Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΠΕΡΙ ΣΩΤΗΡΙΑΣ 2 Αρχιμανδρίτης Σέργιος (Στραγκορόντσκι)

 Συνέχεια από Δευτέρα 31. Αυγούστου 2026

Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΠΕΡΙ ΣΩΤΗΡΙΑΣ 2
Αρχιμανδρίτης Σέργιος (Στραγκορόντσκι)

Εισαγωγή
Μέρος Α΄(συνέχεια)

Φαινόταν ότι είχε φτάσει η ώρα μιας ριζικής ανανέωσης του δυτικού Χριστιανισμού. Πράγματι, ο Προτεσταντισμός άρχισε να ανασκευάζει με σφοδρότητα το βασικό δόγμα της νομικής αντίληψης: τη διδασκαλία για τα έργα ως αξιομισθίες ενώπιον του Θεού. Η διδασκαλία αυτή είναι αστήρικτη και μόνο για τον λόγο ότι αντιφάσκει ριζικά προς το ίδιο το θεμέλιο της χριστιανικής πίστης —τη σωτηρία αποκλειστικά διά του Ιησού Χριστού. «Όποιος ομολογεί ότι με τα έργα του αξιώθηκε τη χάρη, αυτός περιφρονεί την αξία του Χριστού και τη χάρη και αναζητεί την οδό προς τον Θεό έξω από τον Χριστό, με ανθρώπινες δυνάμεις» [8]. Αλλά, ακόμη και αν δεν υπήρχε αυτή η αντίφαση, τα έργα του ανθρώπου, εξεταζόμενα καθαυτά, δεν μπορούν από τη φύση τους να αποτελούν αξιομισθία ενώπιον του Θεού: ο άνθρωπος επιτελεί τα καλά έργα μόνο με τη βοήθεια της χάρης του Θεού [9], ενώ καθετί που πράττει μόνος του φέρει αναπόφευκτα επάνω του τη σφραγίδα της αμαρτίας [10]. Γι’ αυτό «όλοι όσοι καυχώνται για τις αξιομισθίες των έργων τους ή ελπίζουν στα έργα που υπερβαίνουν το καθήκον, καυχώνται για τη ματαιότητα και ελπίζουν σε μια ειδωλολατρία που υπόκειται σε καταδίκη» [11], διαβάζουμε στη Σκωτική Ομολογία. Με την ίδια αποφασιστικότητα και αυστηρότητα καταδικάστηκαν επίσης όλα τα συμπεράσματα που απέρρεαν αναγκαστικά από την καθολική διδασκαλία: το καθαρτήριο, τα συγχωροχάρτια κ.λπ.

Αλλά… ο Προτεσταντισμός ήταν τέκνο της εποχής και της σχολής του. Οι πρώτοι Μεταρρυθμιστές είχαν μάθει να μιλούν και να σκέφτονται με βάση τον ίδιο Αριστοτέλη και τον ίδιο Cicero όπως και οι καθολικοί αντίπαλοί τους. Γι’ αυτό, αγανακτώντας με την κατάφωρη παραμόρφωση της αλήθειας του Χριστού που έβλεπαν στον Καθολικισμό, πίστευαν ότι μπορούσαν να την εξηγήσουν μόνο με συμπτωματικά αίτια —με την κακόβουλη στάση της ιεραρχίας και άλλα παρόμοια— και δεν υποπτεύονταν ότι στη θέση αυτών των συμπερασμάτων θα εμφανίζονταν αναπόφευκτα άλλα, εξίσου εσφαλμένα· διότι το ψεύδος δεν βρισκόταν στα συμπεράσματα αλλά στο ίδιο το θεμέλιο, στην ίδια την οπτική από την οποία εξεταζόταν το ζήτημα. Αντί να απορρίψουν αυτό το θεμελιώδες ψεύδος, οι Προτεστάντες αποδείχθηκαν ικανοί να απορρίψουν μόνο ορισμένα παρακλάδια του και, με αυτόν τον τρόπο, απλώς αντικατέστησαν κάποιες παραμορφώσεις με άλλες.

Γι’ αυτό και η Μεταρρύθμιση, με την έννοια της αποκατάστασης της αλήθειας του Χριστού, κατέληξε σε πλήρη αποτυχία.

Οι Προτεστάντες, όπως είδαμε, στράφηκαν προς την ίδια τη ζωή και προσπάθησαν μέσω αυτής να ελέγξουν τα συμπεράσματά τους· τη ζωή όμως την έβλεπαν από νομική σκοπιά. Με τη διδασκαλία τους ήθελαν να προσφέρουν ειρήνη στη συνείδηση· αυτή την ειρήνη, ωστόσο, την κατανόησαν απολύτως νομικά, ως αίσθημα ασφάλειας και απαλλαγής από την τιμωρία για τις αμαρτίες που είχαν διαπραχθεί. Ο άνθρωπος φοβάται την τιμωρία· και τότε του υποδεικνύεται ο θάνατος του Ιησού Χριστού ως μια τόσο μεγάλη, υπερβάλλουσα ικανοποίηση της θείας δικαιοσύνης, ώστε η δικαιοσύνη αυτή δεν μπορεί πλέον —δεν έχει το δικαίωμα— να απαιτήσει οτιδήποτε άλλο από τον άνθρωπο, οποιαδήποτε άλλη ικανοποίηση. Από τη στιγμή που ο άνθρωπος πιστεύει στο Ευαγγέλιο, πρέπει να είναι ήσυχος ως προς τον εαυτό του.

Βλέπουμε ότι οι Προτεστάντες δεν κατανόησαν αυτό το μέγιστο και παρηγορητικότατο μυστήριο της σωτηρίας μας σε όλο το βάθος και τη ζωτικότητά του. Βεβαίως, ο άνθρωπος είναι από τη φύση του μισθωτός· ασφαλώς, πριν απ’ όλα φοβάται για τον εαυτό του και αναζητεί τη δική του ασφάλεια· επομένως, αρχικά προσλαμβάνει το μυστήριο της σωτηρίας από αυτή την πλευρά. Η Εκκλησία μας όμως, μολονότι υποδεικνύει πάντοτε στον αμαρτωλό αυτή ακριβώς την πλευρά —επειδή είναι η πιο κατανοητή και η πλησιέστερη προς αυτόν—, δεν σκέφτεται εξαιτίας της να λησμονήσει και τις άλλες, περισσότερο ενθαρρυντικές πλευρές του μυστηρίου της σωτηρίας. Βλέπει στον Χριστό όχι ένα παθητικό όργανο εξιλασμού, αλλά τον ανακαινιστή της πεπτωκυίας φύσης μας, τον πρωτότοκο από τους νεκρούς, τους οποίους Αυτός εξήγαγε από τον θάνατο· Τον ονομάζει «δεύτερο Αδάμ», ουράνιο Κύριο των «επουρανίων» (Α΄ Κορ. 15, 20· 23· 45· 47· 48), δηλαδή κατά κάποιον τρόπο αρχηγό της ανθρωπότητας —όχι όμως ολόκληρης αδιακρίτως, αλλά της ανθρωπότητας που είναι «του Χριστού» (στ. 23), που έχει ενδυθεί τον Χριστό και ακολουθεί τον Αρχηγό της προς την πατρική δόξα, η οποία Του ανήκει από την αιωνιότητα (Κολ. 3, 1–6).

Οι Προτεστάντες, αντίθετα, νόμισαν ότι σ’ αυτό το μέγιστο μυστήριο βρήκαν μόνο εκείνο το «τρίτο στοιχείο» της νομικής σχέσης, το οποίο βρίσκεται ανάμεσα στα μέλη της και αναγκάζει το ένα από αυτά, παρά τα πάντα, να προβεί σε παραχώρηση υπέρ του άλλου.

Από τη στιγμή που βρέθηκε αυτό το «τρίτο στοιχείο», και μάλιστα όχι απλώς επαρκές αλλά υπερβαίνον κάθε μέτρο, δεν χρειάζεται πλέον να αναζητείται καμία άλλη ικανοποίηση. Εάν ο Χριστός πλήρωσε για τις αμαρτίες μας ακόμη περισσότερο απ’ όσο άξιζαν, γιατί να εξακολουθούμε να σκεφτόμαστε ότι πρέπει να κοπιάσουμε και εμείς οι ίδιοι γι’ αυτή την ικανοποίηση; Οι ανθρώπινες προσπάθειες, χωρίς καν να μιλήσουμε για την ατέλειά τους ενώπιον του Θεού και για όλα τα συναφή, είναι ευθέως περιττές και μάλιστα επικίνδυνες: μειώνουν τη σημασία της αξιομισθίας του Χριστού. Τι είναι λοιπόν, ύστερα από αυτό, η σωτηρία; Δεν είναι τίποτε περισσότερο από άφεση των αμαρτιών ή απαλλαγή από τις τιμωρίες για τις αμαρτίες [12], δηλαδή δικαίωση [13], την οποία ακολουθούν η αποδοχή στην εύνοια του Θεού και τα λοιπά.

Η δικαίωση, όμως, νοείται «όχι με τη φυσική έννοια, αλλά με την εξωτερική και δικανική» [14]. Δεν σημαίνει «να καθιστά κανείς τον ασεβή δίκαιο, αλλά να τον ανακηρύσσει δίκαιο με τη δικανική έννοια (sensu forensi)» [15], να τον θεωρεί και να τον ανακηρύσσει δίκαιο (iustum aestimare, declarare) [16], και αυτό χάριν της αξιομισθίας του Ιησού Χριστού [17], δηλαδή χάριν ενός εξωτερικού γεγονότος που δεν έχει καμία σχέση με την εσωτερική μου ύπαρξη. Η δικαίωση είναι επομένως μια εντελώς εξωτερική πράξη, «μια πράξη που δεν ενεργεί μέσα στον άνθρωπο, αλλά έξω και γύρω από τον άνθρωπο» [18]. Γι’ αυτό και το αποτέλεσμα αυτής της πράξης μπορεί να είναι μόνο μια μεταβολή των σχέσεων μεταξύ Θεού και ανθρώπου· ο ίδιος ο άνθρωπος δεν μεταβάλλεται [19]. «Εξακολουθούμε να είμαστε αμαρτωλοί, αλλά ο Θεός, χάρη στις αξιομισθίες του Ιησού Χριστού, μας μεταχειρίζεται σαν να μην είχαμε αμαρτήσει, αλλά, αντιθέτως, σαν να είχαμε εκπληρώσει τον νόμο ή σαν να ήταν δική μας η αξιομισθία του Χριστού» [20].

Με άλλα λόγια, στη θέση της προηγούμενης πελαγιανικής νομικής αντίληψης, η οποία απορρίφθηκε και καταδικάστηκε, ο Προτεσταντισμός πρόβαλε την ίδια αρχή του δικαίου, παίρνοντας απλώς μια διαφορετική πλευρά της. Αφού απέρριψαν την ανθρώπινη αξιομισθία ως ανεπαρκή για τον εξιλασμό του οργισμένου Θεού ή, για να το πούμε ακριβέστερα, ως ανεπαρκή για να υποχρεώσει τον Θεό να μου χαρίσει την αιώνια ζωή, οι Προτεστάντες εξακολούθησαν να θεωρούν την αιώνια ζωή ως μια συμφωνημένη αμοιβή, την οποία ο Θεός «οφείλει» να αποδώσει στον άνθρωπο· μόνο που για τους Προτεστάντες το δεσμευτικό «τρίτο στοιχείο» δεν είναι η προσωπική αξιομισθία του ανθρώπου αλλά η αξιομισθία του Χριστού [21]. Στον Καθολικισμό είδαμε να λησμονείται ο Χριστός στο έργο της σωτηρίας μας· εδώ λησμονείται το έργο του ίδιου του ανθρώπου: «η δικαιοσύνη μας» περιορίστηκε στον καταλογισμό μιας ξένης δικαιοσύνης (imputatio alienae iustitiae) [22].

Αυτή η αντίληψη είναι κοινή στους Προτεστάντες όλων των εποχών [23]. Και αν στα νεότερα δογματικά συστήματα των Προτεσταντών συναντούμε απόπειρες να προσδοθεί ζωτικότητα και πραγματικότητα στο εξωτερικό-δικανικό γεγονός, να μετατραπούν δηλαδή οι δογματικές θέσεις σε ψυχολογικά φαινόμενα, αυτές οι απόπειρες είτε βρίσκονται σε καταφανή ασυμφωνία με τη θεμελιώδη προτεσταντική αρχή —όπως αναγνωρίζουν και οι ίδιοι οι Προτεστάντες [24]— και αποτελούν απλώς αναπόφευκτες παραχωρήσεις του Προτεσταντισμού στη θρησκευτική εμπειρία, είτε αλλάζουν μόνο τις ονομασίες, χωρίς να μεταβάλλουν την ουσία του πράγματος [25].

Δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι η διδασκαλία των Προτεσταντών δεν διαθέτει κανένα απολύτως έρεισμα ούτε στη θρησκευτική εμπειρία. Είναι αναμφίβολο ότι μόνο καθώς προοδεύει στο αγαθό μπορεί ο άνθρωπος να κατανοήσει όλο το βάθος της αμαρτωλότητάς του και της ηθικής του αδυναμίας. Γι’ αυτό, όσο υψηλότερα ανέρχεται ηθικά ο άνθρωπος, τόσο εντονότερη γίνεται μέσα του η συναίσθηση της αναξιότητάς του και τόσο αφθονότερα τα δάκρυα της μετάνοιάς του. Τέτοιος είναι, για παράδειγμα, ο όσιος Εφραίμ ο Σύρος, τα έργα του οποίου αποτελούν σχεδόν έναν αδιάκοπο θρήνο, μολονότι φέρουν επάνω τους τα ανεξάλειπτα ίχνη της ουράνιας χαράς που χαρακτηρίζει κάθε αληθινό δίκαιο. Και μήπως δεν εκφράζει το ίδιο πράγμα και εκείνο το καθολικό φαινόμενο ότι, όταν τελείωσε η εποχή των μαρτύρων, ο χριστιανικός ζήλος δεν βρήκε την έκφρασή του σε κάτι άλλο, αλλά ακριβώς στον μοναχισμό, στην τάξη των μετανοούντων;

Οι Προτεστάντες, επαναλαμβάνουμε, δεν έσφαλαν όταν επισήμαναν αυτό το αναμφισβήτητο φαινόμενο και προσπάθησαν να συναγάγουν από αυτό συμπεράσματα και για τη χριστιανική διδασκαλία. Όπως όμως ο χονδροειδής Καθολικισμός, μολονότι ξεκίνησε και αυτός από μια ανάγκη της θρησκευτικής συνείδησης, κατέληξε στις θεωρητικές του κατασκευές στη μισθωτική νοοτροπία και στον Πελαγιανισμό, έτσι και ο Προτεσταντισμός, βλέποντας ότι η σωτηρία μέσω της ανθρώπινης αξιομισθίας ήταν αστήρικτη και συγχρόνως μη βρίσκοντας άλλον τρόπο κατανόησης εκτός από τον νομικό, δημιούργησε στην πραγματικότητα μόνο μια πνευματική πλάνη, μια πλασματική σωτηρία χωρίς αληθινό περιεχόμενο.

