Η ΚΑΡΔΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ 5

Συνέχεια από Τετάρτη 17. Ιουνίου 2026

Η ΚΑΡΔΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ 5

Η ιδιοφυΐα της για το καλό και το κακό

Erich Fromm

III. Αγάπη του θανάτου και αγάπη της ζωής

Δεν θα ασχοληθώ εδώ με όλες τις πτυχές που υποκινούν τον σύγχρονο πόλεμο, πολλές από τις οποίες υπήρξαν και σε προηγούμενους πολέμους όπως υπάρχουν και στον πυρηνικό πόλεμο, αλλά μόνο με ένα πολύ κρίσιμο ψυχολογικό πρόβλημα που αφορά τον πυρηνικό πόλεμο. Όποια κι αν ήταν η αιτιολόγηση των προηγούμενων πολέμων —άμυνα απέναντι σε επίθεση, οικονομικό κέρδος, απελευθέρωση, δόξα, διατήρηση ενός τρόπου ζωής—, μια τέτοια αιτιολόγηση δεν ισχύει για τον πυρηνικό πόλεμο. Δεν υπάρχει άμυνα, δεν υπάρχει κέρδος, δεν υπάρχει απελευθέρωση, δεν υπάρχει δόξα, όταν ακόμη και στην «καλύτερη» περίπτωση ο μισός πληθυσμός της χώρας σου έχει αποτεφρωθεί μέσα σε λίγες ώρες, όλα τα πολιτιστικά κέντρα έχουν καταστραφεί, και απομένει μια βάρβαρη, αποκτηνωμένη ζωή, στην οποία όσοι ακόμη ζουν θα φθονούν τους νεκρούς.24

Γιατί, παρά όλα αυτά, συνεχίζονται οι προετοιμασίες για πυρηνικό πόλεμο χωρίς ευρύτερη διαμαρτυρία από εκείνη που υπάρχει; Πώς να κατανοήσουμε γιατί δεν σηκώνονται να διαμαρτυρηθούν περισσότεροι άνθρωποι που έχουν παιδιά και εγγόνια; Γιατί άνθρωποι που έχουν πολλά για τα οποία αξίζει να ζουν —ή έτσι τουλάχιστον φαίνεται— εξετάζουν νηφάλια την καταστροφή των πάντων; Υπάρχουν πολλές απαντήσεις·25 ωστόσο καμία από αυτές δεν δίνει ικανοποιητική εξήγηση, αν δεν συμπεριλάβουμε την ακόλουθη: ότι οι άνθρωποι δεν φοβούνται την ολική καταστροφή επειδή δεν αγαπούν τη ζωή· ή επειδή είναι αδιάφοροι προς τη ζωή· ή ακόμη επειδή πολλοί έλκονται από τον θάνατο.

Αυτή η υπόθεση φαίνεται να αντιφάσκει προς όλες τις παραδοχές μας ότι οι άνθρωποι αγαπούν τη ζωή και φοβούνται τον θάνατο· επιπλέον, ότι ο πολιτισμός μας, περισσότερο από κάθε προηγούμενο πολιτισμό, προσφέρει στους ανθρώπους αφθονία διέγερσης και διασκέδασης. Αλλά πρέπει να ρωτήσουμε: μήπως όλη αυτή η διασκέδαση και η διέγερσή μας είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από τη χαρά και την αγάπη της ζωής;

Για να απαντήσω σε αυτά τα ερωτήματα πρέπει να αναφερθώ στην προηγούμενη ανάλυση των προσανατολισμών που αγαπούν τη ζωή και που αγαπούν τον θάνατο. Η ζωή είναι δομημένη ανάπτυξη και, από την ίδια της τη φύση, δεν υπόκειται σε αυστηρό έλεγχο ή πρόβλεψη. Στο πεδίο της ζωής, οι άλλοι μπορούν να επηρεαστούν μόνο από τις δυνάμεις της ζωής, όπως η αγάπη, η διέγερση, το παράδειγμα. Η ζωή μπορεί να βιωθεί μόνο στις ατομικές της εκδηλώσεις, στο ατομικό πρόσωπο όπως και σε ένα πουλί ή σε ένα λουλούδι. Δεν υπάρχει ζωή «των μαζών», δεν υπάρχει ζωή αφηρημένα.

Η προσέγγισή μας προς τη ζωή σήμερα γίνεται ολοένα και πιο μηχανική. Ο κύριος σκοπός μας είναι να παράγουμε πράγματα, και μέσα στη διαδικασία αυτής της ειδωλολατρίας των πραγμάτων μεταμορφώνουμε τους εαυτούς μας σε εμπορεύματα. Οι άνθρωποι αντιμετωπίζονται ως αριθμοί. Το ζήτημα εδώ δεν είναι αν τους φέρονται καλά και αν τρέφονται καλά —και τα πράγματα μπορούν επίσης να τύχουν καλής μεταχείρισης—· το ζήτημα είναι αν οι άνθρωποι είναι πράγματα ή ζωντανά όντα.

Οι άνθρωποι αγαπούν τα μηχανικά εξαρτήματα περισσότερο από τα ζωντανά όντα. Η προσέγγιση προς τον άνθρωπο είναι διανοητική-αφηρημένη. Ενδιαφέρεται κανείς για τους ανθρώπους ως αντικείμενα, για τις κοινές τους ιδιότητες, για τους στατιστικούς κανόνες της μαζικής συμπεριφοράς, όχι για ζωντανά άτομα. Όλα αυτά συμβαδίζουν με τον αυξανόμενο ρόλο των γραφειοκρατικών μεθόδων. Σε γιγάντια κέντρα παραγωγής, σε γιγάντιες πόλεις, σε γιγάντιες χώρες, οι άνθρωποι διοικούνται σαν να ήταν πράγματα· οι άνθρωποι και οι διαχειριστές τους μεταμορφώνονται σε πράγματα, και υπακούουν στους νόμους των πραγμάτων.

Αλλά ο άνθρωπος δεν είναι προορισμένος να είναι πράγμα· καταστρέφεται αν γίνει πράγμα· και πριν αυτό ολοκληρωθεί, απελπίζεται και θέλει να σκοτώσει κάθε ζωή. Σε έναν γραφειοκρατικά οργανωμένο και συγκεντρωτικό βιομηχανισμό, οι γεύσεις χειραγωγούνται έτσι ώστε οι άνθρωποι να καταναλώνουν στο μέγιστο δυνατό και προς προβλέψιμες και κερδοφόρες κατευθύνσεις. Η νοημοσύνη και ο χαρακτήρας τους τυποποιούνται από τον ολοένα αυξανόμενο ρόλο των τεστ, τα οποία επιλέγουν τον μέτριο και τον άτολμο αντί του πρωτότυπου και τολμηρού.

Πράγματι, ο γραφειοκρατικο-βιομηχανικός πολιτισμός που επικράτησε στην Ευρώπη και στη Βόρεια Αμερική δημιούργησε έναν νέο τύπο ανθρώπου· μπορεί να περιγραφεί ως ο άνθρωπος της οργάνωσης, ως ο άνθρωπος-αυτόματο και ως homo consumens.

Επιπλέον, είναι homo mechanicus· με αυτό εννοώ έναν άνθρωπο των συσκευών, βαθιά ελκυόμενο από καθετί μηχανικό και αντίθετα διατεθειμένο προς ό,τι είναι ζωντανό. Είναι αλήθεια ότι ο βιολογικός και φυσιολογικός εξοπλισμός του ανθρώπου τού παρέχει τόσο ισχυρές σεξουαλικές ορμές, ώστε ακόμη και ο homo mechanicus εξακολουθεί να έχει σεξουαλικές επιθυμίες και να αναζητά γυναίκες. Αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το ενδιαφέρον του ανθρώπου των συσκευών για τις γυναίκες μειώνεται.

Ένα σκίτσο του New Yorker το υπέδειξε αυτό με πολύ διασκεδαστικό τρόπο· μια πωλήτρια που προσπαθεί να πουλήσει ένα συγκεκριμένο άρωμα σε μια νεαρή πελάτισσα το συνιστά παρατηρώντας: «Μυρίζει σαν καινούριο σπορ αυτοκίνητο». Πράγματι, οποιοσδήποτε παρατηρητής της ανδρικής συμπεριφοράς σήμερα θα επιβεβαιώσει ότι αυτό το σκίτσο είναι κάτι περισσότερο από ένα έξυπνο αστείο. Υπάρχει προφανώς μεγάλος αριθμός ανδρών που ενδιαφέρονται περισσότερο για σπορ αυτοκίνητα, τηλεοράσεις και ραδιόφωνα, διαστημικά ταξίδια και κάθε είδους συσκευές, παρά για τις γυναίκες, την αγάπη, τη φύση, την τροφή· που διεγείρονται περισσότερο από τον χειρισμό ανόργανων, μηχανικών πραγμάτων παρά από τη ζωή.

Δεν είναι μάλιστα υπερβολικά τραβηγμένο να υποθέσει κανείς ότι ο homo mechanicus είναι περισσότερο υπερήφανος και γοητευμένος από συσκευές που μπορούν να σκοτώσουν εκατομμύρια ανθρώπους από απόσταση πολλών χιλιάδων μιλίων μέσα σε λίγα λεπτά, παρά φοβισμένος και καταθλιμμένος από την πιθανότητα μιας τέτοιας μαζικής καταστροφής. Ο homo mechanicus εξακολουθεί να απολαμβάνει το σεξ και το ποτό. Αλλά όλες αυτές οι απολαύσεις αναζητούνται μέσα στο πλαίσιο αναφοράς του μηχανικού και του άζωου. Περιμένει ότι πρέπει να υπάρχει κάποιο κουμπί που, αν πατηθεί, θα φέρει ευτυχία, αγάπη, ηδονή. Πολλοί πηγαίνουν σε ψυχαναλυτή με την αυταπάτη ότι μπορεί να τους διδάξει πού να βρουν το κουμπί.

Κοιτάζει τις γυναίκες όπως θα κοίταζε κανείς ένα αυτοκίνητο: γνωρίζει τα σωστά κουμπιά που πρέπει να πατήσει, απολαμβάνει τη δύναμή του να την κάνει να «τρέξει» και παραμένει ο ψυχρός, παρατηρητικός θεατής. Ο homo mechanicus ενδιαφέρεται όλο και περισσότερο για τον χειρισμό μηχανών παρά για τη συμμετοχή στη ζωή και την απόκριση προς αυτήν. Έτσι γίνεται αδιάφορος προς τη ζωή, γοητευμένος από το μηχανικό, και τελικά ελκύεται από τον θάνατο και την ολοκληρωτική καταστροφή.

Ας εξετάσουμε τον ρόλο που παίζει ο φόνος στις ψυχαγωγίες μας. Οι ταινίες, τα κόμικς, οι εφημερίδες είναι γεμάτα συγκίνηση επειδή είναι γεμάτα αναφορές σε καταστροφή, σαδισμό, βαρβαρότητα. Εκατομμύρια άνθρωποι ζουν μονότονες αλλά άνετες υπάρξεις και τίποτε δεν τους συναρπάζει περισσότερο από το να βλέπουν ή να διαβάζουν για φόνους, είτε πρόκειται για δολοφονία είτε για θανατηφόρο ατύχημα σε έναν αγώνα αυτοκινήτων. Δεν είναι αυτό ένδειξη του πόσο βαθιά έχει ήδη γίνει αυτή η γοητεία προς τον θάνατο; Ή σκεφθείτε εκφράσεις όπως «συγκινούμαι μέχρι θανάτου» ή «πεθαίνω να» κάνω το ένα ή το άλλο, ή την έκφραση «με σκοτώνει». Σκεφθείτε την αδιαφορία προς τη ζωή που φανερώνεται στο ποσοστό των αυτοκινητιστικών μας ατυχημάτων.

