήδη τη δική της ενέργεια; Και τι είναι αυτή η ενέργεια; Είναι μια συμβολική ενέργεια που υπερβαίνει την απλώς λειτουργική διάσταση. Πέρα, όχι ενάντια. Δεν υπάρχει δυϊσμός.

Η λέξη έχει ήδη τη δική της ενέργεια. Η λέξη είναι γλώσσα, όχι όργανο, όχι μέσο. Έχει τη δική της ζωή. Έτσι, ο ποιητής, αλλά και ο θεολόγος, αλλά και ο θεοσοφιστής, πρέπει να επιδιώξει να εκφράσει αυτή την ένταση της λέξης προς μια διάσταση που υπερβαίνει την απλώς φαινομενική της προοπτική. Και το ίδιο ισχύει και για την εικονιστική εικόνα. Ολόκληρη η δυτική εικονιστική παράδοση κυριαρχείται από την ιδέα μιας επαρκούς αναπαράστασης της πραγματικότητας όπως την αντιλαμβανόμαστε. Η οποία δεν έχει καμία σχέση με τη δουλική μίμηση. Δεν είναι μίμηση.

Ακόμα και η μίμηση στα ελληνικά δεν σημαίνει κυριολεκτική μίμηση, ας πούμε. Η μίμηση , στην κλασική αρχαιότητα, είναι πρώτα και κύρια ένας χορός. Ένας χορός που μιμείται το πέταγμα των πουλιών. Λοιπόν, αλλά δεν είναι το πέταγμα των πουλιών. Γνέφει στο πέταγμα των πουλιών. Έτσι, η δυτική τέχνη γνέφει πάντα στην πραγματικότητα. Είναι πάντα μια συμβολική μορφή. Ωστόσο, από τι συνίσταται η συγκεκριμένη συμβολική μορφή της δυτικοευρωπαϊκής τέχνης; Συνίσταται στη θέληση του υποκειμένου, αυτού που δημιουργεί το σχέδιο, που δημιουργεί την προοπτική, που την επινόησε με τους γεωμετρικούς-μαθηματικούς της όρους, να δώσει μια επαρκή αναπαράσταση του πράγματος. Είναι μια συμβολική μορφή επειδή δεν είναι το πράγμα. Αλλά είναι μια αναπαράσταση που στοχεύει να είναι μια επαρκής απόδοση του πράγματος όπως το αντιλαμβανόμαστε. Και εδώ, πάλι, όπως έλεγα, αυτή η δημιουργική διαδικασία φαίνεται να σταματά. Η πραγματικότητα, ακόμη και η πραγματικότητα που βλέπω, έχει μια ενέργεια που υπερβαίνει την ίδια την πραγματικότητα. Και έτσι κάθε πραγματικότητα πρέπει να γίνει κατανοητή, και αυτό είναι θεμελιώδες για την κατανόηση του Φλωρένσκι, κατά κάποιο τρόπο με μια τριαδική έννοια. Αυτή είναι η φιλοσοφία του Φλωρένσκι. Η θεολογία του Φλωρένσκι είναι μια Τριαδική θεολογία. Επομένως, παραπέμπει στο μεγάλο σύμβολο της Νίκαιας για την ομοιότητα , την ενότητα, την ουσία, στη διάκριση των προσώπων.

Η δυτική τέχνη βλέπει το πράγμα και το αναπαριστά από μια οπτική γωνία που είναι η οπτική γωνία του υποκειμένου. Εγώ, ένα υποκείμενο, ο ακρογωνιαίος λίθος ολόκληρης της προσέγγισης, ολόκληρου του λόγου. Και δεν πάει παραπέρα. Τι δεν είναι καλό; Ο συμβολισμός, δηλαδή η σύνδεση με μια άλλη διάσταση. Δεν είναι μια άλλη διάσταση σε σχέση με το πράγμα, είναι το ίδιο το πράγμα που περιέχει μέσα του αυτή την άλλη διάσταση, την οποία ο καλλιτέχνης πρέπει να επιδιώξει να εκφράσει. (...) Υπάρχει η πραγματικότητα, αυτή η πραγματικότητα, και μια άλλη διάσταση και η άλλη επιλογή συνδέονται με αυτήν. Υπάρχει ένα πρόσωπο που εμφανίζεται, αλλά αυτό το πρόσωπο που εμφανίζεται είναι το σύμβολο ενός προσώπου που δεν εμφανίζεται, που δεν μπορεί να εμφανιστεί. Η εικόνα κατ' εξοχήν είναι η εικόνα του Χριστού. Το πρόσωπο, αυτό το πραγματικό, ιστορικό πρόσωπο. Το πραγματικό πρόσωπο. Αλλά αυτό το πραγματικό πρόσωπο είναι το πρόσωπο του Πατέρα που δεν εμφανίζεται. Και έτσι πρέπει να κάνω το πρόσωπο του Πατέρα που δεν εμφανίζεται να εμφανιστεί στο πρόσωπο του Χριστού. Αυτός είναι συμβολισμός. Η δυτική τέχνη, λέει ο Florenskij, δείχνει το πρόσωπο του Χριστού, βασανισμένου, ποδοπατημένου, θύματος ή το πρόσωπο του Χριστού σε άλλες καταστάσεις, δεν δείχνει το πρόσωπο του Χριστού ως σύμβολο του αόρατου, ως σύμβολο αυτού που υπερβαίνει το φαινόμενο που φαίνεται, το φαινόμενο του Χριστού.

Αυτή η συζήτηση για την εικόνα είναι θεμελιώδης (…) Σαν τον αγιογράφο που μοχθεί, πρέπει να κληθεί στην εργασία του. (…) Παίρνει το ξύλο του, το επεξεργάζεται, παίρνει τα χρώματά του, τα επεξεργάζεται, λερώνει τα χέρια του με το ξύλο και το χρώμα, διασχίζει ολόκληρη τη διάσταση της σωματικότητας. Αλίμονο σε όποιον κατανοεί την τέχνη της εικόνας υπό το φως ενός αόριστου πνευματισμού. Δεν έχει καμία σχέση με αυτό. Δεν υπάρχει αόριστος πνευματισμός. Υπάρχει εργασία, προσπάθεια και προσευχή.

Και εσείς οι Δυτικοί, και εσείς οι Ευρωπαίοι καλλιτέχνες, αναγνωρίζετε αυτή την άλλη διάσταση; Μπορείτε να την αγαπήσετε ή όχι; Ή επειδή είναι διαφορετική από την εικαστική σας, και επομένως πολιτιστική, παράδοση, πιστεύετε ότι είναι κάτι που πρέπει να απορριφθεί; Κατανοείτε τη σημασία της; Ο Φλωρένσκι είναι ένα πρότυπο για εμάς με αυτή την έννοια. Κατανοείτε τη σημασία αυτής της διάστασης που είναι διαφορετική από τη δική σας, ξεχωριστή από τη δική σας; (...) Τι είναι διαφορετικό από εσάς, τι είναι διαφορετικό από εσάς, είστε σε θέση να το αναγνωρίσετε και ίσως να το αγαπήσετε, ή θεωρείτε οτιδήποτε είναι διαφορετικό από εσάς εχθρό σας; Αυτό είναι το ερώτημα που ο Φλωρένσκι έθεσε με αγωνία στον εαυτό του (και) (...) σε όλους τους μεγάλους Ρώσους. Αλλά και στους μεγάλους Ευρωπαίους που κατάλαβαν καλά ότι μια ζωντανή σχέση, μια διαλογική σχέση, μια αυθεντική σχέση, βασισμένη στην αμοιβαία κατανόηση με τη Ρωσία ήταν απαραίτητη, ακόμη και από φιλοσοφική, πολιτιστική και θεολογική άποψη. Ελπίζουμε ότι αυτή η πρωτοβουλία της Μπιενάλε θα μας κάνει να σκεφτούμε όλα αυτά.

Η sobornost και η ευχαριστιακή εκκλησιολογία: Ο Aleksei Khomiakov και οι διάδοχοί του 2

Συνέχεια από Τρίτη 17. Νοεμβρίου 2026

Η sobornost και η ευχαριστιακή εκκλησιολογία: 

Ο Aleksei Khomiakov και οι διάδοχοί του 2

Κάλλιστος Ware

International Journal for the Study of the Christian Church Vol. 11, Nos. 2–3, May–August 2011, 216–235

.......Αυτό το «κοινό φρόνημα», το οποίο για τη σλαβόφιλη εκκλησιολογία αποτελεί την ουσία της ζωής της Εκκλησίας στη γη, ήταν ακριβώς εκείνο που είχαν κατά νου όταν χρησιμοποιούσαν τον όρο sobornost. Κυριολεκτικά, sobornost σημαίνει «καθολικότητα», αλλά στη σλαβόφιλη χρήση φέρει την έννοια της καθολικότητας που κατανοείται ειδικότερα ως «συνοδικότητα»·

Υποδηλώνει την αλήθεια και τη γνώση που δίνονται στους ανθρώπους όχι ως διάσπαρτα άτομα αλλά ως μέλη του ζωντανού Σώματος του Χριστού. Είναι η στιγμή που χαρίζεται διά της χάριτος, κατά την οποία οι πολλοί σκέφτονται και γνωρίζουν ως ένας. Η sobornost υποδηλώνει με αυτόν τον τρόπο την οργανική σύνθεση της ενότητας και της πολλαπλότητας, τη συμφιλίωση της ομοφωνίας και της ελευθερίας, τη συλλογική ενότητα χωρίς την απώλεια της προσωπικής ελευθερίας. Έτσι, ο Khomiakov ερμηνεύει τον όρο «καθολική» (katholiki, sobornaya), όπως χρησιμοποιείται στο Σύμβολο της Πίστεως, με τη σημασία του «καθ’ όλον» ή του «καθ’ όλους»: «Η Καθολική Εκκλησία [δηλαδή η Ορθόδοξη Εκκλησία] είναι η Εκκλησία που είναι σύμφωνα με όλους ή σύμφωνα με την ενότητα όλων, η Εκκλησία της ελεύθερης και τέλειας ομοφωνίας».²¹......

Από αυτή τη διδασκαλία περί εκκλησιακής ενότητας ο Khomiakov συνήγαγε ένα συμπέρασμα μεγάλης σημασίας. Υποστήριζε ότι καμία εκκλησιαστική σύνοδος δεν μπορεί να θεωρηθεί γνήσια οικουμενική, αν δεν έχει γίνει «αποδεκτή» από τον λαό του Θεού στο σύνολό του. Οι επίσκοποι δεν ορίζουν τη διδασκαλία απομονωμένοι, χωριστά από τα άλλα μέλη του Σώματος· διότι η υπόλοιπη Εκκλησία, κλήρος και λαός μαζί, συμμετέχει στις συνοδικές αποφάσεις μέσω της διαδικασίας της «αποδοχής». Ο Khomiakov δεν επιδίωκε με αυτό να μειώσει ή να υποτιμήσει το ιδιαίτερο διδακτικό χάρισμα του επισκοπικού σώματος. Θα συμφωνούσε με τον άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο: «Πρόβατο, μην ποιμαίνεις τον ποιμένα σου».²² Θεωρούσε όμως τη σχέση μεταξύ του επισκόπου και των πιστών αμοιβαία: «Ο επίσκοπος είναι ταυτόχρονα ο δάσκαλος και ο μαθητής του ποιμνίου του».²³[ΔΕΝ ΣΥΜΦΩΝΗΣΕ ΟΜΩΣ Ο ΜΕΓΑΣ ΓΕΡΩΝ Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ]