Είναι αλήθεια ότι οι Προτεστάντες, παρά την επιθυμία τους να παραμείνουν πιστοί στη διδασκαλία τους, δεν μπορούσαν να μην αναγνωρίσουν την αναγκαιότητα ορισμένων προϋποθέσεων και από την πλευρά του ανθρώπου. Ως τέτοια προϋπόθεση αναγνωρίστηκε, σαν το έσχατο «δυνατό ελάχιστο», η πίστη στον Χριστό χωρίς έργα. Υποχωρώντας στις απαιτήσεις της ζωής και της συνείδησης, οι Προτεστάντες επιχειρούν να προσδώσουν σ’ αυτή την πίστη όσο το δυνατόν περισσότερη ζωτικότητα και ενεργητικότητα. Λένε ότι δικαιώνει μόνο η ζωντανή πίστη [26], δηλαδή η ενεργός πίστη, η οποία συνοδεύεται αναγκαστικά από έργα [27] και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να νοηθεί σε άνθρωπο παραδομένο στην αμαρτία [28]· και ότι, επομένως, η δικαίωση θα συνοδεύεται αναγκαστικά από την ηθική αναγέννηση του ανθρώπου [29]. «Είναι αδύνατον αυτή η αγία πίστη να παραμένει αργή μέσα στον άνθρωπο» [30].

Πώς όμως συντελείται αυτή η αναγέννηση και με ποια έννοια μπορεί η πίστη να ονομαστεί «ρίζα των καλών έργων» [31]; Σε καμία περίπτωση με την έννοια ότι χρησιμεύει ως κίνητρο, ως εμψυχωτική αρχή· με μια λέξη, σε καμία περίπτωση με την έννοια κάποιας ηθικής εργασίας εκ μέρους του ίδιου του σωζομένου. Αυτή η εργασία δεν έχει τίποτε κοινό με τη δικαιώνουσα πίστη [32] και γι’ αυτό δεν ανήκει στη δικαίωση. Η πίστη αποτελεί ρίζα των καλών έργων με την έννοια ότι μέσω αυτής «δεχόμαστε τον Χριστό, ο οποίος μας υποσχέθηκε όχι μόνο την απελευθέρωση από τον θάνατο και τη συμφιλίωση με τον Θεό, αλλά συγχρόνως και τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, μέσω της οποίας αναγεννιόμαστε σε ανακαίνιση ζωής» [33].

Αυτό όμως δεν είναι πλέον η δικαίωση, αλλά το επακόλουθό της. Τον Χριστό μπορεί να δεχθεί μόνο εκείνος που έχει ήδη δικαιωθεί, δηλαδή έχει ανακηρυχθεί δίκαιος και συμφιλιωμένος με τον Θεό [34]. Έχει επομένως η ζωτική αυτή πλευρά της σωτηρίας κάποια ουσιαστική σημασία για τη δικαίωση, τη σημασία μιας ενεργού προϋπόθεσης; Όχι. Για να είναι δικαιώνουσα, η πίστη πρέπει να παραμένει «αποκλειστικά δεκτική· πρέπει μόνο και αποκλειστικά να στηρίζεται σε μια θυσία ανεξάρτητη από την προσωπικότητά μας (Subjectivität), η οποία όμως ικανοποιεί πλήρως τον Θεό» [35].

Η πίστη «δικαιώνει όχι επειδή αποτελεί δικό μας έργο» —πράγμα που θα προϋπέθετε ηθική προσπάθεια και θα εκφραζόταν ακριβώς με εκείνη την εσωτερική ανατροπή που περιγράφει ο Scheele [36]— αλλά χάριν του Χριστού, της δικαιοσύνης μας, τον οποίο αυτή δέχεται [37]· και αυτό νοείται με την έννοια ότι προσλαμβάνει το υπεσχημένο έλεος [38]. Η πίστη λοιπόν σώζει εξωτερικά, χάριν της δικαιοσύνης και της αγιότητας του Χριστού, τις οποίες οικειοποιείται για τον άνθρωπο [39], χάριν της αξιομισθίας του Χριστού, η οποία καταλογίζεται στον άνθρωπο [40]. Με άλλα λόγια, η πίστη χρησιμεύει ως θεμέλιο ενός φαινομένου που είναι μόνο εξωτερικό και δικανικό, όχι ηθικό [41].

Σημειώσεις:

Κυριακή ΙΔ’ Ματθαίου: Ομιλία ΜΑ’ στην παραβολή που καλεί στους γάμους του Υιού (Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς)

                                                

Δίδεται και απάντηση προς εκείνους που λένε, γιατί ο Θεός κάλεσε εκείνους
που καθόλου δεν υπάκουσαν, ή δεν υπάκουσαν με έργα, και γιατί έπλασε εκείνους που θα τιμωρηθούν.

1. Της παραβολής που αναγινώσκεται σήμερα στο Ευαγγέλιο του Κυρίου (Ματθ. κβ’, 2-14), θα πω στην αγάπη σας, το τελευταίο πρώτο, ότι δηλαδή πολλοί είναι οι καλεσμένοι, λίγοι όμως οι εκλεκτοί. Αυτό εξ άλλου ο Κύριος το δείχνει σε κάθε παραβολή, ώστε εμείς να φροντίσουμε να μην είμαστε απλώς από τους καλεσμένους, αλλά από τους εκλεκτούς. Διότι εκείνος που δεν είναι από τους εκλεκτούς, αλλά μόνο από τους καλεσμένους, όχι μόνο ξεπέφτει από το άδυτο φως, αλλά βγαίνει έξω και από το εξώτερο φως. Και θα δεθεί χειροπόδαρα, στα πόδια γιατί δεν έτρεξαν προς τον Θεό, και τα χέρια γιατί δεν εργάστηκαν τα έργα του Θεού, και παραδίδεται στον κλαυθμό και το τρίξιμο των δοντιών.

2. Ίσως θα απορούσε κανείς πρώτα, πώς ο Κύριος είπε πολλούς τους καλεσμένους και δεν είπε όλους τους ανθρώπους. Διότι αν δεν προσκλήθηκαν όλοι δεν θα είναι δίκαιο να εκπέσουν από τα αγαθά που υποσχέθηκε ο Κύριος, ούτε θα είναι δίκαιο να δοκιμάσουν τις απειλές των βασάνων. Ίσως θα υπάκουαν αν είχαν προσκληθεί. Όμως αυτό είναι εύλογο, ότι δηλαδή δεν αποδοκιμάσθηκαν δίκαια, αν δεν προσκλήθηκαν, δεν είναι όμως αληθινό εκείνο, το ότι δεν προσκλήθηκαν όλοι. Καθώς ο Κύριος υψωνόταν προς τον ουρανό μετά την Ανάσταση από τους νεκρούς, είπε στους μαθητές Του, «πηγαίνοντας σ’ ολόκληρο τον κόσμο να διακηρύξετε το Ευαγγέλιο σε όλη την κτίση» (Μάρκ. ιστ’, 15), και «κάνετε μαθητές μου όλα τα έθνη βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατέρα και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος και διδάξτε τους να τηρούν όλες τις εντολές που σας έδωσα» (Ματθ. κη’, 19 – 20). Και το ότι αυτή την παραγγελία την πραγματοποίησαν οι μαθητές, είναι αρκετό να το παρουσιάσει ο μέγας Παύλος, που είπε: «Μήπως, λέει, δεν άκουσαν το: Σ’ όλη τη γη αντήχησε η φωνή τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους» (Ρωμ. ι, 18), δηλαδή των Αποστόλων. Ώστε προσκλήθηκαν όλοι και δικαίως όσοι δεν προσήλθαν στην πίστη, θα τιμωρηθούν. Πώς λοιπόν ο Κύριος δεν είπε ότι όλοι είναι καλεσμένοι, αλλά είπε πολλοί; Αυτό συνέβη διότι μιλούσε για όσους προσήλθαν, γι’ αυτό και το έθεσε ύστερα, μετά την παραβολή. Διότι, αν κάποιος που προσκλήθηκε, υπακούσει στην πρόσκληση, και βαπτιστεί και ονομασθεί με το όνομα του Χριστού, Χριστιανός, αλλά δεν ζήσει άξια προς την πρόσκληση, και δεν τηρήσει τις υποσχέσεις που έδωσε όταν βαπτιζόταν, ζώντας κατά Χριστόν, αυτός είναι καλεσμένος, όχι όμως εκλεκτός.

3. Αλλά και αυτό απορούν μερικοί, και μάλλον και κατηγορούν, αυτοί που είναι γη και πηλός, τον υπερουράνιο Θεό, οι χθεσινοί τον προαιώνιο. Λένε δηλαδή, γιατί ο Θεός κάλεσε εκείνους, αφού γνώριζε πως δεν θα υπάκουαν καθόλου, ή δεν θα υπάκουαν ούτε με έργα; Και γενικά, γιατί κατασκεύασε αυτούς που πρόκειται να τιμωρηθούν, και μάλιστα αφού το προγνώριζε; Και κατηγορούν χωρίς να ακούνε ούτε εκείνο, ότι, «όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απέχουν οι σκέψεις μου από τις σκέψεις σας, λέει ο Κύριος» (Ησ. νε’, 9), αλλά ζητούν τον λόγο και ελέγχουν Εκείνον που δεν είναι δυνατόν να γίνει κατανοητός. Εμείς πόσο διαφέρουμε από τα μυρμήγκια; Δεν έχουμε από τα ίδια υλικά αυτό το φύραμά μας, δηλαδή το σώμα; Δεν τρεφόμαστε από τα ίδια; Δεν ζούμε στους ίδιους τόπους; Δεν χρησιμοποιούμε σχεδόν τις ίδιες δυνάμεις; Σε μερικές μάλιστα από αυτές, υπερέχουν από εμάς τα μυρμήγκια, διότι πιο εύκολα προβλέπουν τα χρήσιμα γι’ αυτά, πιο εύκολα προγνωρίζουν τα επιτήδεια και είναι πιο πρόθυμα για τη συγκομιδή όλου του έτους. Αλλά υπερέχουμε κι’ εμείς από αυτά στο λογικό και στην ψυχή μας; Ποια είναι όμως αυτή η υπεροχή, όταν συγκρίνεται προς την υπεροχή του Θεού απέναντί μας;

4. Αν λοιπόν συγκεντρωνόταν όλα τα μυρμήγκια της οικουμένης και δεν θα μπορούσαν ποτέ να γνωρίσουν ούτε το παραμικρότερο έργο ή νόημα από τα δικά μας γιατί υπερέχουμε από αυτά σε όλα, πώς εμείς θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε τα έργα και τον νου τού Θεού, ο Οποίος υπερέχει από εμάς απείρως άπειρες φορές και να στοχασθούμε με ακρίβεια την ακολουθία των γεγονότων χωρίς την πίστη; Γιατί, όπως ακριβώς ο μεγάλος φωστήρας στον ουρανό, ο ήλιος, δεν θα μπορούσε να κάνει ημέρα, εάν η λαμπρότητά του δεν ξεπερνούσε την όψη μας, έτσι, ούτε ο δημιουργός της φύσεώς μας Θεός, δεν θα μπορούσε να μας χορηγήσει τη σωτηρία, αν ήταν καταληπτός από εμάς και αν δεν είχε σοφία και αγαθότητα που υπερβαίνει τη διάνοιά μας.

5. Όμως, αυτοί πού κατηγορούν τον Θεό, για το πώς κάλεσε αυτούς που δεν επρόκειτο να υπακούσουν με έργα, πώς δεν θα Τον θεωρούσαν αίτιο αυτής της απώλειάς τους, αν δεν τους καλούσε; Γι’ αυτό λοιπόν τους κάλεσε, για να μην μπορεί κανείς να πει ότι Αυτός είναι αιτία της τιμωρίας τους. Και γιατί γενικά κατασκεύασε αυτούς που επρόκειτο να τιμωρηθούν; Τους κατασκεύασε όχι για να τους τιμωρήσει, αλλά για να τους σώσει, κι’ αυτό είναι φανερό απ’ την πρόσκληση. Διότι, αν ήθελε να τιμωρήσει κάποιον, δεν θα τους καλούσε όλους για σωτηρία. Και αν Εκείνος από την αγαθότητά Του με δημιούργησε και με κάλεσε σε σωτηρία, και εγώ φάνηκα κακός, έπρεπε η κακία μου, και μάλιστα που δεν ήταν παρούσα ακόμη, να νικήσει και να εμποδίσει την αγαθότητα του Θεού που υπάρχει πάντοτε; Αυτό ποια λογική μπορεί να έχει; Και όποιος δεν λέει αυτό, αλλά απλά κατηγορεί τον Θεό, αυτό ισχυρίζεται κατ’ ευθείαν, ότι δεν έπρεπε να δημιουργηθεί κάποια λογική φύση. Διότι ανάγκη θα υπήρχε του λογικού, αν δεν ήταν προαιρετικό και αυτεξούσιο; Και πώς θα μπορούσε κάποιος να είναι αυτεξούσιος και να έχει προαίρεση, όταν, αν θα το ήθελε, θα μπορούσε να είναι και κακός; Και εάν κάποιος δεν μπορεί να είναι κακός, τότε δεν μπορεί να γίνει ούτε αγαθός.

6. Όποιος λοιπόν λέει, ότι όσοι πρόκειται να τιμωρηθούν, δεν έπρεπε να δημιουργηθούν από τον Θεό, ισχυρίζεται ότι δεν έπρεπε να δημιουργηθούν ούτε όσοι πρόκειται να σωθούν, ούτε επίσης καμμιά γενικά λογική και αυτεξούσια φύση. Και εάν όλα τα άλλα δημιουργήθηκαν για χάρη της λογικής φύσης, αυτό ισχυρίζεται, ότι δεν έπρεπε ο Θεός να είναι δημιουργός. Βλέπετε πόση είναι η ουτοπία; Αλλά αφού δημιουργήθηκε από τον Θεό το λογικό και αυτεξούσιο γένος των ανθρώπων, με τη ροπή του αυτεξουσίου και τη διαφορετική κλίση του, άλλοι επρόκειτο να γίνουν κακοί και άλλοι πάλι αγαθοί, τι έπρεπε να πράξει ο πραγματικά αγαθός Θεός; Να μη φέρει στην ύπαρξη τους αγαθούς εξ αιτίας εκείνων που επρόκειτο να είναι κακοί; Τι πιο άδικο θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί από αυτό; Διότι, εάν επρόκειτο και ένας μόνο να είναι ο αγαθός, ούτε τότε θα ήταν σωστό να παραιτηθεί ο Θεός από τη δημιουργία, διότι ο ένας που πράττει το θέλημα του Κυρίου είναι ανώτερος από μύριους παράνομους. Και τι θα πούμε και σ’ εκείνους που διαλέγουν και τον χρυσό από το χρυσοφόρο χώμα; Μήπως να συγκεντρώνουν και το άχρηστο χώμα γενικά μαζί με τα ψήγματα του χρυσού; Αλλά θα ακούσουμε ότι δεν θα μπορούσε να γίνει η εκλογή, ούτε θα υπήρχαν οι εκλεκτοί, αν δεν καλούνταν και οι μη εκλεκτοί. Και πώς θα καλούνταν, αν δεν είχαν δημιουργηθεί;

7. Μάλλον ας φέρουμε τον λόγο πιο κοντά, κι’ άς ρωτήσουμε τους ίδιους που κατηγορούν τον Θεό, ο Οποίος θέλει να σωθούν όλοι, για εκείνους που δεν θέλουν τη σωτηρία τους. Αφού είμαστε θνητοί, πρέπει αναγκαστικά να τρεφόμαστε. Επειδή λοιπόν από την τροφή ένα μέρος το συγκρατεί η φύση μας για τη συντήρησή της και το κρατά για τον εαυτό της, και το άλλο καθιστώντας το δυσώδες το αποβάλλει ως άχρηστο μέσω των σχετικών οργάνων, εσείς εξ αιτίας εκείνου που πρόκειται να μεταβληθεί σε κόπρο, θα απομακρύνετε τελείως την τροφή, ή θα δεχτείτε το σύνολο της τροφής για χάρη εκείνου που εκλέγεται και εξομοιώνεται και αφομοιώνεται με την πέψη, για συντήρηση της φύσεώς μας; Ασφαλώς δεν χρειάζεται απάντηση, διότι δίνουμε απάντηση με το έργο, καθώς τρεφόμαστε καθημερινά και προσλαμβάνουμε για χάρη της κατάλληλης σ’ εμάς τροφής, και την ακατάλληλη στη φύση μας. Κι’ αυτό για ποιο λόγο το κάνουμε; Το κάνουμε για χάρη της έμφυτης αγάπης μας για τη ζωή. Έτσι λοιπόν και ο Θεός, λόγω της φυσικής χρηστότητος και αγαθότητός Του, δεν θα παρέλειπε εξαιτίας εκείνων που επρόκειτο να είναι με τη θέλησή τους κακοί, να φέρει στην ύπαρξη τους αγαθούς, αλλά εξαιτίας των αγαθών δημιούργησε κι’ αυτούς που επρόκειτο να είναι κακοί.