Συνοπτικά λοιπόν, η διανοητικοποίηση, η ποσοτικοποίηση, η αφαιρετικοποίηση, η γραφειοκρατικοποίηση και η πραγμοποίηση —τα ίδια τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας—, όταν εφαρμόζονται στους ανθρώπους αντί στα πράγματα, δεν είναι αρχές της ζωής αλλά αρχές της μηχανικής. Οι άνθρωποι που ζουν σε ένα τέτοιο σύστημα γίνονται αδιάφοροι προς τη ζωή και μάλιστα ελκύονται από τον θάνατο. Δεν το γνωρίζουν αυτό. Εκλαμβάνουν τις συγκινήσεις της διέγερσης ως χαρές της ζωής και ζουν μέσα στην αυταπάτη ότι είναι πολύ ζωντανοί όταν έχουν πολλά πράγματα να κατέχουν και να χρησιμοποιούν. Η έλλειψη διαμαρτυρίας εναντίον του πυρηνικού πολέμου, οι συζητήσεις των «ατομολόγων» μας για τον ισολογισμό της ολικής ή ημι-ολικής καταστροφής, δείχνουν πόσο μακριά έχουμε ήδη προχωρήσει μέσα στην «κοιλάδα της σκιάς του θανάτου».

Αυτά τα χαρακτηριστικά ενός νεκρόφιλου προσανατολισμού υπάρχουν σε όλες τις σύγχρονες βιομηχανικές κοινωνίες, ανεξάρτητα από τις αντίστοιχες πολιτικές τους δομές. Αυτό που έχει κοινό από αυτή την άποψη ο σοβιετικός κρατικός καπιταλισμός με τον εταιρικό καπιταλισμό είναι σημαντικότερο από τα χαρακτηριστικά στα οποία τα συστήματα διαφέρουν. Και τα δύο συστήματα έχουν κοινή τη γραφειοκρατικο-μηχανική προσέγγιση, και τα δύο προετοιμάζονται για την ολική καταστροφή.

Η συγγένεια ανάμεσα στη νεκρόφιλη περιφρόνηση της ζωής και στον θαυμασμό για την ταχύτητα και για καθετί μηχανικό έγινε εμφανής μόνο τις τελευταίες δεκαετίες. Ωστόσο ήδη από το 1909 είχε γίνει αντιληπτή και εκφράστηκε συνοπτικά από τον Marinetti στο Αρχικό Μανιφέστο του Φουτουρισμού:

Θα υμνήσουμε την αγάπη του κινδύνου, τη συνήθεια της ενέργειας και της τόλμης.
Τα ουσιώδη στοιχεία της ποίησής μας θα είναι το θάρρος, η τόλμη και η εξέγερση.
Η λογοτεχνία έως τώρα δόξασε τη στοχαστική ακινησία, την έκσταση και τον ύπνο· εμείς θα εξυμνήσουμε την επιθετική κίνηση, την πυρετώδη αϋπνία, το διπλό γοργό βήμα, την τούμπα, το χαστούκι, τη γροθιά.
Διακηρύσσουμε ότι η λαμπρότητα του κόσμου εμπλουτίστηκε με μια νέα ομορφιά: την ομορφιά της ταχύτητας. Ένα αγωνιστικό αυτοκίνητο, το πλαίσιό του στολισμένο με μεγάλους σωλήνες, σαν φίδια με εκρηκτική πνοή... ένα βρυχώμενο αυτοκίνητο, που μοιάζει να τρέχει πάνω σε θραύσματα οβίδας, είναι ωραιότερο από τη Νίκη της Σαμοθράκης.
Θα υμνήσουμε τον άνθρωπο στο τιμόνι, του οποίου το ιδεώδες στέλεχος διαπερνά τη Γη, ορμώντας πάνω στην τροχιά της.
Ο ποιητής πρέπει να δοθεί με φρενίτιδα, με λαμπρότητα και με γενναιοδωρία, προκειμένου να αυξήσει τον ενθουσιώδη ζήλο των πρωταρχικών στοιχείων.
Δεν υπάρχει πια ομορφιά παρά μόνο στη σύγκρουση. Κανένα αριστούργημα χωρίς επιθετικότητα. Η ποίηση πρέπει να είναι βίαιη επίθεση εναντίον των άγνωστων δυνάμεων, για να τις διατάξει να υποκλιθούν μπροστά στον άνθρωπο.
Στεκόμαστε στο έσχατο ακρωτήριο των αιώνων!... Γιατί να κοιτάξουμε πίσω μας, όταν πρέπει να παραβιάσουμε τις μυστηριώδεις πύλες του Αδυνάτου; Ο Χρόνος και ο Χώρος πέθαναν χθες. Ήδη ζούμε στο απόλυτο, αφού έχουμε ήδη δημιουργήσει την ταχύτητα, αιώνια και πανταχού παρούσα.
Θέλουμε να δοξάσουμε τον πόλεμο —τη μόνη υγεία του κόσμου—, τον μιλιταρισμό, τον πατριωτισμό, το καταστροφικό χέρι του Αναρχικού, τις ωραίες Ιδέες που σκοτώνουν, την περιφρόνηση της γυναίκας.
Θέλουμε να καταστρέψουμε τα μουσεία, τις βιβλιοθήκες, να πολεμήσουμε εναντίον του ηθικισμού, του φεμινισμού και κάθε οπορτουνιστικής και ωφελιμιστικής ευτέλειας.
Θα υμνήσουμε τα μεγάλα πλήθη μέσα στη διέγερση της εργασίας, της ηδονής και της εξέγερσης· το πολύχρωμο και πολυφωνικό κύμα των επαναστάσεων στις σύγχρονες πρωτεύουσες· τη νυχτερινή δόνηση των οπλοστασίων και των εργαστηρίων κάτω από τα βίαια ηλεκτρικά φεγγάρια τους· τους λαίμαργους σταθμούς που καταπίνουν καπνιστά φίδια· τα εργοστάσια κρεμασμένα από τα σύννεφα με τα νήματα του καπνού τους· τις γέφυρες που πηδούν σαν γυμναστές πάνω από τη διαβολική μαχαιροθήκη των ηλιολουσμένων ποταμών· τα περιπετειώδη υπερωκεάνια που οσφραίνονται τον ορίζοντα· τις πλατύστερνες ατμομηχανές που καλπάζουν πάνω στις ράγες σαν τεράστια ατσάλινα άλογα χαλιναγωγημένα με μακριούς σωλήνες· και την ολισθαίνουσα πτήση των αεροπλάνων, των οποίων ο ήχος της έλικας είναι σαν το φτερούγισμα σημαιών και το χειροκρότημα ενθουσιασμένου πλήθους.26

Είναι ενδιαφέρον να συγκρίνουμε τη νεκρόφιλη ερμηνεία της τεχνικής και της βιομηχανίας από τον Marinetti με τη βαθιά βιοφιλική ερμηνεία που βρίσκεται στα ποιήματα του Walt Whitman. Στο τέλος του ποιήματός του «Crossing Brooklyn Ferry» λέει:

Ακμάστε, πόλεις — φέρτε το φορτίο σας, φέρτε τα θεάματά σας, άφθονα και επαρκή ποτάμια,
Επεκτείνου, ον από το οποίο ίσως κανένα άλλο δεν είναι πιο πνευματικό,
Κρατήστε τις θέσεις σας, αντικείμενα από τα οποία κανένα άλλο δεν είναι πιο διαρκές.
Περιμένατε, πάντα περιμένετε, εσείς οι άφωνοι, ωραίοι λειτουργοί,
Σας δεχόμαστε επιτέλους με ελεύθερη αίσθηση, και είμαστε από εδώ και πέρα ακόρεστοι,
Δεν θα μπορείτε πια να μας ματαιώνετε ή να μας αποκρύπτεστε,
Σας χρησιμοποιούμε και δεν σας παραμερίζουμε — σας φυτεύουμε μόνιμα μέσα μας,
Δεν σας εξιχνιάζουμε — σας αγαπούμε — υπάρχει τελειότητα και μέσα σας,
Προσφέρετε τα μέρη σας προς την αιωνιότητα,
Μεγάλα ή μικρά, προσφέρετε τα μέρη σας προς την ψυχή.

Ή στο τέλος του «Song of the Open Road»:

Σύντροφε, σου δίνω το χέρι μου!
Σου δίνω την αγάπη μου, πολυτιμότερη από χρήματα,
Σου δίνω τον εαυτό μου πριν από κήρυγμα ή νόμο·
Θα μου δώσεις τον εαυτό σου; Θα έρθεις να ταξιδέψεις μαζί μου;
Θα μείνουμε ο ένας στο πλευρό του άλλου όσο ζούμε;

Ο Whitman δεν θα μπορούσε να εκφράσει καλύτερα την αντίθεσή του στη νεκροφιλία απ’ ό,τι με αυτόν τον στίχο: «Να προχωρούμε —ω ζωντανοί, πάντοτε ζωντανοί!— και να αφήνουμε πίσω τα πτώματα».

Αν συγκρίνουμε τη στάση του Marinetti απέναντι στη βιομηχανία με εκείνη του Walt Whitman, γίνεται σαφές ότι η βιομηχανική παραγωγή ως τέτοια δεν είναι κατ’ ανάγκην αντίθετη προς τις αρχές της ζωής. Το ερώτημα είναι αν οι αρχές της ζωής υποτάσσονται στις αρχές της μηχανοποίησης ή αν οι αρχές της ζωής είναι οι κυρίαρχες. Προφανώς, έως τώρα ο εκβιομηχανισμένος κόσμος δεν έχει βρει απάντηση στο ερώτημα που τίθεται εδώ: πώς είναι δυνατόν να δημιουργηθεί ένας ανθρωπιστικός βιομηχανισμός, σε αντίθεση προς τον γραφειοκρατικό βιομηχανισμό που κυβερνά τη ζωή μας σήμερα;

Σημειώσεις:

24 Δεν μπορώ να αποδεχθώ εκείνες τις θεωρίες που προσπαθούν να μας πείσουν ότι α) η αιφνίδια καταστροφή εξήντα εκατομμυρίων Αμερικανών δεν θα έχει βαθιά και καταστροφική επίδραση στον πολιτισμό μας ή β) ότι, ακόμη και αφού αρχίσει ο πυρηνικός πόλεμος, θα εξακολουθήσει να υπάρχει τέτοια ορθολογικότητα ανάμεσα στους εχθρούς, ώστε να διεξαγάγουν τον πόλεμο σύμφωνα με ένα σύνολο κανόνων που θα αποτρέψει την ολική καταστροφή.

25 Μια σημαντική απάντηση φαίνεται να βρίσκεται στο γεγονός ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι βαθιά —αν και κυρίως ασυνείδητα— αγχώδεις στην προσωπική τους ζωή. Η διαρκής μάχη για άνοδο στην κοινωνική κλίμακα και ο διαρκής φόβος της αποτυχίας δημιουργούν μια μόνιμη κατάσταση άγχους και πίεσης, που κάνει τον μέσο άνθρωπο να ξεχνά την απειλή εναντίον της δικής του ύπαρξης και της ύπαρξης του κόσμου.

26 Joshua C. Taylor, Futurism, Doubleday Co., 1909, σ. 124.

IV. Ατομικός και κοινωνικός ναρκισσισμός

Πραγματεία περί αθεολογίας 1

Πραγματεία περί αθεολογίας 1

Michel Onfray, 

Éditions Grasset & Fasquelle, 2005

Ο Michel Onfray είναι Γάλλος φιλόσοφος, δοκιμιογράφος και δημόσιος διανοούμενος, γεννημένος το 1959 στο Argentan της Νορμανδίας. Το πιο γνωστό του βιβλίο διεθνώς είναι το Traité d’athéologie —Πραγματεία περί. Εκεί ασκεί σκληρή πολεμική στον Ιουδαϊσμό, τον Χριστιανισμό και το Ισλάμ, επηρεασμένος έντονα από τον Nietzsche, τον υλισμό και τον γαλλικό αντικληρικαλισμό.

Πίνακας Περιεχομένων

Πρόλογος
Εισαγωγή

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ – ΑΘΕΟΛΟΓΙΑ
I – Η Οδύσσεια των ισχυρών πνευμάτων
II – Αθεϊσμός και έξοδος από τον μηδενισμό
III – Προς μια αθεολογία

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ – ΜΟΝΟΘΕΪΣΜΟΙ
I – Τυραννίες και δουλείες των επέκεινα κόσμων
II – Αυτοπυρπολήσεις της νοημοσύνης
III – Να επιθυμείς το αντίθετο του πραγματικού

ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ – ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ
I – Η κατασκευή του Ιησού
II – Η παύλεια μόλυνση
III – Το χριστιανικό ολοκληρωτικό κράτος

ΤΕΤΑΡΤΟ ΜΕΡΟΣ – ΘΕΟΚΡΑΤΙΑ
I – Μικρή θεωρία της απόσπασης
II – Στην υπηρεσία της ορμής του θανάτου
III – Για μια μεταχριστιανική λαϊκότητα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΑΘΕΟΛΟΓΙΑ
Éditions Grasset & Fasquelle, 2005
Όλα τα δικαιώματα μετάφρασης, αναπαραγωγής και διασκευής διατηρούνται για όλες τις χώρες.