Τονίζοντας έτσι τη σημασία της αποδοχής των συνόδων από ολόκληρο το Σώμα της Εκκλησίας, ο Khomiakov ενθαρρύνθηκε ιδιαίτερα από μια καίρια διατύπωση στην Απάντηση των Ορθόδοξων Πατριαρχών της Ανατολής προς τον Πάπα Πίο Θ΄ (1848): «Ούτε πατριάρχες ούτε σύνοδοι θα μπορούσαν τότε να εισαγάγουν καινοτομίες ανάμεσά μας, διότι ο υπερασπιστής της θρησκείας είναι το ίδιο το Σώμα της Εκκλησίας, δηλαδή ο ίδιος ο λαός, που επιθυμεί η θρησκευτική του λατρεία να παραμένει πάντοτε αμετάβλητη και όμοια με εκείνη των πατέρων του».²⁴ Παραφράζοντας την Απάντηση, ο Khomiakov έγραφε: Ο Πάπας σφάλλει πολύ όταν υποθέτει ότι θεωρούμε την εκκλησιαστική ιεραρχία φύλακα του δόγματος. Τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά. Η αμετάβλητη σταθερότητα και η αλάνθαστη αλήθεια του χριστιανικού δόγματος δεν εξαρτώνται από καμία ιεραρχική τάξη· διαφυλάσσονται από την ολότητα, από ολόκληρο τον λαό της Εκκλησίας, που είναι το Σώμα του Χριστού. […] Καμία ιεραρχική τάξη ούτε υπέρτατη εξουσία δεν πρέπει να θεωρείται εγγύηση της αλήθειας. Η γνώση της αλήθειας δίνεται στην αμοιβαία αγάπη.²⁵[Ο ΛΑΟΣ ΧΩΡΙΣ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΤΟΥ ΕΙΝΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΧΑΡΑ, ΟΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΣΗΜΕΡΑ]

Αυτή η αντίληψη της αποδοχής των συνόδων από ολόκληρο τον λαό του Θεού έχει αντιμετωπιστεί με επιφύλαξη από αρκετούς Έλληνες θεολόγους. Ο Μητροπολίτης Θυατείρων Γερμανός, για παράδειγμα, γράφει με κάπως απαξιωτικό τρόπο:

Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την αφοσίωση του Khomiakov στην Ορθόδοξη Εκκλησία, αλλά η εκκλησιολογία του στερείται σαφήνειας και ακρίβειας. Μπορεί μερικές φορές να οδηγήσει σε επικίνδυνα συμπεράσματα από ορθόδοξη άποψη. Αυτό συνέβη, για παράδειγμα, με την άποψη του Khomiakov ότι το αλάθητο ανήκει στο σύνολο των πιστών. Είμαι βέβαιος ότι ο Khomiakov παρανόησε όσα ειπώθηκαν στη Συνοδική Εγκύκλιο των Ορθόδοξων Πατριαρχών του 1848 σχετικά με τους πιστούς ως υπερασπιστές του δόγματος. Όλοι γνωρίζουν τη διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στον υπερασπιστή και στον κριτή. Από την άλλη πλευρά, συμφωνώ με τον Khomiakov και με εσάς [τον δρ Serge Bolshakoff] ότι η αμοιβαία αγάπη πρέπει να αποτελεί τη βάση για την κατανόηση μεταξύ των Εκκλησιών.²⁶

Ο Μητροπολίτης Γερμανός ασφαλώς διατυπώνει μια βάσιμη επισήμανση όταν διακρίνει με αυτόν τον τρόπο μεταξύ υπερασπιστή και κριτή. Πράγματι, από τη ρωσική πλευρά, ο Sergei Bulgakov κάνει μια παρόμοια διάκριση, όταν διαφοροποιεί τη «διακήρυξη» από την «κατοχή»: «Πρέπει να διακρίνουμε ανάμεσα στη διακήρυξη της αλήθειας, η οποία ανήκει στην ανώτατη εκκλησιαστική αρχή, και στην κατοχή της αλήθειας, η οποία ανήκει σε ολόκληρο το σώμα της Εκκλησίας, μέσα στην καθολικότητα και το αλάθητό του».²⁷ Αλλά η «κατοχή» ίσως δεν είναι απολύτως εύστοχη λέξη σε αυτή τη συνάφεια, διότι η αλήθεια ανήκει στον Θεό και όχι σε εμάς. Ωστόσο, το νόημα της επισήμανσης του Bulgakov διατηρείται αν, ακολουθώντας τη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Khomiakov, μιλήσουμε για «διαφύλαξη» αντί για κατοχή.

Ωστόσο, αυτή η «διαφύλαξη» της αλήθειας, που έχει ανατεθεί στον λαό του Θεού στο σύνολό του, δεν συνεπάγεται μόνο την ευθύνη να υπερασπίζεται πιστά και χωρίς αμφισβήτηση τη διδασκαλία που παραδίδει η ιεραρχία. Οι λαϊκοί είναι επίσης προικισμένοι με το χάρισμα της διάκρισης. Δυνάμει του Βαπτίσματος και του Χρίσματός τους, λαμβάνουν τη χάρη να εξακριβώνουν και να αναγνωρίζουν αν η διδασκαλία της ιεραρχίας είναι πράγματι ορθή. Με όλο τον σεβασμό προς τον Μητροπολίτη Γερμανό, είναι κριτές καθώς και υπερασπιστές. Δεν ήταν κάποιος Ρώσος σλαβόφιλος, αλλά ένας Έλληνας συγγραφέας του τρίτου αιώνα, ο άγιος Ιππόλυτος Ρώμης, εκείνος που διαβεβαίωνε: «Το Άγιο Πνεύμα χαρίζει το πλήρωμα της χάριτος σε όσους πιστεύουν ορθά, ώστε να γνωρίζουν πώς εκείνοι που προΐστανται της Εκκλησίας οφείλουν να διδάσκουν την παράδοση και να τη διαφυλάσσουν σε όλα».²⁸ Παρά τις επιφυλάξεις του Μητροπολίτη Γερμανού και άλλων που συμμερίζονται τη στάση του, μπορεί πράγματι να ειπωθεί ότι αυτή η αντίληψη της αποδοχής των συνόδων από ολόκληρη την Εκκλησία έχει γίνει δεκτή, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, από ένα ευρύ φάσμα Ελλήνων θεολόγων, όπως ο Αμίλκας Αλιβιζάτος, ο Ιωάννης Καρμίρης, ο Ιερώνυμος Κοτσώνης, ακόμη και, σε κάποιον βαθμό, ο Παναγιώτης Τρεμπέλας.²⁹[ΧΩΡΙΣ ΤΟΥΣ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΦΟΡΕΙΣ ΤΗΣ ΖΩΝΤΑΝΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑΣ ΤΟΥ ΑΛΗΘΙΝΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΟΣ, ΟΙ ΣΥΝΟΔΟΙ ΕΙΝΑΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΜΠΟΥΦΕΔΕΣ ΟΠΩΣ ΤΟΥ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ]

Όταν γίνεται λόγος για την αποδοχή των συνόδων, δεν πρέπει να θεωρείται ότι αυτή πραγματοποιείται μέσω κάποιου είδους σαφώς καθορισμένης νομικής διαδικασίας. Σύμφωνα με τα λόγια του Bulgakov:
Δεν πρόκειται για μια νομική και τυπική αποδοχή. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αποφάσεις των συνόδων πρέπει να επικυρώνονται με ένα γενικό δημοψήφισμα και ότι χωρίς ένα τέτοιο δημοψήφισμα δεν έχουν ισχύ. Δεν υπάρχει τέτοιο δημοψήφισμα. Αλλά από την ιστορική εμπειρία προκύπτει σαφώς αν η φωνή μιας συγκεκριμένης συνόδου υπήρξε πράγματι η φωνή της Εκκλησίας ή όχι· αυτό είναι όλο. Δεν υπάρχουν, δεν μπορούν να υπάρχουν, εξωτερικά όργανα ή μέθοδοι που να πιστοποιούν την εσωτερική βεβαιότητα της Εκκλησίας· αυτό πρέπει να το παραδεχτούμε με ειλικρίνεια και αποφασιστικότητα. Όποιος ταράζεται από αυτή την έλλειψη εξωτερικών τεκμηρίων για την εκκλησιαστική αλήθεια δεν πιστεύει στην Εκκλησία και δεν τη γνωρίζει αληθινά. Η ενέργεια του Αγίου Πνεύματος μέσα στην Εκκλησία είναι ένα ανεξιχνίαστο μυστήριο που πραγματώνεται σε ανθρώπινες πράξεις και στην ανθρώπινη συνείδηση. Ο εκκλησιαστικός φετιχισμός που αναζητεί ένα μαντείο το οποίο να μιλά στο όνομα του Αγίου Πνεύματος και το βρίσκει στο πρόσωπο ενός ανώτατου ιεράρχη ή στο επισκοπικό σώμα και στις συνάξεις του — αυτός ο φετιχισμός είναι ένα τρομερό σύμπτωμα λειψής πίστης.³⁰

Επιπλέον, η έννοια της αποδοχής των συνόδων δεν σημαίνει ότι οι λαϊκοί, μέσω της πράξης της αποδοχής, καθιστούν τη σύνοδο οικουμενική, προσδίδοντάς της μια αυθεντικότητα που διαφορετικά θα της έλειπε. Σημαίνει μάλλον ότι οι λαϊκοί αναγνωρίζουν τη σύνοδο ως οικουμενική.

Υπό το φως αυτής της εκκλησιολογίας της sobornost, την οποία προέβαλε ο Khomiakov, ας επιστρέψουμε στην κριτική του δυτικού Χριστιανισμού που άσκησαν ο ίδιος και οι άλλοι σλαβόφιλοι. Η Ρώμη και ο Προτεσταντισμός, όπως πίστευαν, έχουν χάσει εξίσου την αίσθηση της κοινότητας, της ελεύθερης ομοφωνίας, που φανερώνεται στην Ορθόδοξη Εκκλησία στις καλύτερες εκφράσεις της, όταν είναι περισσότερο πιστή στον εαυτό της. Προσαρμόζοντας μια αναλογία που χρησιμοποιούσε ο Khomiakov: στον Προτεσταντισμό υπάρχει απλώς εξωτερική παράθεση, όπως συμβαίνει με τους κόκκους της άμμου που συγκεντρώνονται σε έναν σωρό· στον Ρωμαιοκαθολικισμό υπάρχει μια νεκρή ενότητα, όπως συμβαίνει με τα τούβλα ενός τοίχου, που συγκρατούνται με κονίαμα· εκείνο όμως που λείπει και από τους δύο έχει διαφυλαχθεί, με τη χάρη του Θεού, στην Ορθοδοξία — η ζωντανή ενότητα που συνδέει τα κλαδιά ενός δέντρου ή τα μέλη ενός ανθρώπινου σώματος. Όπως το διατύπωσε ο Khomiakov, με το χαρακτηριστικά πολεμικό ύφος του: «Ο Προτεσταντισμός ρίχνει τον άνθρωπο σε μια έρημο, ο Ρωμαιοκαθολικισμός τον περιορίζει μέσα σε έναν περίβολο· και στους δύο είναι εξίσου μόνος».³¹ Άλλοι Ρώσοι ορθόδοξοι στα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα, όπως ο άγιος Φιλάρετος, Μητροπολίτης Μόσχας (1782–1867), μιλούσαν για τη Δύση με πολύ λιγότερο αρνητικούς όρους.