8. Δεν βλέπετε τους γιατρούς, που δεν επιτρέπουν να μένουν χωρίς τροφή οι άρρωστοι που έχουν ατονία του στομαχιού τους και δεν κρατούν την τροφή αλλά την κάνουν εμετό; Γιατί, λοιπόν, τους προτρέπουν να τρέφονται; Διότι ο ανθρώπινος οργανισμός κάτι συγκρατεί από την τροφή, έστω και λίγο, αν και το μεγαλύτερο μέρος των φαγητών αχρηστεύεται από τους εμετούς. Γι’ αυτό και η ιατρική δίκαια καλείται φιλάνθρωπη. Ώστε και η φιλαγαθότητα και φιλανθρωπία του Θεού φανερώνεται μάλλον από αυτό. Ότι δηλαδή επειδή υπάρχουν άνθρωποι που ενδιαφέρονται για τη σωτηρία τους, λίγοι βέβαια όταν συγκριθούν με το πλήθος αυτών που δεν σώζονται, ο Θεός δημιούργησε ολόκληρο το γένος και επειδή υπάρχουν λίγοι άνθρωποι που πρόκειται να είναι εκλεκτοί, Αυτός από υπερβολική φιλανθρωπία τους κάλεσε όλους.

9. Διότι λέει «η Βασιλεία των ουρανών μοιάζει με έναν βασιλιά, που έκανε τον γάμο του γιου του. Έστειλε τους δούλους του να φωνάξουν τους καλεσμένους στον γάμο, εκείνοι όμως δεν ήθελαν να έλθουν» (Ματθ. κβ’, 22). Εδώ γάμο εννοεί την ένωση του Υιού του Θεού με την ανθρώπινη φύση, και μέσω αυτής της ενώσεως με την Εκκλησία. Έτσι και ο Παύλος, λέγοντας ότι το μυστήριο του γάμου είναι μέγα, πρόσθεσε, «εγώ σας λέω ότι αναφέρεται στη σχέση Χριστού και Εκκλησίας» (Εφ. ε’, 32). Και αλλού πάλι μας λέει, «σας ένωσα με έναν άνδρα, τον Χριστό, για να σας παρουσιάσω σ’ Αυτόν σαν αγνή παρθένο» (Β’ Κορ. ια’, 2). Και γιατί δεν αναφέρει ότι ο Βασιλιάς των ουρανών, ο Ύψιστος Πατέρας, τέλεσε για τον Υιό Του ένα γάμο, αλλά λέει γάμους; Επειδή βέβαια ο Νυμφίος των καθαρών ψυχών, ο Χριστός, όταν ενώνεται μυστικά με κάθε μια ψυχή, επιτρέπει στον Πατέρα Του να παραθέτει γαμήλια χαρά γι’ αυτόν τον σκοπό. Αυτός είναι πραγματικά που λέει, ότι «γίνεται χαρά στον ουρανό για τη μετάνοια ενός αμαρτωλού» (Λουκ. ιε’, 7), διότι καρπός του Αγίου Πνεύματος, που με τη μετάνοια συνδέει και ενώνει πάλι τους ζώντες που επιστρέφουν, με τον Χριστό, είναι η χαρά, σύμφωνα με όσα λέει ο Απόστολος Παύλος (Γαλ. ε’, 22) και περιβάλλει μαζί τους ένθεους που βρίσκονται στον ουρανό και επάνω στη γη. Γι’ αυτό γίνεται χαρά στον ουρανό για κάθε αμαρτωλό που μετανοεί.

10. Καθώς λοιπόν πραγματοποιείται ήδη η απερίγραπτη ένωση του Υιού του Θεού, ο Οποίος μας χάρισε τη μετάνοια, με την ανθρώπινη φύση, και εξ αιτίας αυτής της ενώσεως συγκροτείται από τον Θεό και Πατέρα μυστική χαρά στους ουρανούς, απεστάλησαν οι δούλοι του Θεού, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος του Κυρίου, ο Ζαχαρίας που τον σκότωσαν οι Ιουδαίοι μεταξύ του ναού και του θυσιαστηρίου, ο Συμεών ο θεοδόχος, και γενικά όλοι, όσοι πριν από το σωτηριώδες Πάθος και την Ανάσταση ανάφεραν στο κήρυγμά τους ότι είχε πραγματοποιηθεί ήδη η έλευση του Κυρίου επάνω στη γη. Αυτοί, λοιπόν, απεστάλησαν για να καλέσουν τους προσκεκλημένους, δηλαδή τους Ιουδαίους (διότι αυτοί είναι οι προσκεκλημένοι, αφού προσκλήθηκαν προηγουμένως με τους προφήτες, αλλά δεν θέλησαν να έλθουν, δηλαδή να πιστέψουν και να συμμετάσχουν στην απερίγραπτη κοινωνία και χάρη, αν και πολλές φορές και προηγουμένως και τώρα προσκλήθηκαν. Λέει λοιπόν πάλι -αλήθεια, τι απερίγραπτη μακροθυμία!- απέστειλε άλλους δούλους που έλεγαν: «Έχει ετοιμασθεί το γεύμα, έχουν σφαγεί οι ταύροι και τα θρεφτάρια, και όλα είναι έτοιμα. Ελάτε στον γάμο» (Ματθ. κβ’, 4). Και αφού άκουσαν, άλλοι αμέλησαν και πήγαν στους αγρούς και σε εμπορικές δουλειές. Πόσο διαφέρουν από αυτούς σήμερα, όσοι προφασίζονται τρύγους και αμπέλια κι’ ανωμαλίες σε εμπόριο και απουσιάζουν από τις ιερές συνάξεις και δεν έχουν προθυμία να ακούνε την ιερή ψαλμωδία και διδασκαλία; Και άλλα, λέει, αφού έπιασαν τους δούλους τους έβρισαν και τους σκότωσαν. Δεν διαφέρουν πολύ από αυτούς όσοι και τώρα δείχνουν απείθεια στους προϊσταμένους της Εκκλησίας και μερικές φορές επαναλαμβάνουν εναντίον τους αυτά που λένε οι εχθροί. Εμείς όμως ας βγάλουμε δωρεάν και γι’ αυτούς το σωτηριώδες γλεύκος από αυτήν την παραβολή.

11. Λέει «έχω ετοιμάσει το άριστο γεύμα, έχω σφάξει τους ταύρους και τα θρεφτάρια, και όλα είναι έτοιμα. Ελάτε στον γάμο» (Ματθ. κβ’, 4). Πραγματικά κατά την ενανθρώπηση του Κυρίου, πραγματοποιήθηκε το άριστο από τα έργα του Θεού. Διότι όλα όσα έγιναν πριν από την ενανθρώπηση από τον Θεό κατ’ οικονομίαν για χάρη μας ήταν καλά και αγαθά, που απέβλεπαν προς αυτόν τον σκοπό. Όμως το άριστο από όλα, και μάλλον το μόνο πραγματικό και ασύγκριτο άριστο, είναι η ενανθρώπηση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και μάλιστα το τέλος αυτής, δηλαδή τα σωτηριώδη Πάθη και η Ανάσταση. Φαίνεται πως πραγματικά η πρόσκληση αυτή προς τους ανθρώπους να έγινε μετά την Ανάσταση του Κυρίου από τους νεκρούς, διότι τότε είχαν ετοιμασθεί τα απαραίτητα για τη σωτηρία μας: Η τέλεια οικονομία του Υιού του Θεού με τη σάρκωση, η θεόπνευστη κατ’ αυτήν διδασκαλία, τα αποτελέσματα της θεανθρώπινης ενέργειας του Κυρίου, η μετάδοση του θεανθρωπίνου Σώματος, το μεγάλο και θείο και σωτηριώδες θαύμα, η τριήμερη Ανάσταση από τους νεκρούς, η αρχή της αιώνιας ζωής και της ένθεης ευφροσύνης κατ’ αυτήν. Οι ταύροι μου, λέει, και τα σιτευμένα μου έχουν σφαγεί. Διότι τότε έχουν ενωθεί τα παλαιά με τα νέα. Τα νέα δηλώνονται με τη θυσία των σιτευμένων (διότι ο άρτος είναι που θυσιάζεται τώρα για χάρη μας στην Εκκλησία) και τα παλαιά δηλώνονται με τους ταύρους και μεταφέρονται προς το θειότερο με την καινούργια θυσία.

12. Εστάλησαν, λοιπόν, άλλοι δούλοι, οι Απόστολοι του Κυρίου, για να τα κηρύξουν αυτά και στους Ιουδαίους, ενώ ο Δεσπότης μακροθυμούσε ακόμη γι’ αυτούς. Αλλά όταν εκείνοι τους άκουσαν, άλλοι ούτε τους πρόσεξαν, γιατί ήταν προσηλωμένοι απόλυτα σε χωράφια και εμπόριο, σε γη και στα γήινα. Άλλοι πάλι έπιασαν τους κήρυκες και άλλους τους έβρισαν και άλλους τους λιθοβόλησαν, και άλλους, όσο εξαρτιόταν από αυτούς, και τους έβρισαν και τους σκότωσαν. Λέει, λοιπόν, πως «θύμωσε ο βασιλιάς, έστειλε τον στρατό του και αφάνισε εκείνους τους φονιάδες και πυρπόλησε την πόλη τους» (Ματθ. κβ’, 7). Επειδή όμως, ακόμη και μετά το Πάθος που ετοιμάσθηκε από αυτούς, μακροθυμούσε ο Κύριος, απέστειλε αυτούς που τους καλούσαν σε μετάνοια, επαγγέλλονταν αμνηστία και υπόσχονταν χορήγηση μεγάλων αγαθών, έδιναν γι’ αυτά εγγυήσεις και προκαταβολές και ασφαλείς βεβαιώσεις. Εκείνοι όμως όχι μόνο δεν μετανόησαν και δεν έδωσαν προσοχή, αλλά και ανταπέδωσαν βρισιές και αυτούς που τους έφεραν αυτές τις καλές ειδήσεις τους αντάμειψαν με φόνους. Δίκαια μετά στέλνει εκείνους που θα τους αφανίσουν και θα πυρπολήσουν την πόλη τους. Και ποιος δεν γνωρίζει ότι αυτά έγιναν φανερά στην Ιερουσαλήμ, την οποία τώρα την ονόμασε πολύ σωστά και πόλη φονιάδων.

13. Και επειδή εκείνοι οι προσκεκλημένοι πολλές φορές και προηγουμένως και τώρα απέδειξαν τους εαυτούς τους όχι μόνο ανάξιους της προσκλήσεως, αλλά και άξιους θείας οργής και πανωλεθρίας, οι ίδιοι δούλοι, δηλαδή οι Απόστολοι του Κυρίου, με εντολή του Βασιλιά, βγήκαν στους δρόμους και μάζεψαν, λέει, όσους βρήκαν στους δρόμους, κακούς και καλούς και γέμισε η αίθουσα από συνδαιτυμόνες. Αυτοί είναι όσοι προσκλήθηκαν από τα έθνη, διότι τότε μία πόλη του Θεού υπήρχε, η Ιερουσαλήμ, και ένας οίκος Του, του Ισραήλ, και όσοι ήταν έξω από αυτόν τον οίκο, που κάποτε ήταν οι εθνικοί, ήταν σαν πεταμένοι στους δρόμους που ήταν πολλοί και διάφοροι, διότι πολλά και διάφορα ήταν και τα δόγματά τους. Και ονομάζει κακούς και καλούς αυτούς που βρέθηκαν στους δρόμους και από εκεί περιμαζεύτηκαν, εξ αιτίας της διαφοράς της προαιρέσεώς τους, από την οποία άλλοι γίνονται εκλεκτοί, δείχνοντας τρόπο και βίο σύμφωνο με την πίστη, και άλλοι απομακρύνονται από τους εκλεκτούς, έχοντας ζήσει βίο αισχρό και πονηρό και αταίριαστο προς την πίστη.

14. Το δείχνει αυτό και με τη συνέχεια: «Μπήκε, λέει, μέσα κι’ ο βασιλιάς για να δει τους συνδαιτυμόνες», δηλαδή όσους από τους προσκεκλημένους ήλθαν. Η είσοδός του για να δει και ανακρίνει τους συνδαιτυμόνες είναι η παρουσία του Κυρίου κατά τον καιρό της μελλοντικής κρίσεως. Λέει «όταν μπήκε ο βασιλιάς… είδε κάποιον που δεν ήταν ντυμένος με τη γαμήλια φορεσιά» (Ματθ. κβ’, 11). Ένδυμα του πνευματικού γάμου είναι η αρετή, την οποία όποιος δεν τη φόρεσε από εδώ, όχι μόνο θα βρεθεί ανάξιος του θείου εκείνου νυφικού θαλάμου, αλλά θα δοκιμάσει και απερίγραπτα δεσμά και μαστιγώματα. Και αν για κάθε ψυχή υπάρχει ως ένδυμα το ενωμένο μ’ αυτήν σώμα, όποιος δεν το φύλαξε και δεν το καθάρισε εδώ με εγκράτεια και αγνότητα και σωφροσύνη, θα το λάβει τότε άχρηστο και ανάξιο για εκείνον τον νυφικό θάλαμο, και αίτιο να βγει έξω από αυτήν. Λέει, αφού έλεγξε και καταντρόπιασε ο βασιλιάς εκείνον τον ντυμένον ανάξια προς την πρόσκληση, είπε προς τους υπηρέτες: «δέστε του τα χέρια και τα πόδια και πάρτε τον», δηλαδή αφού τον περιβάλετε με αναπόφευκτα δεινά, απομακρύνετέ τον από την κατοικία και τη συναυλία των ευφραινομένων, «και βγάλτε τον έξω στο σκοτάδι. Εκεί θα κλαίει και θα τρίζει τα δόντια του» (Ματθ. κβ’, 13). Δίκαια λοιπόν, δένεται χειροπόδαρα αυτός που και από τα εδώ σκοινιά των αμαρτιών σφιγγόταν, και διώχνεται έξω στο σκοτάδι, οδηγούμενος μακρύτερα από τον Θεό, αφού εδώ δεν έπραξε έργα φωτός. Εκεί, λέει, θα κλαίει και θα τρίζει τα δόντια του. Διότι δεν είναι μόνο σκοτάδι, αλλά και άσβηστη φωτιά εκείνο το σκοτάδι. Και επί πλέον και γεμάτο με ακοίμητα σκουλήκια.