«Η έννοια του “Θεού” επινοήθηκε ως αντίθεση προς τη ζωή — μέσα της συνοψίζεται, σε μια φρικτή ενότητα, καθετί βλαβερό, δηλητηριώδες, συκοφαντικό, κάθε μίσος εναντίον της ζωής. Η έννοια του “επέκεινα”, του “αληθινού κόσμου”, επινοήθηκε μόνο για να υποτιμηθεί ο μόνος κόσμος που υπάρχει — ώστε να μη διατηρηθεί πλέον για τη γήινη πραγματικότητά μας κανένας σκοπός, κανένας λόγος, κανένα έργο! Η έννοια της “ψυχής”, του “πνεύματος” και, τελικά, ακόμη και της “αθάνατης ψυχής”, επινοήθηκε για να περιφρονηθεί το σώμα, για να καταστεί άρρωστο — “ιερό” —, για να εισαχθεί απέναντι σε όλα τα πράγματα που αξίζουν σοβαρότητα στη ζωή — ζητήματα διατροφής, κατοικίας, πνευματικής αγωγής, φροντίδας των ασθενών, καθαριότητας, καιρού — η πιο φρικτή αμεριμνησία! Αντί της υγείας, η “σωτηρία της ψυχής” — θέλω να πω μια κυκλική τρέλα που πηγαίνει από τους σπασμούς της μετάνοιας έως την υστερία της λύτρωσης! Η έννοια της “αμαρτίας” επινοήθηκε μαζί με το όργανο βασανισμού που τη συμπληρώνει, την έννοια της “ελεύθερης βούλησης”, για να συγχυθούν τα ένστικτα, για να γίνει η δυσπιστία απέναντι στα ένστικτα δεύτερη φύση.»

Nietzsche, Ecce homo, «Γιατί είμαι πεπρωμένο», § 8.

Πρόλογος

1. Η μνήμη της ερήμου. Ύστερα από μερικές ώρες πορείας μέσα στην έρημο της Μαυριτανίας, η θέα ενός γέρου βοσκού με δύο δρομάδες, τη νεαρή γυναίκα του και την πεθερά του, την κόρη του και τα αγόρια του πάνω σε γαϊδούρια, όλα φορτωμένα με ό,τι συνιστά το ουσιώδες της επιβίωσης, άρα της ζωής, μου δίνει την εντύπωση ότι συναντώ έναν σύγχρονο του Μωάμεθ.

Ουρανός λευκός και καυτός, δέντρα καμένα και σπάνια, θάμνοι από αγκάθια κυλισμένοι από τους ανέμους της άμμου πάνω σε απέραντες εκτάσεις πορτοκαλιάς άμμου· το θέαμα με εγκαθιστά στη γεωγραφική —άρα και νοητική— ατμόσφαιρα του Κορανίου, στους άκαιρους καιρούς των καραβανιών με καμήλες, των νομαδικών καταυλισμών, των φυλών της ερήμου και των συγκρούσεών τους.

Σκέφτομαι τις χώρες του Ισραήλ και της Ιουδαίας-Σαμάρειας, την Ιερουσαλήμ και τη Βηθλεέμ, τη Ναζαρέτ και τη λίμνη της Τιβεριάδας, τόπους όπου ο ήλιος καίει τα κεφάλια, ξεραίνει τα σώματα, διψά τις ψυχές και γεννά επιθυμίες για οάσεις, πόθους για παραδείσους όπου το νερό ρέει δροσερό, διαυγές, άφθονο, όπου ο αέρας είναι απαλός, αρωματισμένος, χαϊδευτικός, όπου η τροφή και τα ποτά αφθονούν.

Οι επέκεινα κόσμοι μου φαίνονται ξαφνικά σαν αντί-κόσμοι επινοημένοι από ανθρώπους κουρασμένους, εξαντλημένους, αποξηραμένους από τις επαναλαμβανόμενες διαδρομές τους μέσα στους αμμόλοφους ή πάνω στα πετρώδη μονοπάτια που έχουν πυρακτωθεί. Ο μονοθεϊσμός βγαίνει από την άμμο.

Μέσα στη νύχτα του Ouadane, ανατολικά του Chinguetti, όπου είχα πάει να δω τις ισλαμικές βιβλιοθήκες θαμμένες στην άμμο των αμμόλοφων που, υπομονετικά αλλά σταθερά, καταπίνουν ολόκληρα χωριά, ο Abduramane —ο οδηγός μας— απλώνει το χαλί του στο έδαφος, έξω, στην αυλή του σπιτιού όπου βρισκόμαστε. Εγώ είμαι σε ένα μικρό δωμάτιο, πάνω σε ένα πρόχειρο στρώμα. Η γαλαζογκρίζα νύχτα λάμπει πάνω στο μαύρο δέρμα του· η πανσέληνος λειαίνει τα χρώματα, η σάρκα του φαίνεται μωβ. Αργά, σαν να εμπνέεται από τις κινήσεις του κόσμου, σαν να εμψυχώνεται από τους προγονικούς ρυθμούς του πλανήτη, σκύβει, γονατίζει, κατεβάζει το κεφάλι προς το έδαφος, προσεύχεται. Το φως των νεκρών άστρων φτάνει ως εμάς μέσα στη νυχτερινή ζέστη της ερήμου. Έχω την εντύπωση ότι παρακολουθώ μια πρωταρχική σκηνή, ως θεατής μιας χειρονομίας πιθανότατα σύγχρονης με την πρώτη ιερή συγκίνηση των ανθρώπων.

Την επόμενη μέρα, κατά τη διαδρομή, ρωτώ τον Abduramane για το Ισλάμ. Έκπληκτος που ένας λευκός Δυτικός ενδιαφέρεται γι’ αυτό, απορρίπτει κάθε παραπομπή στο κείμενο μόλις κανείς αναφέρεται σε αυτό. Μόλις έχω διαβάσει το Κοράνιο, με την πένα στο χέρι· έχω ακόμη μερικούς στίχους στο μυαλό, λέξη προς λέξη. Η πίστη του δεν αντέχει να επικαλείται κανείς το Άγιο Βιβλίο του για να συζητήσει τη βασιμότητα ορισμένων ισλαμικών θέσεων. Για εκείνον, το Ισλάμ είναι καλό, ανεκτικό, γενναιόδωρο, ειρηνικό. Ο ιερός πόλεμος; Η τζιχάντ που κηρύσσεται εναντίον των απίστων; Οι φετφάδες που εκδίδονται εναντίον ενός συγγραφέα; Η υπερμοντέρνα τρομοκρατία; Έργο τρελών, ασφαλώς· μουσουλμάνων, σίγουρα όχι...

Δεν του αρέσει ένας μη μουσουλμάνος να διαβάζει το Κοράνιο και να παραπέμπει σε αυτή ή εκείνη τη σούρα για να του πει ότι έχει δίκιο, αν απομονώσει κανείς τους στίχους που τον ενισχύουν, αλλά ότι υπάρχουν εξίσου πολλά κείμενα μέσα στο ίδιο αυτό βιβλίο που δικαιώνουν τον ένοπλο μαχητή δεμένο με την πράσινη κορδέλα των θυσιασμένων για την υπόθεση, τον τρομοκράτη της Hezbollah ζωσμένο με εκρηκτικά, τον αγιατολάχ Khomeyni που καταδικάζει σε θάνατο τον Salman Rushdie, τους καμικάζι που ρίχνουν πολιτικά αεροπλάνα στους πύργους του Manhattan, τους μιμητές του Bin Laden που αποκεφαλίζουν άμαχους ομήρους. Αγγίζω τα όρια της βλασφημίας... Επιστροφή στη σιωπή, μέσα στα τοπία που έχουν ερημωθεί από τη φωτιά του ήλιου.

2. Το οντολογικό τσακάλι. Ύστερα από μερικές ώρες σιωπής, μέσα στο ίδιο θέαμα μιας αμετάβλητης ερήμου, επέστρεψα στο Κοράνιο, και συγκεκριμένα στον Παράδεισο. Πιστεύει ο Abduramane σε αυτή τη φανταστική γεωγραφία με κάθε λεπτομέρεια ή ως σύμβολο; Τα ποτάμια από γάλα και κρασί, τις ουρί με τα μεγάλα μάτια, τα κρεβάτια από μετάξι και μπροκάρ, τις ουράνιες μουσικές, τους θαυμάσιους κήπους; Ναι, διευκρινίζει: «Έτσι είναι...» Και η Κόλαση τότε; «Όπως λέγεται κι αυτή...»

Εκείνος που ζει όχι μακριά από την αγιότητα —προσεκτικός και λεπτός, γενναιόδωρος, φροντιστικός για τον άλλον, ήπιος και γαλήνιος, σε ειρήνη με τον εαυτό του, άρα με τους άλλους και με τον κόσμο...— θα γνωρίσει λοιπόν κάποια μέρα αυτές τις απολαύσεις; «Ναι, το ελπίζω...» Του τις εύχομαι ειλικρινά —κρατώντας μέσα μου αυτή τη βεβαιότητα ότι πλανάται, ότι τον εξαπατούν και ότι δυστυχώς δεν θα γνωρίσει ποτέ τίποτε από όλα αυτά...

Ύστερα από ένα διάστημα σιωπής, διευκρινίζει ότι πριν μπει στον Παράδεισο θα πρέπει ωστόσο να λογοδοτήσει και ότι πιθανότατα δεν θα του αρκέσει ολόκληρη η ύπαρξή του ως ευσεβούς πιστού για να εξιλεωθεί για ένα σφάλμα που θα μπορούσε κάλλιστα να του κοστίσει την ειρήνη και την αιώνια ζωή... Έγκλημα; Φόνος; Θανάσιμο αμάρτημα, όπως λένε οι χριστιανοί; Ναι, κατά κάποιον τρόπο: ένα τσακάλι που μια μέρα συνθλίφτηκε κάτω από τις ρόδες του αυτοκινήτου του...

Ο Abdou έτρεχε πολύ γρήγορα, δεν τηρούσε τα όρια ταχύτητας στις πίστες της ερήμου —όπου βλέπει κανείς μια δέσμη προβολέα από χιλιόμετρα μακριά!—, δεν είδε τίποτε να έρχεται, το ζώο ξεπήδησε από το μισοσκόταδο, δύο δευτερόλεπτα αργότερα ψυχορραγούσε κάτω από το σασί του οχήματος. Αν είχε υπακούσει στον νόμο του κώδικα οδικής κυκλοφορίας, δεν θα είχε διαπράξει αυτή την ιεροσυλία: να σκοτώσει ένα ζώο χωρίς την ανάγκη να τραφεί από αυτό. Εκτός του ότι, μου φαίνεται, το Κοράνιο δεν ορίζει τίποτε τέτοιο..., δεν μπορεί κανείς να θεωρείται υπεύθυνος για όλα όσα του συμβαίνουν! Ο Abduramane πιστεύει πως ναι: ο Αλλάχ φανερώνεται στις λεπτομέρειες· αυτή η ιστορία αποδεικνύει την ανάγκη να είναι κανείς υποταγμένος στον νόμο, στους κανόνες, στην τάξη, διότι κάθε παράβαση, ακόμη και η ελάχιστη, φέρνει πιο κοντά στις κολάσεις ή ακόμη οδηγεί κατευθείαν σε αυτές...

Το τσακάλι στοίχειωνε τις νύχτες του, για καιρό· τον εμπόδισε πολλές φορές να κοιμηθεί· το έβλεπε συχνά στα όνειρά του να του απαγορεύει την πρόσβαση στον Παράδεισο. Τη στιγμή που μιλούσε γι’ αυτό, η συγκίνηση επέστρεφε. Ο πατέρας του, γέρος σοφός ενενηντάρης, παλιός στρατιώτης του πολέμου του 1914-1918, είχε επιτείνει το βάρος: προφανώς είχε δείξει έλλειψη σεβασμού προς τον νόμο· άρα θα έπρεπε να δώσει εξηγήσεις την ημέρα του θανάτου του. Στο μεταξύ, μέσα στο πιο απειροελάχιστο της ζωής του, ο Abduramane έπρεπε να προσπαθήσει να εξιλεώσει ό,τι μπορούσε να εξιλεωθεί. Στις πύλες του Παραδείσου, το τσακάλι περιμένει. Τι δεν θα έδινα για να εξαφανιστεί και να ελευθερώσει την ψυχή αυτού του ακέραιου ανθρώπου.

