Συνέχεια από: Σάββατο 31 Οκτωβρίου 2026

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 
Τού ADOLF TRENDELENBURG. 

Εισαγωγή τού Giovanni Reale.

          
14. Σχέση ανάμεσα στην ουσία (αισθητή) και τις άλλες κατηγορίες!

          

Αφού λοιπόν διαγράψαμε το πλαίσιο στο οποίο ισχύουν και εργάζονται οι κατηγορίες, οφείλουμε να ανιχνεύσουμε την αμοιβαία τους σημασία σ'αυτό το πλαίσιο!

          Μ'αυτό έρχεται αμέσως στην επιφάνεια η σχέση ανάμεσα στην ουσία (εννοείται η αισθητή ουσία) και τις κατηγορίες. Και σ'αυτό το σημείο ο Αριστοτέλης υπήρξε διαυγής. Στο 7ο βιβλίο τής Μεταφυσικής για παράδειγμα  μάς λέει: "Η ουσία είναι πρώτη με όλες τις σημασίες τού όρου: και ώς πρός την έννοια, και την γνώση και τον χρόνο. Διότι καμμία απο τις κατηγορίες δέν μπορεί να είναι χωρισμένη (να ξεχωρίσει) παρά μόνον η ουσία! (Πάντως η ουσία πρώτον και λόγω και γνώσει και χρόνω. των μέν γάρ άλλων κατηγορημάτων ουθέν χωριστόν, αύτηδε μόνη! (Μετ. 1028 α 32). Τα κατηγορήματα λοιπόν είναι γι'αυτή την ουσία, και δέν υπάρχουν εκτός αυτής!

          Με άλλη τόση διαύγεια, η ίδια έννοια επαναλαμβάνεται στο ένατο βιβλίο: "Περί μέν ούν τού πρώτως όντος και πρός ό πάσας αί αλλαι κατηγορίαι του όντος αναφέρονται είρηται, περί τής ουσίας (κατά γάρ τόν τής ουσίας λόγον λέγεται τάλλα όντα, το τε ποσόν και το ποιόν και τάλλα τα ούτω λεγόμενα. Πάντα γάρ έξει τον της ουσίας λόγον ώσπερ είπομεν εν τοις πρώτοις λόγοις. Μετ. 1045 b 26"!

          Στο δωδέκατο δέ βιβλίο λέγεται, αναφορικά με την ποιότητα και την ποσότητα, ότι οι κατηγορίες δέν είναι, μιλώντας απολύτως, πραγματικότητες, αλλά ιδιότητες και κινήσεις αυτής (Μετ. 1069 α 22).

          Οι κατηγορίες λοιπόν είναι συστατικά, εξαρτώμενες απο την ουσία (είναι εν ουσία, είναι δηλαδή εν υποκειμένω) Κατηγορίαι 5,2 α 34, Μετ. 1029 b 22! Διότι η ουσία ορίζεται ώς το μή καθ'υποκειμένου, αλλά καθ'ού τα άλλα (Μετ. 1029 α 7). Ο Trendelenburg παρατήρησε καθαρά αυτή την επηρεάζουσα θέση τής ουσίας απέναντι στις άλλες κατηγορίες αλλά σ'αυτό βρήκε μίαν αντίφαση! Στην πραγματικότητα όμως δέν υφίσταται καμμία αντίφαση εκτός και αν επιμείνουμε με την βία να καταστήσουμε την ουσία μία κατηγορία όπως οι άλλες, κάτι όμως που δέν έκανε ο Αριστοτέλης!

          Η ουσία απέναντι στις κατηγορίες, έχει χωρίς αμφιβολία μία επηρεάζουσα θέση, αλλά με μία ιδιαίτερη σημασία! Το προϊόν, το ποσόν, το πού ή ο χρόνος (πότε), και αυτό ισχύει και για κάθε άλλη κατηγορία, δέν είναι κατανοητά παρά μίας ουσίας(δηλαδή μίας ύλης, ή οποία καθορίζεται απο μία μορφή). Αλλά αντιστρόφως είναι αληθινό επίσης ότι μία αισθητή ουσία (δηλαδή μία ύλη καθορισμένη απο μία μορφή) δέν μπορεί να υπάρξει-και επομένως ούτε να γίνει νοητή-παρά μόνον πραγματοποιημένη σε ένα ποιόν, ένα ποσόν, στον χρόνο και σε ένα τόπο κ.τ.λ..

          Επιμείναμε λοιπόν ιδιαιτέρως στο αισθητό είναι σαν καθορισμός ύλης και μορφής και θα θέλαμε τώρα να εξηγήσουμε τούς λόγους.

          Η ύλη, καθαυτή, δέν έχει κατηγορίες. Γράφει ο Αριστοτέλης: εννοώ βέβαια ύλη αυτή που καθαυτή ούτε ποσόν ούτε άλλο καθορισμένο λέγεται απο αυτά που ορίζουν το όν, γιατί υπάρχει κάτι επάνω απο όλα, όσα λέγονται ώς κατηγορήματα, το καθένα τών οποίων το Είναι ειναι διαφορετικό απο κάθε κατηγορία (τα μέν γάρ άλλα τής ουσίας κατηγορείται, αυτή δέ τής ύλης), ώστε το έσχατον καθ'αυτό ούτε τί ούτε ποσόν ούτε άλλο ουδέν εστιν. (Μετ. 1029 α 20). Ούτε μπορεί να έχει κατηγορίες το Είδος, σαν καθαρή μορφή, δηλαδή το ουσιώδες, το τί ήν είναι! Αλλά ούτε η ύλη, ούτε η μορφή των αισθητών υπάρχουν σαν καθαυτές πραγματικότητες, ξεχωριστές, αλλά υπάρχουν μόνον στο σύνολο!

          Μόνον στην συνάντηση ύλης και μορφής, δηλαδή στο σύνολο, αποκτούν νόημα οι κατηγορίες και επιβεβαιώνεται λοιπόν πώς για ένα όν το οποίο θα ήταν καθαρή μορφή οι κατηγορίες είναι απολύτως άνευ σημασίας! Παραμένει όμως ταυτοχρόνως, επαναβεβαιωμένο πώς οι κατηγορίες δέν είναι απλά συμβεβηκότα, καθότι δέν μπορούν να μήν είναι. Οι κατηγορίες είναι οι τρόποι με τους οποίους πραγματοποιείται η συνάντηση ύλης και μορφής, καλύτερα, οι τρόποι με τους οποίους αυτή η συνάντηση πρέπει να πραγματοποιηθεί. Κανένα αισθητό λοιπόν, δέν υφίσταται, ούτε νοείται έξω απο την τροχιά τους!

          Εναντίον αυτής τής ερμηνείας η οποία ανυψώνει τις κατηγορίες σχεδόν στην αξία των αρχών, και τις καθιστά τις προϋποθέσεις του αισθητού, θα μπορούσαμε να φέρουμε την αντίρρηση ότι ο Αριστοτέλης παρουσίασε αντιθέτως τις κατηγορίες, απέναντι στην ουσία, σαν συμβεβηκότα, σε περισσότερα σημεία των έργων του!

          Στα αναλυτικά ύστερα διαβάζουμε λοιπόν: "όσα μή ουσίαν δέ...σημαίνει συμβεβηκότα! (Αναλ.83 α 25). Και στο ίδιο γραπτό, στο τέταρτο κεφάλαιο, αντιθέτοντας τα πράγματα που είναι καθαυτά στα συμβεβηκότα, αφού εξήγησε πώς είναι οι ουσίες και αυτό στις οποίες είναι αναγκαίως συνδεδεμένο, συμπληρώνει: όσα δέ μηδετέρως υπάρχει, συμβεβηκότα (Αναλυ. 73 α 3). Και ακόμη στο εικοστό δεύτερο κεφάλαιο λέγεται ότι όλοι οι προσδιορισμοί σύμφωνα με τις διάφορες κατηγορίες είναι τυχαίοι και είναι κατηγορήματα τής ουσίας (Ι. 22,83 b 19).

          Σ'αυτά και σε πολλά άλλα ανάλογα χωρία, θα μπορούσαμε να αντιπαραθέσουμε αριστοτελικές βεβαιώσεις σε καθαρή αντίφαση με αυτά! Για παράδειγμα στο βιβλίο πέντε τής Μεταφυσικής, οι κατηγορίες είναι αντιτιθέμενες σαν καθ'αυτά στα συμβεβηκότα. Και πράγματι αφού καθόρισε το είναι σαν συμβεβηκός γράφει: Καθ' αυτά δέ είναι λέγεται όσαπερ σημαίνει τα σχήματα τής κατηγορίας (Μετ. 1017 α 7). Μ'αυτόν τον τρόπο όμως δέν θα λυνόταν απολύτως τίποτα! (Μετ. 1017 α 22).

          Συμφέρει λοιπόν να εκθέσουμε με συντομία, την σχέση ανάμεσα στην κατηγορία και το συμβεβηκός, ώστε να λυθούν πολλές δυσκολίες.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 18

Συνέχεια από Σάββατο 31. Οκτωβρίου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 18

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΟΙ ΕΛΕΓΧΟΙ

Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori
Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016

Κατηγορίαι
μετάφραση και σημειώσεις της Marina Bernardini

[Το να λέγεται κάτι για ένα υποκείμενο και το να είναι σε ένα υποκείμενο]

2. Τῶν λεγομένων τὰ μὲν κατὰ συμπλοκὴν λέγεται, τὰ δὲ ἄνευ συμπλοκῆς, τὰ μὲν οὖν κατὰ συμπλοκήν, οἷον ἄνθρωπος τρέχει, ἄνθρωπος νικᾷ· τὰ δὲ ἄνευ συμπλοκῆς, οἷον ἄνθρωπος, βοῦς, τρέχει, νικᾷ.
Τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ' ὑποκειμένου τινὸς λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστιν, οἷον ἄνθρωπος καθ' ὑποκειμένου μὲν λέγεται τοῦ τινὸς ἀνθρώπου, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστιν· τὰ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ μέν έστι, καθ' ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται, – ἐν ὑποκειμένῳ δὲ λέγω ὃ ἔν τινι μὴ ὡς μέρος -καθ' ὑπάρχον ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἐστίν, – οἷον ἡ τὶς γραμματικὴ ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῇ ψυχῇ, καθ' ύποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται, καὶ τὸ τὶ λευκὸν ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῷ σώματι, – ἅπαν γὰρ χρῶμα ἐν σώματι, - καθ'ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται· τὰ δὲ καθ' ὑποκειμένου τε λέγεται καὶ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν, οἷον ἡ ἐπιστήμη ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῇ ψυχῇ, καθ' ὑποκειμένου δὲ λέγεται τῆς γραμματικῆς· τὰ δὲ οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ' ὑποκειμένου λέγεται, οἷον ὁ τὶς ἄνθρωπος ἢ ὁ τὶς ἵππος, -οὐδὲν γὰρ τῶν τοιούτων οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ' ὑποκειμένου λέγεται· - ἁπλῶς δὲ τὰ ἄτομα καὶ ἓν ἀριθμῷ κατ' οὐδενὸς ὑποκειμένου λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ ἔνια οὐδὲν κωλύει εἶναι· ἡ γὰρ τὶς γραμματικὴ τῶν ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν.

[Το να λέγεται κάτι για ένα υποκείμενο και το να είναι σε ένα υποκείμενο] [11]

2 Από όσα λέγονται[12], άλλα λέγονται με σύνδεση*[13] και άλλα χωρίς σύνδεση[14]: με σύνδεση λέγονται, για παράδειγμα, «ο άνθρωπος τρέχει», «ο άνθρωπος νικά»· χωρίς σύνδεση, αντίθετα, λέγονται, για παράδειγμα, «άνθρωπος», «βόδι», «τρέχει», «νικά»[15].
(1) Ορισμένα όντα[16] λέγονται για ένα υποκείμενο*[17], αλλά δεν είναι σε κανένα υποκείμενο: το «άνθρωπος», για παράδειγμα, λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, αλλά δεν είναι σε κανένα υποκείμενο[18]. (2) Άλλα όντα, πάλι, είναι σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο —με το «σε ένα υποκείμενο» εννοώ εκείνο που, ενώ ενυπάρχει σε κάτι, όχι όμως ως μέρος του*, δεν μπορεί να υπάρξει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι[19]—: μια συγκεκριμένη γνώση γραμματικής, για παράδειγμα, είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή*, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο· και ένα συγκεκριμένο λευκό* είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στο σώμα —διότι κάθε χρώμα είναι σε ένα σώμα—, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο[20]. (3) Άλλα όντα, ακόμη, λέγονται για ένα υποκείμενο και είναι σε ένα υποκείμενο: η επιστήμη*, για παράδειγμα, είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή, και λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για τη γραμματική[21]. (4) Άλλα όντα, τέλος, ούτε είναι σε ένα υποκείμενο ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο, όπως, για παράδειγμα, ένας συγκεκριμένος άνθρωπος ή ένα συγκεκριμένο άλογο: διότι κανένα από αυτά ούτε είναι σε ένα υποκείμενο ούτε λέγεται για κάποιο υποκείμενο[22]. Γενικά*, τα ατομικά όντα και όσα είναι ένα ως προς τον αριθμό δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο· ωστόσο, τίποτε δεν εμποδίζει ορισμένα από αυτά να είναι σε ένα υποκείμενο: μια συγκεκριμένη γνώση γραμματικής, πράγματι, είναι σε ένα υποκείμενο.