15. Είναι, λοιπόν, εκεί κλάμα και τρίξιμο των δοντιών από τις αφόρητες οδύνες που επιβάλλονται, οι οποίες εγγίζουν και την ψυχή και το σώμα, από τις ατέλειωτες θρηνητικές κραυγές, από την ατέλειωτη και ανώφελη εκεί μεταμέλεια. Και αφού είπε αυτά ο Κύριος πρόσθεσε: «Γιατί πολλοί είναι οι καλεσμένοι, λίγοι όμως οι εκλεκτοί» (Ματθ. κβ’, 14), δείχνοντας ότι δεν είναι ένας αυτός που θα αποκτήσει εκεί την πείρα εκείνων των δεινών, αλλά γενικά όποιος ντύνεται την όμοια από τα έργα φαυλότητα. Με αυτόν τον ένα ο Κύριος παρέστησε ποιοι είναι οι πονηροί από αυτούς που προσκλήθηκαν και προσήλθαν και βαπτίστηκαν και δεν μεταμελήθηκαν προς το καλύτερο, ούτε απέβαλαν με τη μετάνοια την ακαθαρσία από τις πονηρές ηδονές και τα πάθη.

16. Όμως εμείς, αδελφοί, ας ξεντυθούμε τον χιτώνα που είναι σκισμένος από τη μέθη και τον κορεσμό της κοιλίας και κηλιδωμένος από τη σάρκα και τη σχετική μ’ αυτήν ανεγκράτεια, κι’ ας ντυθούμε όπως λέει ο Ησαΐας ιμάτιο σωτηρίας (Ησ. ξα’, 10) και χιτώνα ευφροσύνης, που προέρχεται από την εγκράτεια και τη σωφροσύνη. Ας ξεντυθούμε τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται από τις απατηλές επιθυμίες και ας ντυθούμε τον νέο άνθρωπο που κτίσθηκε κατά τον Θεό με οσιότητα και δικαιοσύνη. Ας ξεντυθούμε κάθε είδους ενδυμασία του βίου, που προέρχεται από αρπαγή και πλεονεξία, ως άσχημη και αξιοκατάκριτη μπροστά στα μάτια του Θεού, και ας ντυθούμε ως εκλεκτοί του Θεού, σπλάχνα όλο έλεος, ταπείνωση, μετριοφροσύνη, πραότητα. Και ας φροντίσουμε με κάθε τρόπο, σύμφωνα με την προτροπή του Αποστόλου Παύλου, να κάνουμε βεβαία την πρόσκληση και την εκλογή. Διότι κάνοντας έτσι δεν θα αστοχήσουμε να δεχτούμε τις υποσχέσεις των μελλοντικών αγαθών και να βρεθούμε μαζί με τους ευφραινομένους αιώνια.

17. Αυτή την από κοινού απόλαυση είθε να επιτύχουμε όλοι εμείς, με τη χάρη και φιλανθρωπία του αιώνιου και ουράνιου Νυμφίου των ψυχών μας Χριστού, μαζί με τον Οποίον αρμόζει δοξολογία στον Πατέρα και στο Άγιο Πνεύμα, στους ατέλειωτους αιώνες. Αμήν.

(Πηγή: PG151, 513-524. “ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΟΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΣΤΗΝ ΥΨΩΣΗ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ”, ΚΑΛΥΒΗ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΙΕΡΑΣ ΣΚΗΤΗΣ ΚΟΥΤΛΟΥΜΟΥΣΙΟΥ, Μετάφραση: Γεώργιος Β. Μαυρομάτης)

Κυριακή ΙΔ’ Ματθαίου: Ομιλία ΜΑ’ στην παραβολή που καλεί στους γάμους του Υιού (Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς) – Η ΑΛΛΗ ΟΨΙΣ

Ο Οικοπαγανισμός της Συνοδικής Εκκλησίας / 1

Ανακτήθηκε και μεταφράστηκε από τη
διεύθυνση https://www.aldomariavalli.it/2026/09/04/lecopaganesimo-della-chiesa-sinodale-1/

Οι Καθολικοί, συγκλονισμένοι από το σκάνδαλο Πατσαμάμα , δεν έχουν ακόμη ανακάμψει πλήρως, και φέτος δύο υψηλόβαθμοι Περουβιανοί ιεράρχες καταγράφηκαν στην κάμερα να κάνουν μια προσφορά στη Μητέρα Γη (την ίδια την Πατσαμάμα ), και τώρα μας σερβίρουν με την βία  περισσότερο οικολογικό κομμουνισμό.

Καταρχάς, την 1η Σεπτεμβρίου, πραγματοποιήθηκε η Λειτουργία για τη Φροντίδα της Δημιουργίας στη Madonnina del Borgo Laudato Si ', εντός των Παπικών Κήπων του Castel Gandolfo, για να εγκαινιαστεί μια ολόκληρη περίοδος αφιερωμένη στη λατρεία της γης - συγγνώμη, εννοούσα «φροντίδα της δημιουργίας».

Το κήρυγμα που εκφωνήθηκε σε αυτή την εκδήλωση περιείχε λιγότερη θεολογική τροφή από τα παραληρήματα ενός χίπη υπό τήν επήρρεια ναρκωτικών, και το μήνυμά του μπορεί να συνοψιστεί στην έκκληση του Λέοντα για μια « αυθεντική οικολογική μεταστροφή, στην οποία τα αποτελέσματα της συνάντησής μας με τον Ιησού Χριστό γίνονται εμφανή στη σχέση μας με τον κόσμο γύρω μας ».

Παρακαλώ ενημερώστε με πότε ήταν η τελευταία φορά που ακούσατε τον Prevost να καλεί τους Καθολικούς και ολόκληρο τον κόσμο να μετανοήσουν για τις αμαρτίες τους και να προσηλυτιστούν στην αιώνια καθολική πίστη. Περιμένω.

Έπειτα, υπήρξε η αμήχανη και ανησυχητική προσευχή του Πάπα Iceblock για τον μήνα Σεπτέμβριο: για τη φροντίδα του νερού.

Ναι, φίλοι, παρά το γεγονός ότι αυτός είναι ο μήνας που παραδοσιακά είναι αφιερωμένος στην Παναγία των Θλίψεων, παρά τις καταστροφικές φυσικές καταστροφές που στοιχίζουν ζωές, έναν κατακλυσμό αμαρτιών που κατακλύζει την ανθρωπότητα και αμέτρητα παραδείγματα που δείχνουν πώς η ανθρωπότητα έχει χάσει εντελώς την ηθική της πυξίδα, το καλύτερο που μπορούσε να πει ο πιο καλοντυμένος Πάπας ήταν να φροντίσει για το νερό.

Σε αυτό το σημείο, το ερώτημα πρέπει να απαντηθεί: μήπως η συνοδική ιεραρχία μας ξεγελάει; Θέλουν πραγματικά να πιστέψουμε ότι αυτή είναι η Καθολική Εκκλησία;

Ενώ είναι αναμφισβήτητο ότι το πόσιμο νερό δεν είναι μικρό πράγμα και η προσευχή για όσους δεν το έχουν είναι μια προφανής πράξη χριστιανικής φιλανθρωπίας, αυτό το είδος πρόθεσης προσευχής σίγουρα δεν ταιριάζει στον Βικάριο του Χριστού.

Σαν την ανθρωπιστική μαριονέτα των Ηνωμένων Εθνών που είναι, ο Λέων ΙΔ΄ ζήτησε το νερό να παραμείνει « πηγή γονιμότητας, φρεσκάδας και ελπίδας » και το περιέγραψε ως « δικαίωμα χωρίς σύνορα ». Θρήνησε επίσης ότι η ανθρωπότητα έχει μετατρέψει το νερό « σε εμπόρευμα » και προσευχήθηκε για όσους « περπατούν μίλια για να το βρουν » και που « αρρωσταίνουν λόγω της σπανιότητάς του ».

Αυτή είναι μια επική και ντροπιαστική αποτυχία για τον υποτιθέμενο διάδοχο του Αγίου Πέτρου, στον οποίο έχει ανατεθεί πάνω απ' όλα το έργο της ενδυνάμωσης των αδελφών του στην πίστη και της καθοδήγησης των ψυχών στην αιώνια ζωή.
Μπορεί να μας γλιτώσει από τα κηρύγματά του στο νηπιαγωγείο.

Αυτό που χρειάζονται οι άνθρωποι του πλανήτη Γη από τον Αντιπρόσωπο του Χριστού είναι να επαναλάβει το μήνυμα του Χριστού στη Σαμαρείτισσα στο πηγάδι: « Όποιος όμως πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω δεν θα διψάσει ποτέ· αλλά το νερό που εγώ θα του δώσω θα γίνει μέσα του πηγή νερού που αναβλύζει σε αιώνια ζωή » (Ιωάννης 4:14).

Αλλά φαντάζομαι ότι αυτό είναι πραγματικά υπερβολικό για να ζητήσω σε αυτό το προχωρημένο στάδιο αποστασίας.

Θα ήθελα, ωστόσο, να σταθώ για λίγο στην πρόσφατη δημοσίευση ενός άλλου εγγράφου που συμπίπτει με αυτήν την αντικαθολική και παγανιστική «εποχή»: το έγγραφο της Διεθνούς Θεολογικής Επιτροπής « Φροντίδα για το Κοινό μας Σπίτι: Μια Υπεύθυνη και Αδελφική Απάντηση στον Τριαδικό Θεό ».

Αυτό το έγγραφο, που έχει εγκριθεί από τον Λέοντα, παρουσιάζει την οικολογική κρίση ως θεολογική κρίση. Και δεν αστειεύομαι.

Ενώ όσοι θέλουν να πιστέψουν το ψέμα μπορεί να είναι σε θέση να υπερασπιστούν ορισμένα σημεία του εγγράφου, περιέχει αρκετές ανησυχητικές έννοιες και φράσεις.
Ο πρώτος ισχυρισμός είναι ότι « όλα είναι αλληλένδετα » και σχηματίζουν « μια ενιαία κοινότητα ζωής ».
Ωστόσο, ενώ η Καθολική θεολογία αναγνωρίζει την ενότητα και την τάξη της δημιουργίας, δίνει επίσης έμφαση στην ιεραρχία της. Επομένως, το να μιλάμε για όλα τα ζωντανά όντα ως μέλη μιας ενιαίας «κοινότητας ζωής» θολώνει αυτή τη σημαντική θεολογική διάκριση.

Ένα άλλο ανησυχητικό στοιχείο στο έγγραφο είναι η χρήση του όρου «μυστηριότητα» που εφαρμόζεται στη δημιουργία. Αυτό θυμίζει ξεκάθαρα την επιρροή του Teilhard de Chardin στους μοντερνιστές.

Συγγραφείς όπως ο Άγιος Βοναβεντούρα όντως δίδαξαν ότι τα δημιουργήματα μπορούν να αποκαλύψουν κάτι από τον Θεό, αλλά η περιγραφή της δημιουργίας με μυστηριακούς όρους αποτελεί μια προσπάθεια θεοποίησής της.

Η φύση μπορεί να είναι σημάδι του Θεού, αλλά δεν είναι θεϊκή. Οι υποστηρικτές αυτής της νέας οικο-θρησκείας θέλουν έξυπνα να χρησιμοποιήσουν τη γλώσσα της ιερότητας και της μυστηριότητας της δημιουργίας για να οδηγήσουν τα κοιμισμένα πρόβατα προς μια πνευματικότητα στην οποία η φύση θεωρείται προικισμένη με μια σχεδόν θεϊκή παρουσία.

Το έγγραφο εισέρχεται επίσης σε επικίνδυνα εδάφη περιγράφοντας την Ευχαριστία ως « οικολογική σχολή ».

Η Θεία Ευχαριστία είναι, πρώτα και κύρια, το αληθινό Σώμα και Αίμα του Χριστού, η μυστηριακή αναπαράσταση της Θυσίας του Γολγοθά και η υπέρτατη πράξη της Καθολικής λατρείας.
Επομένως, είναι ασυνήθιστο, για να μην πούμε τίποτα περισσότερο, να την περιγράψουμε μέσα από ένα οικολογικό πρίσμα.

Το έγγραφο επαναλαμβάνει επίσης ορισμένα θέματα που είναι αγαπητά σε αυτούς τους ιερείς του Τάγματος της Γαίας: τις εκφράσεις «οικολογική μεταστροφή» και «οικολογική πνευματικότητα». Αλλά η μόνη μεταστροφή που πρέπει να απασχολεί τους Καθολικούς είναι η εγκατάλειψη των αμαρτιών τους και η στροφή προς τον Θεό.

Δεδομένου ότι η συνοδική «Εκκλησία» δεν πιστεύει πλέον ούτε κηρύττει την αμαρτία, και δεδομένου ότι αποτελεί μια σατανική και παγκοσμιοποιημένη μίμηση του Καθολικισμού, αποδίδει σε αυτές τις δύο έννοιες μια ανεξάρτητη και σημαντική πνευματική υπόσταση.

Λυπάμαι, αγαπητέ Πρεβόστ και συγγραφείς αυτού του άσκοπου εγγράφου, αλλά η καθολική πνευματικότητα προσανατολίζεται στην ένωση με τον Θεό και όχι στην αρμονία με ένα οικοσύστημα.
Στενά συνδεδεμένη με αυτούς τους δύο όρους είναι η αμφισβητήσιμη έκφραση « αμαρτία κατά της Δημιουργίας και κατά του Δημιουργού ». Η «Δημιουργία» δεν είναι ένα ηθικό ον εναντίον του οποίου μπορούμε να αμαρτάνουμε, και ο συνδυασμός αυτής της έκφρασης με αναφορές στην «κραυγή της Γης» προσωποποιεί τη φύση με τρόπο που θυμίζει τη σύγχρονη οικολογική πνευματικότητα τύπου Γαίας.

Τέλος, ίσως η πιο ανησυχητική πτυχή: η αντιμετώπιση της διαθρησκευτικής συνεργασίας από το έγγραφο.
Για άλλη μια φορά, όπως έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε με τους μετασυνοδικούς αντιπάπες, νομιμοποιεί όλες τις θρησκείες υποστηρίζοντας ότι διαφορετικές θρησκείες μοιράζονται την ίδια πίστη στην « αλληλοσύνδεση όλων όσων υπάρχουν ». Στη συνέχεια, ζητά συνεργασία στην υπηρεσία της « κοινωνίας με το Υπερβατικό ».