Το ότι αυτός ο υποψήφιος μακάριος μοιράζεται την ίδια θρησκεία με τους πιλότους της 11ης Σεπτεμβρίου μπορεί να φαίνεται πολύ παράδοξο! Ο ένας φέρει το βάρος ενός τσακαλιού που άθελά του έστειλε στον τόπο των σκύλων · οι άλλοι απολαμβάνουν το ότι εξόντωσαν όσο το δυνατόν περισσότερους αθώους. Ο πρώτος πιστεύει ότι ο Παράδεισος θα του είναι δύσκολα προσβάσιμος επειδή μετέτρεψε σε ψοφίμι ένα πτωματοφάγο· οι δεύτεροι φαντάζονται ότι η μακαριότητα τους ανήκει αυτοδικαίως, επειδή μετέτρεψαν σε σκόνη τη ζωή χιλιάδων ανθρώπων —ανάμεσά τους και μουσουλμάνων...

Το ίδιο βιβλίο, ωστόσο, δικαιολογεί αυτούς τους δύο τύπους ανθρώπων που κινούνται ο καθένας στα αντίθετα άκρα της ανθρωπότητας: ο ένας τείνει προς την αγιότητα, οι άλλοι πραγματοποιούν τη βαρβαρότητα.

Μυστικές καρτ ποστάλ. Έχω δει συχνά τον Θεό στη ζωή μου. Εκεί, σε εκείνη τη μαυριτανική έρημο, κάτω από το φεγγάρι που ξαναχρωμάτιζε τη νύχτα με μωβ και γαλάζια χρώματα· σε δροσερά τζαμιά της Βεγγάζης ή της Τρίπολης, στη Λιβύη, κατά την περιπλάνησή μου προς την Κυρήνη, την πατρίδα του Αρίστιππου· όχι μακριά από το Port-Louis, στο νησί Μαυρίκιος, σε ένα ιερό αφιερωμένο στον Ganesh, τον πολύχρωμο θεό με την προβοσκίδα ελέφαντα· στη συναγωγή της συνοικίας του γκέτο, στη Βενετία, με μια κιπά στο κεφάλι· στο χοροστάσι ορθόδοξων εκκλησιών στη Μόσχα, με ένα ανοιχτό φέρετρο στην είσοδο της μονής Novodievitchi, ενώ μέσα προσεύχονταν η οικογένεια, οι φίλοι και οι παπάδες με τις υπέροχες φωνές, σκεπασμένοι με χρυσό και στεφανωμένοι από θυμίαμα· στη Σεβίλλη, μπροστά στη Macarena, παρουσία γυναικών με δάκρυα και ανδρών με εκστατικά πρόσωπα· ή στη Νάπολη, στην εκκλησία του Αγίου Ιανουαρίου, του θεού της πόλης που χτίστηκε στους πρόποδες του ηφαιστείου, του οποίου το αίμα, όπως λέγεται, υγροποιείται σε καθορισμένες ημερομηνίες· στο Παλέρμο, στη μονή των Καπουκίνων, περνώντας μπροστά από τους οκτώ χιλιάδες σκελετούς χριστιανών ντυμένων με τα ωραιότερά τους ρούχα· στην Τιφλίδα, στη Γεωργία, όπου προσκαλούν τον περαστικό να μοιραστεί κρέας προβάτου αιμόφυρτο, βρασμένο στο νερό κάτω από τα δέντρα στα οποία οι πιστοί έχουν κρεμάσει μικρά αναθηματικά μαντίλια· στην πλατεία του Αγίου Πέτρου, μια μέρα που είχα παραμελήσει το ημερολόγιο: είχα έρθει για να ξαναδώ την Καπέλα Σιστίνα, ήταν Κυριακή του Πάσχα, ο Ιωάννης Παύλος Β΄ εκφωνούσε τις γλωσσολαλιές του σε ένα μικρόφωνο και εξέθετε τη βυθισμένη μίτρα του σε μια γιγαντοοθόνη.

Είδα τον Θεό και αλλού, επίσης, και αλλιώς: στα παγωμένα νερά της Αρκτικής, κατά την ανάσυρση ενός σολομού που είχε πιαστεί από έναν σαμάνο, πληγωμένου από το δίχτυ, και που τελετουργικά επιστρεφόταν στον κόσμο από τον οποίο είχε αφαιρεθεί· σε μια πίσω κουζίνα της Αβάνας, ανάμεσα σε έναν σταυρωμένο και καπνισμένο αγούτι, πέτρες κεραυνού και κοχύλια, μαζί με έναν λειτουργό της santeria· στην Αϊτή, σε έναν βουντού ναό χαμένο στην ύπαιθρο, ανάμεσα σε λεκάνες λεκιασμένες από κόκκινα υγρά, μέσα σε δριμείες οσμές βοτάνων και αφεψημάτων, περιτριγυρισμένος από σχέδια χαραγμένα στον ναό στο όνομα των loa· στο Αζερμπαϊτζάν, κοντά στο Μπακού, στο Surakhany, σε έναν ζωροαστρικό ναό λατρευτών της φωτιάς· ή ακόμη στο Κιότο, στους κήπους ζεν, εξαίρετες ασκήσεις για την αποφατική θεολογία.

Είδα επίσης νεκρούς θεούς, απολιθωμένους θεούς, θεούς εκτός ηλικίας: στο Lascaux, εμβρόντητος από τις ζωγραφιές του σπηλαίου, αυτή την κοιλιά του κόσμου μέσα στην οποία η ψυχή τρεκλίζει κάτω από τα απέραντα στρώματα του χρόνου· στο Λούξορ, σε βασιλικά δωμάτια που βρίσκονται δεκάδες μέτρα κάτω από τη γη, με ανθρώπους με κεφάλια σκύλων, σκαραβαίους και αινιγματικές γάτες σε επιφυλακή· στη Ρώμη, στον ναό του ταυροκτόνου Μίθρα, μιας αίρεσης που θα μπορούσε να είχε μεταμορφώσει τον κόσμο, αν είχε διαθέσει τον δικό της Κωνσταντίνο· στην Αθήνα, ανεβαίνοντας τα σκαλιά της Ακρόπολης και κατευθυνόμενος προς τον Παρθενώνα, με τον νου γεμάτο από τον τόπο όπου, χαμηλότερα, ο Σωκράτης συνάντησε τον Πλάτωνα...

Πουθενά δεν περιφρόνησα εκείνον που πίστευε στα πνεύματα, στην αθάνατη ψυχή, στην πνοή των θεών, στην παρουσία των αγγέλων, στα αποτελέσματα της προσευχής, στην αποτελεσματικότητα της τελετουργίας, στη βασιμότητα των επικλήσεων, στην επαφή με τα loa, στα θαύματα με αιμοσφαιρίνη, στα δάκρυα της Παρθένου, στην ανάσταση ενός σταυρωμένου ανθρώπου, στις αρετές των καουρί, στις σαμανικές δυνάμεις, στην αξία της θυσίας ζώων, στο υπερβατικό αποτέλεσμα του αιγυπτιακού νίτρου, στους μύλους προσευχής. Στο οντολογικό τσακάλι. Πουθενά.

Αλλά παντού διαπίστωσα πόσο οι άνθρωποι πλάθουν μύθους για να αποφύγουν να κοιτάξουν το πραγματικό κατάματα. Η δημιουργία επέκεινα κόσμων δεν θα ήταν και τόσο σοβαρή, αν δεν πληρωνόταν με βαρύ τίμημα: τη λήθη του πραγματικού, άρα την ένοχη παραμέληση του μόνου κόσμου που υπάρχει. Όταν η πίστη σε κάνει να εχθρεύεσαι την εμμένεια, άρα τον εαυτό σου, ο αθεϊσμός συμφιλιώνει με τη γη, το άλλο όνομα της ζωής.

Συνεχίζεται με: Εισαγωγή

«Η Εταιρεία του Κρόνου και των Νεκρών Ποιητών» ΑπόΣύνταξη Inchiostronero

Φιλοσοφία του παρόντος

                               «Η Εταιρεία του Κρόνου και των Νεκρών Ποιητών»

Πώς το Διαδίκτυο έχει διαχωρίσει το σώμα από το μυαλό και έχει μεταμορφώσει την εμπειρία μας με τον χρόνο

                                             Σύνταξη Inchiostronero

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
Από τη μυθολογική φιγούρα του Κρόνου μέχρι τις ειδοποιήσεις που διακόπτουν την καθημερινότητά μας, αυτό το δοκίμιο εξερευνά έναν από τους πιο βαθιούς μετασχηματισμούς της ψηφιακής εποχής: τον διαχωρισμό μεταξύ του τόπου όπου βρίσκεται το σώμα και του τόπου όπου κινείται το μυαλό. Ένα ταξίδι μέσα από τη φιλοσοφία, την ανθρωπολογία και την τεχνολογία για να κατανοήσουμε πώς το διαδίκτυο έχει αλλάξει τη σχέση μας με τον χρόνο, την παρουσία και την προσοχή.

«Τι είναι λοιπόν ο χρόνος;»
Αν κανείς δεν με ρωτήσει, το ξέρω.
Αν θέλω να το εξηγήσω σε κάποιον που με ρωτάει, δεν ξέρω πια.»
Άγιος Αυγουστίνος

Ο Ρούμπενς Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του

Για τους αρχαίους Έλληνες, ο χρόνος δεν ήταν μια αφηρημένη έννοια. Είχε ένα πρόσωπο. Ήταν ο Κρόνος, ο Τιτάνας που καταβρόχθιζε τα ίδια του τα παιδιά. Καμία εικόνα δεν θα μπορούσε να εκφράσει καλύτερα την αδυσώπητη φύση του χρόνου: ό,τι γεννιέται είναι προορισμένο να καταναλωθεί από αυτό που το δημιούργησε. Οι άνθρωποι είδαν σε αυτή την τρομερή φιγούρα μια στοιχειώδη αλήθεια. Κάθε εποχή καταστρέφει την προηγούμενη. Κάθε γενιά αντικαθιστά αυτήν που προηγήθηκε. Κάθε πολιτισμός αναπτύσσεται, ακμάζει και τελικά εξαφανίζεται.

Ο μύθος δεν ήταν ένας αφελής μύθος. Ήταν ένας τρόπος να μεταφραστεί σε εικόνες αυτό που η ανθρώπινη νοημοσύνη αγωνιζόταν να εκφράσει με έννοιες. Ο Κρόνος αντιπροσώπευε μια από τις πιο καθολικές εμπειρίες της ύπαρξης: την επίγνωση ότι τίποτα δεν παραμένει το ίδιο. Όλα αλλάζουν. Όλα καταναλώνονται. Όλα απορροφώνται αργά από τη ροή του χρόνου.

Για χιλιάδες χρόνια, οι άνθρωποι ζούσαν μέσα σε αυτά τα στοιχεία. Ο χρόνος γινόταν αντιληπτός μέσα από τον κύκλο των εποχών, την διαδοχή των γενεών, την ανατολή και τη δύση του ηλίου. Η ανθρώπινη ζωή ξεδιπλωνόταν μέσα σε έναν κόσμο που εξακολουθούσε να κατέχει έναν φυσικό ρυθμό. Οι καθημερινές δραστηριότητες ήταν συνδεδεμένες με τον τόπο. Ο αγρότης γνώριζε το χωράφι του. Ο ψαράς γνώριζε τη θάλασσα. Ο έμπορος γνώριζε την πλατεία της αγοράς. Ο φυσικός ορίζοντας σχεδόν πάντα συνέπιπτε με τον νοητικό ορίζοντα.
Οι αποστάσεις ήταν πραγματικές. Ένα ταξίδι διαρκούσε εβδομάδες. Ένα γράμμα μπορούσε να χρειαστεί μήνες για να φτάσει στον παραλήπτη του. Τα νέα ταξίδευαν αργά σε περιοχές και ηπείρους. Ό,τι συνέβαινε μακριά σπάνια επηρέαζε την άμεση εμπειρία των ανθρώπων. Το σώμα και το μυαλό κατοικούσαν στον ίδιο χώρο.