Από όλες τις χριστιανικές ομολογίες της Δύσης, μόνο τον Αγγλικανισμό έβλεπε ο Khomiakov υπό ένα κάπως θετικότερο φως. Τον εντυπωσίαζε βαθιά η ευλάβεια με την οποία οι Άγγλοι τηρούσαν την Κυριακή.³² (Τι θα έλεγε όμως σήμερα;) Κάποια στιγμή ήλπιζε ότι ένα δυτικό ορθόδοξο κίνημα, εμπνευσμένο από τον William Palmer, θα μπορούσε να γεννηθεί μέσα στην Εκκλησία της Αγγλίας·³³ σχεδόν σίγουρα, όμως, υπερεκτιμούσε την επιρροή του Palmer στους κόλπους της τρακταριανής παράταξης.³⁴ «Ο Αγγλικανισμός», υποστήριζε ο Khomiakov, «δεν μπορεί να δώσει και δεν έδωσε ποτέ ούτε έναν λόγο για να μην είναι ορθόδοξος».³⁵ Ταυτόχρονα, τον ανησυχούσε η ποικιλία των θεολογικών απόψεων που υπήρχαν μέσα στον Αγγλικανισμό: «Η Εκκλησία δεν μπορεί να είναι μια αρμονία παραφωνιών», έγραφε.³⁶ Τελικά, παρά την αγάπη του για τον Αγγλικανισμό, η εκτίμησή του για το μέλλον του ήταν κάπως ζοφερή: τον έβλεπε ως «μια αμμοθίνη στη μέση της θάλασσας, που εξαφανίζεται γρήγορα κάτω από την πίεση των συγκρουόμενων κυμάτων του Ρωμαιοκαθολικισμού και των προτεσταντικών αποσχιστικών ομολογιών».³⁷

Σε αντίθεση με τις δυτικές μορφές του Χριστιανισμού, πίστευε ο Khomiakov, μόνο η Ορθοδοξία έχει διατηρήσει μια ισόρροπη συμφιλίωση ανάμεσα στην ελευθερία και την ομοφωνία, ανάμεσα στην ελευθερία και την υπακοή. «Διακηρύσσουμε μια Εκκλησία που είναι μία και ελεύθερη», διαβεβαίωνε, «… μία χωρίς να χρειάζεται έναν επίσημο εκπρόσωπο της ενότητάς της και ελεύθερη χωρίς αυτή η ελευθερία να εκδηλώνεται με τη μορφή της διχόνοιας ανάμεσα στα μέλη της».³⁸ Στην Ορθοδοξία, δηλαδή, δεν υπάρχει ούτε υποταγή σε μια εξωτερική αυθεντία, όπως στον Παπισμό, ούτε ατομικισμός, όπως στους Προτεστάντες, αλλά ενότητα μέσα στην ποικιλία, που εκφράζεται μέσω της αμοιβαίας αγάπης, όπως στη ζωή της Αγίας Τριάδας (βλ. Ιω. 17:21). Έγραφε, λοιπόν, με κάπως προκλητικούς όρους:

Τρεις μεγάλες φωνές ακούγονται στην Ευρώπη.
«Να υπακούετε και να πιστεύετε στα διατάγματά μου», λέει η φωνή της Ρώμης.
«Να είστε ελεύθεροι και να προσπαθήσετε να κατασκευάσετε μόνοι σας κάποιο είδος πίστης», λέει η φωνή του Προτεσταντισμού.
Και η φωνή της Εκκλησίας λέει στα παιδιά της: «Αγαπήσωμεν αλλήλους, ίνα εν ομονοία ομολογήσωμεν Πατέρα, Υιόν και Άγιον Πνεύμα».³⁹


Αυτή η τελευταία φράση, παρμένη από τη Θεία Λειτουργία του αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου (και του αγίου Βασιλείου), η οποία ακούγεται αμέσως πριν από την απαγγελία του Συμβόλου της Πίστεως, είναι ένα από τα αγαπημένα χωρία του Khomiakov. Δείχνει ότι η αμοιβαία αγάπη, η οποία αποτελεί την ουσία της Εκκλησίας, δεν είναι απλώς ένα υποκειμενικό και συναισθηματικό αίσθημα, αλλά έχει αντικειμενικό θεμέλιο στο δόγμα της Τριάδας. Όταν ο φίλος του Tolstoy, Nikolai Fyodorov, έλεγε: «Το κοινωνικό μας πρόγραμμα είναι το δόγμα της Τριάδας»,⁴⁰ ο Khomiakov θα μπορούσε να βεβαιώσει με την ίδια αλήθεια: «Το εκκλησιακό μας πρόγραμμα είναι το δόγμα της Τριάδας».

Η sobornost ή κοινωνία που υποστήριζε ο Khomiakov δεν είναι μόνο οριζόντια αλλά και κατακόρυφη. Δεν είναι απλώς ένας δεσμός κοινωνίας που ενώνει ανθρώπινα πρόσωπα τα οποία ζουν αυτή τη στιγμή, αλλά εκτείνεται μέσα στον χρόνο και προς τα πίσω και προς τα εμπρός, στο παρελθόν και στο μέλλον. Περιλαμβάνει όχι μόνο όσους βρίσκονται στη γη, αλλά εξίσου και τους αγίους στον ουρανό. Αυτό το σημείο αναπτύσσεται με εντυπωσιακό τρόπο στην αρχή του δοκιμίου του «Η Εκκλησία είναι μία»:

Η Εκκλησία είναι μία, παρά τη διαίρεσή της, όπως αυτή εμφανίζεται στον άνθρωπο που εξακολουθεί να ζει στη γη. Μόνο σε σχέση με τον άνθρωπο είναι δυνατόν να αναγνωρίσουμε μια διαίρεση της Εκκλησίας σε ορατή και αόρατη· η ενότητά της είναι, στην πραγματικότητα, αληθινή και απόλυτη. Όσοι ζουν στη γη, όσοι έχουν ολοκληρώσει την επίγεια πορεία τους, όσοι, όπως οι άγγελοι, δεν δημιουργήθηκαν για μια ζωή στη γη, όσοι ανήκουν στις μελλοντικές γενιές και δεν έχουν ακόμη αρχίσει την επίγεια πορεία τους, όλοι είναι ενωμένοι μεταξύ τους σε μία Εκκλησία, μέσα στην ίδια και μοναδική χάρη του Θεού· διότι η δημιουργία του Θεού που δεν έχει ακόμη φανερωθεί είναι φανερή σε αυτόν· και ο Θεός ακούει τις προσευχές και γνωρίζει την πίστη εκείνων που δεν έχει ακόμη καλέσει από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Πράγματι, η Εκκλησία, το Σώμα του Χριστού, φανερώνεται και πραγματώνεται μέσα στον χρόνο, χωρίς να μεταβάλλει την ουσιώδη ενότητά της ή την εσωτερική ζωή της χάριτος. Και επομένως, όταν μιλάμε για «ορατή και αόρατη Εκκλησία», μιλάμε έτσι μόνο σε σχέση με τον άνθρωπο.⁴¹

Συνοψίζοντας το όραμά του για την Εκκλησία ως ουρανό επί της γης, ο Khomiakov γράφει: «Η Εκκλησία, ακόμη και εδώ στη γη, είναι μια ουράνια πραγματικότητα».⁴²

Η εκκλησιολογία του Khomiakov, μολονότι άσκησε ευρεία επιρροή, έχει επίσης επικριθεί αυστηρά. Έχει υποστηριχθεί, πρώτον, ότι δεν είναι επαρκώς πατερική. Αυτό, ωστόσο, είναι ένα αμφισβητούμενο σημείο. Είναι αλήθεια ότι ο Khomiakov σχεδόν ποτέ δεν παρέπεμπε στους Πατέρες. Αλλά ο Florovsky υποστηρίζει προς υπεράσπισή του: «Είναι ολοφάνερο ότι είχε σοβαρή εξοικείωση με τα πατερικά συγγράμματα και γενικότερα με την ιστορία της αρχαίας Εκκλησίας… Η διδασκαλία του Khomiakov για την Εκκλησία παραμένει απολύτως πιστή στη θεμελιώδη και αρχαία πατερική παράδοση».⁴³

Στενά συνδεδεμένη με αυτή την πρώτη κριτική είναι μια δεύτερη: η εκκλησιολογία του, υποστηρίζεται, είναι υπερβολικά εθνικιστική και δεν αντανακλά επαρκώς το οικουμενικό πνεύμα της Ορθοδοξίας. Εδώ δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι στον Khomiakov, όπως και στους άλλους σλαβόφιλους, υπάρχει έντονο το στοιχείο του ρωσικού μεσσιανισμού.

Τρίτον, έχει υποστηριχθεί δικαιολογημένα ότι η εικόνα που δίνει ο Khomiakov για τη sobornost, όπως βιώνεται μέσα στην Ορθόδοξη Εκκλησία, είναι υπερβολικά «πνευματική» και εξιδανικευμένη. Συμβαίνει άραγε πάντοτε οι χωρικοί μιας αγροτικής κοινότητας να συμφωνούν μεταξύ τους; Τι πρέπει, πράγματι, να γίνεται όταν, όπως συμβαίνει πολύ συχνά στην εκκλησιαστική ζωή, οι χριστιανοί στην πραγματικότητα δεν συμφωνούν και δεν προκύπτει κανένα «κοινό φρόνημα»; Ο Khomiakov δεν δίνει εδώ σαφή απάντηση. Και μπορεί αληθινά να ειπωθεί ότι στην πράξη η Ορθόδοξη Εκκλησία σέβεται πάντοτε την ελευθερία της συνείδησης; Μακάρι να ήταν έτσι! Όχι αδικαιολόγητα, ο Vladimir Solovyov κατηγόρησε τους σλαβόφιλους ότι είναι υπερβολικά «μονοφυσίτες» στην εκκλησιολογία τους· ότι δηλαδή παραχωρούν πολύ λίγο χώρο στην ανθρώπινη, ιστορική όψη της Εκκλησίας.⁴⁴ Ο Ιωάννης Ρωμανίδης προχωρεί ακόμη περισσότερο, υποστηρίζοντας ότι ο Khomiakov δεν λαμβάνει επαρκώς υπόψη την πτώση, την ισχύ του προπατορικού αμαρτήματος και τη δύναμη του διαβόλου, και ότι λέει πολύ λίγα για τον ασκητικό αγώνα εναντίον του πειρασμού και των παθών.⁴⁵

Τέταρτον, στην έκθεση του Khomiakov η Εκκλησία περιορίζεται υπερβολικά στην κοινωνική διάσταση και θεωρείται με στατικούς μάλλον παρά με εσχατολογικούς όρους. Όπως το εκφράζει ο Evdokimov, ο Khomiakov δεν άφησε επαρκή χώρο για την «εσχατολογική ανησυχία»,⁴⁶ για την εισβολή του μέλλοντος αιώνος στον παρόντα αιώνα.

Πέμπτον, και σημαντικότερο απ’ όλα, ο Khomiakov είπε λίγα για τη σημασία της Ευχαριστίας στη ζωή της Εκκλησίας. Σε αυτό το σημείο θα επιστρέψω σύντομα, όταν μιλήσω για τον Afanasiev και τον Ζηζιούλα.

Ωστόσο, όποιες κι αν είναι οι αδυναμίες της εκκλησιολογίας του Khomiakov, έχει μία εξέχουσα αρετή. Δικαίως επέμενε στην πρωτοκαθεδρία της αγάπης έναντι της εξουσίας. Η Εκκλησία, όπως αναγνώριζε, πρέπει να κατανοείται όχι με νομικιστικούς ή θεσμικούς όρους, όχι ως ένα νομικό σωματείο, αλλά ως το ζωντανό Σώμα του Ιησού Χριστού, μέσα στο οποίο ενοικεί και το οποίο ζωοποιεί το Άγιο Πνεύμα. Και μέσα σε αυτό το ζωντανό Σώμα, ο αποφασιστικός παράγοντας δεν είναι η εξωτερική εξουσία δικαιοδοσίας αλλά η τριαδική αγάπη.

Οι διάδοχοι: Afanasiev και Ζηζιούλας

Συγκρίνοντας την «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» του εικοστού αιώνα με την «εκκλησιολογία της sobornost» του δέκατου ένατου αιώνα, διαπιστώνουμε αμέσως ορισμένα σημαντικά σημεία διαφοροποίησης. Πρώτον, ο Khomiakov και οι σλαβόφιλοι εξέθεταν τη διδασκαλία τους για την Εκκλησία σε συνειδητή αντιπαράθεση προς τη Δύση. Αυτή η πολεμική προσέγγιση απουσιάζει σε μεγάλο βαθμό από την «ευχαριστιακή» σχολή της Ορθοδοξίας του εικοστού αιώνα. Δεύτερον, μολονότι ο Khomiakov μπορεί πράγματι να είχε επηρεαστεί από τους Πατέρες, δεν το καθιστά σαφές. Ο Afanasiev και, ειδικότερα, ο Ζηζιούλας προσδίδουν στην εκκλησιολογία τους ένα στέρεο πατερικό θεμέλιο. Τρίτον, ενώ η εκκλησιολογία της sobornost έχει, από συνειδητή επιλογή, έντονα ρωσικό χαρακτήρα, η «ευχαριστιακή» σχολή δεν έχει ανάλογη εθνικιστική χροιά, αλλά έχει βρει υποστηρικτές εξίσου μεταξύ Ρώσων και Ελλήνων. Τέταρτον, ενώ το σλαβόφιλο «πρότυπο» είναι κοινωνικό —η φυσική κοινότητα της ρωσικής αγροτικής κοινότητας—, το «πρότυπο» της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας» είναι μυστηριακό και λειτουργικό: η συναγμένη Εκκλησία, που τελεί τα θεία μυστήρια υπό την προεδρία του επισκόπου. Παρά τα σημεία αυτά διαφοροποίησης, όμως, η «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» μπορεί επίσης, από σημαντικές απόψεις, να θεωρηθεί συνέχεια της εκκλησιολογίας της sobornost. Κοινό γνώρισμα και των δύο εκκλησιολογιών είναι η επιμονή στην κατανόηση της Εκκλησίας ως οργανισμού μάλλον παρά ως νομικής οργάνωσης, καθώς και η κατανόηση της ιδιότητας του μέλους της Εκκλησίας ως συμμετοχής σε μια κοινή ζωή, μάλλον παρά ως αποδοχής αληθειών και κανόνων που επιβάλλονται από μια ανώτερη αρχή.