Σημειώσεις:

11 2. Το κεφάλαιο μπορεί να χωριστεί σε δύο μέρη. Στο πρώτο (Κατ. 1a16–19) διακρίνονται οι πραγματικότητες που λέγονται με σύνδεση (για παράδειγμα, ο άνθρωπος τρέχει, ο άνθρωπος νικά) από εκείνες που λέγονται χωρίς σύνδεση (για παράδειγμα, άνθρωπος, βόδι, τρέχει, νικά). Στο δεύτερο μέρος (Κατ. 1a20–b9) γίνεται η διαίρεση των όντων σε τέσσερις ομάδες: (1) εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο, αλλά δεν είναι σε ένα υποκείμενο —με το «σε ένα υποκείμενο» εννοείται εκείνο που, ενώ ενυπάρχει σε κάτι, όχι όμως ως μέρος του, δεν μπορεί να υπάρξει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι· (2) εκείνα που είναι σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο· (3) εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο και είναι σε ένα υποκείμενο· (4) εκείνα που ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο ούτε είναι σε ένα υποκείμενο.

12 Με το «όσα λέγονται» μεταφράζεται η ελληνική έκφραση τὰ λεγόμενα (ta legomena), η οποία ήδη από την αρχαιότητα έχει προκαλέσει εκτενή συζήτηση: το ερώτημα είναι αν πρέπει να θεωρηθεί ότι αναφέρεται στις σημαινόμενες πραγματικότητες ή στις σημαίνουσες εκφράσεις. Ο Σιμπλίκιος (Εἰς Κατ. 41,6–15) καθιστά ακόμη πιο σύνθετο το πεδίο των δυνατών ερμηνειών των λεγομένων, υποστηρίζοντας ότι μπορούν να κατανοηθούν με τέσσερις διαφορετικές σημασίες: 1) ως τα πράγματα (πράγματα, pragmata) στα οποία αναφέρονται οι λόγοι, καθόσον εκφράζονται με τις λέξεις· 2) ως τα νοήματα (νοήματα, noemata) που αφορούν τα πράγματα, οι έννοιες που αναφέρονται σε πραγματικότητες· 3) ως οι σημαίνουσες εκφράσεις (λέξις, lexis)· 4) ως κάθε είδους έκφραση, ακόμη και όσες στερούνται σημασίας, οι οποίες, παρότι δεν έχουν κάποιο αντίστοιχο στην πραγματικότητα, μπορούν ωστόσο να εκφωνηθούν. Ακολουθώντας την αυθεντία του Αλεξάνδρου Αφροδισιέως, ο Σιμπλίκιος (Εἰς Κατ. 10,8–9· 41,21–28) τάσσεται υπέρ της ερμηνείας των λεγομένων όχι ως σημαινόμενων πραγματικοτήτων, αλλά ως εκφράσεων που εξετάζονται ακριβώς ως προς τη θεμελιώδη ιδιότητά τους να σημαίνουν την πραγματικότητα. Στην παρούσα μετάφραση επιλέχθηκε η απόδοση «όσα λέγονται», αφενός για να διατηρηθεί η διάκριση από τα τὰ ὄντα (ta onta, τα όντα), για τα οποία θα γίνει λόγος στο δεύτερο μέρος του κεφαλαίου, και αφετέρου για να μη διαχωριστούν υπερβολικά αυστηρά το οντολογικό, το λογικό και το γλωσσικό επίπεδο, τα οποία είναι παρόντα και αλληλένδετα στο κείμενο. Για το τελευταίο αυτό σημείο πρβλ. Εισαγωγικό δοκίμιο στις Κατηγορίες, σ. 47–52· M. Migliori, Γενική εισαγωγή, σ. XXVII–XXXIII· και L. Palpacelli, Εισαγωγικό δοκίμιο στο Περί ερμηνείας, σ. 181–188, που περιλαμβάνονται στον παρόντα τόμο.

13 Με το «σύνδεση» μεταφράζεται ο ελληνικός όρος συμπλοκή (symploke), τον οποίο είχε ήδη χρησιμοποιήσει ο Πλάτων στον Σοφιστή (261D–263B) και ο οποίος δεν δηλώνει οποιοδήποτε είδος ένωσης, σύζευξης ή σύνθεσης λέξεων, αλλά ακριβώς εκείνη τη σύνδεση που επιτρέπει να αποδοθεί αλήθεια ή ψεύδος στην απόφανση που σχηματίζεται. Πρβλ. Κατ. 4, 2a5–10· Περὶ ἑρμηνείας 1, 16a12–16.

14 Οι πραγματικότητες που λέγονται χωρίς σύνδεση είναι εκείνες που στη συνέχεια θα διαιρεθούν στις δέκα κατηγορίες (πρβλ. Κατ. 4, 1b25–27).

15 Όπως προκύπτει από τα παραδείγματα, τα ονόματα και τα ρήματα, εξεταζόμενα καθαυτά, όταν δεν συνδέονται μεταξύ τους, είναι απλές έννοιες που δεν εμπίπτουν στην αλήθεια και στο ψεύδος. Για να υπάρξει μια απόφανση επιδεκτική αλήθειας ή ψεύδους, πρέπει να υπάρχει σύνδεση ανάμεσα σε ένα όνομα και ένα ρήμα.

16 Με το «όντα» μεταφράζεται το ελληνικό τὰ ὄντα (ta onta, κυριολεκτικά «τα πράγματα που είναι»).

17 Με το «υποκείμενο» μεταφράζεται το ελληνικό ὑποκείμενον (hypokeimenon), κυριολεκτικά «εκείνο που βρίσκεται από κάτω». Πρβλ. Εισαγωγικό δοκίμιο στις Κατηγορίες, σ. 42–43.

18 Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τα όντα που λέγονται για το υποκείμενο, του οποίου αποτελούν ουσιώδη κατηγορήματα: ανήκουν, δηλαδή, στην ουσία του και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να δοθεί ο ορισμός του. Το «άνθρωπος», για παράδειγμα, λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, για ένα άτομο, επειδή κάθε άνθρωπος ανήκει ουσιωδώς στο ανθρώπινο είδος. Αυτά τα όντα δεν είναι σε ένα υποκείμενο, επειδή δεν εξαντλούνται σε αυτό: το «άνθρωπος», για παράδειγμα, δεν εξαντλείται σε έναν μεμονωμένο άνθρωπο, αλλά κατηγορείται για περισσότερα υποκείμενα, δηλαδή για όλους τους ανθρώπους, και επομένως μπορεί να χωριστεί από το υποκείμενο για το οποίο κατηγορείται. Σε αυτή την πρώτη ομάδα, η οποία περιλαμβάνει εκείνα τα όντα που, καθόσον δεν είναι σε ένα υποκείμενο, είναι ουσίες και, καθόσον λέγονται για ένα υποκείμενο, είναι κοινά κατηγορήματα —εφόσον λέγονται για περισσότερα υποκείμενα—, ανήκουν τα γένη και τα είδη, τα οποία, όπως θα δούμε, ο Αριστοτέλης ονομάζει «δεύτερες ουσίες» (πρβλ. Κατ. 5, 2a14–19).

19 Το «είναι σε» δηλώνει την περίπτωση κάποιου πράγματος που είναι παρόν ή ενυπάρχει σε ένα υποκείμενο, όχι όμως ως μέρος του, και το οποίο δεν θα μπορούσε να υπάρχει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι. Λόγω αυτής της αδυναμίας χωρισμού από το υπόστρωμα και της αδυναμίας να υπάρξει πέρα από αυτό, το «είναι σε», όπως προκύπτει από τα παραδείγματα, απαντά στην περίπτωση των κατά συμβεβηκός προσδιορισμών. Πρβλ. Ἀναλυτικὰ ὕστερα I 22, 83a24–28.

20 Μια συγκεκριμένη γραμματική γνώση ανήκει στη δεύτερη ομάδα όντων, καθόσον είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή, επειδή δεν θα μπορούσε να χωριστεί από αυτήν χωρίς να πάψει να υπάρχει, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο, επειδή δεν είναι κοινό κατηγόρημα, αλλά μια επιμέρους εξειδίκευση της επιστήμης.

21 Η επιστήμη ανήκει στην τρίτη ομάδα όντων, καθόσον είναι σε ένα υπόστρωμα, δηλαδή στην ψυχή, επειδή δεν θα μπορούσε να υπάρχει επιστήμη αν δεν υπήρχε ένα υποκείμενο που να τη στηρίζει, και λέγεται για ένα άλλο υποκείμενο, για παράδειγμα για τη γραμματική, επειδή η τελευταία αποτελεί επιμέρους εξειδίκευση της επιστήμης και η επιστήμη είναι κοινό κατηγόρημα.

22 Η τέταρτη ομάδα, η οποία περιλαμβάνει τα όντα που ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο ούτε είναι σε ένα υποκείμενο, είναι εκείνη στην οποία ανήκουν οι επιμέρους ουσίες, οι λεγόμενες «πρώτες» (πρβλ. Κατ. 5, 2a11–14), όπως, για παράδειγμα, ένας συγκεκριμένος άνθρωπος ή ένα συγκεκριμένο άλογο. Αυτές δεν μπορούν να κατηγορηθούν για κάτι άλλο και, επομένως, δεν μπορούν κυριολεκτικά να ονομαστούν «κατηγορίες», λέξη που στα ελληνικά σημαίνει ακριβώς «κατηγορήματα». Ο R. Bodéüs, Aristote, Les Catégories, Les Belles Lettres, Paris 2001, σ. 4, σημ. 3, υπογραμμίζει ότι αυτές οι πραγματικότητες έχουν την ιδιαιτερότητα να μπορούν να δηλώνονται με κύρια ονόματα, όπως, για παράδειγμα, Σωκράτης ή Βουκεφάλας, όταν πρόκειται για άνθρωπο ή για οικόσιτο ζώο. Ο Αριστοτέλης, ωστόσο, δεν παραθέτει κύρια ονόματα ανάμεσα στα παραδείγματα, πιθανότατα επειδή δεν υπάρχουν πραγματικά ονόματα για κάθε άτομο, αλλά αυτά είναι αποκλειστικά συμβατικά και αποδίδονται κατ’ επιλογήν (πρβλ. Μετὰ τὰ φυσικά VII 10, 1035b2–3).

Edmund Husserl - Λογικές Έρευνες (2)

 

Συνέχεια από: Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2026

Έντμουντ Χούσερλ

Μετάφραση: J. N. Findlay

από τη δεύτερη γερμανική έκδοση του Logische Untersuchungen

με νέο Πρόλογο του Michael Dummett

και επιμέλεια με νέα Εισαγωγή του Dermot Moran

Εισαγωγή του Dermot Moran (συνέχεια)

Η ανάδυση της φαινομενολογίας

Στην πρώτη έκδοση του 1901, ο Husserl υιοθέτησε τον ήδη υπάρχοντα όρο «φαινομενολογία» (Phänomenologie) —όρο που χρησιμοποιούνταν ήδη από την εποχή του Lambert, του Kant και του Hegel, αλλά στον οποίο ο Brentano και οι μαθητές του είχαν προσδώσει νέα δυναμική— με τρόπο που δεν ήταν ακόμη πλήρως συστηματικός, για να χαρακτηρίσει τη νέα του προσέγγιση των όρων δυνατότητας της γνώσης εν γένει.

Ο Husserl έγραψε στην Εισαγωγή του:
Η καθαρή φαινομενολογία αποτελεί πεδίο ουδέτερων ερευνών, στο οποίο έχουν τις ρίζες τους διάφορες επιστήμες. Αφενός, επικουρεί την ψυχολογία ως εμπειρική επιστήμη. Προχωρώντας με αμιγώς εποπτικό τρόπο, αναλύει και περιγράφει, στην ουσιώδη γενικότητά τους —ειδικότερα ως φαινομενολογία της σκέψης και της γνώσης—, τα βιώματα της παράστασης, της κρίσης και της γνώσης· τα βιώματα αυτά, όταν αντιμετωπίζονται ως κατηγορίες πραγματικών συμβάντων στο πλαίσιο της φυσικής πραγματικότητας των έμβιων όντων, υποβάλλονται σε επιστημονική διερεύνηση από την εμπειρική ψυχολογία. Αφετέρου, η φαινομενολογία φανερώνει τις «πηγές» από τις οποίες «αναβλύζουν» οι θεμελιώδεις έννοιες και οι ιδεατοί νόμοι της καθαρής λογικής και στις οποίες πρέπει εκ νέου να αναχθούν, ώστε να τους προσδοθεί όλη η «σαφήνεια και ευκρίνεια» που απαιτείται για την κατανόηση και την επιστημολογική κριτική της καθαρής λογικής.