Ακόμη και η φιλοσοφία γεννήθηκε από αυτή την εγγύτητα. Ο Σωκράτης συζητούσε στους δρόμους της Αθήνας. Ο Αριστοτέλης δίδασκε περπατώντας με τους μαθητές του. Η γνώση δεν ήταν διαχωρισμένη από τη φυσική παρουσία. Η σκέψη σήμαινε ακόμα να μοιράζεται κανείς έναν τόπο.

Με τη νεωτερικότητα, αυτή η σχέση άρχισε σιγά σιγά να μεταμορφώνεται.

Η εφεύρεση του μηχανικού ρολογιού σηματοδότησε ένα σημείο καμπής που τείνουμε να υποτιμούμε σήμερα. Για πρώτη φορά, ο χρόνος διαχωρίστηκε προοδευτικά από τους ρυθμούς της φύσης και μεταφράστηκε σε ένα ομοιόμορφο μέτρο. Οι ώρες έπαψαν να ανήκουν στις εποχές και έγιναν αφηρημένες μονάδες, πανομοιότυπες μεταξύ τους, ανεξάρτητες από τον ήλιο, το κλίμα και την τοποθεσία.
Με την έλευση της Βιομηχανικής Επανάστασης, αυτή η διαδικασία έφτασε στην πλήρη ωριμότητά της. Τα εργοστάσια επέβαλαν αυστηρά χρονοδιαγράμματα. Η παραγωγή οργανώθηκε σύμφωνα με κριτήρια αποδοτικότητας. Κάθε δραστηριότητα έγινε μετρήσιμη.

Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος συνόψισε ολόκληρο το πνεύμα της εποχής σε μια φόρμουλα που έμελλε να γίνει παροιμιώδης:
«Ο χρόνος είναι χρήμα.»
Αυτή η φράση δεν περιέγραφε απλώς μια νέα οικονομία. Περιέγραφε ένα νέο όραμα για την ανθρωπότητα. Ο χρόνος έπαψε να είναι εμπειρία και έγινε πόρος. Έπρεπε να χρησιμοποιηθεί, να ελεγχθεί, να βελτιστοποιηθεί.
Ο Κρόνος πήρε μια διαφορετική μορφή. Όχι πια ο τιτάνας της μυθολογίας, αλλά ο αόρατος κυρίαρχος της νεωτερικότητας. Το ρολόι του εργοστασίου, το χρονόμετρο, το διοικητικό ημερολόγιο, το χρονόμετρο παραγωγικότητας έγιναν οι νέες του ενσαρκώσεις.
Ωστόσο, παρά αυτή τη μεταμόρφωση, κάτι παρέμενε αμετάβλητο. Ο εργάτης μοχθούσε στο εργοστάσιο. Ο καθηγητής δίδασκε στην τάξη. Ο έμπορος δεχόταν πελάτες στο κατάστημα. Το σώμα και το μυαλό συνέχιζαν να μοιράζονται τον ίδιο χώρο.
Η πραγματική επανάσταση δεν είχε έρθει ακόμη.
Δεν ήρθε με τη μορφή στρατών ή πολιτικών επαναστάσεων. Εισχώρησε σιωπηλά στα σπίτια, τα γραφεία και τις τσέπες των ανθρώπων. Έφτασε μέσω οθονών που συρρικνώνονταν συνεχώς και δικτύων που επεκτείνονταν συνεχώς.
Το Διαδίκτυο έχει εισαγάγει στην ανθρώπινη ιστορία μια δυνατότητα που κανένας προηγούμενος πολιτισμός δεν είχε γνωρίσει ποτέ: τον σταθερό διαχωρισμό μεταξύ της θέσης του σώματος και της θέσης του νου.
Σήμερα, κάποιος μπορεί να καθίσει σε μια ιταλική κουζίνα και να παρακολουθήσει ζωντανά ένα συνέδριο που λαμβάνει χώρα στη Νέα Υόρκη. Μπορεί να συμμετάσχει σε συζητήσεις με ανθρώπους που ζουν στο Τόκιο, το Μπουένος Άιρες ή το Βερολίνο χωρίς να φύγει από τα σπίτια τους. Μπορεί να παρακολουθήσει πολέμους, εκλογές, καταστροφές και εορτασμούς που εκτυλίσσονται στην άλλη άκρη του πλανήτη.
Το σώμα παραμένει ακίνητο.
Το μυαλό ταξιδεύει στον κόσμο.
Αυτή η κατάσταση φαίνεται πλέον τόσο φυσιολογική που είναι σχεδόν αόρατη. Ωστόσο, αντιπροσωπεύει μια ανθρωπολογική μεταμόρφωση τεράστιας σημασίας.
Για χιλιετίες, η ανθρώπινη προσοχή ήταν αγκυροβολημένη στον τόπο. Οι άνθρωποι παρατηρούσαν ό,τι βρισκόταν μπροστά τους. Το κοντινό είχε μεγαλύτερη σημασία από το μακρινό. Η κοινότητα προηγήθηκε του κόσμου.
Σήμερα συμβαίνει συχνά το αντίθετο.
Πολλοί είναι πολύ καλά εξοικειωμένοι με τις πολιτικές υποθέσεις μακρινών χωρών και δεν γνωρίζουν τι συμβαίνει στην πόλη τους. Παρακολουθούν καθημερινά τις διεθνείς συγκρούσεις, αλλά δεν γνωρίζουν τα ονόματα των γειτόνων τους. Είναι συναισθηματικά εμπλεκόμενοι σε μακρινά γεγονότα και παραμένουν αδιάφοροι για ό,τι συμβαίνει λίγα μόλις μέτρα μακριά.
Αυτό δεν είναι επιφανειακό. Είναι συνέπεια της νέας δομής της προσοχής.
Ο Μάρσαλ ΜακΛούαν κατάλαβε αυτόν τον μετασχηματισμό με εξαιρετική διαύγεια όταν έγραψε:
«Το μέσο είναι το μήνυμα.»
Η διορατικότητά του ήταν απλή και βαθιά. Τα εργαλεία επικοινωνίας δεν αλλάζουν μόνο το περιεχόμενο που λαμβάνουμε. Αλλάζουν τον ίδιο τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Το διαδίκτυο δεν μας προσφέρει απλώς περισσότερες πληροφορίες. Επαναπροσδιορίζει τη γεωγραφία της συνείδησης.
Για αυτόν τον λόγο, η επανάστασή της είναι πιο βαθιά από ό,τι συχνά φανταζόμαστε. Δεν έχει αλλάξει μόνο τον τρόπο που εργαζόμαστε ή επικοινωνούμε. Έχει αλλάξει και τον τρόπο που είμαστε παρόντες.
Το να είσαι παρών, στην πραγματικότητα, δεν συμπίπτει πλέον απαραίτητα με το να βρίσκεσαι φυσικά σε ένα μέρος.
Μπορούμε να δειπνήσουμε με την οικογένειά μας διαβάζοντας νέα από άλλες ηπείρους. Μπορούμε να παρακολουθήσουμε μια διάλεξη ενώ σκεφτόμαστε μια διαδικτυακή συζήτηση. Μπορούμε να περπατήσουμε σε μια πόλη χωρίς να την παρατηρήσουμε πραγματικά, επειδή η προσοχή μας είναι ήδη αλλού.
Η παρουσία είναι κατακερματισμένη.
Το σώμα παραμένει.
Το μυαλό μεταναστεύει συνεχώς.
Έτσι γεννιέται μια νέα μορφή ξεριζωμού.
Όχι ο γεωγραφικός ξεριζωμός της εξορίας, που αναγκάζει ένα άτομο να εγκαταλείψει την πατρίδα του. Αντίθετα, είναι ένας ξεριζωμός της προσοχής. Μια προοδευτική νοητική αποστασιοποίηση από τους τόπους που κατοικούμε φυσικά.
Η φιλόσοφος Σιμόν Βέιλ έγραψε:
«Το να ριζώνεις είναι ίσως η πιο σημαντική και πιο παραβλεπόμενη ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής.»
Για αιώνες, οι ρίζες ήταν επίσης ένα ζήτημα γεωγραφίας. Σήμερα, γίνονται ολοένα και περισσότερο ζήτημα προσοχής. Πού βρίσκεται πραγματικά ένα άτομο; Πού ζει ή πού στρέφει συνεχώς την προσοχή του;
Είναι ένα ερώτημα που κανένας προηγούμενος πολιτισμός δεν θα είχε κατανοήσει πλήρως.
Αλλά ο μετασχηματισμός δεν αφορά μόνο τον χώρο. Αφορά και τον χρόνο.
Οι Έλληνες μάλιστα γνώριζαν μια δεύτερη συμβολική μορφή παράλληλα με τον Κρόνο.
Το ονόμασαν Καιρός.

Αν ο Κρόνος αντιπροσώπευε το πέρασμα του χρόνου, ο Καιρός υποδήλωνε την ευνοϊκή στιγμή, την αποφασιστική στιγμή, την ανεπανάληπτη ευκαιρία που εμφανίζεται και εξαφανίζεται γρήγορα.Ο Κρόνος είναι η διάρκεια.Ο Καιρός είναι η στιγμή.