Μολονότι η «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» θεωρείται συνήθως φαινόμενο του εικοστού αιώνα, στην πραγματικότητα έχει μακρινές ρίζες στην Αγία Γραφή και στους πρώτους Πατέρες. Η αφετηρία της μπορεί να εντοπιστεί στα λόγια του αγίου Παύλου (Α΄ Κορ. 10:16–17): «Ο άρτος που κόβουμε δεν είναι κοινωνία του σώματος του Χριστού; Επειδή υπάρχει ένας άρτος, εμείς οι πολλοί είμαστε ένα σώμα, διότι όλοι μετέχουμε στον έναν άρτο». Σε ολόκληρη την Καινή Διαθήκη δεν υπάρχει εκκλησιολογικό κείμενο πιο καθοριστικό από αυτό. Ο Παύλος έχει συνδέσει εδώ δύο θεμελιώδεις ιδέες: τον έναν ευχαριστιακό άρτο από τον οποίο τρώνε οι πολλοί πιστοί και το ένα εκκλησιακό σώμα στο οποίο ανήκουν οι πολλοί πιστοί. Ανάμεσα στα δύο αυτά ο απόστολος διακήρυξε όχι απλώς μια αναλογία αλλά μια αιτιώδη σύνδεση: επειδή τρώμε από τον έναν άρτο, γι’ αυτό συγκροτούμε ένα Σώμα εν Χριστώ. Η Ευχαριστία είναι εκείνη που δημιουργεί την ενότητα της Εκκλησίας. Η ενότητα δεν επιβάλλεται απ’ έξω μέσω της εξουσίας δικαιοδοσίας, αλλά δημιουργείται εκ των έσω μέσω της κοινωνίας στο Σώμα και στο Αίμα του Χριστού.

Ακριβώς η ίδια συλλογιστική απαντά σε αυτό που αποτελεί πιθανότατα την αρχαιότερη σωζόμενη ευχαριστιακή προσευχή της Εκκλησίας. Στη Διδαχή ή Διδασκαλία των Αποστόλων (τέλη του πρώτου ή αρχές του δεύτερου αιώνα;), όπως και στην Α΄ Κορ. 10:16–17, συνδέεται η ενότητα του ευχαριστιακού άρτου με την ενότητα της Εκκλησίας: «Όπως αυτός ο κομμένος άρτος ήταν διασκορπισμένος πάνω στα βουνά και κατόπιν συγκεντρώθηκε και έγινε ένα, έτσι ας συγκεντρωθεί η Εκκλησία σου από τα πέρατα της γης στη Βασιλεία σου».⁴⁷ Εδώ πρέπει να φανταστούμε τα στάχυα του σιταριού που φυτρώνουν διάσπαρτα στους λόφους της Συρίας, συγκεντρώνονται στο αλώνι, αλέθονται σε αλεύρι και ψήνονται για να σχηματίσουν έναν και μοναδικό άρτο· αυτός ο ένας άρτος κατόπιν κόβεται σε κομμάτια κατά την Ευχαριστία και δίνεται σε όσους κοινωνούν. Με ανάλογο τρόπο, τα διασκορπισμένα μέλη του ανθρώπινου γένους, μέσω της ευχαριστιακής κοινωνίας, συνάγονται στη ζωντανή ενότητα της Βασιλείας.

Ο πρώιμος Πατέρας που διερεύνησε πληρέστερα την αλληλεξάρτηση Εκκλησίας και Ευχαριστίας είναι ο άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας (περ. 35–περ. 107). Δικαίως μπορεί να θεωρηθεί ο προστάτης άγιος της σύγχρονης «ευχαριστιακής» σχολής. Σε ένα χαρακτηριστικό χωρίο ο Ιγνάτιος έγραφε: «Φροντίστε να μετέχετε σε μία Ευχαριστία· διότι μία είναι η σάρκα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και ένα το ποτήριο για την ένωση με το αίμα του, ένα το θυσιαστήριο, όπως ένας είναι ο επίσκοπος μαζί με το πρεσβυτέριο και τους διακόνους, τους συνδούλους μου».⁴⁸ Σε ένα παράλληλο χωρίο δήλωνε:
Ας υπάρχει μία κοινή προσευχή, μία δέηση, ένα φρόνημα, μία ελπίδα μέσα στην αγάπη, μέσα στην άμεμπτη χαρά, που είναι ο Ιησούς Χριστός· διότι δεν υπάρχει τίποτε ανώτερο από αυτόν. Σπεύδετε όλοι να συνέρχεστε, σαν σε έναν ναό του Θεού, σαν σε ένα θυσιαστήριο, προς τον έναν Ιησού Χριστό, ο οποίος προήλθε από τον έναν Πατέρα, βρίσκεται με τον έναν Πατέρα και επέστρεψε στον έναν Πατέρα.⁴⁹


Σημειώσεις:

Οι ιδεαλιστικές απόψεις του Schelling και του Hegel ως πηγές ιδεών της διδασκαλίας του A. S. Khomiakov για τη sobornost



Οι ιδεαλιστικές απόψεις του Schelling και του Hegel ως πηγές ιδεών της διδασκαλίας του A. S. Khomiakov για τη sobornost
I. A. Lebedev

Σειρά «Πολιτική Επιστήμη. Θρησκειολογία», 2016, τόμ. 16, σ. 35–39.

Διαδικτυακή πρόσβαση στο περιοδικό: http://isu.ru/izvestia
Κρατικό Παιδαγωγικό Πανεπιστήμιο του Nizhny Novgorod «K. Minin» (Πανεπιστήμιο Minin), Nizhny Novgorod

Περίληψη. Το άρθρο είναι αφιερωμένο στη διερεύνηση των πηγών ιδεών που ενέπνευσαν τον θεμελιωτή του σλαβοφιλισμού, A. S. Khomiakov, να διαμορφώσει την έννοια της sobornost ως «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα», την οποία ο στοχαστής προσδιόριζε ως αντικειμενικό παράγοντα της ομαλής ύπαρξης της Εκκλησίας, του κράτους και της κοινωνίας και, επιπλέον, ως αρχή της αυτοσυντήρησης και της αλληλεπίδρασής τους. Στην εργασία εξετάζονται οι ιδεαλιστικές απόψεις των εκπροσώπων της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας, του Schelling και του Hegel, ως ένας από τους παράγοντες που επηρέασαν στο επίπεδο των ιδεών τη διαμόρφωση της διδασκαλίας του θεμελιωτή του σλαβοφιλισμού περί «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα». Ο συγγραφέας καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο A. S. Khomiakov, αντλώντας από τις ιδεαλιστικές αντιλήψεις του Schelling και του Hegel, διατυπώνει μια αυτοτελή, πρωτότυπη αντίληψη της sobornost ως «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα», η οποία δεν στερείται δυνατότητας πρακτικής εφαρμογής.

Λέξεις-κλειδιά: A. S. Khomiakov, Schelling, Hegel, sobornost, «ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα», αγάπη, καθολική πληρότητα, «παγκόσμιο πνεύμα», «πνεύματα των λαών».

Η ιδιαιτερότητα του σλαβοφιλισμού, κύριος θεωρητικός του οποίου υπήρξε και παραμένει αναμφίβολα ο Aleksei Stepanovich Khomiakov, συνίσταται στο ότι κατέστησε αντικείμενο των φιλοσοφικών του ερευνών τη ρωσική πνευματική ζωή, η οποία καθοριζόταν από την ορθόδοξη παράδοση. Τα επιχειρήματα των σλαβόφιλων υπέρ της ιδιοτυπίας του ρωσικού εθνικού πολιτισμού, στη βάση του οποίου βρίσκεται ο ανατολικός Χριστιανισμός, έχουν θεμελιώδη κοσμοθεωρητική σημασία. Από αυτή την άποψη, η φιλοσοφία των σλαβόφιλων αποτέλεσε, αφενός, μια ιδιότυπη ανάπτυξη της ανατολικοχριστιανικής πατερικής σκέψης —της ορθόδοξης αγιοπατερικής παράδοσης και της ρωσικής ασκητικής ζωής— και, αφετέρου, έλαβε υπόψη τα επιτεύγματα της σύγχρονής τους φιλοσοφικής σκέψης.

Δεν θα εξετάσουμε λεπτομερώς ολόκληρο το φάσμα των ιστοριοσοφικών, θεολογικών και άλλων ζητημάτων που συνδέονται με τη διδασκαλία του Khomiakov περί sobornost· θα επισημάνουμε μόνο τη βασική θέση. Οι στοχασμοί του για τη sobornost συνιστούν μια διδασκαλία «περί ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα», ως αντίθεση στον ατομισμό της Εκκλησίας και της κοινωνίας. Η ουσία αυτής της φιλοσοφικής αντίληψης του Khomiakov συνίσταται στο ότι η εκάστοτε κοινότητα ανθρώπων —για παράδειγμα, μια ενοριακή κοινότητα, οι κάτοικοι του ίδιου χωριού, οι πολίτες μιας χώρας και ούτω καθεξής— νοείται πρωτίστως στο επίπεδο των ιδεών και, κατά συνέπεια, στην πράξη ως ενιαίο όλο, διατηρώντας όμως τα μέλη της, πράγμα εξαιρετικά σημαντικό, τα ατομικά τους χαρακτηριστικά. Εδώ, ωστόσο, ο φιλόσοφος δεν μιλά για κάποια μηχανική ενότητα, για μια αναγκαστική συνένωση των ατόμων σαν να ήταν μικρά γρανάζια ενός μηχανισμού, όπως, για παράδειγμα, στη φιλοσοφία του σοσιαλισμού, η οποία εκφράστηκε στην πράξη κυρίως ως καταναγκαστικός κολεκτιβισμός, αλλά παρουσιάζει κάθε ενότητα ως ζωντανό οργανισμό. Βάση μιας τέτοιας ενότητας, κατά τον Khomiakov, αποτελεί η αμοιβαία, ελεύθερη, αδελφική αγάπη όλων προς όλους και προς τον καθένα. Αυτή η κατηγορία της αγάπης είναι ευαγγελική, αλλά στους σλαβόφιλους αποκτά και οντολογικά χαρακτηριστικά, καθώς γίνεται το θεμέλιο της γνώσης της αλήθειας και, επομένως, του μετασχηματισμού της ύπαρξης τόσο του προσώπου όσο και της κοινωνίας. Μιλώντας για τη διδασκαλία του Khomiakov περί sobornost από αυτή την άποψη, δεν μπορούμε, κατά τη γνώμη μας, να μην παραθέσουμε τη δήλωση ενός άλλου εξέχοντος Ρώσου φιλοσόφου και θεολόγου, του N. A. Berdyaev, ο οποίος έλεγε κατά λέξη τα εξής: «Η κατάφαση της αγάπης ως κατηγορίας της γνώσης αποτελεί την ψυχή της θεολογίας του Khomiakov» [1, σ. 87]. Παραπάνω επισημάναμε ότι, κατά την εξέταση του θέματος της sobornost, ο Khomiakov είχε ως οδηγό την ουσία της ευαγγελικής θρησκείας, όπου «ο Θεός είναι αγάπη» (Α΄ Ιωάννου 4:8), ενώ ο ίδιος ο Χριστός, ας το υπενθυμίσουμε, λέει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου (εδώ και στη συνέχεια η πλάγια γραφή είναι δική μας. — L. I.), αν έχετε αγάπη μεταξύ σας» (Ιωάννης 13:35). Και τώρα ας δώσουμε τον λόγο στον ίδιο τον Khomiakov: «Η αλήθεια, απρόσιτη στη μεμονωμένη νόηση, είναι προσιτή μόνο στο σύνολο των νοήσεων που συνδέονται με την αγάπη» [5, σ. 283]. Φαίνεται πως μια ορισμένη συμφωνία μεταξύ των θέσεων αυτών είναι προφανής.