(LI, Findlay I: 166· Hua XIX/1: 6–7)

Ο λογικός δεν ενδιαφέρεται για τις νοητικές πράξεις ως τέτοιες, αλλά μόνο για τις αντικειμενικές σημασίες και την τυπική τους ρύθμιση· ο φαινομενολόγος, αντίθετα, ασχολείται με τις ουσιώδεις δομές της γνώσης και την ουσιώδη συσχέτισή τους με τα γνωριζόμενα αντικείμενα. Όταν ο Husserl λέει σε αυτή την Εισαγωγή «πρέπει να επιστρέψουμε στα ίδια τα πράγματα» (Wir wollen auf die „Sachen selbst“ zurückgehen, LI, Findlay I: 168· Hua XIX/1: 10), εννοεί ειδικότερα ότι έργο της φαινομενολογίας είναι να διασαφηνίσει τη φύση των λογικών εννοιών, ανιχνεύοντας την προέλευσή τους στην εποπτεία:
Μεγάλο έργο μας είναι τώρα να προσδώσουμε στις ιδέες της λογικής, στις λογικές έννοιες και στους νόμους (die logischen Ideen, Begriffe und Gesetze) επιστημολογική σαφήνεια και ευκρίνεια. Εδώ πρέπει να αρχίσει η φαινομενολογική ανάλυση.

(LI, Findlay I: 168· Hua XIX/1: 9)

Γενικότερα, ο Husserl θέλει να καταγράψει όλα τα ζητήματα που παρουσιάζονται στη συνείδηση με τους ποικίλους τρόπους της εποπτικής τους δεδομενότητας (χωρίς να περιορίζει αυθαίρετα εκ των προτέρων τις πηγές της εποπτείας, όπως είχαν παραδοσιακά κάνει ο εμπειρισμός και άλλες θεωρίες). Αρχικά χαρακτήρισε τη φαινομενολογία με αμφίσημο τρόπο: είτε ως κλάδο παράλληλο προς την επιστημολογία είτε ως ριζικότερη θεμελίωσή της, η οποία επιδίωκε να διασαφηνίσει τις ουσίες των πράξεων γνώσης με την πιο γενική τους έννοια. Αναλύοντας τη γνώση, ο Husserl ήθελε να αποδώσει δικαιοσύνη τόσο στην αναγκαία ιδεατότητα των αληθειών που γνωρίζουμε —δηλαδή στην ταυτότητά τους με τον εαυτό τους και στην ανεξαρτησία τους από τον χώρο και τον χρόνο— όσο και να αναγνωρίσει δεόντως την ουσιώδη συμβολή των γνωστικών πράξεων του υποκειμένου. Έτσι, ανατρέχοντας στο παρελθόν το 1925, περιέγραψε ως εξής τον στόχο των Λογικών Ερευνών:
Το 1900–1901 εμφανίστηκαν οι Λογικές Έρευνές μου, αποτέλεσμα των δεκαετών προσπαθειών μου να διασαφηνίσω την Ιδέα της καθαρής λογικής, ανατρέχοντας στα επιτεύγματα της νοηματοδότησης ή της γνώσης που συντελούνται μέσα στο πλέγμα των βιωμάτων της λογικής σκέψης.⁸

Ο γενικός στόχος του Husserl είναι να θέσει αυτό που ο ίδιος περιγράφει ως «φαινομενολογική θεμελίωση της λογικής» (die phänomenologische Fundierung der Logik, LI, Findlay I: 175· Hua XIX/1: 22): να διασαφηνίσει την ουσιώδη φύση της λογικής γνώσης, ως προπαρασκευή για τη συστηματική τυπική λογική και την επιστήμη εν γένει.⁹ Με τη στενότερη έννοια, η «φαινομενολογία των λογικών βιωμάτων» (Phänomenologie der logischen Erlebnisse, LI, Findlay I: 168· Hua XIX/1: 10) αποβλέπει στην περιγραφική κατανόηση των ψυχικών καταστάσεων και των «νοημάτων που ενυπάρχουν σε αυτές» (des ihnen einwohnenden Sinnes*), με σκοπό να καθορίσει τις σημασίες των βασικών λογικών εννοιών και πράξεων μέσω λεπτομερών και προσεκτικών διακρίσεων και διασαφηνίσεων. «Φαινομενολογία», επομένως, σήμαινε στην πρώτη έκδοση την προσπάθεια να ανατρέξουμε ριζικά και με συνέπεια από τις κατηγορίες των αντικειμενικοτήτων στις υποκειμενικές πράξεις, στις δομές των πράξεων και στα βιωματικά θεμέλια μέσα στα οποία αντικειμενικότητες του αντίστοιχου είδους γίνονται αντικείμενα συνείδησης και ενάργους αυτοδεδομενότητας. Η διερεύνηση αυτή κινείται στο πεδίο της καθαρής εποπτείας, αντί να κατασκευάζει θεωρητικά ή υποθετικά σχήματα κατά τον τρόπο της φυσιοκρατικής ψυχολογίας. Όπως το έθεσε ο Husserl το 1925, αυτή η «αναδρομική διερεύνηση» φέρνει στο φως έναν νέο κόσμο.¹⁰ Πρόκειται για το πεδίο της συσχέτισης αντικειμενικότητας και υποκειμενικότητας.

Ειδικότερα, ο Husserl θέλει να αναλύσει προσεκτικά το προθετικό περιεχόμενο των εκφραστικών βιωμάτων (ausdrückliche Erlebnisse), όπου η «έκφραση» νοείται ως άρθρωση σημασίας. Η προσοχή του στρέφεται έτσι στο ιδεατό νόημα της πρόθεσης που κατευθύνεται προς το αντικείμενο (ihr intentionaler Gehalt, der ideale Sinn ihrer gegenständlichen Intention, LI, Findlay I: 174· Hua XIX/1: 21). Καθώς εκθέτει την έννοια της σημασίας ή της έκφρασης, ο Husserl αναλύει τις έννοιες στα συστατικά τους και αναπτύσσει διεξοδικά τις πολλές σημασίες τους προτού στραφεί σε άλλες συναφείς έννοιες. Έτσι, για παράδειγμα, διακρίνει προσεκτικά τις διαφορετικές σημασίες του όρου «παράσταση» (Vorstellung), ξεχωρίζοντας τις ποικίλες ψυχολογικές, λογικές και επιστημολογικές χρήσεις του. Παρομοίως, προβαίνει σε εννοιολογικές αναλύσεις βασικών όρων όπως «περιεχόμενο», «κρίση» και «συνείδηση». Αναγνωρίζει έτσι την ανάγκη να διακρίνει τις πολλές σημασίες του «περιεχομένου» (Inhalt, ενίοτε Gehalt), όρου που χρησιμοποιούσαν πολύ συχνά οι λογικοί και οι ψυχολόγοι της εποχής. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η αντίθεση ανάμεσα σε αυτό που ο Husserl ονομάζει στην πρώτη έκδοση πραγματικό (reell) και ιδεατό περιεχόμενο και, αργότερα, η διάκριση ανάμεσα σε φαινομενολογικό και προθετικό περιεχόμενο (LI V §16). Χαρακτηριστικό παράδειγμα της διασαφήνισης που επιδιώκει ο Husserl αποτελεί η διάκριση που κάνει στην Έκτη Έρευνα (§§30–35) ανάμεσα στους διάφορους τύπους ενότητας και σύγκρουσης των περιεχομένων σημασίας, οι οποίοι αποτελούν τη βάση των λογικών νόμων της συνέπειας και της αντίφασης. Αυτά τα επιτεύγματα αυστηρής ανάλυσης ήταν που προκάλεσαν τον θαυμασμό των πρώτων αναγνωστών και, πιο πρόσφατα, των αναλυτικών φιλοσόφων.

Μολονότι οι ίδιες οι «συγκεκριμένες» αναλύσεις του Husserl εστίαζαν αρχικά κυρίως στα θεμέλια της αριθμητικής και της λογικής, καθώς και στις δομές της γνώσης, σταδιακά εκείνος και οι οπαδοί του διεύρυναν τη φαινομενολογία, ώστε να εξετάζει τις a priori δομές της συνείδησης εν γένει, περιλαμβάνοντας τη συναισθηματική, τη βουλητική, την πρακτική, την αξιολογική, την αισθητική, τη θρησκευτική, τη νομική και την πολιτική επίγνωση, καθώς και άλλες μορφές συνειδητής σύλληψης και άρθρωσης της σημασίας. Η φαινομενολογία επρόκειτο να είναι επιστήμη των ουσιών και, ως τέτοια, καθαρός, a priori κλάδος, που θα εξέταζε τη φύση των πραγμάτων όπως δίνονται στην «εποπτεία της ουσίας» (Wesensschau). Θα διεύρυνε τις πηγές της εποπτείας περισσότερο από όσο είχαν επιτρέψει οι προηγούμενες φιλοσοφίες και θα διασαφήνιζε τη θεμελιώδη σχέση της σκέψης με την αλήθεια.

Αρκετά νωρίς, οι Έρευνες τράβηξαν την προσοχή των μαθητών του φιλοσόφου και ψυχολόγου Theodor Lipps (1851–1914), που δίδασκε στο Μόναχο. Ο ίδιος είχε δεχθεί κριτική για ψυχολογισμό στα Προλεγόμενα και, ως συνέπεια, αναθεώρησε τις απόψεις του, πλησιάζοντας σε μεγάλο βαθμό τις θέσεις του Husserl. Μέσω των μαθητών του Lipps, ιδιαίτερα του Johannes Daubert (1877–1947), οι Λογικές Έρευνες έγιναν το σημαντικότερο φιλοσοφικό κείμενο για μια γενιά Γερμανών φιλοσόφων. Σε αυτούς συγκαταλεγόταν ο Alexander Pfänder (1870–1941), του οποίου η βραβευμένη υφηγετική διατριβή, γραμμένη υπό την επίβλεψη του Lipps στο Μόναχο, Φαινομενολογία της βούλησης. Μια ψυχολογική ανάλυση (Phänomenologie des Wollens. Eine psychologische Analyse, 1900), περιείχε στον τίτλο της τη λέξη «φαινομενολογία», αν και ο όρος δεν εμφανίζεται πουθενά αλλού στο έργο.¹¹ Αργότερα, ο Max Scheler (1874–1928), ο Adolf Reinach (1883–1917), η Edith Stein (1891–1942) και ο Roman Ingarden (1893–1970) στράφηκαν όλοι σε αυτή την πρώιμη αντίληψη της φαινομενολογίας, με τον έντονα ρεαλιστικό προσανατολισμό της και την υπόσχεσή της να επιλύσει διαμάχες της φιλοσοφίας που έως τότε φαίνονταν δυσεπίλυτες.

Ο ρόλος των Ερευνών στην εξέλιξη του Husserl

Ο ίδιος ο Husserl θεωρούσε τις Λογικές Έρευνές του «έργο τομής και, συνεπώς, όχι τέλος αλλά αρχή» (ein Werk des Durchbruchs, und somit nicht ein Ende, sondern ein Anfang, LI, Findlay I: 3· Hua XVIII: 8).¹² Σε αυτό το έργο εγκατέλειψε τις προηγούμενες προσεγγίσεις του στη λογική και στα μαθηματικά, τις οποίες είχε εκθέσει στο πρώτο του βιβλίο, Philosophie der Arithmetik (Φιλοσοφία της αριθμητικής, 1891),¹³ και τις οποίες ο σημαντικότερος επικριτής του, ο Gottlob Frege (1848–1925), είχε κρίνει ψυχολογιστικές. Ο Husserl ανακάλυψε έναν πολύ γονιμότερο τρόπο να φιλοσοφεί με αυστηρά επιστημονικό τρόπο, διασαφηνίζοντας τις ουσίες των θεμελιωδών γνωστικών μας επιτευγμάτων· η πορεία αυτή οδήγησε τελικά στη μεταγενέστερη μεταμόρφωση της φαινομενολογίας σε μια συνολική υπερβατολογική φιλοσοφική θεώρηση. Ως ανήσυχος καινοτόμος, επανερμήνευε διαρκώς τη σημασία της δικής του συμβολής· έτσι, οι Έρευνες έπαιξαν μοναδικό ρόλο στη φιλοσοφική του εξέλιξη. Τόσο στις πανεπιστημιακές παραδόσεις του όσο και στα προσωπικά ερευνητικά του χειρόγραφα, επεξεργαζόταν ξανά και ξανά τα ζητήματα που είχε πραγματευτεί στις Λογικές Έρευνες: για παράδειγμα, στις διαλέξεις του στο Γκέτινγκεν για τη λογική (1906–1907), για τη σημασία (1907–1908) και πάλι για τη λογική (1910–1911), στις διαλέξεις του στο Φράιμπουργκ για τη λογική και στη Φαινομενολογική ψυχολογία (1925), στις διαλέξεις που εξελίχθηκαν τελικά στην Τυπική και υπερβατολογική λογική (1929), ακόμη και στην Κρίση των ευρωπαϊκών επιστημών (1936) και στη μεταθανάτια δημοσιευμένη Εμπειρία και κρίση (1938). Η ίδια η «τομή» του Husserl φαινόταν τόσο απροσδόκητη ακόμη και στον ίδιο, ώστε χρειαζόταν να την επανεξετάζει διαρκώς.