Τα μέτρα του Κρόνου.
Ο Κάιρος κάνει έκπληξη.
Ο Κρόνος ανήκει στο ημερολόγιο.
Ο Καιρός ανήκει στην περίσταση.
Για αιώνες, αυτές οι δύο διαστάσεις συνυπάρχουν στην ανθρώπινη εμπειρία. Το διαδίκτυο, ωστόσο, φαίνεται να έχει αλλάξει ριζικά την ισορροπία τους.
Κάθε ειδοποίηση υπόσχεται κάτι επείγον.
Κάθε ενημέρωση απαιτεί άμεση προσοχή.
Κάθε τάση φαίνεται καθοριστική.
Κάθε έκτακτη είδηση ​​ισχυρίζεται ότι είναι απαραίτητη.
Ζούμε βυθισμένοι σε μια συνεχή διαδοχή στιγμών που απαιτούν να παρατηρηθούν άμεσα.
Η ψηφιακή εμπειρία βασίζεται στη λογική του Kairos.
Η στιγμή κυριαρχεί στην αντίληψη.
Το παρόν συρρικνώνεται.
Η επείγουσα ανάγκη γίνεται μόνιμη.
Ωστόσο, πίσω από αυτή τη φαινομενικά εφήμερη επιφάνεια, ο Κρόνος συνεχίζει να λειτουργεί.
Κάθε αναζήτηση καταγράφεται.
Κάθε μήνυμα διατηρείται.
Κάθε φωτογραφία αρχειοθετείται.
Κάθε αγορά αφήνει ένα σημάδι.
Ποτέ πριν η ανθρωπότητα δεν είχε δημιουργήσει τόσο τεράστια αρχεία.
Ποτέ πριν δεν είχε συσσωρεύσει τόσο μεγάλο όγκο πληροφοριών.
Ποτέ πριν δεν είχε τόσο εκτεταμένη τεχνική μνήμη.
Το παράδοξο είναι προφανές.
Ζούμε στην εποχή της σύντομης προσοχής και της άπειρης μνήμης.
Ενώ τα άτομα κυνηγούν τους απόλυτους Kairos, τεράστιες ψηφιακές υποδομές συλλέγουν δεδομένα σύμφωνα με τη λογική του Kronos.
Από τη μία πλευρά η στιγμή.
Από την άλλη, το αρχείο.
Από τη μία πλευρά, η ταχύτητα.
Από την άλλη πλευρά, η διατήρηση.
Από τη μία πλευρά, το παρόν που εξαφανίζεται.
Από την άλλη πλευρά, το παρελθόν που δεν ξεχνιέται πια.
Ο κοινωνιολόγος Ζίγκμουντ Μπάουμαν παρατήρησε ότι
«Η υγρή νεωτερικότητα είναι ένας πολιτισμός υπερβολής, περιττότητας και σπατάλης.»
Ακόμα και ο χρόνος φαίνεται να έχει γίνει ρευστός. Ρέει γρήγορα από το ένα περιεχόμενο στο άλλο χωρίς να καταλήγει σε μια διαρκή εμπειρία. Συσσωρεύουμε πληροφορίες που σπάνια γίνονται γνώση. Συλλέγουμε γεγονότα που σπάνια μετατρέπονται σε μνήμη.
Υπάρχει μια έκφραση που εμφανίζεται με εκπληκτική συχνότητα στις καθημερινές συζητήσεις: «Πόσο γρήγορα περνάει ο χρόνος». Την λένε και ηλικιωμένοι, αλλά όλο και περισσότερο και σχετικά νέοι. Είναι μια φαινομενικά κοινότοπη φράση που κρύβει ένα βαθύ ερώτημα. Περνάει όντως ο χρόνος πιο γρήγορα ή έχει αλλάξει ο τρόπος που τον αντιλαμβανόμαστε;
Η νευροεπιστήμη υποδηλώνει ότι η αντίληψή μας για τον χρόνο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη μνήμη. Τα χρόνια της παιδικής ηλικίας και της νεότητας φαίνονται μεγάλα επειδή είναι γεμάτα με νέες εμπειρίες. Κάθε ανακάλυψη, κάθε συνάντηση, κάθε αλλαγή αφήνει ένα ίχνος. Η μνήμη χτίζει ένα πυκνό δίκτυο αναφορών που, κοιτάζοντας πίσω, κάνει αυτή την περίοδο να φαίνεται πλούσια και εκτεταμένη.
Στην ενήλικη ζωή, ωστόσο, η ρουτίνα τείνει να υπερισχύει της καινοτομίας. Οι μέρες μοιάζουν περισσότερο. Οι χειρονομίες επαναλαμβάνονται. Η μνήμη καταγράφει λιγότερα σημαντικά γεγονότα. Όταν κοιτάμε πίσω, βρίσκουμε λιγότερα σημεία αναφοράς και νιώθουμε σαν να έχουν περάσει μήνες ή χρόνια αστραπιαία.
Το διαδίκτυο θα μπορούσε να επιδεινώσει περαιτέρω αυτό το φαινόμενο. Κάθε μέρα, εκτιθέμεθα σε μια τεράστια ποσότητα πληροφοριών, εικόνων και ερεθισμάτων. Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτού του περιεχομένου περνάει από την προσοχή μας χωρίς να μετατραπεί σε διαρκείς εμπειρίες. Βιώνουμε περισσότερα γεγονότα, αλλά θυμόμαστε λιγότερα από αυτά. Καταναλώνουμε περισσότερες πληροφορίες, αλλά δημιουργούμε λιγότερες αναμνήσεις.
Ίσως όταν λέμε ότι ο χρόνος τρέχει, δεν περιγράφουμε τον ίδιο τον χρόνο. Περιγράφουμε τη δυσκολία μας να τον κρατήσουμε. Ο Κρόνος δεν έχει επιταχύνει τον ρυθμό του. Είναι η εμπειρία μας που έχει γίνει πιο ελαφριά, πιο κατακερματισμένη, λιγότερο ικανή να ενσωματωθεί στη μνήμη.
Αυτή η κατάσταση προκαλεί σοβαρές συνέπειες.
Η αργή ανάγνωση γίνεται δύσκολη.
Ο στοχασμός φαίνεται άκαρπος.
Η αναμονή θεωρείται χάσιμο χρόνου.
Η αντανάκλαση ανταγωνίζεται ένα περιβάλλον που έχει σχεδιαστεί για να ανταμείβει την άμεση αντίδραση.
Δεν είναι τυχαίο ότι μια από τις πιο σπάνιες ικανότητες της εποχής μας είναι η παρατεταμένη συγκέντρωση.
Ο Μπλεζ Πασκάλ είχε εντοπίσει κάτι ουσιώδες όταν έγραφε:
«Όλη η ανθρώπινη δυστυχία προέρχεται από μία αιτία: την αδυναμία να παραμείνει ήρεμος σε ένα δωμάτιο».
Σήμερα, αυτό το δωμάτιο είναι γεμάτο παράθυρα ανοιχτά σε όλο τον κόσμο.
Χωρίς να μετακινούμαστε, μπορούμε να διασχίσουμε δεκάδες διαφορετικά περιβάλλοντα πληροφοριών. Μπορούμε να μεταβούμε από τις ειδήσεις στην πολιτική, από τον πόλεμο στον αθλητισμό, από την ψυχαγωγία στα οικονομικά μέσα σε λίγα λεπτά.
Το μυαλό κινείται ασταμάτητα.
Το σώμα παραμένει ακίνητο.
Ίσως το θεμελιώδες πρόβλημα της εποχής μας δεν είναι η επιτάχυνση, όπως συχνά υποστηρίζεται.
Είναι αποσύνδεση.
Η γεωγραφία της προσοχής δεν συμπίπτει πλέον με τη γεωγραφία του σώματος.
Ζούμε σε πολλά μέρη ταυτόχρονα.
Κατοικούμε πολλές φορές ταυτόχρονα.
Είμαστε παρόντες και απόντες ταυτόχρονα.
Το διαδίκτυο δεν έχει καταργήσει τον χώρο. Τον έχει καταστήσει δευτερεύοντα.
Δεν εξάλειψε τον χρόνο. Τον πολλαπλασίασε.
Κινούμαστε έτσι ανάμεσα στον Κρόνο και τον Καιρό, ανάμεσα στον χρόνο που μετρά τα πάντα και τη στιγμή που απαιτεί άμεση προσοχή.
Ο Κρόνος συνεχίζει να καταβροχθίζει τα παιδιά του. Αλλά σήμερα δεν καταναλώνει μόνο τον χρόνο των ανθρώπων. Καταναλώνει και την προσοχή τους. Εν τω μεταξύ, ο Καιρός συνεχίζει να εμφανίζεται μπροστά στα μάτια μας με τη μορφή ειδοποιήσεων, μηνυμάτων, ενημερώσεων, εικόνων που απαιτούν άμεσο βλέμμα. Ο σύγχρονος άνθρωπος κινείται ανάμεσα στον χρόνο που μετράει τα πάντα και στη στιγμή που δεν διαρκεί τίποτα. Το σώμα του είναι ακόμα αγκυροβολημένο στη γη και το μυαλό του τώρα διασκορπισμένο στο διαδίκτυο.
Ίσως η πιο σημαντική πρόκληση του αιώνα μας δεν είναι να απορρίψουμε την τεχνολογία ή να καλλιεργήσουμε μια αδύνατη νοσταλγία. Είναι να ανακαλύψουμε ξανά μια νέα μορφή παρουσίας. Να ξαναχτίσουμε μια ισορροπία μεταξύ σύνδεσης και ριζώματος, μεταξύ ταχύτητας και διάρκειας, μεταξύ πληροφορίας και προσοχής.
Γιατί μόνο όταν ο τόπος του σώματος και αυτός του νου συναντηθούν ξανά, μπορεί ο άνθρωπος να κατοικήσει πραγματικά στον δικό του χρόνο.

«Ίσως ο χρόνος να μην περνάει τόσο γρήγορα όσο κάποτε.»
Εμείς είμαστε που το κατοικούμε λιγότερο βαθιά"

ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

Αυτό το άρθρο πηγάζει από έναν προβληματισμό σχετικά με τη σχέση μεταξύ τεχνολογίας και ανθρώπινης υπόστασης. Αντί να αναλύσει τα ίδια τα ψηφιακά εργαλεία, επιδιώκει να διερευνήσει πώς έχουν αλλάξει την εμπειρία μας με τον χρόνο, την παρουσία και την προσοχή. Οι μορφές του Κρόνου και του Καιρού χρησιμοποιούνται εδώ ως συμβολικά κλειδιά για την κατανόηση ορισμένων από τις πιο βαθιές μεταμορφώσεις του παρόντος μας.

"Κοινωνία του Κρόνου και των Νεκρών Ποιητών" - Inchiostronero

Γκίλμπερτ Κιθ Τσέστερτον, 90 χρόνια αργότερα. Μια μαρτυρία για την πίστη που εξακολουθεί να είναι επίκαιρη

από τον Πάολο Γκουλιζάνο

Ο Γκίλμπερτ Κιθ Τσέστερτον στο γραφείο του

Πριν από ενενήντα χρόνια, στις 14 Ιουνίου 1936, ο Γκίλμπερτ Κιθ Τσέστερτον, ένας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του 20ού αιώνα, απεβίωσε στο σπίτι του στο Μπίκονσφιλντ, στην αγγλική ύπαιθρο.

Αφηγητής και Μάρτυρας:

Ήταν ένας υπέροχος αφηγητής, συγγραφέας αμέτρητων διηγημάτων και μυθιστορημάτων.
Αλλά πάνω απ' όλα, ήταν μάρτυρας της Πίστης. Ακόμα περισσότερο: ένας υπερασπιστής της Πίστης.
Ο Χριστιανισμός δέχεται επιθέσεις για τουλάχιστον δύο αιώνες από κυρίαρχες ιδεολογίες, οι οποίες προσπάθησαν με κάθε τρόπο να του αντιταχθούν, να τον καταστρέψουν, να τον αφομοιώσουν στον κόσμο. Ο Τσέστερτον, ωστόσο, τον υπερασπίστηκε: υπερασπίστηκε την ομορφιά της Πίστης, της διακήρυξης της Σωτηρίας, η οποία είναι ένα πρόσωπο: ο Ιησούς Χριστός. Και το έκανε με πάθος, με αποφασιστικότητα, ακόμη και με γοητεία.
Ήταν χιουμορίστας, με καλή αίσθηση του χιούμορ, ποτέ σαρκαστικός, ποτέ κακός.

Γεννημένος στην Αγγλία το 1874 και πέθανε σε ηλικία μόλις 62 ετών, ήταν πραγματικά ένας Ζωντανός Άνθρωπος (όπως υποδηλώνει ο τίτλος ενός από τα διάσημα μυθιστορήματά του). Ένας Χριστιανός που πήγε κόντρα στο ρεύμα. Και γι' αυτό, μετά από τόσα χρόνια, εξακολουθεί να είναι επίκαιρος: επειδή η σύγκρουση μεταξύ Εκκλησίας και Κόσμου λαμβάνει δραματικές διαστάσεις τα τελευταία χρόνια.
Ο Τσέστερτον δεν ήταν φιλόσοφος ούτε θεολόγος, αλλά οδήγησε τους αναγνώστες σε στοχασμό μέσα από τις ιστορίες του. Και ανάμεσα στις ιστορίες που ήθελε περισσότερο να διηγηθεί ήταν οι αστυνομικές ιστορίες.

Υπερασπίστηκε τους λόγους για τις αστυνομικές ιστορίες στο δοκίμιό του, «Ο Εναγόμενος» : «Δεν είναι αλήθεια ότι ο απλός λαός προτιμά τη μέτρια λογοτεχνία από έργα μεγάλης αξίας, ούτε ότι αγαπούν τις αστυνομικές ιστορίες επειδή είναι λογοτεχνία κατώτερης τάξης. (...) Πρέπει να παραδεχτούμε ότι πολλές αστυνομικές ιστορίες είναι γεμάτες με εξαιρετικά εγκλήματα, όπως ένα σαιξπηρικό έργο. (...) Η αστυνομική ιστορία δεν είναι μόνο μια απόλυτα νόμιμη μορφή τέχνης, αλλά έχει και ορισμένα σαφώς καθορισμένα και πραγματικά πλεονεκτήματα ως μέσο δημόσιας ευημερίας».
Και πάλι: «Το πρώτο θεμελιώδες πλεονέκτημα της αστυνομικής ιστορίας είναι ότι αντιπροσωπεύει το παλαιότερο και το μόνο είδος της λαϊκής λογοτεχνίας στο οποίο εκφράζεται οποιαδήποτε επίγνωση της ποίησης της σύγχρονης ζωής».
Σύμφωνα με τον Γκίλμπερτ, «ο ντετέκτιβ είναι ο σύγχρονος ήρωας που ζει την Ιλιάδα του στους μαιάνδρους των δρόμων της πόλης. Ήταν αναπόφευκτο να αναδυθεί μια λαϊκή λογοτεχνία που να λαμβάνει υπόψη τις ρομαντικές δυνατότητες που προσφέρει η σύγχρονη πόλη. Οι αστυνομικές ιστορίες μπορούν να είναι τόσο νηφάλιες και παρήγορες όσο οι μπαλάντες του Ρομπέν των Δασών. Η αστυνομική ιστορία διασώζει από τη λήθη το γεγονός ότι ο ίδιος ο πολιτισμός είναι η πιο εντυπωσιακή από τις παραβάσεις και η πιο ρομαντική από τις εξεγέρσεις».