Ο ίδιος ο στοχαστής παρουσιάζεται μπροστά μας ως μια εξαιρετικά πολύπλευρη προσωπικότητα, διαθέτοντας, παράλληλα με τη λαμπρή μόρφωσή του, και βαθιά θρησκευτικότητα. Αυτό δεν είναι ασήμαντο για την έρευνά μας, καθώς ακριβώς μέσα από το πρίσμα της τελευταίας αξιολογούσε οτιδήποτε ερχόταν σε επαφή με το ανήσυχο πνεύμα του. Το ίδιο συνέβη και με τη γερμανική κλασική φιλοσοφία, πρωτίστως όπως εκπροσωπείται από τον Schelling και τον Hegel, για την κληρονομιά ιδεών των οποίων, στο μέτρο που μας ενδιαφέρει, θα μιλήσουμε. Ας επισημάνουμε εξαρχής ότι δεν επιδιώκουμε να εξετάσουμε ολόκληρη την πολυπλοκότητα των φιλοσοφικών συστημάτων των Γερμανών στοχαστών, αλλά θα σταθούμε μόνο σε εκείνα τα σημεία που θα προσελκύσουν την προσοχή μας λόγω της συνάφειάς τους με τη συγκεκριμένη θεματική.

Ο Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775–1854) δημιούργησε το σύστημά του του υπερβατολογικού ιδεαλισμού ή ιδεορεαλισμού: ο «Θεός», το απόλυτο «Εγώ», το «όριο» ή η «ενότητα των αντιθέτων» —του ιδεαλισμού και του ρεαλισμού, της σκέψης και της εποπτείας, του πεπερασμένου και του απείρου, του γενικού και του ιδιαίτερου, του γένους και του ατόμου, του ορίου και του απεριόριστου κ.ο.κ. [βλ. 9, σ. 273· πρβλ. 7, σ. 508–514]. Οι προαναφερθείσες αντινομίες, οι οποίες, κατά τον Schelling, «είναι ενωμένες μέσα στο απόλυτο» [7, σ. 514] και από τις οποίες «καμία έννοια του επιμέρους δεν είναι χωρισμένη μέσα στον Θεό από την έννοια όλων των πραγμάτων» [7, σ. 519], αποτελούν, κατά τη γνώμη μας, ορισμένες προϋποθέσεις της διδασκαλίας του Khomiakov περί sobornost, δηλαδή περί «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα». Ο Schelling γράφει για κάποια «ενότητα», από την οποία «προήλθαν τα πάντα» και την οποία «διαθέτει» κάθε πράγμα. Κάθε πράγμα «τείνει προς την ενότητα, αλλά το καθένα από μια ορισμένη απόσταση» [7, σ. 533]. Και ανάλογα με την απομάκρυνση ή την εγγύτητα του πράγματος προς την «ενότητα», την «καθολική πληρότητα», καθορίζεται σε ευθεία αναλογία ο βαθμός της τελειότητάς του. Κάθε επιμέρους —πράγμα— έχει τη δυνατότητα να επιδιώκει την «καθολική πληρότητα», και στο καθένα «έχει δοθεί ο ιδιαίτερος χρόνος του, ώστε μέσα στην πολλαπλότητα να είναι ένα και μέσα στην απειρία — πεπερασμένο» [7, σ. 542]. Στη συνέχεια, ο Schelling καταλήγει στη σκέψη ότι είναι αναγκαία κάποια «απόλυτη σύνδεση, ένας δεσμός» μεταξύ απείρου και πεπερασμένου: «Το σύμπαν, δηλαδή η απειρία των μορφών μέσα στις οποίες καταφάσκει τον εαυτό του ο αιώνιος δεσμός, είναι σύμπαν, πραγματική ολότητα, μόνο μέσω του δεσμού, δηλαδή μέσω της ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα» [8, σ. 37].

Σε αυτούς τους συλλογισμούς ο Schelling εξέφρασε εν μέρει ό,τι θα επεξεργαζόταν αργότερα ο θεμελιωτής του σλαβοφιλισμού. Ωστόσο, με την ιδέα του πρώτου ότι το σύμπαν «καταφάσκει τον εαυτό του μέσα στην απειρία των μορφών», ότι το απόλυτο «είναι απόλυτο μόνο ως απόλυτη κατάφαση του εαυτού του μέσα σε όλες τις μορφές» [8, σ. 35], ότι «για το άπειρο είναι ουσιώδες να καταφάσκει τον εαυτό του με τη μορφή του πεπερασμένου» [στο ίδιο, σ. 36], ο Khomiakov, ο οποίος γνώριζε την ανατολικοχριστιανική καταφατική θεολογία, σύμφωνα με την οποία ο Θεός είναι παντοδύναμος και αυτάρκης, προφανώς δεν συμφώνησε, καθώς σε αυτές τις διατυπώσεις του Γερμανού φιλοσόφου ακούγονται νότες πανθεϊσμού. Ο Schelling διευκρίνισε, ωστόσο, ότι οι παραπάνω «μορφές» είναι μόνο το «είναι του Θεού» και όχι «ο υπάρχων Θεός» [10, σ. 349], αλλά τελικά έγραψε: «Από την αρχή, μόλις ο Θεός διαχώρισε το ιδεατό και το πραγματικό, έπρεπε να θέσει το ιδεατό ως χωριστό κόσμο. Όπως στο πραγματικό υπήρχαν το πραγματικό, το ιδεατό και το αδιαφοροποίητο των δύο, έτσι συμβαίνει και στο ιδεατό, αλλά μέσα σε αυτό τα πάντα βρίσκονται υπό τη δύναμη του ιδεατού. Επομένως, και στο ιδεατό του Θεού υπάρχει κάτι που, ενώ είναι το ίδιο εξ ολοκλήρου ιδεατό, αντιστοιχεί στη φύση. Τότε ο Θεός βρίσκεται πραγματικά μέσα στα πάντα και ο πανθεϊσμός είναι αληθής» [10, σ. 391, 396]. Φυσικά, τέτοιες ιδεολογικές θέσεις, όπως λέγεται, δεν «χωρούσαν» στο πλαίσιο της ορθόδοξης παράδοσης και δεν μπορούσαν να γίνουν αποδεκτές από τους σλαβόφιλους.

Ας περάσουμε τώρα στην εξέταση των ιδεών του Hegel που έχουν σημασία για εμάς στο πλαίσιο αυτού του άρθρου. Ο Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831), ένας ακόμη από τους θεμελιωτές της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας, προσδιόριζε τα γεγονότα της «παγκόσμιας ιστορίας» ως «διαλεκτική των επιμέρους πνευμάτων των λαών», τα οποία, στην ιδιαιτερότητά τους, διαθέτουν «ως προς το περιεχόμενο» μια «ιδιαίτερη αρχή» και έχουν ιστορία «εντός των ορίων του ίδιου του εαυτού τους» [3, σ. 329]. Αν εξετάσουμε προσεκτικότερα αυτή τη σκέψη του Γερμανού κλασικού φιλοσόφου, μπορούμε να διακρίνουμε αμυδρά την αρχή της «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα» που διερευνούμε, όπου τα «πνεύματα των λαών», διατηρώντας το «ιδιαίτερό» τους, εντάσσονται στην «παγκόσμια ιστορία», καθιστάμενα —ας το επαναλάβουμε— ιδιαίτερο μέρος του όλου. Αυτή η διαδικασία οδηγεί στο ότι «το πνεύμα, το οποίο αρχικά υπάρχει μόνο καθ’ εαυτό, οδηγεί τον εαυτό του στη συνείδηση και στην αυτοσυνειδησία και, επομένως, στην αποκάλυψη και στην πραγματικότητα της καθ’ εαυτήν και δι’ εαυτήν υπάρχουσας ουσίας του, καθιστάμενο ταυτόχρονα και εξωτερικά καθολικό, παγκόσμιο πνεύμα» [3, σ. 329]. Και αυτή η «κίνηση», πράγμα σημαντικό για εμάς, «είναι η οδός της απελευθέρωσης της πνευματικής υπόστασης» [3, σ. 329].

Σε αυτό έγκειται η διαφορά της ιδέας του Hegel από ό,τι τελικά θα συναντήσουμε στον Khomiakov, όπου την «ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα» συγκροτούν οντολογικά ελεύθερα πρόσωπα και όχι πρόσωπα που απελευθερώνονται κατά τη διαδικασία της μετουσίωσης. Βλέπουμε ότι, στο σύνολό τους, οι σλαβόφιλοι απέρριπταν την ιστοριοσοφία του Hegel, στην κριτική της οποίας έχουν αφιερωθεί αρκετές σελίδες [για περισσότερα βλ. 4, σ. 5], με κύριο αντικείμενο τον ορθολογισμό των Γερμανών φιλοσόφων. Ωστόσο, κατά τον Khomiakov, υπεύθυνοι για τα σφάλματα δεν είναι ούτε ο «διορατικός» Schelling ούτε ο Hegel, ο «ευσυνείδητος φανατικός της διάνοιας, η οποία εκλαμβάνεται ως λόγος», αλλά ολόκληρη η γερμανική φιλοσοφική σχολή, «που διαπλάστηκε από την κοινή διανοητική εργασία της Γερμανίας και τον γερμανικό Προτεσταντισμό» [5, σ. 266–268]. Τέτοιες αντιλήψεις της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας ο Khomiakov τις μελετούσε μέσα από το πρίσμα του ανατολικού Χριστιανισμού, χάρη στο οποίο οικοδόμησε το δικό του, από πολλές απόψεις πρωτότυπο σύστημα σκέψης, όπου, σύμφωνα με την παρατήρηση του N. A. Berdyaev, «το θρησκευτικό στοιχείο ήταν ισχυρότερο από το φιλοσοφικό» [1, σ. 111]. Αυτό ήταν αρκετά νέο στις συνθήκες της ρωσικής πραγματικότητας, καθώς συνέβαλλε στην εκκλησιοποίηση της φιλοσοφίας.

Τόσο ο Schelling όσο και ο Hegel επηρέασαν αναμφίβολα τη διαμόρφωση του Khomiakov ως φιλοσόφου. Εκείνος όμως δεν υπήρξε επίγονός τους. Ο στοχαστής «εκκλησιοποιεί» τη φιλοσοφία, δίνοντας έμφαση στη «θέση περί ρωσικού μεσσιανισμού», η οποία βασίζεται στην «Ορθοδοξία και στην κοινοτικότητα». Σε αυτό το συμπέρασμα καταλήγει ο γνωστός μελετητής της κληρονομιάς ιδεών των σλαβόφιλων, καθηγητής L. E. Shaposhnikov [6, σ. 41]. Δεν θα μιλήσουμε λεπτομερώς γι’ αυτό, καθώς υπερβαίνει τα όρια της θεματικής που έχει τεθεί στο παρόν άρθρο.

Κλείνοντας, θα πούμε μόνο ότι η διδασκαλία του Khomiakov περί sobornost ως «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα», θεμελιωμένης στη ζωντανή αμοιβαία αγάπη, υπερέβη τελικά, κατά τη γνώμη μας, στο επίπεδο των ιδεών τη διαλεκτική «ενότητα των αντιθέτων» των στοχαστών που εξετάσαμε. Το ζήτημα είναι ότι ο ορθολογισμός στην εγελιανή του μορφή, όπως θεωρεί ο Khomiakov, «παραμερίζει το ον», δηλαδή στο σύστημά του δεν υπάρχει θέση για το «δημιουργικό πνεύμα», καθώς η ίδια η έννοια, στην πληρέστερη αφαίρεσή της, όφειλε να αναγεννήσει τα πάντα από τα ίδια της τα σπλάχνα [5, σ. 294].