Στα μεταγενέστερα χρόνια του, ο Husserl προσπάθησε να αποστασιοποιηθεί από τη διαδεδομένη αντίληψη ότι το έργο ήταν αποκλειστικά μια άσκηση στη φιλοσοφία της λογικής. Παραπονιόταν ότι τον χαρακτήριζαν, με τρόπο που περιόριζε το έργο του, ως λογικό, ενώ ο ίδιος έβλεπε τον εαυτό του ευρύτερα ως θεωρητικό της επιστήμης εν γένει και ως ιδρυτή μιας νέας θεμελιώδους επιστήμης —της πρώτης φιλοσοφίας ή φαινομενολογίας—, που στόχευε στην προσεκτική περιγραφή όλων των μορφών παραγωγής και αναγνώρισης του νοήματος και, συνεπώς, ολόκληρου του πεδίου της υποκειμενικότητας. Ισχυρίστηκε μάλιστα (σε επιστολή του προς τον E. Spranger το 1918, την οποία παραθέτει το Hua XVIII: xiii) ότι η φαινομενολογία έχει «τόσο λίγη σχέση με τη λογική όσο και με την ηθική, την αισθητική και άλλους ανάλογους κλάδους». Με άλλα λόγια, ο Husserl υποστήριξε αργότερα ότι το γεγονός πως έφτασε στη φαινομενολογία μέσα από λογικές έρευνες οφειλόταν απλώς σε μια συγκυρία της προσωπικής του πορείας· θα μπορούσε εξίσου εύκολα να είχε εισέλθει στο πεδίο από μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Σε επιστολή του προς τον Georg Misch, με ημερομηνία 16 Νοεμβρίου 1930, ο Husserl είπε ότι έχασε το ενδιαφέρον του για την τυπική λογική και την οντολογία του πραγματικού όταν έκανε την τομή προς το υπερβατολογικό και ότι στη συνέχεια επικεντρώθηκε στη θεμελίωση μιας θεωρίας της υπερβατολογικής υποκειμενικότητας και διυποκειμενικότητας.¹⁴ Πριν αναλύσουμε λεπτομερέστερα τις Έρευνες, ας στραφούμε λοιπόν τώρα σε μια σύντομη παρουσίαση του συγγραφέα τους, του Edmund Husserl.

Σημειώσεις της Εισαγωγής

8. Husserl, «Task and Significance of the Logical Investigations», κείμενο από τις διαλέξεις του 1925 για τη Phänomenologische Psychologie, Hua IX (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1962), σ. 20· αγγλική μετάφραση του John Scanlon στο Phenomenological Psychology. Lectures, Summer Semester 1925 (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1977), σ. 14. Στο εξής παραπέμπεται ως «Phenomenological Psychology».
9. Ο Husserl χρησιμοποιεί διάφορες διατυπώσεις για να εκφράσει τον στόχο του: «φιλοσοφική θεμελίωση της καθαρής λογικής» (eine philosophische Grundlegung der reinen Logik, Findlay I: 237· Hua XIX/1: 112), «φαινομενολογική θεμελίωση της καθαρής λογικής» (phänomenologische Fundamentierung der reinen Logik, LI VI §34, Findlay II: 257· Hua XIX/2: 643).
10. Phenomenological Psychology, σ. 20· Hua IX: 28.
11. Alexander Pfänder, Phänomenologie des Wollens. Eine psychologische Analyse (Λειψία: Johan Ambrosius Barth Verlagsbuchhandlung, 1900)· η τρίτη έκδοση ανατυπώθηκε στο Alexander Pfänders gesammelte Schriften, τόμ. 1 (Μόναχο, 1963). Η εισαγωγή του έργου μεταφράστηκε στα αγγλικά στο A. Pfänder, Phenomenology of Willing and Motivation and Other Phaenomenologica, μτφρ. Herbert Spiegelberg (Evanston, IL: Northwestern University Press, 1967).
12. Βλ. επίσης Husserl, Draft Preface, σ. 32.
13. Η κριτική έκδοση δημοσιεύτηκε στη σειρά Husserliana, τόμος XII, Philosophie der Arithmetik. Mit ergänzenden Texten (1890–1901), επιμ. L. Eley (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1970).
14. Ανατυπώθηκε στο E. Husserl, Briefwechsel, επιμ. Karl Schuhmann και Elizabeth Schuhmann, 10 τόμοι (Dordrecht: Kluwer, 1994), τόμ. VI, σ. 282.

* Στο indwelling senses ο Moran χρησιμοποιεί πληθυντικό, ενώ το γερμανικό χωρίο έχει ενικό: des ihnen einwohnenden Sinnes. Κράτησα τον πληθυντικό της αγγλικής βάσης και παρέθεσα τον γερμανικό τύπο, ώστε η διαφορά να παραμένει ορατή. Επίσης, το «πραγματικό» συνοδεύεται από το reell: η τελική απόδοση αυτού του όρου, σε διάκριση από το real, παραμένει ανοιχτή.

Ο Descartes περί υγιεινής διατροφής και μακροζωίας

Ο Descartes περί υγιεινής διατροφής και μακροζωίας

Οι εκτενέστερες αναφορές στη διατροφή βρίσκονται στη συνομιλία με τον Burman και στην περιγραφή του Baillet για τον τρόπο ζωής του Descartes. Το AT δηλώνει την έκδοση των έργων από τους Adam και Tannery.

1 Συνομιλία με τον Frans Burman, 16 Απριλίου 1648: να ακολουθούμε τη φυσική όρεξη

Στο τέλος της συνομιλίας, ο Descartes εξηγεί γιατί θεωρεί κατ’ αρχήν δυνατή την παράταση της ανθρώπινης ζωής:
«Δεν πρέπει όμως να αμφιβάλλουμε ότι η ανθρώπινη ζωή θα μπορούσε να παραταθεί, αν γνωρίζαμε την κατάλληλη τέχνη. Αφού μπορούμε να ενισχύουμε και να παρατείνουμε τη ζωή των φυτών και άλλων παρόμοιων πραγμάτων, επειδή γνωρίζουμε την κατάλληλη τέχνη, γιατί να μην μπορούμε να κάνουμε το ίδιο και με τη ζωή του ανθρώπου;»

Αμέσως μετά περνά στη διατροφή:
«Ο καλύτερος όμως τρόπος να παρατείνουμε τη ζωή και ο σωστός τρόπος να τηρούμε μια καλή αγωγή διαβίωσης είναι να ζούμε και να τρώμε όπως τα ζώα και να συμπεριφερόμαστε αναλόγως και στα υπόλοιπα: δηλαδή να τρώμε καθετί που μας αρέσει και μας είναι εύγευστο, αλλά μόνο όσο εξακολουθεί να μας αρέσει.»

Παραπομπή: AT V, σ. 178. Η τελευταία προσθήκη περιορίζει τον κανόνα: η ευχαρίστηση πρέπει να υποδεικνύει τι και πόσο ταιριάζει στο σώμα· η διατύπωση δεν δικαιολογεί τη συνέχιση του φαγητού χωρίς όριο. Το κείμενο αποτελεί καταγραφή των προφορικών απαντήσεων του Descartes, όχι πραγματεία που συνέταξε ο ίδιος. fr.wikisource.org

Λατινικό πρωτότυπο, σ. 178

2 Η ίδια συνομιλία: τι ισχύει σε περίπτωση ασθένειας και ποιες τροφές πρέπει να επιλέγουμε;

Ο Burman προβάλλει ακριβώς την εύλογη αντίρρηση: αυτό ίσως λειτουργεί στους υγιείς ανθρώπους, των οποίων η όρεξη είναι σωστά ρυθμισμένη, δύσκολα όμως στους ασθενείς.

Ο Descartes απαντά:
«Ίσως, αν οι γιατροί επέτρεπαν στους ανθρώπους εκείνες τις τροφές και τα ποτά που συχνά επιθυμούν όταν είναι άρρωστοι, αυτοί να ανάρρωναν πολλές φορές πολύ καλύτερα απ’ ό,τι με εκείνα τα αποκρουστικά φάρμακα, όπως αποδεικνύει και η εμπειρία.»

Το επιχείρημά του είναι ότι η φύση επιδιώκει την αποκατάστασή της και γνωρίζει την κατάστασή της καλύτερα από έναν γιατρό που παρεμβαίνει απ’ έξω.

Ο Burman συνεχίζει με μια ερώτηση: ανάμεσα στις τόσες δυνατές τροφές, ποιες πρέπει να επιλέγουμε και με ποια σειρά να τις τρώμε;
«Αυτό μας το διδάσκει η ίδια η εμπειρία. Διότι κάθε φορά γνωρίζουμε αν μια τροφή μάς έκανε καλό ή όχι και μπορούμε να μάθουμε από αυτό για το μέλλον αν πρέπει να την καταναλώσουμε ξανά με τον ίδιο τρόπο και με την ίδια σειρά ή όχι.»

Παραπομπή: AT V, σ. 179. Ο Descartes συνδέει επομένως την όρεξη με την παρατήρηση του κατά πόσο μας ταιριάζουν οι τροφές. Στη συνέχεια επικαλείται τη σκέψη που αποδίδεται στον Τιβέριο, ότι ένας τριαντάχρονος θα πρέπει να γνωρίζει επαρκώς, από την εμπειρία του, τι τον ωφελεί και τι τον βλάπτει, ώστε να είναι ο ίδιος γιατρός του εαυτού του. fr.wikisource.org

Λατινικό πρωτότυπο, σ. 179

3 Ο Baillet για την πραγματική διατροφή του Descartes: ριζώδη λαχανικά, φρούτα, σαλάτα και ψωμί

Οι πιο συγκεκριμένες πληροφορίες προέρχονται από τον Adrien Baillet, ο οποίος επικαλείται μαρτυρίες ανθρώπων από το περιβάλλον του Descartes:
«Η δίαιτά του δεν συνίστατο στο να τρώει σπάνια, αλλά στο να διακρίνει την ποιότητα των τροφών. Θεωρούσε καλό να δίνει στο στομάχι και στα υπόλοιπα σπλάχνα συνεχή απασχόληση, όπως κάνει κανείς με τις μυλόπετρες· κατά την άποψή του, όμως, έπρεπε να πρόκειται για πράγματα που παρέχουν λίγη θρέψη, όπως ρίζες και φρούτα, τα οποία θεωρούσε πολύ καταλληλότερα για την παράταση της ανθρώπινης ζωής από το κρέας των ζώων.»

Στη συνέχεια ο Baillet αναφέρει γογγύλια, παντζάρια, παστινάκες, σαλάτες από τον κήπο του, καθώς και μήλα με χοντρό ψωμί. Αναφέρει επίσης ότι ο Picot, έπειτα από τρεις μήνες διαμονής κοντά στον Descartes, υιοθέτησε την απλή διατροφή του και πίστεψε ότι έτσι θα μπορούσε να εφαρμόσει το υποτιθέμενο μυστικό του για μια ζωή τετρακοσίων ή πεντακοσίων ετών.

Παραπομπή: Baillet, La Vie de Monsieur Des-Cartes (1691), τ. II, σ. 448–449, που παρατίθεται εκτενώς στην AT XII, σ. 475–476. Ο αριθμός των τετρακοσίων ή πεντακοσίων ετών συνδέεται εδώ ρητά με την προσδοκία του Picot, όχι με κάποια άμεση πρόβλεψη του Descartes για τη δική του διάρκεια ζωής. Wikisource

Σε άλλο σημείο, ο Baillet αναφέρει επίσης μικρή κατανάλωση κρασιού και, κατά περιόδους, πλήρη αποχή από το κρασί επί μήνες. Η απλή διατροφή δεν περιόριζε την κοινωνικότητα του Descartes στο τραπέζι.

Εκτενής περιγραφή — «Sa diète».

4 Προς τον μαρκήσιο de Newcastle, Οκτώβριος 1645: να γίνεται κανείς γιατρός του εαυτού του μέσω της εμπειρίας

Η επιστολή αυτή πραγματεύεται αρχικά την πείνα, τη δίψα και την πέψη. Ο Descartes εξηγεί την πείνα μέσω της επίδρασης ενός πεπτικού υγρού στο άδειο στομάχι και του ερεθισμού των νεύρων που προκαλείται με αυτόν τον τρόπο. Αυτή είναι η τότε φυσιολογική του εξήγηση.

Στο τέλος διατυπώνει την πρακτική του στάση:
«Η διατήρηση της υγείας υπήρξε ανέκαθεν ο κύριος σκοπός των μελετών μου.»

Δηλώνει όμως ρητά ότι δεν διαθέτει ακόμη την ιατρική γνώση στην οποία ήλπιζε. Γι’ αυτό, προς το παρόν, απομένει η προσωπική εμπειρία:
«Συμμερίζομαι την άποψη του Τιβερίου, ο οποίος υποστήριζε ότι όσοι έχουν συμπληρώσει το τριακοστό έτος της ηλικίας τους θα πρέπει να έχουν συγκεντρώσει αρκετή εμπειρία σχετικά με τα πράγματα που μπορούν να τους βλάψουν ή να τους ωφελήσουν, ώστε να είναι οι ίδιοι γιατροί του εαυτού τους.»

Έπειτα διευκρινίζει:
«Πράγματι, μου φαίνεται ότι καθένας που διαθέτει λίγη σύνεση, αρκεί να θελήσει να δώσει κάποια προσοχή σε αυτό, μπορεί να διαπιστώσει καλύτερα τι ωφελεί την υγεία του απ’ όσο θα μπορούσαν να του το διδάξουν οι πιο πολυμαθείς γιατροί.»