Έτσι, με μια απλή κίνηση της πένας, σύμφωνα με τον Πρέβοστ και τους συνεργάτες του, όλοι λατρεύουμε τον ίδιο Θεό και αντί να προσηλυτίζουμε όσους εμπλέκονται σε ψευδείς και παγανιστικές θρησκείες, πρέπει να συνεργαζόμαστε μαζί τους. Και
αυτό, αγαπητοί μου φίλοι, μας φέρνει στον πραγματικό σκοπό αυτής της νέας θρησκείας: διαδίδοντας τον φόβο της κλιματικής αλλαγής, θέλουν να πείσουν τους Καθολικούς να λατρεύουν τη Μητέρα Γη παράλληλα με τις ίδιες θρησκείες των οποίων οι θεότητες, σύμφωνα με τις Αγίες Γραφές, είναι δαίμονες ( Ψαλμός 95:5).

L’ecopaganesimo della Chiesa sinodale / 1 - Articolo di Radical fidelity

Λές ότι ξύπνησα, αφυπνίστηκα καί είναι αμέσως βράδυ.

Ενάμιση αιώνας έχει περάσει από τότε που, το 1884, ο Φρίντριχ Ένγκελς έκανε μια σαφή παραλληλία μεταξύ των συζύγων και του καταπιεσμένου προλεταριάτου. Το νόημα αυτής της νέας αντιπαράθεσης ήταν απλό και σαφές: η χειραφέτηση των γυναικών ήρθε μέσα από την χειραφέτηση της κοινωνίας στο σύνολό της, όχι μέσα από μια διαμάχη μεταξύ ανδρών και γυναικών - ένα μονοπάτι που, δυστυχώς, ο φεμινισμός, που γεννήθηκε και μεγάλωσε στον αγγλοσαξονικό κόσμο, όπου η έννοια της κοινωνίας είναι επισφαλής και μοιάζει με ένα είδος κοινωνικού συμβολαίου, ξεκίνησε σχεδόν αμέσως. Επιτρέψτε μου να σας διηγηθώ ένα επεισόδιο που λέει πολλά γι' αυτό: μετά το ναυάγιο του Τιτανικού, μια ομάδα γυναικών επιζώντων οργανώθηκε για να χτίσει ένα μνημείο στη μνήμη των ανδρών που θυσιάστηκαν για να σώσουν τη ζωή τους. Αλλά ορισμένες φεμινίστριες αντιτάχθηκαν πεισματικά σε αυτό το έργο, υποστηρίζοντας ότι οι άνδρες είχαν κατασκευάσει το πλοίο και επομένως θα μπορούσαν να υποστούν τις συνέπειες αν αποδεικνυόταν ελαττωματικό. Δεν πας μακριά με τις ηλιθιότητες, και στην πραγματικότητα, η χειραφέτηση των γυναικών δεν οφειλόταν σε αυτές τις ανοησίες, αλλά στους κοινωνικούς αγώνες που ξέσπασαν από τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα. Και επιπλέον, πώς θα μπορούσε να αναπτυχθεί ένα φεμινιστικό κίνημα σε ένα πλαίσιο —για να χρησιμοποιήσουμε μια λέξη από την πνευματική μόδα των έτοιμων ενδυμάτων— που κυριαρχείται από την ανδρική πατριαρχία;

Όταν αυτοί οι αγώνες παρέλυσαν, πρώτα από τον ευρωπαϊκό φασισμό και στη συνέχεια από τον νεοφιλελευθερισμό αμερικανικού τύπου, ο φεμινισμός πλοηγήθηκε αποκλειστικά στα νερά των σεξιστικών αιτημάτων, απαιτώντας παραδόξως μια κοινωνική λύση στο γυναικείο ζήτημα - για παράδειγμα, την αντιμετώπιση της ανισότητας στον χώρο εργασίας, η οποία, τουλάχιστον όσον αφορά τις αμοιβές, παραμένει σε μεγάλο βαθμό σε ισχύ και από ορισμένες απόψεις έχει ακόμη επιδεινωθεί. Όλα αυτά, ωστόσο, εξαρτώνται από το καπιταλιστικό-χρηματοπιστωτικό σύστημα, καθιστώντας τον νεοφιλελεύθερο φεμινισμό εντελώς μάταιο. Ωστόσο, όλα αυτά έχουν χρησιμεύσει ως πρότυπο για την αντικατάσταση πολιτικά δυναμικών υποκειμένων και των αναγκών των υποδεέστερων τάξεων, ενθαρρύνοντας τον πολλαπλασιασμό των αιτημάτων για αναγνώριση που δεν έχουν ταξικό ή οικονομικό χαρακτήρα και ως εκ τούτου έχουν τη δυνατότητα να μεταμορφώσουν την κοινωνία, όπως τα γενεαλογικά στρώματα ή οι εθνοτικές ή σεξουαλικές μειονότητες. Αυτό έχει οδηγήσει στην εκτροπή της έννοιας της κοινωνικής ισότητας προς ατομικά ή ομαδικά αιτήματα, αφήνοντας άθικτο ένα σύστημα στο οποίο η ανισότητα είναι θεμελιώδης προϋπόθεση. Σίγουρα δεν είναι τυχαίο ότι η αριστερά έχει προσκολληθεί σε αυτό, απαλλαγμένη από μια ανταγωνιστική ιδεολογία, αλλά αναζητώντας πολιτικά ορθά θέματα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν και να γίνουν αποδεκτά όπου είναι δυνατόν. Η μετατόπιση της εστίασης από τις ανάγκες στις επιθυμίες, από τις κοινωνικές απαιτήσεις στις ατομικές, έχει τελικά δημιουργήσει τον ξύπνιο (woke ) κόσμο, έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους του παγκοσμιοποίησης, του οποίου το χαρακτηριστικό είναι η απαίτηση για συμπερίληψη, όχι για ισότητα. Τι καλύτερο από το να δημιουργείς κοινωνικό ροχαλητό ισχυριζόμενος ότι όλα έχουν να κάνουν με το να είσαι ξύπνιος;

Αυτή είναι μια μορφή υπεράσπισης στην οποία η πεποίθηση είναι ότι ακόμη και αν υπάρχει ισότητα ενώπιον του νόμου (όπως είναι επιτακτική σε ένα συνταγματικό κράτος), πρέπει να απαιτούνται ειδικά δικαιώματα για συγκεκριμένες ομάδες για να αντισταθμιστούν οι διακρίσεις του παρελθόντος. Φυσικά, μικρές ομάδες και λόμπι κάθε είδους ξεφυτρώνουν σαν μανιτάρια αναζητώντας τέτοια αντιστάθμιση. Αυτό τελικά σημαίνει άρνηση της συλλογικότητας. Χαρακτηριστικό αυτού του κόσμου και αυτής της νοοτροπίας είναι η εμμονική προσοχή στις λέξεις, ως εργαλείο μεταφορικής βίας κατά της ίδιας της υποκειμενικότητας. Φυσικά, αυτό επηρεάζει τα δικαιώματα των άλλων, όπως βλέπουμε καθαρά στον αθλητισμό, όπου η απλή αντίληψη του να είσαι γυναίκα δίνει το δικαίωμα σε έναν βιολογικό άνδρα να συμμετέχει σε γυναικείους αγώνες. Περιττό να πούμε ότι αυτός είναι ένας πραγματικός παράδεισος για τις άρχουσες τάξεις, οι οποίες μπορούν να κατακερματίσουν την κοινωνία κατά βούληση, χωρίς φόβο να θέσουν σε κίνδυνο τα κατεστημένα συμφέροντά τους και την ικανότητά τους για εκμετάλλευση. Συνήθως η διέξοδος από αυτά τα στοιχεία είναι ότι διαφορετικές μάχες μπορούν να συνυπάρχουν (το επιχείρημα είναι πάντα το ίδιο, σαν μια πολυγραφημένη λιτανεία), κάτι που μπορεί να ισχύει μόνο αφηρημένα: στην πραγματικότητα, αν ο κύριος αγώνας εγκαταλειφθεί, οι άλλες είναι ασυνεπείς αψιμαχίες και εξίσου ασυνεπείς νίκες, ενώ η ήττα διαφαίνεται.

Όλα αυτά είναι απολύτως προφανή, αλλά μην νομίζετε ότι μπορείτε να τα πείτε ατιμώρητα ή/και έστω να τα προσφέρετε ως θέμα συζήτησης: αυτό δεν επιτρέπεται. Ίσως μπορείτε να το πείτε στον κ. Ρόσι ή την κ. Μαρία, αλλά αλίμονό σας αν το πείτε σε κάποιον από τις, ας πούμε, υπο-κυρίαρχες κοινωνικές τάξεις: καθηγητές πανεπιστημίου, δημοσιογράφους, δικαστές, υψηλόβαθμους αξιωματούχους και ούτω καθεξής. Αυτές είναι ομάδες που ουσιαστικά ευδοκιμούν στην αφομοίωση και ως εκ τούτου αναγκάζονται σε έναν αυστηρό κομφορμισμό που γίνεται σαν δεύτερο δέρμα. Ακόμα και άθελά τους ή με κάποιο τρόπο αδιάφορα, θα σας επαναλάβουν τα ίδια πράγματα, με ακρίβεια ρολογιού και μαθημένα από τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης, χωρίς καμία υποψία ότι έχουν παγιδευτεί σε μια γνωστική ασυμφωνία. Θα σας περάσουν για σεξιστή, ρατσιστή ή ομοφοβικό, ακόμα κι αν δεν είστε καθόλου, και ακόμα κι αν οι ίδιοι μπορεί να είναι: κάθε θετική προκατάληψη κρύβει πάντα κάτι που δεν έχει ειπωθεί και συχνά είναι απλώς μια δικαιολογία. Αυτό με φέρνει στην επικαιρότητα αυτής της ανάρτησης: τώρα, από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, έρχεται το σύνθημα ότι το κίνημα της αφύπνισης είναι νεκρό, αφού επί χρόνια έλεγε ότι δεν υπήρχε. Αλλά κι αυτό είναι ψέμα. Είναι απλώς μια εκλογική προσαρμογή, επειδή η αποσύνδεση μεταξύ του λαού και του συστήματος εξουσίας έχει φτάσει σε επικίνδυνο σημείο και υπάρχει κίνδυνος να χάσει την πρωτοπορία του την πιο κρίσιμη στιγμή. Μην ανησυχείτε: η άρνηση της φύσης, της ιστορίας και της κοινότητας είναι πολύ πλεονεκτική για να αγνοηθεί και, αν μη τι άλλο, θα είναι η αποτυχία του παγκοσμιισμού, που είναι πλέον γεγονός, που θα υπονομεύσει τον μηχανισμό πειθούς και τις ιδεολογίες στις οποίες βασίζεται. Όλα ξεκίνησαν με τον οικουμενισμό του δολαρίου, αλλά τώρα, μετά από πανδημίες και πολέμους που είναι πόλεμοι οικονομικής λεηλασίας, αυτή η κυριαρχία έχει διαλυθεί, όπως και το μπροστινό μέρος που έκρυβε τον υποκείμενο μηχανισμό.

Τώρα υπάρχει ο κίνδυνος οι κατώτερες τάξεις να αρχίσουν να βλέπουν τον εχθρό ως κάτι που τους μοιάζει περισσότερο από τους αφέντες τους και το σύστημα των μέσων ενημέρωσης που κυριαρχούν πλήρως. Έτσι, μια μικρή τακτική υποχώρηση, όπως αυτή του ταταρικού ιππικού, είναι απολύτως κατάλληλη.

Dici woke ed è subito sera | il Simplicissimus

Προελαύνει ο λειτουργικός αναλφαβητισμός

 Ρομπέρτο Πεκιόλι — 3 Σεπτεμβρίου 2026

Η πολεμική ανάμεσα στον Στέφανο Μπονατσίνι και την Τζόρτζια Μελόνι σχετικά με την υποτιθέμενη αμάθεια του μέσου δεξιού ψηφοφόρου μού κόστισε μερικούς εύθικτους φίλους, επειδή αναγνώρισα την αλήθεια της διαπίστωσης του πολιτικού στελέχους με το κομμουνιστικό παρελθόν.

Ο ψηφοφόρος της Δεξιάς σήμερα είναι, «κατά κύριο λόγο, άνθρωπος με λίγες σπουδές, που ζει στις περιοχές της ενδοχώρας, στις περιφερειακές συνοικίες των πόλεων και βρίσκεται σε δυσμενέστερη οικονομική κατάσταση».

Κάθε κοινωνιολογική ανάλυση το επιβεβαιώνει.

Ο Μπονατσίνι θα έπρεπε να είχε προσθέσει, για να ολοκληρώσει το πορτρέτο, ότι η Δεξιά υπερισχύει μεταξύ των ανδρών και μειοψηφεί μεταξύ των γυναικών.

Αντί να προκαλέσει έναν σοβαρό διάλογο γύρω από τους λόγους αυτής της ανθρωπολογικής μεταβολής —αδιανόητης πριν από είκοσι ή τριάντα χρόνια—, η αντίδραση στον χώρο της Δεξιάς υπήρξε οργισμένη.

Τίποτε το παράξενο: σε κανέναν δεν αρέσει να ακούει τους αντιπάλους του να απαριθμούν τις αδυναμίες του. Πολύ περισσότερο όταν η ξιπασιά, η πνευματική υπεροψία, ο σαρκασμός, η περιφρόνηση για τον άλλον και ο νέος ταξικός ελιτισμός συνθέτουν την ανυπόφορη εικόνα μιας Αριστεράς 2.0 αποξενωμένης από τον λαό.

Το ζήτημα, ωστόσο, είναι ότι όχι μόνο δεν αποτιμάται σοβαρά το μέγεθος των αλλαγών που έχουν συντελεστεί στη σύνθεση του πληθυσμού, στη διαφοροποίηση των συμφερόντων σε σχέση με το παρελθόν και στη δυναμική της συναίνεσης και της διαφωνίας, αλλά αναλωνόμαστε σε μικροκαβγάδες σαν εκείνον ανάμεσα στα καπόνια (ευνουχισμένα νεαρά κοκόρια) του Ρέντσο, τα οποία αλληλοτσιμπούνταν, μολονότι ήταν όλα προορισμένα να καταλήξουν στην κατσαρόλα του δικηγόρου Ατζεκαγκαρμπούλι (ΣτΜ: Πρόκειται για λογοτεχνική αναφορά στους Αρραβωνιασμένους του Αλεσσάντρο Μαντσόνι).

Δεν μπορούμε να φιλοδοξούμε να έχουμε έναν λαό λογίων. Η πραγματικότητα όμως —η οποία επιδεινώνεται από την τυφλή εξάρτηση από το Διαδίκτυο, την Τεχνητή Νοημοσύνη και γενικότερα την τεχνολογία, δηλαδή από τους αφέντες της— είναι ότι η εξουσία διαμορφώνει γενιές αμαθών, ανθρώπων που διολισθαίνουν ξανά στον αναλφαβητισμό, ανεξάρτητα από απολυτήρια, πτυχία και μεταπτυχιακούς τίτλους .

Βρίσκεται σε εξέλιξη ένας αγώνας για την κατάκτηση του ανθρώπινου νου, μια ευρείας κλίμακας επιχείρηση που αποβλέπει στον έλεγχο της συνείδησης. Ελέγχοντας όσα σκέφτονται οι άνθρωποι, μπορεί κανείς να κυβερνά τους λαούς και να οργανώνει το μέλλον.

«Γεωπολιτική του νου»: αυτή είναι η διατύπωση του Φαμπρίτσιο Φράτους, κοινωνιολόγου και κοινοτιστή διανοουμένου.

Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός εξαπλώνεται: πρόκειται για την κατάσταση εκείνου που αδυνατεί να κατανοήσει, να αξιολογήσει και να χρησιμοποιήσει γραπτά κείμενα.

Αποτέλεσμα της κοινωνίας της εικόνας και της αμεσότητας;

Ασφαλώς, αλλά δεν είναι μόνο αυτό.

Ο άνθρωπος που έχει ξαναπέσει στον αναλφαβητισμό δυσκολεύεται να κατανοήσει απλά κείμενα και να εκτελέσει μαθηματικούς υπολογισμούς, αγνοεί τα ιστορικά φαινόμενα και η σκέψη του αδυνατεί να λειτουργήσει κριτικά. Και όλα αυτά, ακόμη κι αν έχει λάβει σχολική εκπαίδευση και διαθέτει τίτλο σπουδών.

Ο λειτουργικά αναλφάβητος αγνοεί ότι είναι τέτοιος.

Ο αριθμός τους είναι εξαιρετικά υψηλός στην Ιταλία: έρευνα του ΟΟΣΑ εκτιμά ότι πρόκειται για το 27% του ενήλικου πληθυσμού, το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρώπη.

Το 5,5% κατανοεί μόνο στοιχειώδεις πληροφορίες σε πολύ σύντομα κείμενα, ενώ το 22,2% κατανοεί ψηφιακά ή έντυπα κείμενα μόνον εφόσον είναι σύντομα: περισσότεροι από δεκαπέντε εκατομμύρια άνθρωποι.

Το φαινόμενο πλήττει διάφορες δημογραφικές ομάδες· τρία εκατομμύρια από αυτούς είναι νέοι. Σχεδόν όλοι εργάζονται, συχνά σε χειρωνακτικές ή επαναλαμβανόμενες εργασίες.

Ένας στους πέντε Ιταλούς ενημερώνεται αποκλειστικά από την τηλεόραση: δεν διαβάζει βιβλία ή εφημερίδες, δεν πηγαίνει στο θέατρο ή στον κινηματογράφο, δεν ακούει μουσική. Δεν έχει ιδιαίτερα ενδιαφέροντα και δεν δέχεται νοητικά ερεθίσματα.

Είναι, ωστόσο, ιδιαίτερα δραστήριος στα κοινωνικά δίκτυα. Κρίνει τις καταστάσεις λαμβάνοντας υπόψη αποκλειστικά τη δική του ζωή και τον δικό του μικρόκοσμο, τη μοναδική πραγματικότητα στην οποία έχει πρόσβαση. Είναι ο άνθρωπος του σύγχρονου πλατωνικού σπηλαίου.

Σύμφωνα με τον Φράτους, «περισσότερο από το εβδομήντα τοις εκατό των ανθρώπων αδυνατούν να κατανοήσουν όσα λένε και επαναλαμβάνουν σαν παπαγάλοι».

Διαβάζουν, ακούν, κοιτούν, αλλά δεν καταλαβαίνουν.

Καθημερινά μιλάμε για πολιτική, εργασία, αθλητισμό, θρησκεία και για οποιοδήποτε άλλο θέμα, επαναλαμβάνοντας όσα έχει αποθηκεύσει ο εγκέφαλός μας, χωρίς να έχουμε επεξεργαστεί τις έννοιες.

Σε μια ανταλλαγή απόψεων, συχνά αδυνατούμε να εξηγήσουμε αυτό που μόλις ακούσαμε και να ανασυνθέσουμε τον συλλογισμό που το στηρίζει.

Δεν έχουμε επίγνωση της πολυπλοκότητας της αντικειμενικής πραγματικότητας· αντιλαμβανόμαστε αποκλειστικά τις απλούστερες πλευρές της, τις οποίες επεξεργαζόμαστε χωρίς λογική, ορθολογική ή στοχαστική ικανότητα.

Από πολιτισμός του ορθού λόγου μετατραπήκαμε σε κοινωνία των συναισθημάτων και της αμεσότητας, όπως είχε θεωρητικοποιήσει ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν.

Η τεχνολογική εξέλιξη, κάθε άλλο παρά ουδέτερη και καθοδηγούμενη από τους αφέντες της, έχει απλοποιήσει στον μέγιστο βαθμό τις πράξεις και τις σκέψεις, περιορίζοντας τις λογικές μας ικανότητες.

Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός δεν είναι μια κατάσταση που προκαλείται αποκλειστικά από την ελλιπή εκπαίδευση.

Ένα παράδειγμα που προτείνει ο Φράτους είναι διαφωτιστικό: εκατό άνθρωποι ανοίγουν την τηλεόραση για να παρακολουθήσουν τους Αρραβωνιασμένους. Στη διπλανή αίθουσα, άλλοι τόσοι διαβάζουν το βιβλίο. Η διαφορά είναι τεράστια. Η θέαση απαιτεί λιγότερο χρόνο, αλλά στον εγκέφαλό μας συντελούνται εντελώς διαφορετικές διεργασίες.

Όποιος παρακολούθησε την ταινία θα την αφηγηθεί λίγο-πολύ με τον ίδιο τρόπο: χρώματα, μορφές, εντυπώσεις. Όσοι βυθίστηκαν στην ανάγνωση θα κάνουν τόσο διαφορετικά σχόλια, ώστε θα νόμιζε κανείς ότι διάβασαν διαφορετικά βιβλία.

Μπροστά στην οθόνη ο εγκέφαλος δεν εργάζεται. Κοιτάζουμε και ακούμε, αλλά παραμένουμε παθητικοί· δεν δημιουργούμε συνδέσεις, δηλαδή συνάψεις. Η ανάγνωση ενός βιβλίου μάς καθιστά ενεργούς: ο εγκέφαλος ζωντανεύει και παράγει διαφορετικές εικόνες και πρόσωπα, διαμορφωμένα με βάση τις εμπειρίες μας.

Περνάμε ώρες μπροστά στις οθόνες της τηλεόρασης και του κινητού τηλεφώνου. Δεν ακούμε —πόσο μάλλον δεν παρακολουθούμε— σύνθετες επιχειρηματολογίες· έτσι συνηθίζουμε σε απλούς συλλογισμούς, οι οποίοι σταδιακά σβήνουν τον εγκέφαλο.

Φθίνουν η διαίσθηση, η αναλυτική ικανότητα και η δυνατότητα σύνδεσης διαφορετικών γνώσεων, κειμένων και θεμάτων: εντέλει, φθίνει η ίδια η πνευματική καλλιέργεια.

Το ίδιο αποτέλεσμα έχει και η χρήση του συστήματος πλοήγησης GPS. Πώς τα καταφέρναμε χωρίς αυτό; Κι όμως, ήταν απολύτως φυσικό να συμβουλευόμαστε έναν χάρτη ή να ζητούμε οδηγίες. Για τα υπόλοιπα επιστρατεύονταν η μνήμη, η αίσθηση προσανατολισμού και η κοινή λογική.

Με το σύστημα πλοήγησης ακολουθούμε υπάκουα την ηλεκτρονική φωνή και την εικόνα, χωρίς να σκεφτόμαστε και χωρίς να καταλαβαίνουμε. Ακόμη και οι απαγορευτικές πινακίδες αγνοούνται, εάν η φωνή του τεχνοαφέντη διατάξει να συνεχίσουμε.

Ο τίτλος μιας παλιάς ταινίας σατίριζε τον οργανωμένο τουρισμό των ανυποψίαστων μαζών: Αν είναι Τρίτη, πρέπει να είναι το Βέλγιο. [Ο τίτλος σατιρίζει τα ασφυκτικά οργανωμένα ταξίδια: οι τουρίστες επισκέπτονται τόσες χώρες τόσο γρήγορα, ώστε δεν γνωρίζουν πού βρίσκονται· κοιτάζουν το πρόγραμμα και σκέφτονται: «Αφού σήμερα είναι Τρίτη, πρέπει να βρισκόμαστε στο Βέλγιο»]. Και τότε δεν είχαμε ακόμη το μαγικό smartphone, την προέκταση του αφέντη που έχει παρεισφρήσει μέσα μας.

Κουβαλάμε στην τσέπη μας μια συσκευή η οποία, ακριβώς επειδή βασίζεται στην εικόνα, περιορίζει προοδευτικά τη νοητική μας ικανότητα: μια μικρή τηλεόραση που μας εξαπατά, ενώ ταυτόχρονα μας καθοδηγεί και επενεργεί μέσα στον εγκέφαλό μας, μετατρέποντάς μας σε σκλάβους των εικόνων, εθισμένους σε μια πραγματικότητα που μας χαλαρώνει, την ίδια στιγμή που μας σβήνει.

Ο εγκέφαλος διαμορφώνεται από γρήγορα εναλλασσόμενα, προκαθορισμένα αποσπάσματα· οι αλγόριθμοι μας προτείνουν το περιεχόμενο που μας αρέσει και μας κρατούν μέσα στην εφαρμογή.

Η Google υπολογίζει τη μέση διάρκεια συγκέντρωσης στα οκτώ δευτερόλεπτα. Αναπόφευκτα, εξασθενεί η ικανότητά μας να κατανοούμε τον εξωτερικό κόσμο. Νωθροί, παθητικοί και αποχαυνωμένοι, συνηθίζουμε να επαναλαμβάνουμε όσα δεχόμαστε από άλλους, χωρίς να τα επεξεργαζόμαστε και χωρίς να επιχειρηματολογούμε.

Ερίζουμε για τις εκλογικές ροές που συνδέονται με τους τίτλους σπουδών, ενώ στο μεταξύ η άγνοια προελαύνει, η σκέψη εξαφανίζεται —μια «ευτυχής αποανάπτυξη» για πολλούς— και ο κομφορμισμός εξαπλώνεται, τροφοδοτούμενος από τη διαρκή επανάληψη των ίδιων μηνυμάτων.

Γινόμαστε ανίκανοι να πραγματοποιούμε αυτόνομους συσχετισμούς. Προτιμούμε την κοινοτοπία, την εύκολη πρόσβαση. Ακόμη και γεγονότα που θεωρούνταν αδιαμφισβήτητα επί χιλιάδες χρόνια τίθενται υπό αμφισβήτηση και πετιούνται στο μπαούλο των παλιοκαιρισμένων πραγμάτων, επειδή δεν συμβαδίζουν με το σήμερα.

Και με το αύριο;

Εκείνοι που μας κατευθύνουν, κάνοντάς μας να πιστεύουμε ότι επιλέγουμε ελεύθερα, γνωρίζουν ότι ο εγκέφαλος είναι ένα εύπλαστο όργανο, το οποίο μπορεί να διαμορφωθεί. Η νευροπλαστικότητα μπορεί να επιφέρει μεταβολές στη φυσική δομή του.

Σε αυτές περιλαμβάνονται «ο σχηματισμός νέων συνάψεων, η ανάπτυξη δενδριτών —των προεκτάσεων των νευρώνων— και η δημιουργία νέων νευρώνων μέσω μιας διαδικασίας που ονομάζεται νευρογένεση» (Φ. Φράτους).

Όλα μας οδηγούν να σκεφτούμε —μήπως και το ρήμα «σκέφτομαι» θα εγκαταλειφθεί σύντομα;— ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα πολλαπλασιάσει τον λειτουργικό αναλφαβητισμό, με τεράστιες συνέπειες για όσους ήδη αδυνατούν να κατανοήσουν.

Παραδείγματα απλής Τεχνητής Νοημοσύνης είναι οι ψηφιακοί βοηθοί που απαντούν σε ερωτήσεις, παρέχουν υποδείξεις και οργανώνουν την ημέρα μας. Χάρη στην πλαστικότητα του εγκεφάλου, καθίστανται αναντικατάστατοι.

Και αυτή είναι μόνο η αρχή: οι μεγάλες δυνάμεις και ο τεχνολογικός μηχανισμός εργάζονται για τον μετασχηματισμό κάθε πτυχής της ζωής.

Τέσσερα εκατομμύρια Ιταλοί κινδυνεύουν να χάσουν την εργασία τους μέσα στα επόμενα χρόνια, με την αόριστη ελπίδα ότι θα μπορέσουν να επανεκπαιδευτούν και να στραφούν στον τομέα των υπηρεσιών. Οι μισές θέσεις εργασίας μπορούν να αυτοματοποιηθούν. Δεν είναι ζήτημα αμάθειας ή μόρφωσης.

Μπορούμε να αντιληφθούμε ότι η γάτα δαγκώνει την ουρά της; Ότι, δηλαδή, η αντικατάσταση των ανθρώπων θα απαιτήσει τη δραστική μείωση του πληθυσμού και, στο μεταξύ, παράγει φτώχεια;

Η Σίλβια Τσουτσοβίνο, καθηγήτρια Εργατικού Δικαίου, γράφει:

«Η υιοθέτηση της Τεχνητής Νοημοσύνης επηρεάζει την άσκηση των οικονομικών ελευθεριών και τον ιεραρχικό ρόλο του επιχειρηματία. Ενδέχεται να ενισχύσει τις συνήθεις εξουσίες του εργοδότη και του εντολέα και, γενικότερα, τα διοικητικά και οργανωτικά προνόμια και, μαζί με αυτά, την ασυμμετρία πληροφόρησης που χαρακτηρίζει τη σχέση μεταξύ εργαζομένου και εργοδότη. Πρόκειται για ελευθερίες, εξουσίες και προνόμια που δεν μπορούν να καταργηθούν ή να περιοριστούν υπέρμετρα, αλλά πρέπει να εξισορροπούνται δίκαια με την προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων».

Κανείς δεν μας τα λέει αυτά, επειδή η ενημέρωση αποτελεί ιδιωτική ιδιοκτησία των γνωστών και μη εξαιρετέων, ενώ ακόμη και οι εκλογικές επιλογές κατευθύνονται —ή, μάλλον, καθορίζονται άμεσα— από την κορυφή της πυραμίδας.

Η χρήση αλγορίθμων Τεχνητής Νοημοσύνης αξιοποιείται για τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης μέσω της στοχευμένης διάδοσης πληροφοριών ή παραπληροφόρησης.

Η εξάρτηση από αυτοματοποιημένα συστήματα περιορίζει την ικανότητα εκτέλεσης χειρωνακτικών εργασιών και λήψης αυτόνομων αποφάσεων.

Οι ελεύθερες επιλογές δεν υπάρχουν πια· εάν προσθέσουμε και τον λειτουργικό αναλφαβητισμό, αντιλαμβανόμαστε ότι μας χειραγωγούν κάθε στιγμή.

Η εξάλειψη της ικανότητας επεξεργασίας και μνήμης, καθώς και της δυνατότητας ανάλυσης όσων συμβαίνουν γύρω μας, επιτρέπει τον έλεγχο των ανθρώπων. Σε μια ατομικιστική και υλιστική κοινωνία, η δημιουργία ανθρώπων ανίκανων να σκεφτούν και να κατανοήσουν καθιστά εξαιρετικά εύκολη την υποδούλωσή τους.

Σε πληθυσμούς που έχουν καταστεί ανίκανοι να στοχαστούν και έχουν διολισθήσει ξανά στην άγνοια, η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης προσδίδει τεράστια εξουσία σε όποιον την κατέχει, την κατευθύνει, την προγραμματίζει και την ελέγχει.