Η διδασκαλία περί sobornost επιδιώκει ακριβώς να συνδέσει το «δημιουργικό πνεύμα» με τη δραστηριότητα των ανθρώπων τόσο στην Εκκλησία όσο και στην κοινωνία και στο κράτος. Δυστυχώς, οι αρχές της sobornost δεν πραγματώθηκαν ποτέ στο σύνολό τους ούτε στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία ούτε, πολύ περισσότερο, στη ρωσική ιστορία.

Βιβλιογραφία

Η ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΙΩΑΚΕΙΜ ΤΗΣ ΦΙΟΡΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΣΟΦΙΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΗ ΡΩΣΙΚΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΓΝΩΣΙΟΛΟΓΙΑ


Η ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΙΩΑΚΕΙΜ ΤΗΣ ΦΙΟΡΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΣΟΦΙΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΗ ΡΩΣΙΚΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΓΝΩΣΙΟΛΟΓΙΑ


Oleg Viktorovich Parilov — διδάκτωρ φιλοσοφικών επιστημών, καθηγητής στην Ακαδημία του Υπουργείου Εσωτερικών της Ρωσικής Ομοσπονδίας στο Nizhny Novgorod. Ρωσική Ομοσπονδία, 603950, Nizhny Novgorod, Ankudinovskoye shosse 3· ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: olegparilov@yandex.ru.

Ruslan Vasilievich Sobko (ιερομόναχος Λαυρέντιος) — κάτοχος διδακτορικού τίτλου στις φιλοσοφικές επιστήμες (kandidat nauk), Θρησκευτικός Οργανισμός – Ανώτατο Εκκλησιαστικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα «Θεολογική Σχολή του Nizhny Novgorod της Επισκοπής του Nizhny Novgorod της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (Πατριαρχείο Μόσχας)». Ρωσική Ομοσπονδία, 603001, Nizhny Novgorod, Pokhvalinsky syezd 5· ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: fraterlaurentius@gmail.com.

Σκοπός του άρθρου είναι η διερεύνηση της πρωτότυπης χριστιανικής γνωσιολογίας του μεσαιωνικού Ιταλού στοχαστή και μυστικού Ιωακείμ της Φιόρε. Επιμέρους στόχοι είναι να εξεταστούν η επίσημη θέση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας απέναντι στον αββά της Φιόρε· οι απόψεις του Ιωακείμ για τη σχολαστική και η αντίληψή του για την πνευματική σοφία —την πνευματική κατανόηση—· η σχέση των γνωσιολογικών συλλήψεων του Καλαβρού αββά με την ανατολικοχριστιανική παράδοση και τη ρωσική θρησκευτική φιλοσοφία του δέκατου ένατου αιώνα. Η μεθοδολογική βάση του άρθρου συνίσταται στον συνδυασμό των ακόλουθων μεθόδων: της ερμηνευτικής —ερμηνεία από τους συγγραφείς σύγχρονων ξενόγλωσσων και μεσαιωνικών λατινικών κειμένων—, της συγκριτικής-ιστορικής μεθόδου, της ενότητας του ιστορικού και του λογικού, της ανάλυσης και της σύνθεσης, της αναλογίας.

Αποτελέσματα και κύρια συμπεράσματα της έρευνας. Το έργο του Ιωακείμ φανερώνει την εντυπωσιακή ποικιλομορφία των γνωσιολογικών διδασκαλιών του ύστερου ευρωπαϊκού Μεσαίωνα. Η αντίληψη της πνευματικής γνώσης (doctrina spiritualis), την οποία προβάλλει ο Καλαβρός αββάς σε αντιδιαστολή προς τη σχολαστική, κατανοείται από τον ίδιο πρωτίστως ως εμπειρία βίωσης της πίστης. Η επιστημονική μέθοδος και ο σκοπός της γνώσης καθορίζονται για τον Ιωακείμ από τη μοναστηριακή ζωή: τοποθετεί τη σοφία των μοναχών (sapientia monachorum), η οποία στοχάζεται πάνω στο αντικείμενο της αγάπης (dissertatio caritatis), υψηλότερα από τη σοφία των διδακτόρων, των σχολαστικών (sapientia doctorum). Πηγή της θρησκευτικής σκέψης του Καλαβρού αββά είναι η Λειτουργία: όχι η ανάγνωση και η άσκηση του νου, αλλά η προσευχή και η δοξολογία του Θεού με την ψαλμωδία αποτελούν την αληθινή πηγή της αλήθειας. Είναι προφανής η σχέση των γνωσιολογικών συλλήψεων του Ιωακείμ με τις βασικές ιστοριοσοφικές ιδέες του· ειδικότερα, το τέλος της ιστορίας —η εποχή του Αγίου Πνεύματος— θα φανερώσει τη μεταμόρφωση του ανθρώπου και θα αποκαλύψει την πληρότητα της πνευματικής γνώσης του. Έτσι, η συντομότερη οδός προς την αληθινή γνώση είναι η μοναχική πράξη. Ο οντολογισμός της γνώσης, η ερμηνεία της αυθεντικής γνώσης ως εμπειρίας ζωντανής πίστης, η θεμελίωση της γνωσιολογίας στη λειτουργική πράξη, στην αγάπη και στην τελείωση του πνεύματος — σε αυτά τα χαρακτηριστικά είναι προφανής η σχέση του ιωακειμισμού με την ανατολικοχριστιανική και τη ρωσική θρησκευτική παράδοση.

Λέξεις-κλειδιά: ευρωπαϊκός Μεσαίωνας, σχολαστική, γνωσιολογία του Ιωακείμ της Φιόρε, πνευματική σοφία, ρωσική θρησκευτική φιλοσοφία.

Για τον ύστερο ευρωπαϊκό Μεσαίωνα έχει καθιερωθεί σταθερά η ονομασία «περίοδος της σχολαστικής». Πράγματι, το σχολαστικό φιλοσοφικό ρεύμα αποτελεί την κυρίαρχη μεθοδολογική βάση των επιστημονικών ερευνών στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια εκείνης της εποχής [Sabirova, 2010· σ. 145]. Δεν μπορεί κανείς παρά να συμφωνήσει και με τον ιερέα Vyach. Sanin ότι οι σχολαστικοί ευθύνονται για την ορθολογιστική τάση που οδήγησε τον δυτικό πολιτισμό στην απομάκρυνση διάφορων πολιτισμικών πεδίων από την Εκκλησία και, τελικά, στην εκκοσμίκευση [Sanin, 2010· σ. 73]. Θα αποφεύγαμε όμως την απολυτοποίηση μιας τέτοιας θέσης. Η θεωρία της γνώσης στον δυτικό Μεσαίωνα δεν ήταν ομοιογενής· αντιθέτως, η γνωσιολογική παλέτα διακρινόταν για τη ζωντάνια και την πολυχρωμία της, όπως μαρτυρεί χαρακτηριστικά το έργο του Καλαβρού αββά και μυστικού του δωδέκατου και δέκατου τρίτου αιώνα, Ιωακείμ της Φιόρε.

Ο Ιωακείμ δεν είχε λάβει συστηματική μεσαιωνική εκπαίδευση. Δεν είχε φοιτήσει σε καμία από τις σχολές του δωδέκατου αιώνα και δεν έχει διαπιστωθεί ποτέ ότι συνδεόταν με κάποιον γνωστό φιλόσοφο ή θεολόγο εκείνης της εποχής· δηλαδή, ουσιαστικά, δεν είναι άμεσος μαθητής κανενός και δεν ανήκει σε καμία σχολή. Από τη μία πλευρά, αυτό προκαλεί αναμφίβολα γνήσιο ενδιαφέρον για το έργο του· από την άλλη, πρέπει να θυμόμαστε ότι συχνά κινείται έξω από τα κοινώς αποδεκτά σχήματα και επινοεί τις δικές του έννοιες.

Στα ταξίδια του ο νεαρός Ιωακείμ γνωρίζει την εβραϊκή, την αραβική και την ελληνική γραμματεία και τον πολιτισμό τους, ίχνη των οποίων εμφανίζονται στα μεταγενέστερα έργα του. Κατά τη διάρκεια ενός από αυτά τα ταξίδια βιώνει έναν πνευματικό συγκλονισμό, ως αποτέλεσμα του οποίου αποκτά κάποιον βαθμό κοινωνίας με τον Θεό και απαρνείται τα εγκόσμια αγαθά. Αργότερα, το γεγονός αυτό θα αποτυπωθεί αναμφίβολα και στα έργα του. Έχοντας λάβει τη γνώση του Θεού ως ένα είδος άνωθεν δωρεάς, ο Ιωακείμ θεωρεί εφεξής αυτή την εμπειρία αναγκαίο στάδιο της θεολογικής γνώσης.

Οι ιδέες του Ιωακείμ αναπτύχθηκαν κυρίως όχι στα δικά του έργα, αλλά στις πολυάριθμες μιμήσεις και στα ψευδεπίγραφα των οπαδών του. Στον Ιωακείμ αποδίδεται το σύγγραμμα De Unitate Trinitatis, το οποίο στρέφεται εναντίον του Πέτρου Λομβαρδού και θεωρείται από ορισμένους μελετητές νόθο [Otto, 1962· σ. 145–154]. Οι συμμετέχοντες στη Σύνοδο του Λατερανού, αφού εξέτασαν τα συγγράμματα του Ιωακείμ και του Πέτρου, προτίμησαν τη διδασκαλία του Λομβαρδού στοχαστή (credimus et confitemur cum Petro Lombardo), δηλώνοντας ότι ο Ιωακείμ διδάσκει μια «τετράδα» (quaternitas) αντί για την Τριάδα και κρίνοντας τη διδασκαλία του αιρετική (haereticus et insanus). Στη συνέχεια, όμως, η σύνοδος υπερασπίζεται απροσδόκητα τον Ιωακείμ της Φιόρε και, επισημαίνοντας την ενάρετη και ευσεβή ζωή του, αναγνωρίζει τον ίδιο ως vir catholicus, άνδρα πιστό στην Εκκλησία, πολύ περισσότερο καθώς ο στοχαστής της Φιόρε υποβάλλει πλήρως τις υποθέσεις του στην κρίση της ρωμαϊκής έδρας [Mansi, 1961· σ. 981–986]. Μετά τον θάνατο του Ιωακείμ, ο Gerardo da Borgo San Donnino εκδίδει το έργο Εισαγωγή στο Αιώνιο Ευαγγέλιο —τέτοιο σύγγραμμα δεν υπάρχει στο έργο του Ιωακείμ, αν και ο ίδιος χρησιμοποιούσε ευρέως τον όρο. Ο πάπας Αλέξανδρος Δ΄ διατάζει να καεί η Εισαγωγή στο Αιώνιο Ευαγγέλιο. Μια επιτροπή καθηγητών του Πανεπιστημίου του Παρισιού κρίνει στην έκθεσή της αυτό και άλλα συγγράμματα (libellus ipse et omnis cedulae) αιρετικά και τον ίδιο τον Ιωακείμ αιρετικό, ενώ ο πάπας τον αποκαλεί απλώς «αββά Ιωακείμ» [Mansi, 1961· σ. 1001–1004].