Οι Προδότες

Αντιμετωπίζοντας τους άγρυπνους φρουρούς που υπερασπίζονται τα φυλάκια της κοινωνίας, τείνει να μας υπενθυμίζει ότι ζούμε σε ένα στρατόπεδο, σε σύγκρουση με έναν χαοτικό κόσμο, και ότι οι κακοποιοί, τα παιδιά του χάους, δεν είναι τίποτα άλλο παρά προδότες εντός των τειχών της πόλης.
Για τον Τσέστερτον, το αστυνομικό μυθιστόρημα μας προσφέρει μια ρεαλιστική ματιά στην ανθρώπινη ζωή και βασίζεται στο γεγονός ότι «η ηθική είναι η πιο σκοτεινή και τολμηρή από τις πλεκτάνες». Το έγραψε αυτό για άλλη μια φορά στο The Defendent .

Μια παγκόσμια φήμη

Μεγάλο μέρος της παγκόσμιας φήμης του Γκίλμπερτ Κιθ Τσέστερτον προήλθε από έναν από αυτούς τους χαρακτήρες, αρχικά απλώς μία από τις πολλές φιγούρες ντετέκτιβ που είχε στο μυαλό του. Ήταν ένας μικρόσωμος, στρογγυλοπρόσωπος ιερέας, ταπεινός, λιτός, αλλά με γρήγορο μυαλό, εξαιρετικά κοφτερός, ικανός να ανταγωνιστεί τους πιο επιδέξιους αστυνομικούς και εγκληματίες όχι σε πονηριά, αλλά σε νοημοσύνη.
Ένας καθολικός ιερέας, ένας χαρακτήρας που εμφανίζεται για πρώτη φορά σε μια ιστορία του 1910, αρκετά χρόνια πριν από τη μεταστροφή του.
Ο Τσέστερτον ήταν ο πρώτος που εξεπλάγη από την επιτυχία του χαρακτήρα και ένιωσε σχεδόν την ανάγκη να συνεχίσει την κληρονομιά του.

Ο πατήρ Μπράουν είχε μια πολύ συγκεκριμένη πηγή έμπνευσης: έναν ιερέα ιρλανδικής καταγωγής, τον πάτερ Τζον Ο'Κόνορ , τον οποίο ο συγγραφέας είχε γνωρίσει το 1903 και με τον οποίο είχε αναπτυχθεί αμέσως μια βαθιά φιλία. Ο Γκίλμπερτ εντυπωσιάστηκε από την διακριτικότητα, το πνεύμα του, την λαμπρή του νοημοσύνη. Τον περιέγραψε ως μικρόσωμο, όπως ο πατήρ Μπράουν, με «μια διακριτική, ξωτική αύρα», χωρίς την ταπεινή εμφάνιση του χαρακτήρα. Οι δυο τους άρχισαν να συχνάζουν, κάνοντας μεγάλους περιπάτους μαζί στην εξοχή του Μπίκονσφιλντ, ενός μικρού χωριού στα μισά του δρόμου μεταξύ Λονδίνου και Οξφόρδης, όπου μετακόμισε ο Τσέστερτον λίγο μετά τον γάμο του, λόγω της κακής υγείας της συζύγου του.

Ο Ιερέας, ο Εγκληματίας και ο Συγγραφέας.

Βλέποντάς τους από μακριά, ο ογκώδης Γκίλμπερτ και ο μικροσκοπικός πατήρ Ο'Κόνορ πρέπει να έμοιαζαν πολύ με τον πάτερ Μπράουν και τον Φλαμπό, τον διάσημο διεθνή εγκληματία που προσηλυτίστηκε από τον ιερέα και μετατράπηκε σε αχώριστο συνεργάτη του, και του οποίου ο αθεϊσμός είχε συνθηκολογήσει με τη λογική της πίστης.
Στα χρόνια που άρχισε να συχνάζει τον πατέρα Ο'Κόνορ, η χριστιανική πίστη του Γκίλμπερτ ήταν ακόμα ασαφής, αλλά όχι σαν αυτή ενός σκεπτικιστή, αλλά μάλλον σαν αυτή ενός παιδιού που περιμένει απαντήσεις από τους ενήλικες.
Έμαθε να αγαπά και να εκτιμά τον Καθολικισμό περισσότερο από το δογματικό του περιεχόμενο, για τις ιδιότητες της ταπεινότητας, της απλότητας και της νοημοσύνης που ενσάρκωνε στον χαρακτήρα του ερευνητή ιερέα.

Πόνος, Αμαρτία, Πίστη, Ελπίδα, Φιλανθρωπία, Μεταστροφή

Ο πατέρας Μπράουν δεν εφησυχάζει ποτέ για τις δικές του επιτυχίες: νιώθει πόνο για όλο το κακό στον κόσμο, έναν γαλήνιο πόνο που μετριάζεται από τις τρεις βασικές αρετές που ενσαρκώνει με απλότητα: την πίστη , η οποία δεν αποτυγχάνει ποτέ και την οποία επικοινωνεί και μεταδίδει με ευκολία· την ελπίδα , η οποία εμπνέει το έργο του ως ιερέα και ερευνητή, με σκοπό να σώσει τον αμαρτωλό, αν όχι να αποτρέψει την αμαρτία· τη φιλανθρωπία ή αγάπη, την ικανότητα να προσφέρει τη συγχώρεση του Θεού, την επιθυμία να δει όχι τον θάνατο (ή την τιμωρία) των ενόχων, αλλά τη μεταστροφή τους.

Χαρά και ευτυχία

« Δεν ήμουν ευτυχισμένος, αλλά είχα ευτυχισμένες μέρες », αναλογίζεται ο Ιρλανδός Πάτρικ Ντάλροϊ, ο πρωταγωνιστής ενός από τα καλύτερα μυθιστορήματα του Τσέστερτον, Το Ιπτάμενο Πανδοχείο .
Το ίδιο θα μπορούσε να είχε ειπωθεί και για τον Γκίλμπερτ, παρόλο που το δυνατό, βροντερό γέλιο του, που αντηχούσε για χρόνια στα μέρη όπου συναντούσε τους φίλους του, μαρτυρούσε ότι, στις αντιξοότητες της ζωής, είχε πραγματικά βιώσει την ευτυχία, είχε γευτεί έστω και λίγο από τη χαρά του Θεού.

Μια φανταστική σύνθεση του Paolo Gulisano
που απεικονίζει τον Chesterton και τη σύζυγό του μπροστά στο σπίτι τους

Gilbert Keith Chesterton 90 anni dopo. Un testimone della Fede ancora attuale - Articolo di Paolo Gulisano

Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΡΟΤΕΣΤΑΝΤΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ (RUDOLF BULTMANN)

 ΤΟ ΑΠΟΜΥΘΟΠΟΙΗΜΕΝΟ ΣΥΜΒΟΛΟ 

ΤΟΥ RUDOLF BULTMANN

Η πιο ριζική διαφοροποίηση από την Τριαδική Θεολογία του Μπαρθ, ενός καταρχήν υποστηρικτού τής διαλεκτικής στροφής, υπήρξε εκ μέρους τού Rudolf Bultmann. Ο Μπαρθ δοκίμασε να ελευθερωθεί από την «δουλεία» τής φιλελεύθερης θεολογίας για να φθάσει στην «Γη Χαναάν» του πρωτείου του Θεού και της αποκαλύψεώς του. Ο Μπούλτμαν όμως ξανασυνθέτει τις παλιές απαιτήσεις του φιλελευθερισμού σε ένα είδος Νέο-Λουθηρανισμού.

Ο Bultmann καταλήγει πραγματικά να κατανοεί τον Θεό στην καθαρή «απόφαση» τής πίστεως, μόνο που μ’ αυτόν τον τρόπο τον περιορίζει, στην άλλη ενέργεια ή καλύτερα πράξη ή στο ολοκληρωμένο έργο της αγγελίας του Ιησού, το οποίο επαναλαμβάνεται στην κατήχηση!

Η ύπαρξη ή η ανυπαρξία τού Θεού δεν δίνονται από την οντολογική του δομή, αλλά από την ενέργεια τής πράξεώς του, ενώ αυτή η ίδια η πράξη αναστέλλεται από το ναι ή το όχι του ανθρώπου. Τα αυτιά αυτού που είναι διατεθειμένος ή όχι στο auditus verbi γίνονται κατά τον Μπούλτμαν το κριτήριο της πράξεως και της υπάρξεως αυτού του ιδίου του Θεού. Η αυτοαποκάλυψη του Θεού γίνεται ορατή μόνο μέσω της υπαρξιακής κινήσεώς τού ανθρώπου. Προκύπτει έτσι λοιπόν πως ο Θεός τού Μπούλτμαν μιλά μόνον σύμφωνα με την ενέργεια ή την πράξη του ή σύμφωνα με την ενέργεια ή την πράξη τού ανθρώπου, ποτέ όμως σύμφωνα με το Είναι του ή με το Είναι τού ανθρώπου. Πώς είναι δυνατόν λοιπόν, να γίνει ανεκτός ένας μοναδικός θεός στην ουσία του και τριαδικός στα πρόσωπα, χωρίς να καταλήξουμε στον αληθινό και ουσιαστικό μύθο; Ακριβώς γι’ αυτό το απομυθοποιητικό πρόγραμμα του Bultmann, με το οποίο απομυθοποίησε τις Γραφές, συμπεριέλαβε στο τέλος και αυτό το ίδιο το δόγμα της Εκκλησίας. Την Θεότητα τού Χριστού.

Είναι δυνατή η ομολογία πίστεως στην Αγία Τριάδα με την βοήθεια του Συμβόλου, μόνον εάν  αναγνωρίσουμε σαν «Θεό» τον Ιησού Χριστό και επομένως το Άγιο Πνεύμα. Αλλά κατ’ αρχάς τι σημαίνει να αναγνωρίσουμε τον Ιησού Χριστό σαν «Θεό»; Για να απαντήσουμε σε μια τέτοια ερώτηση, διευκρινίζει ο Bultman, πρέπει πρωτίστως να αναρωτηθούμε: ο προσδιορισμός του Χριστού σαν «Θεός» στοχεύει να εκφράσει την «φύση» του, την μεταφυσική του ουσία, ή απλώς την «σημασία» του; Η έκφραση έχει χαρακτήρα σωτηριολογικό ή κοσμολογικό ή και τα δύο; Λοιπόν, συνεχίζει, πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν πως κανένα από τα Ευαγγέλια δεν μιλά για τον Ιησού σαν «Θεό», ούτε οι αυθεντικές Επιστολές του Παύλου το ομολογούν, και πως συναντάται μόνο σε δευτερο-παύλεια κείμενα (προς Τίτον 2,13) και σε τελική ανάλυση μόνον στο κατά Ιωάννη (20,28). Ο Χριστός ονομάζεται Κύριος στην Κ. Δ αλλά μ’ αυτόν τον τρόπο θεωρείται Θείος ή θεϊκή μορφή με κανένα τρόπο «Θεός». Το καθοριστικό πρόβλημα λοιπόν θα ’πρεπε να εκφραστεί ως ακολούθως, κατά τον Bultmann: σε ποιό μέτρο στην Κ.Δ. υπάρχει η πρόθεση να δηλωθεί κάτι γύρω από τη «Φύση» του Ιησού, σε ποιό μέτρο περιγράφεται σαν «αντικείμενο» υπάρχον καθ’ εαυτό, ή εάν και σε ποιό μέγεθος ή Κ.Δ. μιλά γι’ αυτόν και για το «νόημά» του για τους ανθρώπους, για την πίστη. 

Εν συντομία, στην Κ.Δ. οι τίτλοι του Χριστού ομιλούν για την Φύση ή αντιθέτως για τον Christus pro me, (Χριστό για μένα); Σε ποιό μέτρο μια Χριστολογική δήλωση είναι ταυτόχρονα και μία δήλωση πάνω σε μένα; Ο Χριστός με σώζει, επειδή είναι ο Υιός του Θεού, ή μήπως είναι ο Υιός τού Θεού επειδή με σώζει; Έτσι λοιπόν, ο Bultman ισχυρίζεται τελικώς πως στην Κ.Δ., οι δηλώσεις πάνω στην θεότητα του Ιησού ή στο γεγονός πως ανήκει στην θεία περιοχή έχουν σαν στόχο να φωτίσουν όχι την «Φύση» του, αλλά την «σημασία» του! εκφράζουν την πίστη πως αυτό που λέει και αυτό που είναι δεν πηγάζει από τον κόσμο τούτο, δεν είναι ιδέα και γεγονός ανθρώπινα, αλλά λόγος Θεού απευθυνόμενος σε μας, θεϊκή πράξη πάνω μας και για εμάς.