Παραπομπή: AT IV, σ. 326–330, ιδίως σ. 329–330. Για τη διατροφή αυτό σημαίνει ότι αποκτά ιδιαίτερο βάρος η προσωπική εμπειρία από τις τροφές και τις συνήθειες. Wikisource

Γαλλικό πρωτότυπο —«La conservation de la santé».

5 Προς την πριγκίπισσα Elisabeth, πιθανότατα 8 Ιουλίου 1644: δίαιτα, άσκηση και η επίδραση της ψυχής

Η Elisabeth εξακολουθούσε να έχει στομαχικές ενοχλήσεις έπειτα από μια ασθένεια. Ο Descartes απαντά:
«Τα θεραπευτικά μέσα που επέλεξε, δηλαδή η δίαιτα και η άσκηση, είναι κατά τη γνώμη μου τα καλύτερα απ’ όλα — μετά, βεβαίως, από τα θεραπευτικά μέσα της ψυχής, η οποία αναμφίβολα ασκεί μεγάλη επίδραση στο σώμα, όπως δείχνουν οι μεγάλες μεταβολές που προκαλούν σε αυτό η οργή, ο φόβος και άλλα πάθη.»

Στη συνέχεια συνιστά μια στάση εμπιστοσύνης απέναντι στην ίδια τη σωματική μας κατάσταση:
«Δεν γνωρίζω καμία σκέψη καταλληλότερη για τη διατήρηση της υγείας από τη σταθερή πεποίθηση και τη βέβαιη πίστη ότι η κατασκευή του σώματός μας είναι τόσο καλή, ώστε, όταν είναι κανείς υγιής, δεν μπορεί εύκολα να αρρωστήσει, εκτός αν επιδοθεί σε κάποια σοβαρή κατάχρηση ή αν μας βλάψουν ο αέρας και άλλες εξωτερικές αιτίες.»

Αντιπαραθέτει σε αυτή τη στάση τον φόβο για μια υποτιθέμενα προκαθορισμένη στιγμή θανάτου. Η διατροφή, η άσκηση και η ψυχική κατάσταση ανήκουν εδώ σε μια ενιαία αγωγή διαβίωσης. Στην επιστολή αυτή δεν δίνει στην Elisabeth κάποιο συγκεκριμένο διαιτολόγιο.

Παραπομπή: AT V, σ. 64–66· διόρθωση της χρονολόγησης στη σ. 553. fr.wikisource.org

Το πρωτότυπο χωρίο για τη δίαιτα και την άσκηση

6 Προς τον Constantijn Huygens, 4 Δεκεμβρίου 1637: η ελπίδα για περισσότερο από έναν αιώνα ζωής

Εδώ βρίσκεται η σαφέστερη προσωπική δήλωση σχετικά με τη διάρκεια ζωής στην οποία ήλπιζε:
«Ποτέ δεν φρόντισα τόσο πολύ να διατηρηθώ στη ζωή όσο τώρα. Ενώ παλαιότερα σκεφτόμουν ότι ο θάνατος θα μπορούσε να μου αφαιρέσει το πολύ τριάντα ή σαράντα χρόνια, τώρα δεν θα μπορούσε πια να με αιφνιδιάσει χωρίς να μου στερήσει την ελπίδα για περισσότερο από έναν αιώνα ζωής.»

Η αιτιολόγηση ακολουθεί αμέσως:
«Διότι μου φαίνεται απολύτως σαφές ότι, αν απλώς προφυλασσόμασταν από ορισμένα σφάλματα που συνήθως διαπράττουμε στον τρόπο ζωής μας, θα μπορούσαμε, χωρίς άλλες εφευρέσεις, να φτάσουμε σε πολύ μακρότερα και ευτυχέστερα γηρατειά απ’ ό,τι συμβαίνει στην πραγματικότητα.»
Γι’ αυτό εργαζόταν πάνω σε μια ιατρική σύνοψη, αντλώντας εν μέρει από βιβλία και εν μέρει από δικούς του συλλογισμούς, ώστε να εξασφαλίσει αρχικά μια αναβολή από τη φύση και να μπορέσει να συνεχίσει την έρευνά του.

Παραπομπή: AT I, σ. 506–507 στην αρχική έκδοση· στις αναθεωρημένες εκδόσεις επίσης σ. 648–649. Στο σημείο αυτό η επιστολή δεν κατονομάζει επιμέρους διατροφικά σφάλματα. Το régime de notre vie δηλώνει τον τρόπο ζωής συνολικά. www.dbnl.org

Γαλλική επιστολή

7 Λόγος περί της μεθόδου, μέρος VI, 1637: υπέρβαση των ασθενειών και της εξασθένησης του γήρατος

Στον Λόγο, ο Descartes περιγράφει τον γενικό σκοπό της ιατρικής του έρευνας. Η διατήρηση της υγείας είναι το πρώτο αγαθό και το θεμέλιο των υπόλοιπων αγαθών της ζωής. Και οι πνευματικές ικανότητες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη σωματική κατάσταση.

Για την ιατρική που θα μπορούσε να καταστεί δυνατή στο μέλλον γράφει:
«Θα μπορούσε κανείς να απαλλαγεί από αναρίθμητες ασθένειες τόσο του σώματος όσο και του πνεύματος, ίσως ακόμη και από την εξασθένηση που προκαλεί το γήρας, αν γνώριζε επαρκώς τις αιτίες τους και όλα τα θεραπευτικά μέσα με τα οποία μας έχει εφοδιάσει η φύση.»

Παραπομπή: AT VI, σ. 62. Εδώ πρόκειται για ένα ερευνητικό πρόγραμμα· δεν αναφέρονται συγκεκριμένες τροφές ή κανόνες διατροφής. fr.wikisource.org

Γαλλικό κείμενο

8 Δύο συμπληρωματικά χωρία που ολοκληρώνουν την εικόνα

Στον έκτο Στοχασμό, ο Descartes αναγνωρίζει ρητά τα όρια της φυσικής όρεξης: μια ευχάριστη γεύση μπορεί να παρασύρει κάποιον στην κατανάλωση μιας δηλητηριασμένης τροφής· οι ασθενείς μπορεί να επιθυμούν να φάνε ή να πιουν πράγματα που τους βλάπτουν. Το παράδειγμα του υδρωπικού δείχνει ότι η δίψα μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να αποτελεί επιβλαβές σήμα. Το χωρίο αυτό βρίσκεται σε κάποια ένταση με την ιδιαίτερα αισιόδοξη απάντησή του στον Burman. Παραπομπή: AT IX-1, σ. 66–68. Wikisource

Στην επιστολή προς τον Chanut της 15ης Ιουνίου 1646, εμφανίζεται πιο συγκρατημένος ως προς την πρόοδό του στην ιατρική:
«Αντί να βρω τα μέσα για τη διατήρηση της ζωής, βρήκα ένα άλλο μέσο, πολύ ευκολότερο και ασφαλέστερο: να μη φοβάμαι τον θάνατο.»

Εξηγεί ότι έφτασε ευκολότερα σε ικανοποιητικά αποτελέσματα στα ζητήματα της ηθικής παρά στην ιατρική, μολονότι είχε αφιερώσει στην τελευταία πολύ περισσότερο χρόνο. Παραπομπή: AT IV, σ. 441–442. Αυτό μετριάζει τις προηγούμενες ελπίδες του, χωρίς να σημαίνει ότι απορρίπτει κάθε δυνατότητα παράτασης της ζωής.

ΠΕΘΑΝΕ ΑΠΟ ΚΡΥΟΛΟΓΗΜΑ.

ΟΤΑΝ ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟ ΕΓΩ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΕΝ ΑΜΦΙΒΑΛΛΕΙ ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΤΟ ΙΔΙΟ, ΑΝΑΛΑΜΒΑΝΕΙ ΤΗΝ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ.

ΤΟ ΒΑΘΥ ΚΡΑΤΟΣ 2

Συνέχεια από Δευτέρα 9. Νοεμβρίου 2026

ΤΟ ΒΑΘΥ ΚΡΑΤΟΣ 2

Του Mike Lofgren

Penguin Books, 2016

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Επί είκοσι οκτώ χρόνια ήμουν υπάλληλος του Κογκρέσου, με μια ενδιαφέρουσα και απαιτητική, αλλά καθόλου αξιοσημείωτη σταδιοδρομία στο Καπιτώλιο, ως μέλος του προσωπικού και αναλυτής εθνικής άμυνας στις επιτροπές προϋπολογισμού της Βουλής των Αντιπροσώπων και της Γερουσίας. Ξεκίνησα τη θητεία μου ως Ρεπουμπλικανός του κυρίαρχου ρεύματος, στις πρώτες ημέρες της προεδρίας Reagan. Στο τέλος της σταδιοδρομίας μου θεωρούσα τον εαυτό μου σταθερά ακομμάτιστο και έβλεπα ολοένα περισσότερο όλες τις πολιτικές ιδεολογίες ως διανοητικά και συναισθηματικά δεκανίκια ή ως υποκατάστατα θρησκείας: για τους ηγέτες, ένα μέσο χειραγώγησης στάσεων και συμπεριφορών· για τη βάση, ένα οκνηρό υποκατάστατο της επίλυσης προβλημάτων και έναν τρόπο να ικανοποιείται η λαχτάρα να ανήκει κανείς σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό του.[ΧΩΡΙΣ ΠΑΤΡΙΔΑ]

Αντιλήφθηκα για πρώτη φορά αυτό το ιδεολογικό σύνδρομο στα μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν οι Ρεπουμπλικανοί είχαν κατακτήσει την πλειοψηφία στη Βουλή των Αντιπροσώπων για πρώτη φορά έπειτα από σαράντα χρόνια. Ήταν ασφαλώς μια συναρπαστική εποχή, αλλά και ταραχώδης. Ο πρόεδρος της Βουλής Newt Gingrich, ο Robespierre της ρεπουμπλικανικής επανάστασης, χρησιμοποιούσε το χάος, την πόλωση και την κατασκευή αποδιοπομπαίων τράγων ως μέσα για την εφαρμογή μιας στρατηγικής τού «διαίρει και βασίλευε». Για ένα διάστημα λειτούργησε, αλλά εκ των υστέρων είδα ότι επρόκειτο για μια τεχνική που παρέλυσε τη νομοθετική εξουσία, ώστε να μην μπορεί πλέον να λειτουργεί αποτελεσματικά. Δεν βοηθούσε το γεγονός ότι πολλοί Ρεπουμπλικανοί βουλευτές ήταν υπερβολικά απασχολημένοι να χαζεύουν λάγνα τις βρόμικες λεπτομέρειες της έκθεσης του Kenneth Starr για την υπόθεση Monica Lewinsky, ώστε να προσέξουν ότι εκείνη η ελάχιστα γνωστή εξτρεμιστική οργάνωση, η al-Qaeda, είχε ανατινάξει δύο πρεσβείες μας στην Αφρική.

Το πραγματικό ξύπνημα για μένα ήρθε κατά την εξωπραγματική εκείνη περίοδο ανάμεσα στις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 και στην εισβολή στο Ιράκ τον Μάρτιο του 2003. Αν υπήρξε κάποια στιγμή στη μεταπολεμική ιστορία μας που απαιτούσε προσεκτική ανάλυση των γεγονότων και ορθολογικές αντιδράσεις οι οποίες θα υπηρετούσαν τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα ασφάλειας του έθνους, ήταν ασφαλώς αυτή. Αντί γι’ αυτό, μια κλίκα νεοσυντηρητικών ιδεολόγων, τόσο μέσα όσο και έξω από την κυβέρνηση του George W. Bush, με τη συνδρομή των μεγάλων ειδησεογραφικών μέσων σε κάθε της βήμα, λειτούργησε ως κράχτης πανηγυριού για τις πιο καταστροφικές και αυτοϋπονομευτικές πολιτικές από την εποχή του Βιετνάμ, ίσως ακόμη και από τις παραμονές του Εμφυλίου Πολέμου. Η πλειονότητα των πολιτικών στο Καπιτώλιο, μαζί με ένα σημαντικό τμήμα του αμερικανικού λαού, περιφέρονταν σαν υπνοβάτες στο χείλος ενός γκρεμού, αγνοώντας τον κίνδυνο στον οποίο τους παρέσυραν οι ιδεολόγοι.

Όταν η Επιτροπή Διοίκησης της Βουλής έδωσε εντολή στα εστιατόρια του θεσμού να μετονομάσουν τις τηγανητές πατάτες, τις «French fries», σε «πατάτες της ελευθερίας», επειδή η κυβέρνηση στο Παρίσι επέμενε να μη μαγεύεται από τα επιχειρήματα της κυβέρνησης Bush υπέρ του πολέμου στη Μέση Ανατολή, κατάλαβα ότι η Βουλή του Λαού είχε φτάσει στον πνευματικό πάτο. Παρ’ όλα αυτά, έλεγα σε όποιον ήταν πρόθυμος να με ακούσει ότι τα «ατράνταχτα» στοιχεία για τα όπλα μαζικής καταστροφής του Saddam Hussein ήταν αδύναμα και ότι, εισβάλλοντας στο Ιράκ, οι Ηνωμένες Πολιτείες ίσως αποκτούσαν τη δική τους Δυτική Όχθη με αναβολικά — όχι ότι οι αντιρρήσεις μου άλλαξαν τη γνώμη κανενός. Αργότερα, όταν άρχισαν να συσσωρεύονται οι λογαριασμοί —το συνολικό κόστος για το Ιράκ έφτασε στο ωραίο, στρογγυλό ποσό του ενός τρισεκατομμυρίου δολαρίων, χωρίς την εξυπηρέτηση του χρέους—, προσπάθησα, από τη θέση μου στην Επιτροπή Προϋπολογισμού, να συμβιβάσω αυτή τη σπατάλη, όσο το επέτρεπαν οι αριθμοί, με τις μηχανικά επαναλαμβανόμενες δηλώσεις βουλευτών και γερουσιαστών ότι οι δαπάνες που δημιουργούσαν ελλείμματα ήταν ένδειξη μιας κυβέρνησης εκτός ελέγχου και μια ηθική κηλίδα για το έθνος, που θα οδηγούσε τα παιδιά μας στη φτώχεια.