Ένας τεχνοολοκληρωτισμός μέσα στον οποίο θα είμαστε ανίκανοι να αξιολογούμε και να διακρίνουμε την πραγματικότητα, ανυποψίαστα όργανα εκείνων που κατέχουν την τεχνολογία.

Αυτά είναι όσα διακυβεύονται — όχι οι μάταιες αψιμαχίες προς τέρψιν των αντίπαλων οπαδικών στρατοπέδων της πολιτικής, η οποία είναι η ασθενέστερη από τις εξουσίες: υποκαταστάσιμη, εναλλάξιμη και ετεροκατευθυνόμενη.

Μεταφραστική σημείωση: το ιταλικό analfabeta di ritorno δεν σημαίνει απλώς «αναλφάβητος», αλλά κάποιον που απέκτησε βασικές δεξιότητες γραφής και ανάγνωσης και με την πάροδο του χρόνου τις έχασε. Γι’ αυτό αποδόθηκε περιφραστικά ως «άνθρωπος που έχει ξαναπέσει στον αναλφαβητισμό».

Πηγή: https://www.nuovogiornalenazionale.com/avanza-lanalfabetismo-funzionale/

Δείτε επίσης το κείμενο του: Ας εξεγερθούμε ενάντια στον τεχνολογικό φαταλισμό

Τα ιταλικά μέσα ενημέρωσης επιστρέφουν στην επίθεση κατά της Ρωσίας με μια νέα στρατηγική

του Λορέντσο Μαρία Πατσίνι — 4 Σεπτεμβρίου 2026

Τα ιταλικά μέσα ενημέρωσης επιστρέφουν στην επίθεση κατά της Ρωσίας με μια νέα στρατηγική

Τα ιταλικά μέσα προσαρμόζουν τη φιλοουκρανική αφήγηση στις επικοινωνιακές συνήθειες των νέων, χρησιμοποιώντας προσωπικές, βιωματικές και πολυπλατφορμικές μορφές που ενισχύουν τη συναισθηματική ταύτιση και δυσκολεύουν την κριτική απόσταση. Η μορφή ενός μηνύματος δεν είναι ουδέτερη. Το ίδιο περιεχόμενο λειτουργεί διαφορετικά όταν παρουσιάζεται ως κύριο άρθρο εφημερίδας, ως προσωπική αφήγηση, ως βίντεο από το μέτωπο, ως καθημερινό podcast.

Πηγή: Strategic Culture Foundation

Η ιταλική ηγεσία κατάλαβε ότι ο μόνος τρόπος για να πείσει τους νέους να πάνε να πεθάνουν στον πόλεμο, σε μια νέα «εκστρατεία στη Ρωσία», είναι να τους χειραγωγήσει ψυχολογικά και να τους κάνει να μισήσουν αρκετά τη Ρωσία.

Πρόβλημα μορφής, όχι περιεχομένου

Από τον Φεβρουάριο του 2022, ο ρωσοουκρανικός πόλεμος μπήκε στα σπίτια των Ιταλών με μια άνευ προηγουμένου ένταση μιντιακής κάλυψης, καταλαμβάνοντας επί μήνες μεγάλο μέρος του προγράμματος μέσων ενημέρωσης τα οποία συνήθως δεν ασχολούνται με ζητήματα διεθνούς ασφάλειας. Όταν πέρασε το πρώτο κύμα, η προσοχή των παραδοσιακών μέσων μειώθηκε, ακολουθώντας τον συνήθη κύκλο ζωής των ειδήσεων, ενώ η κοινή γνώμη παρέμενε διχασμένη και δεκτική σε εναλλακτικές αφηγήσεις.

Απέναντι σε αυτή τη σταδιακή φθορά, ένα μέρος του ιταλικού συστήματος ενημέρωσης αντέδρασε μεταφέροντας τη σύγκρουση σε ένα νέο πεδίο: όχι πλέον στο τηλεοπτικό δελτίο ειδήσεων ή στο κύριο άρθρο μιας εφημερίδας, αλλά στο καθημερινό podcast, στο κατακόρυφο βίντεο-ρεπορτάζ, στο ενημερωτικό δελτίο του Substack και στο κανάλι του YouTube. Η μετάβαση δεν είναι απλώς τεχνολογική. Αλλάζει το ποιος μιλά, πώς μιλά και σε ποιον απευθύνεται· μαζί με αυτά αλλάζει και η πλαισίωση (framing) της σύγκρουσης, η οποία αναπροσαρμόζεται προκειμένου να κερδίσει ένα νεανικό κοινό που μέχρι σήμερα παρέμενε δυσπρόσιτο.

Υπάρχει μια φράση που αξίζει να τοποθετηθεί στην αρχή, επειδή εμπεριέχει, εν σπέρματι, ολόκληρο το ζήτημα. Την είπε ο Μάριο Καλαμπρέζι, πρώην διευθυντής της Repubblica και ιδρυτής της Chora Media, εξηγώντας γιατί είχαν άδικο όσοι τον συμβούλευαν να καταργήσει τις σελίδες των διεθνών ειδήσεων: το πρόβλημα, λέει, «δεν ήταν το περιεχόμενο· ήταν η μορφή που δεν μιλούσε πλέον στους νέους».

Η διάκριση είναι σαφής και έχει συγκεκριμένες συνέπειες. Εάν οι νέοι δεν ενημερώνονται για τον πόλεμο, η συνήθης εξήγηση είναι ότι οι πόλεμοι δεν τους ενδιαφέρουν. Ο Καλαμπρέζι αντιστρέφει τον συλλογισμό: οι εικοσάρηδες υπάρχουν και είναι πάρα πολλοί, αλλά μπορεί κανείς να τους προσεγγίσει μόνο αλλάζοντας το μέσο μέσα από το οποίο τους προσφέρει το περιεχόμενο.

Η αποδοχή αυτής της αφετηρίας σημαίνει ότι πρέπει να διαβάσουμε την πρόσφατη εξέλιξη της ιταλικής ενημέρωσης γύρω από τον ρωσοουκρανικό πόλεμο όχι ως μια απλή τεχνολογική προσαρμογή, αλλά ως πραγματική επιχείρηση ανάκτησης ενός τμήματος του κοινού. Και επειδή το μέσο δεν είναι ποτέ ουδέτερο —η μορφή ενός μηνύματος διαμορφώνει πάντοτε το περιεχόμενο όπως αυτό γίνεται αντιληπτό—, η μετάβαση από το τηλεοπτικό πρόγραμμα στη ροή του Instagram και από το κύριο άρθρο στο πρωτοπρόσωπο podcast συνεπάγεται μια επανατοποθέτηση του ίδιου του τρόπου με τον οποίο ο πόλεμος αφηγείται, κρίνεται και καθίσταται συναισθηματικά οικείος. Πρόκειται, θα λέγαμε, για μια κίνηση «διπλής πλαισίωσης»· και αυτή ακριβώς αποτελεί το ενδιαφέρον στοιχείο της νέας στρατηγικής.

Για να κατανοήσουμε γιατί χρειαζόταν μια νέα στρατηγική, πρέπει να αποτυπώσουμε την κατάσταση της ιταλικής κοινής γνώμης. Η περιοδική έρευνα IAI–LAPS του 2022 καταγράφει μια εμφανή μεταβολή στην αντίληψη των απειλών: οι εντάσεις μεταξύ Ρωσίας και Δύσης, οι οποίες το 2020 αξιολογούνταν με 5,8 στα 10, ανέρχονται το 2022 στο 7,9. Ο Μαρόνε συνδέει ρητά αυτό το στοιχείο με την έναρξη της αποκαλούμενης «Ειδικής Στρατιωτικής Επιχείρησης» (SMO) και την «άνευ προηγουμένου κάλυψή της από τα ιταλικά μέσα ενημέρωσης», επισημαίνοντας ότι ο πόλεμος αποτέλεσε επί μήνες κύριο θέμα των τηλεοπτικών δελτίων, των ραδιοφωνικών σταθμών και των εφημερίδων, τα οποία απευθύνονται σε ένα ευρύτατο κοινό, παρότι συνήθως δεν ασχολούνται με θέματα διεθνούς ασφάλειας.

Η εικόνα που προκύπτει, ωστόσο, κάθε άλλο παρά γραμμική είναι. Οι Ιταλοί ανησυχούν περισσότερο για τη Μόσχα, χωρίς γι’ αυτό να γίνονται περισσότερο φιλοατλαντικοί: η προνομιακή συνεργασία με την Ουάσιγκτον συγκεντρώνει χαμηλά ποσοστά αποδοχής, ενώ αυξάνονται τόσο η εμπιστοσύνη προς την Ευρωπαϊκή Ένωση ως παράγοντα ασφάλειας όσο και —από 13% σε 31% μέσα σε τέσσερα χρόνια— η απαίτηση για μια περισσότερο αυτόνομη αμυντική πολιτική.

Πρόκειται για μια κοινή γνώμη που καταδικάζει αυτό που στη Δύση ονομάζεται «εισβολή», αλλά εξακολουθεί να υπερασπίζεται την αυτονομία της κρίσης της, να είναι ευαίσθητη απέναντι στο οικονομικό κόστος της σύγκρουσης και, όπως θα δούμε, να παραμένει δεκτική σε αφηγήσεις οι οποίες μετατοπίζουν την ευθύνη ή σχετικοποιούν το διακύβευμα. Με λίγα λόγια, πρόκειται για ένα πεδίο ανοιχτό στη διεκδίκηση.

Γιατί δεν επαρκούσε πλέον η παραδοσιακή πλαισίωση

Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα επιστημονική μελέτη, η οποία μας επιτρέπει να κατανοήσουμε ορισμένες πτυχές της εξέλιξης του τρόπου με τον οποίο γίνεται αντιληπτή η σύγκρουση στην Ιταλία. Αναλύοντας 1.397 τίτλους της Corriere della Sera και της Repubblica, οι συγγραφείς της μελέτης εντοπίζουν ένα λεξιλόγιο στο οποίο κυριαρχεί η πολεμική ορολογία: η λέξη «πόλεμος» (guerra) εμφανίζεται 179 φορές, έναντι 55 εμφανίσεων της λέξης «ειρήνη» (pace), ενώ ο «Πούτιν» εμφανίζεται 177 φορές, έναντι μόλις 39 αναφορών στον «Ζελένσκι».

Ο Ρώσος πρόεδρος εμφανίζεται σε συνδυασμό με λέξεις όπως «πυρηνικός», «ατομικός», «Χίτλερ» και «ναζί». Πρόκειται για ένα πλαίσιο απερίφραστης καταδίκης, δομημένο πάνω σε μια εκδοτική διαδικασία ελέγχου και επιλογής της πληροφορίας (gatekeeping), την οποία οι ίδιες οι συγγραφείς χαρακτηρίζουν ευθυγραμμισμένη με τις «θεσμικές ατζέντες και τις επίσημες αφηγήσεις».

Το μοντέλο αυτό παρουσιάζει, ωστόσο, δύο δομικούς περιορισμούς, οι οποίοι εξηγούν γιατί δεν μπορούσε να παραμείνει αποτελεσματικό μακροπρόθεσμα. Ο πρώτος είναι η κόπωση: η έρευνα επιβεβαιώνει το μοντέλο του κύκλου ζωής των ειδήσεων (news cycle model), σύμφωνα με το οποίο η προσοχή καταρρέει μετά την αρχική κορύφωση — από τους 491 τίτλους του πρώτου τριμήνου στους 143 του δεύτερου.

Ο δεύτερος περιορισμός είναι πιο ύπουλος. Στο X —πρώην Twitter—, όπου η επικοινωνία είναι αμφίδρομη και διαφεύγει από τον εκδοτικό έλεγχο, οι συγγραφείς καταγράφουν ήδη από το δεύτερο τρίμηνο την εκρηκτική εμφάνιση θεματικών συστάδων (clusters) «συνωμοσιολογίας» και υπονοιών για κρυφά κίνητρα. Κατά τη συγκεκριμένη περίοδο, περισσότερα από τα μισά tweets που αναλύθηκαν παρέπεμπαν σε υποψίες συνωμοσίας και αφανή κίνητρα.

Το στοιχείο είναι κρίσιμο: εκεί όπου ο παραδοσιακός Τύπος προσέφερε ένα συνεκτικό αλλά μονόδρομο ερμηνευτικό πλαίσιο, το νεότερο και περισσότερο συνδεδεμένο κοινό συναντούσε ένα πολωμένο οικοσύστημα, μέσα στο οποίο το επίσημο μήνυμα αμφισβητούνταν, γινόταν αντικείμενο ειρωνείας και ανατρεπόταν.

Στην ευπάθεια αυτού του πλαισίου προστίθεται η εξάρτησή του από τον συναισθηματικό παράγοντα. Μια άλλη μελέτη σχετικά με τις κοινωνικές αναπαραστάσεις του πολέμου στην Ιταλία δείχνει ότι, όταν οι Ιταλοί έρχονται αντιμέτωποι με τη λέξη «πόλεμος», κάνουν πρωτίστως συναισθηματικούς και παραστατικούς συνειρμούς —«βόμβες», «αίμα», «θάνατος», «φόβος»—, οι οποίοι συχνά αντλούνται από τα ίδια τα μέσα ενημέρωσης.

Οι συγγραφείς κάνουν λόγο για μια λεξιλογική επιλογή που «εξανθρωπίζει» τον πόλεμο προκειμένου να τον καταστήσει λιγότερο επώδυνο και υπενθυμίζουν —παραπέμποντας στον Bar-Tal— ότι η συναισθηματική συνιστώσα δεν χρησιμεύει μόνο για να διατηρεί αμείωτη την προσοχή, αλλά επηρεάζει τις απόψεις, τις στάσεις και τις συμπεριφορές απέναντι στη σύγκρουση. Όποιος ελέγχει το συναισθηματικό ύφος της αφήγησης, όπως έχουμε εξηγήσει πολλές φορές, ελέγχει πολύ περισσότερα από μια απλή πληροφορία.

Η νέα στρατηγική

Σε αυτό ακριβώς το σημείο εμφανίζεται η επικοινωνιακή κίνηση που σχεδιάστηκε από τους ιταλικούς στρατιωτικούς μηχανισμούς. Αντί να επαναφέρει το παλαιό ερμηνευτικό πλαίσιο μέσα από τα παλαιά κανάλια, ένα μέρος του ιταλικού συστήματος ενημέρωσης κατασκεύασε μια νέα αφηγηματική υποδομή, σχεδιασμένη για το κοινό το οποίο τα τηλεοπτικά δελτία δεν προσεγγίζουν πλέον. Θα περιγράψω τρεις συνιστώσες της.

Η σαφέστερη περίπτωση είναι εκείνη της Τσετσίλια Σάλα, γεννημένης το 1995, δημιουργού και αφηγηματικής φωνής του καθημερινού podcast Stories της Chora Media. Στο πρόσωπό της συμπυκνώνεται ολόκληρη η στρατηγική: είναι συνομήλικη με το κοινό που πρέπει να προσεγγίσει, έχει φυσική παρουσία στο πεδίο και αναγνωρίζεται πρώτα ως πρόσωπο και έπειτα ως δημοσιογραφική υπογραφή.