Για την πίστη της Κ.Δ. στον Χριστό είναι ο Θεός που δρα. Για παράδειγμα στην 2 προς Κορ. 5,11 «θα ’πρεπε να μας είναι ξεκάθαρο, πως μιλώντας για τον Θεό και για τον Χριστό, ο Παύλος δεν είχε σκοπό να μας κάνει να αισθανθούμε υπεύθυνοι μπροστά σε δύο πρόσωπα, αλλά να κάνει κατανοητό πως η ευθύνη μας απέναντι στον Χριστό είναι ένα με την ευθύνη μας απέναντι στο Θεό». Το νόημα των τίτλων του Ιησού, ακόμη και Εκείνοι του Θεού, συνίσταται στο να μας κάνει κατανοητό το εξής: ότι με την εμφάνιση του Ιησού, ο άνθρωπος και ο κόσμος τοποθετούνται σε μια νέα κατάσταση, καλούνται να αποφασίσουν υπέρ ή κατά του Θεού, και υπέρ ή κατά του κόσμου. Η θεότης τού Χριστού αποδεικνύεται και ενεργείται σ’ εκείνο το γεγονός το οποίο μας συσχετίζει, δηλ στην διάδοση του κηρύγματος που τον αναγγέλλει σαν την Χάρη του Θεού, φανερωμένη σε μας, και αντιστρόφως το γεγονός πως το κήρυγμα απευθύνεται σε μάς σάν λόγος ο οποίος απαιτεί την πίστη, που μας καλεί στην υπευθυνότητα και τοιουτοτρόπως αποφασίζει γιά μάς, αυτό το γεγονός βρίσκει την έκφρασί του στις ιδιότητες που εφαρμόζονται στον Χριστό: μας λένε πως στην πραγματικότητα ο Θεός μας συναντά σ’ αυτόν και σ’ αυτόν μόνο.

«Η Κ.Δ. -δηλώνει ο Μπούλτμαν- υποστηρίζει χωρίς δισταγμούς την ανθρωπότητα του Χριστού, ενάντια σε κάθε Γνωστικό Δοκητισμό. Οπωσδήποτε εκφράζεται επίσης με μια απλότητα η οποία αγνοεί ακόμη την προβληματική του «αληθινού Θεού και του αληθινού ανθρώπου», Εκείνη την προβληματική την οποία η αρχαία Εκκλησία είδε και την οποία προσπάθησε να λύσει με μη -ικανοποιητικό τρόπο, χρησιμοποιώντας τις κατηγορίες σκέψης των Αρχαίων Ελλήνων που εξαντικειμενοποιούν τα περιεχόμενα. Έχουμε σαν παράδειγμα αυτής της λύσεως τις εκφράσεις της Συνόδου της Χαλκηδόνος, οι όροι της οποίας είναι ανυπόστατοι για τη σημερινή σκέψη». Διότι ο Χριστός είναι τότε όλα όσα έχουν λεχθεί γι’ αυτόν, διότι είναι ένα γεγονός εσχατολογικό. «Όμως ο Χριστός είναι ή, καλύτερα – διευκρινίζει ο Μπούλτμαν– γίνεται εσχατολογικό γεγονός στην συνάντηση, όταν δηλ ο λόγος που τον αναγγέλλει γεννά την πίστη». 

Στην συνέχεια περιγράφει έναν παραλληλισμό ο οποίος φωτίζει και αποκαλύπτει τις πηγές και το τέλος τής «μειώσεώς» Του! «Όπως η Εκκλησία, εσχατολογική κοινότης, είναι πραγματική Εκκλησία μόνον επειδή είναι ένα ακριβές γεγονός[ μιά σύναξη], έτσι και η Κυριότης του Χριστού, η Θεότης Του, είναι πάντοτε ένα ακριβές γεγονός. Αυτό σημαίνει η ομολογία ότι είναι το εσχατολογικό γεγονός, ότι δηλ. δεν μπορεί ποτέ να γίνει ένα γεγονός που να μπορεί να εξαντικειμενοποιηθεί στο παρελθόν, ούτε σε μια μεταφυσική σφαίρα, αλλά αντιστέκεται αντιθέτως σε κάθε εξαντικειμενοποίηση». Μ’ αυτό το νόημα πάντοτε ο Θεός μάς συναντά στον Χριστό. Η έκφραση «ο Χριστός είναι θεός» είναι λανθασμένη εάν μ’ αυτή εννοούμε τον Θεό σαν ένα μέγεθος το οποίο μπορεί να εξαντικειμενοποιηθεί, και με την Αρειανή σημασία και με την Ορθόδοξη ή ακόμη και με την φιλελεύθερη. Αυτή η έκφραση είναι σωστή, μόνον εάν ο «Θεός» γίνει κατανοητός σαν το γεγονός της πράξεως τού Θεού! 

Απομυθοποιημένος λοιπόν ο Χριστός σαν «Θεός» δεν μένει παρά να περάσουμε στο Άγιο Πνεύμα: ώστε η ριζική «μείωσις» της Αγίας Τριάδος να είναι τέλεια. Έτσι λοιπόν καθώς ο Χριστός δεν είναι «Θεός» παρά μόνον σαν γεγονός εσχατολογικό που πραγματοποιείται στην αναγγελία του κηρύγματος, άλλο τόσο το Άγιο Πνεύμα δεν μπορεί να είναι πρόσωπο μέσα στην ίδια Μοναδική Θεία Φύση. Το Άγιο Πνεύμα του Τριαδικού δόγματος μπορεί να είναι μόνον αυτό το ίδιο Θεός, ή καλύτερα, η ενέργεια τού Θεού για μας, στην απόφαση της πίστεως. Για τον Bultmann η πίστη είναι ενέργεια. Η Εκκλησιαστική παράδοση μας δείχνει το Άγιο Πνεύμα το οποίο μας μετακινεί προς αυτή την ενέργεια. Αυτή όμως η απάντηση είναι παράλογη κατά τον Bultman, εφόσον το πνεύμα παρουσιάζεται σαν κάτι μυστικό και αινιγματικό, το οποίο ενεργεί πέρα από τις αποφάσεις μας: όπως λέει δε ο Herrmann, αυτό θα ισοδυναμούσε με το «να στοχαζόμαστε σαν τον Αυγουστίνο και να ζούμε σαν τον Πελάγιο». Εάν αντιθέτως το πνεύμα είναι το «πως» της νέας ιστορικής υπάρξεως του Χριστιανού, το πρόβλημα σημαδεύεται με την απάντηση, αλλά δεν λύνεται. Έτσι μας υπενθυμίζεται πως Εν Χριστώ οι πράξεις μας είναι ένα «άγεσθαι πνεύματι», αλλά παρ’ όλα αυτά δεν μας αφαιρείται η πράξη. Εκείνο που έχει σημασία είναι να κατανοήσουμε καλά τι είναι ακριβώς αυτή η πράξη.

Πώς καταλήγει λοιπόν το Σύμβολο για τον Bultmann; Πώς να μην ανησυχούμε, αναρωτιέται ο Μπαρθ, απέναντι στην ανάγνωση της Κ.Δ. από τον Bultmann, στην οποία η Χριστολογία δεν είναι πλέον το κεντρικό σημείο , αλλά εγκαταλείπεται στην σωτηριολογία μέχρι του σημείου να μην αποτελεί τίποτε άλλο από την αρχή της σωτηριολογίας και να μην έχει άλλη λειτουργία από το να προσδώσει Ιστορικότητα στην απόφαση της πίστης; 

Ο Bultmann για λογαριασμό του, παραμένει σταθερός και ήρεμος στις κριτικές «Την πυρκαγιά την αφήνω να καίει ήσυχα-ήσυχα, καθώς βλέπω ότι καίγονται μόνο οι φανταστικές εικόνες της «ζωής του Χριστού», δηλ. ο Χριστός κατά σάρκα. Όμως ο Χριστός κατά σάρκα, δεν μας ενδιαφέρει καθόλου διότι πως πάνε τα πράγματα στην καρδιά του Ιησού, ούτε το ξέρω ούτε και θέλω να το μάθω». Για τον «Ιστορικό Ιησού» ή τον «Ενσαρκωμένο Χριστό» δεν ενδιαφέρεται διόλου, αυτό που τον πιέζει είναι «ο Χριστός της πίστης» ή «κατά το Άγιο Πνεύμα».

Προσπαθώντας να κατανοήσει τον Bultmann ο Μπαρθ δεν φτάνει μέν μέχρι την κατηγορία του αιρετικού, δεν μπόρεσε όμως να αρνηθεί πως από την απομυθοποιημένη Κ.Δ. σύμφωνα με την μέθοδο του Bultmann «φαίνεται να αναδύεται μια πικρή οσμή δοκητισμού», «δεν γνωρίζω – συνεχίζει ο Μπαρθ – πόσοι είναι εκείνοι που ο Bultmann και οι μαθητές του κατόρθωσαν να βοηθήσουν, με την υπαρξιακή τους ερμηνεία να βοηθήσουν να κατανοήσουν το Ευαγγέλιο, και να το κατανοήσουν μέσα στην Χαρά. Δεν θέτω το πρόβλημα και θέλω να ελπίζω στο καλύτερο. Όμως απαιτείται από μέρους μου μια πολύ μεγάλη προσπάθεια για να φανταστώ πώς εγώ ο ίδιος θα μπορούσα να αισθανθώ εάν θα έπρεπε να κληθώ στην θεολογία, στο κήρυγμα ή απλώς στην πίστη από ένα κήρυγμα, αυτό της Κ.Δ., ερμηνευμένο με τέτοιο τρόπο. Και αυτό μόνο από το απλό γεγονός της τεράστιας σημασίας που αυτή η ερμηνεία δίνει στον εαυτό της, ή αν θέλουμε, λόγω όλων εκείνων που στην συγκεκριμένη ερμηνεία δεν βρίσκουν θέση, εάν την συγκρίνουμε με το κείμενο που υποτίθεται ότι ερμηνεύει».

Ανάμεσα σ’ εκείνα που δεν βρίσουν θέση στην ανάγνωση της Κ.Δ. από τον Bultmann, υπάρχει η Τριάδα των προσώπων του Μοναδικού Θεού, όπως αντιθέτως είχαν δει στην θεότητα η αρχαία Εκκλησία, οι καθολικοί και στις αρχές οι ίδιοι οι προτεστάντες. Μέχρι ποίου σημείου ο Bultmann, με όλη του την υπαρξιακή κατανόηση, και με ποιό νόημα, θα μπορούσε να ονομασθεί ακόμη «Χριστιανός»; 

Αμέθυστος

Σχόλιο.Όπως βλέπουμε στον πατέρα τής απομυθοποιήσεως τού Ευαγγελίου, οι δικοί μας απομυθοποιητές τής Θεότητος τού Κυρίου, η σχολή του Αγουρίδη, ο Ράμφος,  η εσχατολογική ευχαριστεία τού Ζηζιούλα και το αίνιγμα τού κακού του Γιανναρά, είναι απλοί αντιγραφείς του. 
Η μοναδική μας απορία είναι η επιμονή τους να θεωρούν τόν εαυτό τους ορθόδοξο ή ακόμη και Χριστιανό.

OΠΩΣ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΟΥΜΕ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΙΩΣΗ. ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΓΙΣΤΟ ΣΤΟ ΕΛΑΧΙΣΤΟ. 
ΟΠΩΣ ΕΛΕΓΕ ΚΑΙ Ο ΣΜΕΜΑΝ:ΔΕΝ ΕΙΜΑΙ ΜΑΞΙΜΑΛΙΣΤΗΣ ΟΠΩΣ ΤΟ ΑΠΑΙΤΕΙ ΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ, Η ΦΥΣΗ ΓΥΡΩ ΜΟΥ, ΜΙΑ ΑΓΑΠΗΜΕΝΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ, ΜΟΥ ΦΤΑΝΟΥΝ.