Παράλληλα με αυτές τις εξελίξεις, η αμερικανική οικονομία μεταλλασσόταν σε ένα καζίνο με πειραγμένη ρουλέτα. Με την αποτελεσματική βοήθεια των πολιτικών, τους οποίους άρχισα να βλέπω όλο και λιγότερο ως ηγέτες και όλο και περισσότερο ως θεληματάρηδες των μεγάλων επιχειρήσεων, οι τιτάνες της Wall Street κατασκεύασαν ένα οικονομικό σύστημα του τύπου «κορώνα κερδίζω, γράμματα χάνεις», βασισμένο σε σχήματα Ponzi, στην απογύμνωση επιχειρήσεων από τα περιουσιακά τους στοιχεία και στην απόσπαση προσόδων. Το αναπόφευκτο αποτέλεσμα ήταν η οικονομική κατάρρευση του 2008. Η τελική λύση σε εκείνη την καταστροφή δεν ήταν η εθνική ανασυγκρότηση, αλλά η διάσωση των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων που είχαν εξαρχής προκαλέσει την καταστροφή. Σύντομα επέστρεψαν σε κερδοφορία ρεκόρ και στην κυριαρχία επί της αγοράς, ενώ η υπόλοιπη χώρα βίωνε την πιο αργή ανάκαμψη από τη Μεγάλη Οικονομική Κρίση.

Το διπλό σοκ της 11ης Σεπτεμβρίου και της Μεγάλης Ύφεσης φαίνεται να έχει διαταράξει τα λογικά ενός τμήματος του αμερικανικού λαού και μεγάλου μέρους της πολιτικής τάξης. Τα επόμενα χρόνια αναλώθηκαν σε παρανοϊκές διαμάχες για το πιστοποιητικό γέννησης του προέδρου, τις «επιτροπές θανάτου» και τους ψηφοφόρους που φώναζαν ότι η κυβέρνηση έπρεπε να κρατήσει τα χέρια της μακριά από το Medicare τους, το οποίο παρείχε η ίδια η κυβέρνηση. Το 2011, όταν μια νέα φουρνιά νεοεκλεγμένων του Tea Party κατέλαβε τις έδρες της στο Κογκρέσο και ανακοίνωσε ότι πρώτη της προτεραιότητα ήταν να οδηγήσει τη χώρα σε αθέτηση πληρωμών του δημόσιου χρέους, αποφάσισα ότι είχα φτάσει στα όριά μου. Το τσίρκο διευθυνόταν από το κλουβί των πιθήκων, και ήταν καιρός να προχωρήσω παρακάτω.

Επιστρέφοντας στην ιδιωτική ζωή, έγραψα για την απότομη δεξιά στροφή του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος και το δυσεπίλυτο αδιέξοδο στο Καπιτώλιο σε ένα βιβλίο με τίτλο Το πάρτι τελείωσε: Πώς οι Ρεπουμπλικανοί τρελάθηκαν, οι Δημοκρατικοί έγιναν άχρηστοι και η μεσαία τάξη την πλήρωσε. Ίσως μπορώ να διεκδικήσω ένα μικρό μερίδιο αναγνώρισης επειδή συνέβαλα στην εκκίνηση της ανθηρής πλέον οικοτεχνίας πολιτικών σχολιαστών που παρατηρούν την παραφροσύνη του σημερινού κόμματος του Lincoln με τη γεμάτη αμηχανία αποστροφή ενός Αγγλικανού επισκόπου που βρίσκεται αντιμέτωπος με μια φυλή κανιβάλων. Παρ’ όλα αυτά, κάθε άλλο παρά ήμουν έτοιμος να πέσω στην αγκαλιά του κόμματος των Jefferson και Jackson. Κι εκείνη η παρέα είχε σοβαρά προβλήματα.

Λίγο αφότου τελείωσα το βιβλίο, άρχισα να αισθάνομαι ότι είχα ασχοληθεί με τα συμπτώματα —κραυγαλέα συμπτώματα, ασφαλώς— και όχι με τις θεμελιώδεις αιτίες. Οι ασθένειες εκδηλώνονται πάντοτε με συμπτώματα, αλλά αυτά δεν πρέπει να συγχέονται με την υποκείμενη αιτία της νόσου. Η πολιτική της Αμερικής είχε αποδιοργανωθεί, αλλά το ίδιο ίσχυε για την οικονομική της μηχανή και την υποτιθέμενα διακομματική εξωτερική πολιτική της. Κοινωνικοί δείκτες ανθρώπινης ανάπτυξης, όπως το προσδόκιμο ζωής και η μητρική θνησιμότητα, έδειχναν ότι η Αμερική υποχωρούσε σε σύγκριση με άλλες ανεπτυγμένες χώρες. Η οικονομική ανισότητα αυξανόταν. Οι υποδομές γίνονταν ετοιμόρροπες. Η εκπαιδευτική πολιτική ήταν συγκεχυμένη και αναποτελεσματική. Το Tea Party, όσο κραυγαλέα και παράλογη κι αν ήταν η οργή του, αποτελούσε απλώς ένα από τα πολλά προειδοποιητικά σημάδια μιας βαθιά ριζωμένης δυσλειτουργίας στον τρόπο με τον οποίο διοικούνταν η αμερικανική κοινωνία στην κορυφή της.

Όποιος έχει περάσει κάποιο διάστημα στο Καπιτώλιο θα νιώσει ενίοτε, παρακολουθώντας τις συζητήσεις στις αίθουσες της Βουλής ή της Γερουσίας, ότι βλέπει ένα είδος θεάτρου με μαριονέτες, με μέλη του Κογκρέσου να διαβάζουν προσεκτικά ελεγμένα σημεία επιχειρηματολογίας για προκατασκευασμένα ζητήματα. Αυτή η εντύπωση ήταν ιδιαίτερα έντονη τόσο κατά την προετοιμασία του πολέμου στο Ιράκ όσο και αργότερα, κατά τις προσχηματικές διαβουλεύσεις για τη χρηματοδότηση εκείνης της συνεχιζόμενης πανωλεθρίας. Μολονότι το κοινό γνωρίζει πλέον τη δυσανάλογη επιρροή των ισχυρών εταιρειών στην Ουάσινγκτον, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη δικαστική παρωδία που είναι γνωστή ως απόφαση Citizens United, λίγοι αντιλαμβάνονται πλήρως ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υποστεί σταδιακά, τις τελευταίες δεκαετίες, μια διαδικασία που πρώτος εντόπισε ο Αριστοτέλης και αργότερα υποστήριξε ο Machiavelli, και την οποία ο δημοσιογράφος Edward Peter Garrett περιέγραψε τη δεκαετία του 1930 ως μια «[…] εντός της μορφής». Οι σεβάσμιοι θεσμοί διακυβέρνησής μας έχουν παραμείνει εξωτερικά ίδιοι, αλλά αντιστέκονται ολοένα περισσότερο στη λαϊκή βούληση, καθώς έχουν συνδεθεί οργανικά με ένα δίκτυο εταιρικής και ιδιωτικής επιρροής που διαθέτει σχεδόν απεριόριστα χρήματα για να επιβάλλει τη θέλησή του.

Ακόμη κι όταν οι σχολιαστές καταγγέλλουν μια αποδιοργανωμένη κυβέρνηση που δεν μπορεί να εξασφαλίσει τα χρήματα, τη βούληση ή την ικανότητα να επισκευάσει τους δρόμους και τις γέφυρές μας, να περιθάλψει τους βετεράνους πολέμου μας ή ακόμη και να θέσει σε λειτουργία έναν ιστότοπο υγειονομικής περίθαλψης, υπάρχουν πάντοτε αρκετά χρήματα και βούληση, και ίσως ένα απολύτως ελάχιστο επίπεδο ικανότητας, για να ανατρέπονται ξένες κυβερνήσεις, να διεξάγεται ο μακροβιότερος πόλεμος στην ιστορία των ΗΠΑ και να ασκείται σαρωτική παρακολούθηση σε ολόκληρη την επιφάνεια του πλανήτη.

Αυτό το παράδοξο της ένδειας και της δυσλειτουργίας από τη μία πλευρά και του απεριόριστου πλούτου και της φαινομενικής παντοδυναμίας από την άλλη επαναλαμβάνεται και έξω από την κυβέρνηση. Σύμφωνα με κάθε διεθνή δείκτη υγείας και βιοτικού επιπέδου, οι αγροτικές κομητείες της νότιας Δυτικής Βιρτζίνια και του ανατολικού Κεντάκι κατατάσσονται στον Τρίτο Κόσμο. Το ίδιο ισχύει για μεγάλες περιοχές του Detroit, του Cleveland, του Camden, του Gary και πολλών άλλων αμερικανικών πόλεων. Ταυτόχρονα, πλούτος πέρα από κάθε υπολογισμό, σχεδόν πέρα από κάθε φαντασία, συσσωρεύεται στο χρηματοπιστωτικό κέντρο της Νέας Υόρκης και στον τεχνολογικό κόμβο του Palo Alto. Συσσωρεύεται για όσο χρειάζεται ώστε να αγοραστεί μια τρούφα αξίας 95.000 δολαρίων, μια συλλεκτική Ferrari GTO αξίας 38 εκατομμυρίων δολαρίων ή ένας Picasso αξίας 179 εκατομμυρίων δολαρίων, προτού το υπόλοιπο βρει τον δρόμο του προς κάποιο υπεράκτιο κρησφύγετο.

Αυτά τα παράδοξα, τόσο στο εσωτερικό της κυβέρνησης όσο και στο εσωτερικό της φαινομενικά ιδιωτικής οικονομίας, συνδέονται μεταξύ τους. Είναι συμπτώματα μιας σκιώδους κυβέρνησης που κυβερνά τις Ηνωμένες Πολιτείες δίνοντας ελάχιστη σημασία στα σαφή λόγια του Συντάγματος. Η φιλοσοφία διακυβέρνησής της επηρεάζει βαθιά την εξωτερική πολιτική και την πολιτική εθνικής ασφάλειας, καθώς και εσωτερικά ζητήματα όπως οι προτεραιότητες των δαπανών, το εμπόριο, οι επενδύσεις, η εισοδηματική ανισότητα, η ιδιωτικοποίηση των κρατικών υπηρεσιών, τα μέσα ενημέρωσης και ολόκληρο το νόημα και η αξία της συμμετοχής των πολιτών στη διακυβέρνησή τους. Έχω καταλήξει να αποκαλώ αυτή τη σκιώδη κυβέρνηση Βαθύ Κράτος. Ο όρος επινοήθηκε στην Τουρκία και λέγεται ότι περιγράφει ένα σύστημα αποτελούμενο από υψηλόβαθμα στοιχεία των υπηρεσιών πληροφοριών, του στρατού, των μηχανισμών ασφαλείας, της δικαιοσύνης και του οργανωμένου εγκλήματος. Στο πρόσφατο μυθιστόρημα του John le Carré A Delicate Truth, ένας χαρακτήρας περιγράφει το Βαθύ Κράτος ως «τον διαρκώς διευρυνόμενο κύκλο προσώπων εκτός κυβέρνησης με προνομιακές προσβάσεις, από τον τραπεζικό τομέα, τη βιομηχανία και το εμπόριο, που είχαν εξουσιοδότηση πρόσβασης σε άκρως απόρρητες πληροφορίες, απρόσιτες σε μεγάλα τμήματα του Whitehall και του Westminster». Χρησιμοποιώ τον όρο για να δηλώσω μια υβριδική σύμπραξη καίριων στοιχείων της κυβέρνησης και τμημάτων των ανώτερων κλιμακίων του χρηματοπιστωτικού τομέα και της βιομηχανίας, η οποία είναι ουσιαστικά σε θέση να κυβερνά τις Ηνωμένες Πολιτείες με περιορισμένη μόνο αναφορά στη συναίνεση των κυβερνωμένων, όπως αυτή εκφράζεται συνήθως μέσω των εκλογών.