Δεν πρόκειται για μια ασήμαντη βιογραφική λεπτομέρεια. Αποτελεί τον πυρήνα ενός μηχανισμού ταύτισης τον οποίο το θεσμικό πλαίσιο, εξ ορισμού απρόσωπο, δεν μπορούσε να προσφέρει. Εκεί όπου η εφημερίδα υπογράφει ένα κείμενο ως «Σύνταξη» ή αναθέτει την ανάλυση σε έναν έγκυρο αλλά απόμακρο αρθρογράφο, το podcast τοποθετεί στο επίκεντρο μια νεαρή πρωτοπρόσωπη αφηγήτρια, με την οποία μπορεί να ταυτιστεί ο εικοσάχρονος ακροατής.

Ο Καλαμπρέζι διατυπώνει ανοιχτά αυτή τη θεωρία, όταν εξηγεί την επιλογή να στείλει τη Σάλα στο πεδίο αντί να κατασκευάζει τα ρεπορτάζ «μέσα στη σιωπή ενός δωματίου»: στο podcast «συνοδεύει το κοινό της μέσα στην είδηση, μοιράζεται μαζί του τον πραγματικό ήχο του πολέμου».

Σειρήνες, βολές όλμων, κραυγές: η βιωματική εμβύθιση αντικαθιστά τη διακηρυγμένη αυθεντία με τη βιωμένη αυθεντικότητα. Το επεισόδιο του Stories Video που γυρίστηκε στο Ντονμπάς και αναδημοσιεύθηκε στο ενημερωτικό δελτίο Verba Manent του Substack αποτελεί το πληρέστερο παράδειγμα. Ο αναγνώστης-θεατής εισέρχεται στη «ζώνη θανάτου» (kill zone), στον διάδρομο όπου τα drones έχουν αλλάξει τον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου, και παρακολουθεί από υποκειμενική οπτική την πεζή πορεία των στρατιωτών, οι οποίοι κινούνται «σε απόσταση έξι μέτρων ο ένας από τον άλλο», ώστε να μη μετατραπούν σε «λαχταριστή μπουκιά για τους Ρώσους χειριστές drones».

Αξίζει να σταθούμε στο ύφος του κειμένου, επειδή εκεί ακριβώς η πλαισίωση αποκτά συγκεκριμένη μορφή. Η πρόζα είναι σύντομη, παρατακτική και αισθητηριακή. Καμία γεωπολιτική ανάλυση στην αρχή: προηγείται η εμπειρία και ακολουθεί —«γι’ αυτό θα μιλήσουμε αργότερα»— η εξήγηση.

Πρόκειται για μια εξήγηση η οποία μεταφέρει ένα σαφές πλαίσιο, συνεπές προς την ουκρανική θέση: τα drones «τα επινόησαν οι Ουκρανοί», η ανάθεση του πολέμου στις μηχανές αποτελεί «την ουκρανική στρατηγική επιβίωσης», η οποία γεννήθηκε από την ανάγκη να αντισταθμιστεί η αριθμητική υπεροχή της Ρωσίας και να «απαλλαγεί η Ουκρανία από την εξάρτησή της από τα ευρωπαϊκά και αμερικανικά πυρομαχικά».

Εμφανίζεται ακόμη και η αποκαλυπτική λεπτομέρεια —«οι μηχανές δεν αιμορραγούν»—, η οποία εξανθρωπίζει την ουκρανική πλευρά, αποδίδοντάς της μια αμυντική λογική και μέριμνα για τη ζωή των στρατιωτών της.

Το πλαίσιο αυτό δεν στερείται, ωστόσο, στοιχείων ρεαλισμού, τα οποία αυξάνουν, παραδόξως, την αξιοπιστία του. Το ρεπορτάζ δεν αποκρύπτει τη φρίκη: καταγράφει ότι στη ζώνη θανάτου «κάθε δύο μήνες σκοτώνεται περίπου ο ίδιος αριθμός ανθρώπων με εκείνον που σκοτώθηκε στη Λωρίδα της Γάζας μέσα σε δύο χρόνια» και διαλύει την ψευδαίσθηση μιας «καθαρότερης εξέλιξης του πολέμου».

Αυτή η παραδοχή του ανθρώπινου κόστους είναι που διαφοροποιεί τη νέα πλαισίωση από τη χονδροειδή προπαγάνδα: ακριβώς επειδή δείχνει το αίμα, η αφήγηση κερδίζει την εμπιστοσύνη· και η εμπιστοσύνη καθιστά αποτελεσματικότερο το θεμελιώδες πλαίσιο — εκείνο μιας Ουκρανίας που αμύνεται, καινοτομεί και επιβιώνει απέναντι σε έναν συντριπτικά ισχυρότερο επιτιθέμενο.

Η τρίτη συνιστώσα αφορά τη διανομή. Το ίδιο περιεχόμενο υπάρχει ταυτόχρονα ως ηχητικό podcast, ως βίντεο στο YouTube, ως επεισόδιο στο Spotify και ως κείμενο στο Substack, με αμοιβαίες παραπομπές μεταξύ των διαφορετικών πλατφορμών. Δεν πρόκειται για περιττή επανάληψη. Είναι η πρακτική εφαρμογή αυτού που οι Gozzo και Fragapane ονομάζουν «πλατφορμοποίηση των ειδήσεων»: της διαδικασίας μέσω της οποίας τα μέσα ενημέρωσης «επιλέγουν, προσαρμόζουν και παράγουν ειδήσεις σύμφωνα με τη λογική των πλατφορμών», προκειμένου να προσεγγίσουν νέα ακροατήρια.

Η εξαγορά της Will Media —της διαδικτυακής κοινότητας που γεννήθηκε στο Instagram— από τη Chora ολοκληρώνει το σχέδιο. Ο Καλαμπρέζι τη χαρακτηρίζει «επιτυχημένη κίνηση», επειδή «τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν το δημοφιλέστερο μέσο προώθησης των podcasts». Πρόκειται για μια αρχιτεκτονική που γεννιέται στις πλατφόρμες όπου βρίσκεται ήδη η Γενιά Ζ, αντί να την περιμένει στα κανάλια που έχει εγκαταλείψει.

Τι άλλαξε όμως;

Αφού τοποθετήσαμε στη σειρά τις τρεις συνιστώσες, μπορούμε πλέον να προσδιορίσουμε με ακρίβεια τη μετατόπιση της πλαισίωσης. Το παραδοσιακό πλαίσιο ήταν δομημένο γύρω από την καταδίκη του επιτιθέμενου: ο Πούτιν ως ναζί δικτάτορας, η πυρηνική απειλή, η θηριωδία. Ένα ηθικό και κάθετο πλαίσιο, το οποίο επιβαλλόταν από το ύψος ενός δημοσιογραφικού οργανισμού προς τον αναγνώστη του.

Παλιό πλαίσιο: «Ο Πούτιν είναι επικίνδυνος και πρέπει να καταδικαστεί».

Νέο πλαίσιο: «Η Ουκρανία αγωνίζεται, καινοτομεί και επιβιώνει· ταυτίσου μαζί της». 

Το δεύτερο είναι επικοινωνιακά αποτελεσματικότερο, επειδή προσφέρει έναν θετικό πρωταγωνιστή και όχι μόνο έναν εχθρό.

Το νέο πλαίσιο διατηρεί την καταδίκη της επίθεσης, αλλά μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την κατηγορία στην ανθεκτικότητα: όχι πλέον «δείτε πόσο τερατώδης είναι ο Πούτιν», αλλά «δείτε πώς η Ουκρανία επιβιώνει, καινοτομεί και αντιστέκεται». Πρωταγωνιστής δεν είναι πια ο επιτιθέμενος που πρέπει να καταδικαστεί, αλλά ο αμυνόμενος με τον οποίο καλείται κανείς να ταυτιστεί.

Αυτός ο επαναπροσανατολισμός επιλύει, από επικοινωνιακή άποψη, και τους δύο περιορισμούς του παλαιού πλαισίου. Απέναντι στην κόπωση του κύκλου των ειδήσεων, η πρωτοπρόσωπη και σειριακή αφήγηση δημιουργεί έναν δεσμό αφοσίωσης: ο ακροατής επιστρέφει καθημερινά στην Τσετσίλια Σάλα όπως θα επέστρεφε σε ένα γνώριμο πρόσωπο, όχι σε ένα πρόγραμμα μεταδόσεων.

Απέναντι στη συνωμοσιολογική πόλωση που καταγράφεται στο X, η βιωμένη αυθεντικότητα του επιτόπιου ρεπορτάζ αντιπαραθέτει κάτι που δύσκολα μπορεί να απορριφθεί ως αφηρημένη προπαγάνδα. Όποιος περπάτησε στη ζώνη θανάτου και έδειξε τα ρωσικά drones εν δράσει καταλαμβάνει έναν χώρο αξιοπιστίας τον οποίο το απόμακρο κύριο άρθρο δεν μπορούσε να διαφυλάξει.

Εξακολουθεί, βεβαίως, να πρόκειται για ένα προσανατολισμένο ερμηνευτικό πλαίσιο. Η σύγκλιση ανάμεσα στην αφήγηση και την ουκρανική θέση είναι συστηματική. Η επιλογή της οπτικής γωνίας —ο αφηγητής «ξεφεύγει» από τα ρωσικά drones και συνοδεύει Ουκρανούς στρατιώτες—, η επιλογή των λεπτομερειών, ακόμη και το λεξιλόγιο —«ανθρώπινα σαφάρι» χαρακτηρίζονται οι ρωσικές επιθέσεις εναντίον αμάχων στο επεισόδιο για την Ντρουζκίβκα— οικοδομούν μια συναισθηματική προσχώρηση στη μία από τις δύο πλευρές.

Η αναγνώριση αυτού του γεγονότος δεν ισοδυναμεί με απαξίωση της δημοσιογραφικής εργασίας, η οποία έχει εμφανή τεκμηριωτική αξία. Μας επιτρέπει, όμως, να διαβάσουμε το φαινόμενο γι’ αυτό ακριβώς που είναι από τη σκοπιά της στρατηγικής επικοινωνίας: ένας μηχανισμός ικανός να μεταφέρει ένα φιλοουκρανικό ερμηνευτικό πλαίσιο προς ένα κοινό το οποίο η παραδοσιακή πλαισίωση δεν προσέγγιζε πλέον — και να το μεταφέρει με μια μορφή που το καθιστά ανθεκτικότερο στην αμφισβήτηση.

Μένει να εξετάσουμε τις συνέπειες. Η πρώτη είναι ότι η μάχη για τη νεανική κοινή γνώμη διεξάγεται πλέον στο πεδίο της μορφής εξίσου με το πεδίο των επιχειρημάτων. Από αυτό προκύπτει μια νέα ευθύνη για όσους παράγουν ενημέρωση: η βιωματική εμβύθιση και η ταύτιση, ακριβώς επειδή παρακάμπτουν τις κριτικές άμυνες που ενεργοποιούσε ο παραδοσιακός επιχειρηματολογικός λόγος, απαιτούν από το κοινό ένα διαφορετικό και δυσκολότερο είδος επαγρύπνησης. Το πλαίσιο που αφομοιώνεται μέσω της ενσυναίσθησης υπόκειται σε μικρότερο ορθολογικό έλεγχο από εκείνο που προσλαμβάνεται ως θέση προς συζήτηση.

Η δεύτερη συνέπεια αφορά τον πλουραλισμό. Εάν η επιτυχία του μοντέλου εξαρτάται από την οικοδόμηση ενός δεσμού ταύτισης με μια δημοσιογράφο-πρόσωπο και από την εμβύθιση σε μία και μοναδική οπτική γωνία, υπάρχει ο κίνδυνος το νεανικό κοινό να προσλαμβάνει τη σύγκρουση μέσα από ένα συνεκτικό και συναισθηματικά ισχυρό πλαίσιο, χωρίς να εκτίθεται κατ’ ανάγκην στην πολλαπλότητα των προοπτικών που θα έπρεπε να περιλαμβάνει ο διάλογος γύρω από έναν πόλεμο.

Η μελέτη των Melotti, Villano και Pivetti υπενθυμίζει ότι οι κοινωνικές αναπαραστάσεις παγιώνονται τόσο περισσότερο όσο ισχυρότερο είναι το συναισθηματικό τους φορτίο. Ένα καθηλωτικό και καλά δομημένο πλαίσιο διαθέτει, με αυτόν τον τρόπο, μεγαλύτερη ικανότητα να ριζώσει στη συνείδηση από οποιοδήποτε κύριο άρθρο.

Η τρίτη και τελευταία συνέπεια αφορά το γεωπολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσεται αυτή η επικοινωνία. Δεν είναι τυχαίο ότι η νέα πλαισίωση δίνει έμφαση στην αυτόνομη επιβίωση της Ουκρανίας ακριβώς τη στιγμή κατά την οποία —όπως καταγράφει το ρεπορτάζ για τα drones— διανύουμε «το πρώτο έτος πολέμου χωρίς βοήθεια από τις Ηνωμένες Πολιτείες», ενώ οι ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες ανεφοδιασμού μειώνονται στο μισό.

Η αφήγηση της ουκρανικής τεχνολογικής ανθεκτικότητας επιτελεί επίσης μια λειτουργία νομιμοποίησης της πολεμικής προσπάθειας σε μια περίοδο κόπωσης των συμμάχων. Βρίσκεται σε συμφωνία με την επίσημη ιταλική θέση, όπως αυτή εκφράστηκε από τον υπουργό Κροσέτο, σύμφωνα με τον οποίο η Ουκρανία «έχει ήδη νικήσει», επειδή εμπόδισε τη Ρωσία να επιτύχει τους αρχικούς της στόχους (1).

Το γεγονός ότι το θεσμικό πλαίσιο και το νεανικό-βιωματικό πλαίσιο συγκλίνουν στον ίδιο πυρήνα —την Ουκρανία που αντιστέκεται και καινοτομεί— δεν αποτελεί σύμπτωση, αλλά την υπογραφή μιας επικοινωνιακής στρατηγικής η οποία λειτουργεί, με διαφορετικές γλώσσες, σε συμπληρωματικά επίπεδα και ακροατήρια.

Το διακύβευμα δεν είναι μόνο πόσοι νέοι ενημερώνονται για τον πόλεμο, αλλά μέσα από ποιο ερμηνευτικό πλαίσιο, με ποιον βαθμό κριτικής επίγνωσης και με αφετηρία ποια πολλαπλότητα φωνών. Η ανάκτηση του κοινού της Γενιάς Ζ αποτελεί πλέον γεγονός και, από πολλές απόψεις, πρόοδο, στον βαθμό που αποδεικνύει ότι οι πόλεμοι ενδιαφέρουν τους νέους, αρκεί να τους αφηγείται κανείς στη δική τους γλώσσα.

Η ιταλική ηγεσία κατάλαβε ότι ο μόνος τρόπος για να πείσει τους νέους να πάνε να πεθάνουν στον πόλεμο, σε μια νέα «εκστρατεία στη Ρωσία», είναι να τους χειραγωγήσει ψυχολογικά και να τους κάνει να μισήσουν αρκετά τη Ρωσία. Πόσο αποτελεσματική μπορεί να αποδειχθεί, όμως, αυτή η εξωραϊσμένη ζαχαρωμένη αφήγηση απέναντι στην τραγική αλήθεια των γεγονότων;

Πηγή: https://www.ariannaeditrice.it/articoli/i-media-italiani-tornano-all-attacco-contro-la-russia-con-una-nuova-strategia