Μπορούμε, επομένως, να διαπιστώσουμε ότι η στάση της επίσημης Καθολικής Εκκλησίας απέναντι στο έργο του αββά της Φιόρε και στο ίδιο του το πρόσωπο ήταν εξαιρετικά αμφίσημη και μάλιστα δεν στερούνταν δραματικότητας. Και αυτό δεν είναι τυχαίο. Ο Ιωακείμ της Φιόρε υπήρξε ένας από τους πρώτους επικριτές της μεσαιωνικής σχολαστικής. Όχι μόνο δεν αποδεχόταν τη σχολαστική μέθοδο, αλλά τη θεωρούσε και εσφαλμένη. Εξετάζοντας τις γνωσιολογικές θέσεις του Ιωακείμ και την ερμηνεία του για τον ρόλο της γνώσης, συναντούμε πρωτίστως τη διάκριση ανάμεσα στις έννοιες Theologia monastica —μοναστική-πρακτική θεολογία— και Theologia scholastica —σχολαστική θεολογία—, καθώς και τους όρους που προέρχονται από αυτές. Θεωρούμε σκόπιμο να επισημάνουμε ότι οι όροι αυτοί έχουν μάλλον τεχνικό χαρακτήρα και ακριβώς με αυτή τη σημασία χρησιμοποιούνται στις εργασίες που είναι αφιερωμένες στον ιωακειμισμό. Μια άλλη μορφή έκφρασης των ίδιων εννοιών, σε σχέση με τα ρεύματα της χριστιανικής σκέψης, είναι οι όροι doctrina spiritualis —μοναστικές σχολές— και doctrina scholastica —κληρικές σχολές— [Leclercq, 1963· σ. 43]. Στο σύγγραμμά του εναντίον του Πέτρου Λομβαρδού, ο Ιωακείμ φέρνει στο προσκήνιο την πολεμική εναντίον των λεγόμενων magistri scholastici —των πανεπιστημιακών σχολαστικών λογίων— και της astutia dialecticae artis —των δεξιοτεχνών της διαλεκτικής.

Ο Ιωακείμ προτιμά τη σοφία των μοναχών (sapientia monachorum), η οποία συνδέεται με τον στοχασμό πάνω στο αντικείμενο της αγάπης (dissertatio caritatis), από τη σοφία των διδακτόρων, των σχολαστικών (sapientia doctorum). Το σύνθημά του, scire, ut diligatur! —«να γνωρίζεις για να αγαπάς!»—, συνδέεται άμεσα με την κριτική της σχολαστικής σκέψης, η οποία πρεσβεύει την αρχή scio, ut sciatur —«να γνωρίζεις για να γνωρίζεις». Εδώ συλλογίζεται με εντελώς παραδοσιακό τρόπο, στο πνεύμα άλλων στοχαστών του δωδέκατου αιώνα. Πρόκειται πρωτίστως για τον Βερνάρδο του Clairvaux και έπειτα για τον άγιο Γρηγόριο τον Μέγα, ο οποίος πρέσβευε μια παρόμοια αρχή, per amorem agnosticimus —«για χάρη της αγάπης δεν γνωρίζουμε, απέχουμε από τη γνώση»—, υποστηρίζοντας ότι πρέπει να αναζητούμε μάλλον τη σοφία παρά τις γνώσεις [Leclercq, 1963· σ. 43]. Το μοναστήρι που ζει σύμφωνα με τον κανόνα του αγίου Βενεδίκτου, και όχι οι επισκοπικές σχολές των καθεδρικών ναών, είναι, κατά την πεποίθηση του Ιωακείμ, το αληθινό σχολείο πνευματικού και διανοητικού φωτισμού. Η μοναστηριακή ζωή καθορίζει τόσο την επιστημονική μέθοδο όσο και τον σκοπό της γνώσης. Η ίδια η γνώση κατανοείται ως εμπειρία βίωσης της πίστης, στην οποία η αίσθηση της παρουσίας του Θεού, με την Αγία Γραφή στα χέρια, είναι αδιαχώριστη από τη γνώση του Θεού κατά τη Λειτουργία. Αντλώντας μια εικόνα από το Ψαλτήριο, ο Ιωακείμ ονομάζει αυτή την κατάσταση γνώση «εν μέσω εκκλησίας» [Leclercq, 1963· σ. 240–242]. Αυτή η στάση στο μέσον της Εκκλησίας έχει σε αυτόν έναν υψηλό μυστικό και προφητικό χαρακτήρα, ο οποίος στηρίζεται στην έννοια της doctrina spiritualis —της πνευματικής διδασκαλίας—, όπως εκφράζεται από τον απόστολο Παύλο στην Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή: «Εμείς δεν λάβαμε το πνεύμα αυτού του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό· αυτά και διακηρύσσουμε, όχι με λόγια διδαγμένα από την ανθρώπινη σοφία, αλλά διδαγμένα από το Άγιο Πνεύμα, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά» (Α΄ Κορ. 2:12–13). Αυτή η πνευματική διδασκαλία περιέχει, όπως το «δεκάχορδο ψαλτήριο» —το Δεκάχορδο Ψαλτήριο είναι ένα από τα κύρια έργα του Ιωακείμ—, δέκα θεμέλια: τα επτά χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος και τις τρεις χριστιανικές αρετές· τον φόβο του Κυρίου, την ευσέβεια, τη γνώση, τη συμβουλή, την ισχύ —την αφοβία—, τη διάκριση, τη σοφία, την πίστη, την ελπίδα, την αγάπη [Joachim, 1964a· φ. 227].

Ένα παράδειγμα πνευματικής γνώσης μπορεί να βρεθεί επίσης στον τρόπο με τον οποίο ο Ιωακείμ —αλλά και γενικότερα η μοναστική παράδοση— κατανοεί την αειπάρθενο Μαρία, η οποία είναι homo spiritualis και της οποίας η ζωή παρουσιάζεται με ιδιαίτερα έντονα μοναστικά χρώματα. Δεν είναι τυχαίο ότι η Θεοτόκος θεωρείται μέχρι σήμερα προστάτιδα των μοναχών. Η πνευματική σοφία, η πνευματική κατανόηση, κατά τον Ιωακείμ, δεν μπορούν να προκύψουν από τη συνηθισμένη ανάγνωση, από την απλή επεξεργασία του υλικού. Είναι χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, όπως ακριβώς και η Μαρία γέννησε τον Ιησού Χριστό με άνωθεν ενέργεια.


Η ιδέα της πνευματικής σοφίας, της πνευματικής γνώσης του Ιωακείμ της Φιόρε, νοείται στο πλαίσιο της βασικής ιστοριοσοφικής, χιλιαστικής αντίληψής του. Είναι ο προάγγελος της εποχής του Αγίου Πνεύματος, της εποχής της τρίτης διαθήκης, η οποία σηματοδοτεί το τέλος της ιστορίας με τη μορφή της απόλυτης πραγμάτωσης των θείων σχεδίων [για περισσότερα βλ. Parilov, 2010· Parilov, Sobko, 2011]. Σύμφωνα με τον Καλαβρό αββά, το intellectus spiritualis —η πνευματική κατανόηση— είναι ακριβώς εκείνο που πρέπει να προκύψει ως αποτέλεσμα της μεταμόρφωσης του ανθρώπου στην εποχή του Αγίου Πνεύματος. Ως την καλύτερη ενσάρκωση αυτών των ιδιαίτερων πνευματικών ανθρώπων ο αββάς βλέπει τους μοναχούς (ordo monachorum), στις αυστηρότερες εκφράσεις της μοναχικής ζωής —τους ερημίτες. «Δεν είναι μοναχός ο καθένας που ονομάζεται μοναχός», συλλογίζεται, «…αλλά μόνο εκείνος που πάντοτε συνομιλεί στην καρδιά του με τον Χριστό με ταπεινό πνεύμα… εκείνος που έχει ευσεβή ήθη και του οποίου τα έργα είναι ενάρετα…» [Joachim, 1964a· φ. 227].

Οι έννοιες scientia litterarum —βιβλιακή γνώση— και studium doctrinae —κατανόηση της διδασκαλίας— συνδέονται στον Ιωακείμ άμεσα με την έννοια της «εργασίας», όχι όμως ως κάποια ιδιότυπη εναλλακτική προς τη σωματική εργασία, αλλά ως «επεξεργασία» ή κατανόηση των πνευματικών θεμελίων [Huck, 1938· σ. 85], ως κίνηση από την πληρότητα της αλήθειας —της γνώσης— προς την πληρότητα της ελευθερίας (plenitudo veritatis έναντι plenitudo libertatis) [Joachim, 1964b· φ. 35].

Ο Ιωακείμ θέλει να είναι άμεσα άνθρωπος της πράξης. Η Λειτουργία —officium divinum—, το μυστήριο της ευχαριστίας προς τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, δεν είναι το αντικείμενο, αλλά η πηγή, η ουσία και ο σκοπός της θρησκευτικής σκέψης του Καλαβρού αββά: psalmodia, oratio, meditatio, lectio, contemplatio —ερμηνεία του Ψαλτηρίου, προσευχή, στοχασμός, ανάγνωση, θεωρία—, αυτά είναι τα μέσα που προσδίδουν στη χριστιανική σκέψη του Ιωακείμ δοξολογικό χαρακτήρα.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ιωακείμ επιχειρεί να περιγράψει το μυστήριο της Παναγίας Τριάδας ακριβώς μέσω της πνευματικής ερμηνείας των ψαλμών, ακολουθώντας εδώ το institutio psallentium —την τάξη ανάγνωσης και ερμηνείας του Ψαλτηρίου— που πρότεινε ο άγιος Βενέδικτος [Joachim, 1964a· φ. 1 rb], το οποίο δίνει τον μετρημένο ρυθμό της μοναχικής ζωής, με αποτέλεσμα η Αγία Τριάδα να γίνεται «διαφανής». Όλες αυτές οι απόψεις εκφράζονται με τη μορφή ενός ιδιότυπου μανιφέστου στον πρόλογο του Δεκάχορδου Ψαλτηρίου: «Δεν οδηγούν στη γνώση της αλήθειας η επιθυμία για μάθηση ή η άσκηση του νου μέσω της ανάγνωσης και της κατανόησης των δογμάτων, αλλά η προσευχή και η δοξολογία του Θεού με την ψαλμωδία είναι οι πύλες προς την αλήθεια. Τα κλειδιά —τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος— αυτής της θύρας τα έχει ο Χριστός. Αυτός ανοίγει σε όσους του εμπιστεύονται πρόθυμα τον εαυτό τους» [Joachim, 1964a· φ. 1 rb].

Σε αυτές τις πρωτότυπες γνωσιολογικές συλλήψεις μπορούμε, κατά τη γνώμη μας, να διακρίνουμε την εγγύτητα του Ιωακείμ της Φιόρε προς την ανατολικοχριστιανική παράδοση και, αντίστοιχα, προς την κληρονόμο της, τη ρωσική χριστιανική φιλοσοφία. Δεν υπάρχουν αξιόπιστες μαρτυρίες ότι οι πρώτοι σλαβόφιλοι, A. S. Khomiakov και I. V. Kireevsky, γνώριζαν τα έργα του Καλαβρού αββά. Είναι όμως απολύτως βέβαιο ότι η πρωτότυπη φιλοσοφία τους —και ειδικότερα η γνωσιολογία τους— διαμορφώνεται ως αποτέλεσμα της δημιουργικής επεξεργασίας των ιδεών του Schelling, ο οποίος, με τη σειρά του, είχε δεχτεί σημαντική επιρροή από τον Ιωακείμ. Είναι, επομένως, προφανής η έμμεση επιρροή του Καλαβρού αββά στους φιλοσόφους της Μόσχας. Ασκώντας κριτική στον αφηρημένο ορθολογισμό της καθολικοπροτεσταντικής Δύσης, οι σλαβόφιλοι, όπως και ο Ιωακείμ της Φιόρε, υποστήριζαν ότι η ουσιώδης χριστιανική γνώση είναι αποτέλεσμα της ζωντανής και χαριτωμένης πίστης. Η διδασκαλία της Εκκλησίας είναι το ιδεώδες, «το έσχατο όριο της ανώτερης σκέψης». Σε αυτή τη συνάφεια, η αρχή της γνώσης —της εναρμόνισης πίστης και λόγου—, κατά την πεποίθηση του I. V. Kireevsky στο άρθρο του «Για την αναγκαιότητα και τη δυνατότητα νέων αρχών για τη φιλοσοφία», είναι «να ανυψωθεί ο ίδιος ο τρόπος της σκέψης σε συμφωνία με την πίστη» [Kireevsky, 1998· σ. 318]. Οι προϋποθέσεις μιας τέτοιας εναρμόνισης, τις οποίες προτείνουν οι σλαβόφιλοι, είναι, πρώτον, η συγκέντρωση σε μια αδιαίρετη ολότητα όλων των επιμέρους δυνάμεων της ψυχής: της πίστης, της ηθικής αντίληψης, της αντίληψης του αισθητικού νοήματος, της αγάπης, της διαίσθησης, της λογικής ικανότητας· δεύτερον, μια καθαρή και ακέραιη ζωή.