Το Βαθύ Κράτος είναι η μεγάλη υπόθεση της εποχής μας. Είναι το κόκκινο νήμα που διατρέχει τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας και τη στρατιωτικοποίηση της εξωτερικής πολιτικής, τη χρηματιστικοποίηση και την αποβιομηχάνιση της αμερικανικής οικονομίας, την άνοδο μιας πλουτοκρατικής κοινωνικής δομής που μας έχει δώσει την πιο άνιση κοινωνία εδώ και σχεδόν έναν αιώνα, καθώς και την πολιτική δυσλειτουργία που έχει παραλύσει την καθημερινή διακυβέρνηση και έχει ωθήσει τους ψηφοφόρους να αγκαλιάσουν τον Trump. Η αποκάλυψη από τον Edward Snowden, τον Ιούνιο του 2013, της πανταχού παρουσίας της παρακολούθησης από την Υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας αφύπνισε εν μέρει ένα Κογκρέσο που κοιμόταν στο πόστο του και πυροδότησε μια εθνική συζήτηση για το ποιος έχει πραγματικά τον έλεγχο της κυβέρνησής μας. Ταυτόχρονα, ορισμένοι πολιτικοί, κυρίως η Elizabeth Warren και ο Bernie Sanders, αρχίζουν να υποστηρίζουν ότι η αμερικανική οικονομία είναι στημένη. Όμως αυτές οι μεμονωμένες περιπτώσεις δεν έχουν προσφέρει ένα πλαίσιο για την κατανόηση της έκτασης της σκιώδους κυβέρνησης, του τρόπου με τον οποίο προέκυψε, των αλληλεπιδράσεων των διάφορων μερών της και του βαθμού στον οποίο επηρεάζει και ελέγχει τους ηγέτες που νομίζουμε ότι επιλέγουμε στις εκλογές. Αυτό το βιβλίο, βασισμένο σε μεγάλο βαθμό στις εμπειρίες και τις παρατηρήσεις μου κατά τη δημόσια υπηρεσία μου, αποσκοπεί στο να προσφέρει αυτό το πλαίσιο.

Ο στοχασμός μου πάνω στο σκιώδες σύστημα διακυβέρνησής μας ήρθε μόνο μετά τη συνταξιοδότησή μου το 2011 και τη φυσική μου απομάκρυνση από την ίδια την πόλη της Ουάσινγκτον και τους θεσμούς που βρίσκονται εκεί. Σε αντίθεση με τη συντριπτική πλειονότητα των φιλόδοξων στελεχών του Καπιτωλίου που εγκαταλείπουν τον χώρο για πιο προσοδοφόρα πόστα, δεν είχα καμία επιθυμία να ενταχθώ σε κάποιο γραφείο άσκησης πιέσεων, κλαδική ένωση, δεξαμενή σκέψης ή συμβουλευτική εταιρεία. Είχα όμως την ανάγκη να δω από απόσταση τα γεγονότα των οποίων είχα γίνει μάρτυρας, και συνειδητοποίησα ότι η πρωτεύουσα του έθνους, όπου έζησα και εργάστηκα για περισσότερο από τη μισή ζωή μου, έχει τη δική της ιδιαίτερη οικολογία. Κοιτάζοντας ξανά την Ουάσινγκτον με φρέσκια ματιά, αισθάνομαι μερικές φορές όπως πρέπει να αισθάνθηκε ο Darwin όταν πάτησε για πρώτη φορά στα νησιά Γκαλαπάγκος. Από το Πεντάγωνο μέχρι την K Street και από τις συστοιχίες γραφειακών κουβουκλίων των εργοληπτικών εταιρειών στο Crystal City μέχρι τα ιδρύματα δημόσιας πολιτικής κατά μήκος της Massachusetts Avenue, το τοπίο και οι άνθρωποί του έχουν έναν εξωτικό χαρακτήρα και αξίζει πραγματικά να εξεταστούν με επιστημονικό τρόπο. Η επίσημη κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών έχει εκεί την πρωτεύουσά της, όπως και το κράτος εν κράτει μας. Για να τα περιγράψουμε με τη γλώσσα της φυσικής, συνυπάρχουν όπως είναι δυνατόν να συνυπάρχουν δύο υποατομικά σωματίδια σε μια κβαντική κατάσταση διεμπλοκής. Τα χαρακτηριστικά κάθε σωματιδίου, ή κάθε δομής διακυβέρνησης, δεν μπορούν να περιγραφούν πλήρως ανεξάρτητα· αντίθετα, πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να περιγράψουμε το σύστημα ως όλον.

1

Η ΧΩΡΑ ΤΟΥ BELTWAY

Η Ρώμη ζούσε από το κεφάλαιό της ώσπου βρέθηκε αντιμέτωπη με την καταστροφή. Η βιομηχανία είναι η μόνη αληθινή πηγή πλούτου, και στη Ρώμη δεν υπήρχε βιομηχανία. Την ημέρα, ο δρόμος της Όστιας ήταν γεμάτος κάρα και μουλαράδες που μετέφεραν στη μεγάλη πόλη τα μεταξωτά και τα μπαχαρικά της Ανατολής, το μάρμαρο της Μικράς Ασίας, την ξυλεία του Άτλαντα, τα σιτηρά της Αφρικής και της Αιγύπτου· και τα κάρα δεν έβγαζαν από την πόλη τίποτε άλλο παρά φορτία κοπριάς. Αυτό ήταν το φορτίο της επιστροφής τους.

— Winwood Reade, The Martyrdom of Man (1871)
Αν ήθελα να τρελαθώ, θα το έκανα στην Ουάσινγκτον, γιατί εκεί δεν θα το πρόσεχε κανείς.

— Αποδίδεται στον Irvin S. Cobb, στο Respectfully Quoted: A Dictionary of Quotations Requested from the Congressional Research Service (1989)

Αυτοκρατορική πόλη στον βάλτο του Ποτόμακ

ΕΞΟΥΘΕΝΩΤΙΚΟ!

«ΥΒΡΙΔΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ» Από Μάρκο Ρόσι

Όταν ο φόβος γίνεται καθημερινός, ακόμη και η αφήγηση της απειλής μπορεί να μετατραπεί σε όργανο πολέμου.

                                                 «ΥΒΡΙΔΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ»

Όταν ο φόβος γίνεται καθημερινός, ακόμη και η αφήγηση της απειλής μπορεί να μετατραπεί σε όργανο πολέμου.

                                                         από τον Μάρκο Ρόσι

Ο Μάρκο Ρόσι ξεκινά απεικονίζοντας μια Ευρώπη πολιορκημένη από δολιοφθορές, κυβερνοεπιθέσεις και απειλές που αποδίδονται στη Ρωσία, αμφισβητώντας την κυρίαρχη αφήγηση του λεγόμενου υβριδικού πολέμου. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, αυτές οι τεχνικές υπάρχουν εδώ και δεκαετίες και εφαρμόζονται από όλες τις στρατιωτικές και μυστικές υπηρεσίες, ενώ η ευπάθεια των ψηφιακών υποδομών είναι γνωστή εδώ και καιρό. Το κρίσιμο σημείο έρχεται με το ερώτημα «Ποιος ωφελείται;». Ο Ρόσι υποστηρίζει ότι μικρά, έντονα δημοσιευμένα περιστατικά χρησιμεύουν κυρίως για να τροφοδοτήσουν τον φόβο της ρωσικής επιθετικότητας και να προετοιμάσουν την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη να αποδεχτεί τον επανεξοπλισμό, τις οικονομικές θυσίες και μια πιθανή άμεση αντιπαράθεση με τη Μόσχα. Το συμπέρασμα του συγγραφέα είναι σαφές: ο υβριδικός πόλεμος αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής πολιτικής και ψυχολογικής κινητοποίησης στη Δύση. (NR)

---

Φαίνεται ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει πλέον κατακλυστεί από ρωσικές υβριδικές δυνάμεις: ψυγεία και δοχεία σε σούπερ μάρκετ παντού καταστρέφουν αγαθά λόγω των αυξανόμενων θερμοκρασιών, σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και αποθήκες αίματος σε νοσοκομεία. Υπάρχουν επίσης απειλές για την εναέρια κυκλοφορία, βόμβες που θα μπορούσαν να είναι κρυμμένες παντού, διαταράσσοντας έτσι τις πτήσεις και τα ταξίδια. Με λίγα λόγια, πρόκειται για καθαρό χάος, το είδος του χάους που θα μπορούσε να ανοίξει το δρόμο για στρατιωτική κατοχή ή, ακόμα χειρότερα, για την καταστροφή της αγαπημένης μας Ευρώπης.

Φυσικά, αυτοί οι Ρώσοι σίγουρα δεν σκοπεύουν να εκμεταλλευτούν τον αιφνιδιασμό, δεδομένων των ειδησεογραφικών ρεπορτάζ αυτών των ημερών και των αντιδράσεων της τρομερής ευρωπαϊκής άρχουσας τάξης, η οποία προφανώς πιέζει ομόφωνα για οριστική κινητοποίηση ενάντια στη ρωσική επιθετικότητα.

Αλλά αν μεταβούμε από την λαμπερή χολιγουντιανή αναπαράσταση στην απτή πραγματικότητα, βλέπουμε ότι η φύση αυτού του υβριδικού πολέμου, ο οποίος σίγουρα υπάρχει, αλλάζει σημαντικά τη λογική του , αλλά για να εξηγηθεί αυτό, είναι απαραίτητες ορισμένες σκέψεις.

Εν τω μεταξύ, είναι γνωστό εδώ και τουλάχιστον είκοσι ή τριάντα χρόνια ότι, όσον αφορά τα ψηφιακά συστήματα που είναι πλέον ανεξέλεγκτα παγκοσμίως, πρώτα στον στρατιωτικό τομέα και στη συνέχεια προφανώς στον οικονομικό τομέα και σε όλα τα άλλα, λέγαμε ότι είναι γνωστό ότι οι έμπειροι τεχνικοί είναι ικανοί να χακάρουν οτιδήποτε σε οποιοδήποτε επίπεδο, συμπεριλαμβανομένου του στρατού.

Ο κόσμος δεν θυμάται ότι στα τέλη της δεκαετίας του 1990, η πολυεθνική Volkswagen έχασε σχεδόν το 40% των ετήσιων κερδών της. Σκεφτείτε το μέγεθος του ποσού... επειδή οι κλέφτες με υψηλή εξειδίκευση διοχέτευσαν ηλεκτρονικά ένα τόσο μεγάλο ποσό σε συγκεκριμένους φορολογικούς παραδείσους, και δεν ήταν η μόνη περίπτωση στην οποία ορισμένες πολυεθνικές έπρεπε να υποστούν τέτοιες κλοπές.

Αλλά υπάρχει κάτι καλύτερο, ή χειρότερο, αν προτιμάτε, δεδομένου ότι το ίδιο το Πεντάγωνο, η καρδιά της στρατιωτικής ισχύος των ΗΠΑ, έχει δεχτεί αρκετές φορές hacking, μερικές φορές χωρίς να έχει εντοπιστεί ο δράστης. Σε αυτό το σημείο, το να μιλάμε για εσωτερικό ή εξωτερικό είναι θέμα συζήτησης, δεδομένης της πραγματικότητας των δυνατοτήτων που επιτρέπουν οι παγκόσμιες διασυνδέσεις...

Οι άνθρωποι θα πρέπει επίσης να γνωρίζουν ότι κάθε κράτος και κάθε στρατιωτικός οργανισμός διαθέτει προσωπικό που εκπαιδεύεται συνεχώς για να λειτουργεί σε αυτόν τον τομέα, επομένως η πραγματικότητα είναι ότι ο καθένας μπορεί να κάνει απολύτως οτιδήποτε ανά πάσα στιγμή , οπότε η σκέψη τριών ή τεσσάρων ελαφρώς ιδιοφυών παιδιών που διασκεδάζουν με έναν υπολογιστή σε ένα γκαράζ διαπράττοντας κυβερνοτρομοκρατία είναι καθαρά Χολιγουντιανή, μια πραγματική τηλεοπτική μυθοπλασία πολύ χαμηλότερου επιπέδου από αυτό του διάσημου Επιθεωρητή Μονταλμπάνο, ένα είδος λαγνείας όπως το Big Brother ή το Island of the Famous...

Τι σημαίνει αυτό: ότι δεν υπάρχει υβριδικός πόλεμος; Ότι δεν υπάρχει κανείς που να σκορπά χάος, φόβο και δηλητήριο;

Φυσικά, ο υβριδικός πόλεμος υπάρχει, αλλά υπάρχει εδώ και τουλάχιστον τριάντα χρόνια και διεξάγεται από όλους εναντίον των εχθρών τους , και πρέπει να υπενθυμίσουμε στους «έξυπνους» πληθυσμούς της Ευρώπης ότι οι μυστικές τους υπηρεσίες, οι οποίες επίσης υποτάσσονται στις αμερικανικές, δεν ενημερώνουν τον πληθυσμό τους για το τι κάνουν, αλλιώς τι είδους μυστικές υπηρεσίες θα ήταν;

Τώρα, αν μια μέρα στη βάση του ΝΑΤΟ στο Αβιάνο, όπου τα στρατεύματά μας και τα πυρηνικά όπλα της Συμμαχίας επιχειρούν στα υψηλότερα στρατιωτικά επίπεδα, τίποτα δεν ήταν αναμμένο, ούτε μια οθόνη ούτε ένας υπολογιστής, και όλα ήταν ακινητοποιημένα και άχρηστα, ακόμα και τα αεροπλάνα στα υπόστεγα και τα φορτηγά στα γκαράζ... ε, τότε, υποθέτοντας ότι οι ειδήσεις μπορούσαν να αναφέρουν την είδηση... θα ήταν ακόμα μια ωραία επίδειξη υβριδικής ισχύος εκ μέρους των εχθρών μας, που είναι ακριβώς οι Ρώσοι...