Σε αντίθεση με τον Schelling, ο οποίος θεωρούσε ότι η νοητική εποπτεία προσιδιάζει μόνο στους εκλεκτούς, οι σλαβόφιλοι πίστευαν: «Η ανώτερη αλήθεια δεν ανήκει μόνο στους λόγιους θεολόγους, διότι δεν συλλαμβάνεται μόνο με τους συλλογισμούς του λόγου, αλλά απαιτεί ανώτερη πνευματική όραση, η οποία αποκτάται με την ακεραιότητα της ύπαρξης» [Kireevsky, 1998· σ. 318]. Ο οντολογισμός της γνώσης των σλαβόφιλων, όπως και εκείνος του Καλαβρού αββά, εκδηλώθηκε επίσης στη διδασκαλία τους για την «πρωταρχική γνώση της πίστης» ή τη «ζωντανή γνώση» —μια ιδιαίτερη διαίσθηση που βασίζεται στην πίστη και δεν απαιτεί αποδείξεις. Η ζωντανή γνώση, έγραφε ο Khomiakov, «δεν είναι αποκομμένη από την πραγματικότητα που γίνεται αντικείμενο της συνείδησης· διαποτίζεται από αυτήν και εφοδιάζει τη διάνοια με όλα τα δεδομένα για την αυτοτελή λειτουργία της» [Khomiakov, 1900· σ. 278–279]. Οι σλαβόφιλοι καλούσαν σε μια αυτοτελή φιλοσοφική σκέψη, σύμφωνη με τις αρχές της παλαιάς ρωσικής παιδείας [βλ. Parilov, 2000], αλλά οι παραπάνω διαισθήσεις συνδέονται ουσιωδώς και με τις ενοράσεις του Ιωακείμ της Φιόρε.

Υπό τη σημαντική επιρροή του Ιωακείμ διαμορφώνεται η γνωσιολογία του Vladimir Solovyov. Αυτή η επιρροή είχε τόσο έμμεσο χαρακτήρα —μέσω του εκκλησιαστικού ιστορικού A. V. Gorsky, φίλου του Ρώσου Hegel, ο οποίος ήταν γνώστης και εκλαϊκευτής των ιδεών του Καλαβρού αββά— όσο και άμεσο, όπως επισημαίνουν η Marjorie Reeves [βλ. Reeves, Warwick, 1987], η P. Gaidenko [βλ. Gaidenko, 2001] και ο M. V. Maksimov [βλ. Maksimov, 1998].

Η γνωσιολογία του Vladimir Solovyov βασίζεται επίσης στον μυστικισμό, στην πνευματική εμπειρία και στην αποκάλυψη. Επιδίωκε με τη ζωή του να πραγματώσει τα ιδεώδη της Βασιλείας του Θεού, αποτελώντας πρότυπο αληθινού vir spiritualis. Ιππότης-μοναχός — αυτόν τον τίτλο δίνει στον Vladimir Solovyov ο A. A. Blok [Blok, 1911· σ. 103]. Από τις ιδέες του αββά της Φιόρε τρέφονταν οι επαίτες Φραγκισκανοί. Και ο Solovyov αποτελούσε παράδειγμα ακτήμονος ζωής.

Τον Solovyov συνδέει με τον Ιωακείμ της Φιόρε και η επιθυμία για τη μοναχική ζωή. Συγκεκριμένα, έγραφε στον αρχιμανδρίτη Αντώνιο ότι «έχει τώρα μεγάλη κλίση να γίνει μοναχός» [Επιστολές του V. S. Solovyov, 1911· σ. 191]. Η υπερφυσική αποκάλυψη αποτελεί και για τους δύο στοχαστές αναγκαίο γνώρισμα και προϋπόθεση της θρησκευτικής σκέψης. Και οι δύο είναι σε σημαντικό βαθμό μυστικοί. Ο μυστικισμός διατρέχει σαν κόκκινο νήμα ολόκληρο το έργο του Vladimir Solovyov· αποτελεί μάλιστα, αν μπορούμε να το εκφράσουμε έτσι, και την πρωταρχική αιτία ολόκληρης της δημιουργίας του: «Η κοσμοθεωρητική βάση… της φιλοσοφίας του Solovyov είναι ο καθολικός μυστικισμός, σε σχέση με τον οποίο η φιλοσοφία αποτελεί τη δύναμη του ατομικού λόγου που ανυψώνει τις ενοράσεις της μυστικής εμπειρίας στη μορφή της καθολικής ορθολογικότητας… Το να παρακάμψει ή να αποσιωπήσει κανείς αυτό το ζήτημα σημαίνει ότι δεν βρίσκει ή χάνει το κλειδί για ολόκληρη τη δραστηριότητα του Solovyov», γράφει ο E. L. Radlov [Radlov, 1913· σ. 46]. «Αν οι ιδεολογικοί πρόδρομοι του Vladimir Solovyov, ο I. Kireevsky και ο A. Khomiakov, αντιμετώπιζαν τον μυστικισμό με επιφυλακτικότητα ή ειρωνεία, ο Solovyov τού αφιέρωνε σοβαρή προσοχή στα θεωρητικά έργα του», γράφει ο S. Trubetskoy. «Επιπλέον, οι λέξεις “μυστικισμός” και “μυστικός” έγιναν σχεδόν σταθεροί χαρακτηρισμοί της προσωπικότητας και του έργου του Solovyov» [Trubetskoy, 1886· σ. 552]. Το ενδιαφέρον για την πνευματική πραγματικότητα έγινε ήδη από τα νεανικά του χρόνια ένα από τα κυριότερα ενδιαφέροντα στη ζωή του Ρώσου φιλοσόφου [Lukyanov, 1990· σ. 135].

Από τη βιωματική θέαση του υπερπέραν κόσμου ο Vladimir Solovyov συνάγει το ίδιο συμπέρασμα με τον Ιωακείμ της Φιόρε: «Πρώτα απ’ όλα πρέπει να ζούμε, έπειτα να γνωρίζουμε τη ζωή και, τέλος, να διορθώνουμε τη ζωή» [Solovyov, 1911–1914· τόμ. 3, σ. 275]. Ήδη από τα πρώτα στάδια του έργου του διαμορφώνει μια διδασκαλία, βασισμένη στην τριαδική αρχή, για τις διαφορετικές βαθμίδες της πίστης, η ανώτερη από τις οποίες είναι ο πνευματικός λόγος: «Ο άνθρωπος, ως προς τη θρησκεία, όταν αναπτύσσεται ορθά, περνά από τρεις ηλικίες: πρώτα έρχεται η περίοδος της παιδικής ή τυφλής πίστης, έπειτα η δεύτερη περίοδος —η ανάπτυξη της διάνοιας και η άρνηση της τυφλής πίστης— και, τέλος, η τελευταία περίοδος της συνειδητής πίστης, που βασίζεται στην ανάπτυξη του λόγου» [Επιστολές του V. S. Solovyov, 1911· σ. 73–75]. Ο Vladimir Solovyov προσδιορίζει το έργο του ως εξής: «Να δικαιώσω την πίστη των πατέρων μας, ανυψώνοντάς την σε μια νέα βαθμίδα έλλογης συνείδησης, να δείξω πώς αυτή η αρχαία πίστη, απελευθερωμένη από τα δεσμά της τοπικής απομόνωσης και της εθνικής φιλαυτίας, συμπίπτει με την αιώνια και οικουμενική αλήθεια» [Solovyov, 1911–1914· τόμ. 4, σ. 243]. Ήδη σε αυτά τα λόγια μπορούμε να βρούμε αντιστοιχίες με τη διδασκαλία της τρίτης διαθήκης για την ανεπάρκεια της σύγχρονης κατάστασης της πίστης και για τις διαφορετικές βαθμίδες της πνευματικής γνώσης.

Όπως ο Ιωακείμ της Φιόρε, ο οποίος αντιτάχθηκε στον μεσαιωνικό ορθολογισμό, ο Vladimir Solovyov αρχίζει την επιστημονική του σταδιοδρομία με το σύγγραμμα Εναντίον των θετικιστών: «Αυτά τα τελευταία αναγκαία αποτελέσματα της δυτικής φιλοσοφικής εξέλιξης καταφάσκουν, με τη μορφή της ορθολογικής γνώσης, τις ίδιες αλήθειες που καταφάσκονταν, με τη μορφή της πίστης και της πνευματικής θεωρίας, από τις μεγάλες θεολογικές διδασκαλίες της Ανατολής» [Solovyov, 1911–1914· τόμ. 1, σ. 143]. Απορρίπτοντας τους παλαιούς τρόπους της ανθρώπινης γνώσης, και οι δύο φιλόσοφοι υποδεικνύουν τη θεωρία ως τρόπο κατανόησης της θρησκευτικής πραγματικότητας: «Είναι αναγκαίος ένας ιδιαίτερος τρόπος νοητικής δραστηριότητας, τον οποίο θα ονομάσουμε με τον ήδη γνωστό στη φιλοσοφία όρο νοητική εποπτεία ή διαίσθηση (intellektuelle Anschauung, Intuition) και ο οποίος αποτελεί την πρωταρχική μορφή της αληθινής γνώσης, που διακρίνεται σαφώς τόσο από την αισθητηριακή αντίληψη και την εμπειρία όσο και από τη διανοητική ή αφηρημένη σκέψη», γράφει ο Solovyov [Solovyov, 1911–1914· τόμ. 3, σ. 65].

Ωστόσο, ασκώντας κριτική στον ορθολογισμό και στον θετικισμό, ο στοχαστής γίνεται και ο ίδιος δέσμιος του αφηρημένου ορθολογισμού: προσδίδει στο ιδεατό είναι —στην Τριάδα— και, μαζί με αυτήν, στην ιστορία, το θετικιστικό κριτήριο της ορθολογικής γνωσιμότητας [βλ. Treushnikov, 2009]. Το ίδιο ακριβώς έκανε και ο πρόδρομός του, Ιωακείμ της Φιόρε. Παρά τις αντισχολαστικές απόψεις του, παρουσιάζεται μπροστά μας ως αληθινός επιστήμονας, ο οποίος χρησιμοποιεί για τις φιλοσοφικές του κατασκευές τα μαθηματικά, τη λογική, την ερμηνευτική και τα τελευταία —σύγχρονά του— επιτεύγματα της καθολικής θεολογίας.

Επομένως, ο οντολογικός χαρακτήρας της γνώσης —γνώση για χάρη της μεταμόρφωσης της ζωής— και η κριτική του αφηρημένου ορθολογισμού —γνώση για χάρη της γνώσης—· η θεμελίωση της αληθινής οδού της γνώσης όχι στη συσσώρευση πληροφοριών και στον ορθολογικό λόγο, αλλά στη λειτουργική πράξη, στην τελείωση του πνεύματος και στη μεταμόρφωση έως την απόκτηση της ικανότητας υποδοχής της Αποκάλυψης· ο σκοπός της γνώσης, που δεν είναι η διανοητική ανάπτυξη, αλλά η απόκτηση εσωτερικής πνευματικής ελευθερίας και αγάπης· η είσοδος του ανθρώπου στην εκκλησιαστική συνοδική ενότητα ως προϋπόθεση για την πληρότητα της γνώσης και την απόκτηση του προφητικού χαρίσματος· η κατανόηση της γνώσης ως εμπειρίας ζωντανής πίστης και ένωσης του ανθρώπου με τον Θεό — αυτά τα χαρακτηριστικά και οι ιδέες της γνωσιολογίας του ιωακειμισμού συγγενεύουν με την ανατολικοχριστιανική γνωσιολογία.

Βιβλιογραφία