Αν αυτό συνέβαινε ξανά στις αμέτρητες άλλες βάσεις του ΝΑΤΟ στη γηραιά ήπειρο, ίσως ακόμη και σε στρατιωτικά λιμάνια... τότε...

Φυσικά, δεν ξέρω αν θα ήταν μια έξυπνη ενέργεια εκ μέρους των Ρώσων εχθρών μας, επειδή η αποκάλυψη τέτοιων πιθανοτήτων πριν από μια άμεση σύγκρουση θα αποκάλυπτε μια παιδική νοοτροπία, ας πούμε για άλλη μια φορά χολιγουντιανή, τυπικά δυτική και προπαγανδιστική, αλλά σίγουρα όχι οξυδερκή από στρατιωτικής άποψης.

Αλλά καταστρέφοντας ένα ψυγείο στο σούπερ μάρκετ Conad στο Μπούστο Αρσίτσιο ή στο Έμπολι ή στη Φεράρα... ή απειλώντας να βομβαρδίσουν πολιτικά αεροπλάνα ενώ υπογράφουν ως οι «Πολεμιστές του Ανδρικού Κράτους»...

Ποιος ωφελείται από τον φόβο της ρωσικής επιθετικότητας;

Ποιος θα πείσει τους Ευρωπαίους ότι πρέπει να πληρώσουν δισεκατομμύρια όχι μόνο για την Ουκρανία, αλλά και για να αμυνθούν από τη σλαβική επιθετικότητα;

Μου φαίνεται ότι δεν μπορεί να υπάρξει καμία αμφιβολία: αυτός ο υβριδικός πόλεμος οργανώνεται και εφαρμόζεται από τις υπηρεσίες του ΝΑΤΟ, με την πλήρη συναίνεση όλων των δυτικών κυβερνήσεων, και,,,,,

Ο στόχος είναι διαφανής, απλός και ορθολογικός, να ενώσει όλους τους δυτικούς λαούς προς την κατεύθυνση των απαραίτητων οικονομικών θυσιών.

....προς το παρόν και αύριο για εκείνες που μπορεί να συνεπάγεται ένας άμεσος πόλεμος κατά της Ρωσίας.

                  Μάρκο Ρόσι

 

 «GUERRA IBRIDA» - Inchiostronero

Θα είμαι εγώ ο κακός;

Antonio Catalano - 11/11/2026

Πηγή: Αντόνιο Καταλάνο

ΑΝ ΟΙ ΚΑΛΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΕΙΝΑΙ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ, ΤΟΤΕ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΚΑΙ Η ΔΕΞΙΑ ΕΙΝΑΙ ΚΑΛΕΣ...
ΘΑ ΕΙΜΑΙ ΕΓΩ Ο ΚΑΚΟΣ;
Ζούμε σε μια εποχή που είναι βουτηγμένη στον ηθικισμό. Κάθε ζήτημα αντιμετωπίζεται και κρίνεται με «ηθικό» τρόπο. Όπως λέει ο Grau, η ηθικοποίηση σχεδόν όλων των κοινωνικών και πολιτικών ζητημάτων χρησιμεύει για να διεγείρει συναισθήματα και έτσι να κινητοποιήσει τις μάζες στον αγώνα για την κατάκτηση της κοινής γνώμης. Το να γίνεις συναισθηματικός δημόσια γίνεται έτσι ο καλύτερος τρόπος για να αποκτήσεις ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Οι άνθρωποι λιώνουν μπροστά στο συναίσθημα και ο ορθολογικός λόγος γίνεται δευτερεύων, αν όχι άσχετος.
Αυτή είναι μια απαραίτητη προϋπόθεση για την αντιμετώπιση ενός έντονα ηθικοποιημένου ζητήματος, το οποίο αντ' αυτού απαιτεί να αντιμετωπίζεται σύμφωνα με εξαιρετικά ορθολογικές κατηγορίες, προκειμένου να οριστεί μια έγκυρη πολιτική στρατηγική για τη διαχείριση του φαινομένου. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν πρόκειται για τη μετανάστευση, όπου το έδαφος μολύνεται από δύο αντίθετες, αλλά αντικατοπτρικές, θέσεις. Υπάρχουν οι καλοί, αυτοί που είναι υπέρ της αποδοχής και της ένταξης ανεξάρτητα. Υπάρχουν οι κακοί, αυτοί που ευνοούν την απόρριψη.
Σε ποιο κόμμα θα μπορούσα να ανήκω; Μεταξύ των καλών, επειδή είμαι περιτριγυρισμένος από φίλους, ακόμη και συγγενείς που είναι μετανάστες... και μου αρέσει επίσης η αραβική κουζίνα... μεταξύ των κακών, επειδή είμαι κατά του μεταναστευτικού ρατσισμού, επειδή πιστεύω ότι δεν ωφελεί ούτε τους ανθρώπους προέλευσης ούτε τους ανθρώπους προορισμού. Δεν είναι καλό επειδή δημιουργεί έναν προς τα κάτω ανταγωνισμό μεταξύ γηγενών και μεταναστών εργαζομένων, επειδή ενθαρρύνει την εργασιακή ανασφάλεια, επειδή οδηγεί σε χαμηλότερους μισθούς, επειδή αντιπροσωπεύει ένα μη βιώσιμο στοιχείο κοινωνικών δαπανών, επειδή αποσταθεροποιεί τις πόλεις μας, επειδή... Μεταξύ των κακών
, υπάρχουν εκείνοι που βλέπουν τη μετανάστευση ως επιθυμία εκτοπισμού των ιθαγενών πληθυσμών. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την ισλαμική μετανάστευση. Για να πούμε την αλήθεια, υπάρχουν ενδείξεις που οδηγούν κάποιον να πιστέψει ότι υπάρχει λόγος για αυτόν τον φόβο. Σχολεία που απαγορεύουν το χοιρινό και το ζαμπόν, ένα πολιτικοποιημένο Ισλάμ που γίνεται ο κατήγορος και ο εκδικητής των αδικιών (πραγματικών ή υποτιθέμενων) που υπέστησαν (βλ. τη σφαγή της Μόντενα)... Αυτοί οι άνθρωποι βλέπουν το Ισλάμ ως απειλή για τον κόσμο μας, για τον πολιτισμό μας, για την ταυτότητά μας.
Τώρα, είναι γεγονός ότι το Ισλάμ διστάζει να προσαρμοστεί, αλλά είναι σοβαρό λάθος να το βλέπουμε ως την αιτία της απώλειας της ταυτότητάς μας. Αν δεν έχουμε πλέον παιδιά, αν είμαστε θύματα ενός μηδενισμού που μας οδηγεί στο να πιστεύουμε ότι το μέλλον είναι άνευ νοήματος, αν οι γυναίκες συχνά φτάνουν τα 50 και μόνο τότε συνειδητοποιούν ότι δεν έχουν δημιουργήσει οικογένεια, ότι είναι μόνες, ότι δεν έχουν παιδιά, αν ο φεμινισμός έχει καταστρέψει κάθε κατανόηση μεταξύ ανδρών και γυναικών, συνηθίζοντάς μας να βλέπουμε την παραδοσιακή θηλυκότητα ως ένα στερεότυπο που χρησιμοποιείται για τον έλεγχο των γυναικών...
Αν όλα αυτά έχουν συμβεί, δεν είναι λάθος των Ισλαμιστών, είναι επειδή ο πολιτισμός μας έχει χάσει το σθένος του, έχει σταματήσει να πιστεύει στον εαυτό του, έχει σταματήσει να θεωρεί τα παιδιά πλούτο, έχει σταματήσει να πιστεύει ότι αξίζει να μας κυνηγήσει κάποιος, έχει δώσει μεγαλύτερη σημασία στα σκυλιά, τις γάτες και τα κατοικίδια ζώα γενικά. Οι πολιτισμοί δεν πεθαίνουν από κατακτήσεις αλλά από κούραση, όπως έγραψε ο Ιμπν Χαλντούν πριν από επτά αιώνες.
Ο ίδιος ο Ουελμπέκ (συγγραφέας του διάσημου μυθιστορήματος «Υποταγή») το λέει αυτό, έχοντας πρόσφατα βρεθεί υπό έρευνα για «συνεργία στην πρόκληση διακρίσεων, μίσους ή βίας εναντίον μιας ομάδας ανθρώπων λόγω της καταγωγής τους...» Αλλά είχε περιγράψει μόνο τι θα συνέβαινε. Στο μυθιστόρημά του, οι Γάλλοι προσηλυτίζονται επειδή δεν έχουν πλέον τίποτα να υπερασπιστούν. Στην ιστορία, όπως και στη φυσική, το κενό δεν υπάρχει.
Αλλά όλα αυτά δεν σημαίνουν, τουλάχιστον κατά την άποψή μου, να αποδεχτούμε τα πράγματα όπως είναι και να περιμένουμε να ξετυλιχθεί η μοίρα, ακόμα κι αν πρέπει να παραδεχτούμε ότι τα πράγματα σίγουρα δεν πάνε καλά. Αντίθετα, πρέπει να καλλιεργήσουμε ενέργειες για να αντιστρέψουμε την τάση, να αντιμετωπίσουμε κάθε μορφή αυτομαστίγωσης, να αντιμετωπίσουμε την πολιτιστική και θρησκευτική μας κληρονομιά με σεβασμό, να αντιταχθούμε σε αυτές τις αποδομιστικές ιδεολογίες που μπερδεύουν τα παιδιά και τους εφήβους και να θέσουμε τέλος στον πόλεμο κατά των ανδρών, που έχει γίνει το έμβλημα της βίας και της καταπίεσης. Η καταστροφή των ανδρών, και ιδιαίτερα του πατέρα, ήταν στην πραγματικότητα ο λοστός που χρησιμοποιήθηκε για να αποδομήσει τον κόσμο μας, για να τον αποσπάσει από την παράδοση. σεβασμού προς το παρελθόν κάποιου, στο όνομα μιας νεωτερικότητας προσαρμοσμένης στη ρευστότητα που απαιτούν οι παγκοσμιοποιημένες αγορές.
Πριν από λίγες ημέρες, στο Palazzo Pirelli (Μιλάνο), το Δημοκρατικό Κόμμα της Λομβαρδίας (PD) αφιέρωσε την τελευταία από τις τρεις ημέρες συζητήσεων για οικονομικά ζητήματα στο ζήτημα της ξένης εργασίας. Ο αναπληρωτής γραμματέας του Δημοκρατικού Κόμματος της Λομβαρδίας, Gian Mario Fragomelli, ξεκίνησε λέγοντας: «Έχουμε κουραστεί από την κεντροδεξιά να χρησιμοποιεί την εξίσωση αλλοδαπών-εγκληματικότητας και να υποβιβάζει τον ξένο πληθυσμό σε αυτό ακριβώς». «Για εμάς, αντίθετα, είναι σημαντικό να επανεκκινήσουμε το ζήτημα της ξένης εργασίας ως πόρου σε επίπεδο Λομβαρδίας... η ξένη εργασία είναι ένα δομικό στοιχείο της αγοράς εργασίας μας». Το σχόλιο του Fragomelli για τους εργαζόμενους εκτός ΕΕ είναι σημαντικό. «Προκύπτει ξεκάθαρα πόσο σημαντική είναι η συμβολή των εργαζομένων εκτός ΕΕ στην αύξηση της απασχόλησης, ακόμη και στη Λομβαρδία».
Δεν θα μπορούσε να είναι πιο ξεκάθαρο. Είναι κάπως έτσι: ποιος μαζεύει τις ντομάτες; Ο Landini, λοιπόν, δεν μπορεί παρά να φωνάξει στην κυβέρνηση Meloni, προσποιούμενος ότι είναι εξοργισμένος από έναν προϋπολογισμό που στερεί πόρους από την κοινωνική πρόνοια. Πού ήταν κατά τη διάρκεια των κυβερνήσεων που διέλυσαν τον δημόσιο τομέα (ιδίως την υγειονομική περίθαλψη), κατέστησαν την εργασία επισφαλή; Εν ολίγοις, πού βρισκόταν κατά τη διάρκεια των κυβερνήσεων Monti, Letta, Renzi, Gentiloni, Conte και Draghi;
Είναι τόσο προφανές ότι αυτό το συνεχιζόμενο άνοιγμα στην ξένη εργασία -χάρη στο οποίο η αγορά εργασίας έχει γίνει εντελώς επισφαλής και οι μισθοί έχουν αποπληθωριστεί- απαιτεί έναν ιδεολογικό μηχανισμό για να δικαιολογήσει τη μετανάστευση.
Οι κακοί (η δεξιά) σκέφτονται λίγο πολύ με τον ίδιο τρόπο, αλλά τουλάχιστον δεν μας ενοχλούν για την υποδοχή και την ένταξη. Περιορίζονται στο να καταγγέλλουν μόνο ορισμένες πτυχές του φαινομένου της μετανάστευσης, χωρίς ποτέ να αμφισβητούν τη λειτουργικότητά του μέσα στο σύστημα.

Sarò io il cattivo?