Η «Νέα Εβραϊκή Ελίτ» που Κυβερνά τον Κόσμο Μέρος Πρώτο

από τον Ντον Κούρζιο Νίτογλια

Η Δρ. Τιτσιάνα Αλτέριο έχει γράψει ένα πολύ ενδιαφέρον και καλά τεκμηριωμένο βιβλίο (1) ( Δάσκαλοι στις Σκιές. Η Νέα Εβραϊκή Ελίτ που Κυβερνά τον Κόσμο. Ποιοι Είναι και Πώς Λειτουργούν , αυτοέκδοση, 2025 (2 )), στο οποίο ασχολείται με το πρόβλημα -εντελώς νέο και ελάχιστα γνωστό- ενός είδους «αλλαγής φρουράς» στην ηγεσία της εβραϊκής ελίτ.

Πράγματι, όταν κάποιος μιλάει για την εβραϊκή ελίτ, συνήθως σκέφτεται τους Ρότσιλντ, τους Βάρμπουργκ, τους Έλκαν...

Ωστόσο, η Δρ. Αλτέριο καταδεικνύει -με έγγραφα στα χέρια της- ότι μόλις γεννήθηκε μια ολοκαίνουργια γενιά «αχαλίνωτων Εβραίων τεχνοκρατών/επιστημόνων υπολογιστών», οι οποίοι έχουν ενταχθεί στην «παλιά φρουρά» των «Ρότσιλντ & εταιρεία» και την έχουν αναζωογονήσει μέσω της τεχνολογίας των πληροφοριών, ερχόμενοι αργά και αθόρυβα να βοηθήσουν τις μεγάλες παλιές εβραϊκές οικογένειες του δέκατου όγδοου και δέκατου ένατου αιώνα που ηγήθηκαν της διοίκησης του κόσμου των υψηλών χρηματοοικονομικών (τράπεζες, πολεμικές, φαρμακευτικές και βιομηχανίες τεχνολογίας πληροφοριών) στις Ηνωμένες Πολιτείες και, επομένως, παγκοσμίως (τουλάχιστον προς το παρόν), οι οποίες δεν έχουν ακόμη ενημερωθεί τεχνολογικά.

Ίσως, αλλά μπορεί να κάνω λάθος, είναι απίθανο να τους έχουν αντικαταστήσει. Σίγουρα τους υποστηρίζουν και τους στηρίζουν τεχνολογικά, όπως ακριβώς ένας νεαρός μηχανικός υπολογιστών μπορεί να βοηθήσει τον πατέρα του, ο οποίος είναι επίσης μηχανικός αλλά έχει συνηθίσει την παλιά σχολή μαθηματικών υπολογισμών που γίνονται με το χέρι ή απέξω, μέσω της νέας, εξαιρετικά προηγμένης τεχνολογίας υπολογιστών την οποία ο πατέρας του δεν κατέχει πλήρως.

Αυτοί οι φιλόδοξοι νεαροί άνδρες (υποθέτοντας ότι θα αντέξουν) είναι τώρα σε θέση (σε μια τόσο κρίσιμη στιγμή, μετά την πανδημία Covid/19 και τους πολέμους Ουκρανίας/Ρωσίας του 2022/2026 και τους πολέμους Παλαιστίνης του 2024/2026) να επηρεάσουν βαθιά τις αποφάσεις τόσο των ΗΠΑ όσο και των «δορυφόρων χωρών του Ατλαντικού Συμφώνου», οι οποίες, ωστόσο, κυβερνώνται εξωτερικά από το Ισραήλ, τον πραγματικό «Άρχοντα αυτού του κόσμου» ( Ιωάννης 12:31).

Σχηματίζουν ένα είδος νέου «πολύ βαθέος κράτους» που συνδέεται στενά ή εγκρίνεται από το Ισραήλ, το οποίο μέσω αυτών κατευθύνει και κυβερνά τα πάντα.

Συγκεκριμένα, τα τρία προαναφερθέντα γεγονότα (Covid/19, οι πόλεμοι Ουκρανίας/Ρωσίας και Ισραήλ/Παλαιστίνης) όχι μόνο ευνόησαν την άνοδό τους, αλλά ευνοήθηκαν και σε μεγάλο βαθμό από αυτούς.

Πρόλογος

Η αγγλοαμερικανική υπερδύναμη αντιμετωπίζει μια αργή αλλά αδυσώπητη παρακμή και θα μπορούσε να αντικατασταθεί από τη Ρωσία και την Κίνα. Η εθνική εξουσία, που κάποτε βρισκόταν στα χέρια της Πολιτικής, τώρα κατέχεται από τα Οικονομικά, τα οποία κυβερνούν τον κόσμο, με τη Βόρεια Αμερική να εξακολουθεί (ίσως για μικρό χρονικό διάστημα) να είναι ο «Παγκόσμιος Αστυνομικός». Τώρα, με τον «Τραμπισμό», θα έπρεπε να πούμε με μεγαλύτερη ακρίβεια: ο «Καραμπινιέρος του Σύμπαντος... à la Mudu»...

Είναι το περίφημο «Deep State”» ή «Βαθύ Κράτος», το οποίο από τα παρασκήνια (Ισραήλ) διευθύνει το Κοινοβούλιο και την Προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών και ολόκληρου του πλανήτη.

Σε αυτό διαφωνώ (« si parva licet componere magnis », ΒΙΡΓΙΛΙΟΣ, Γεωργικοί , IV, 176) με τον Χομεϊνί: ο «μεγάλος Σατανάς» είναι το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ο «μικρός Σατανάς» και όχι το αντίστροφο. Αλλά τη δεκαετία του 1970 ήταν εύκολο να πιστέψει κανείς το αντίθετο.

Αυτοί οι «τεχνολογικά φιλόδοξοι νεαροί άνδρες» είναι κατά 99% εβραϊκής καταγωγής (σελ. 7) και έχουν καταλάβει τον έλεγχο (μαζί με τις μεγαλύτερες οικογένειές τους, οι οποίες δεν έχουν εξαλειφθεί ή αντικατασταθεί πλήρως) των μοχλών της παγκόσμιας διοίκησης χάρη στον Covid-19, τη Γάζα και την Ουκρανία.

Τώρα αντιπροσωπεύουν έναν μικρό πυρήνα, ο οποίος -μέσω των πολυεθνικών (τραπεζικών, φαρμακευτικών και στρατιωτικών) που διευθύνουν και της περιστασιακής χρήσης της «Τεχνητής Νοημοσύνης», των εργαλείων μαζικής επιτήρησης- λειτουργεί στις σκιές, κατευθύνοντας κυβερνήσεις και αφήνοντας στο πέρασμά τους θάνατο, δυστυχία και καταστροφή. Φυσικά, θέλουν να ξαναχτίσουν καλύτερα (σαν την «Παραλία της Γάζας») όλα τα τρομερά πράγματα που έχουν καταστρέψει, όχι ως επιχειρηματίες/επιχειρηματίες, αλλά ως αληθινοί «δημοκρατικοί φιλάνθρωποι» (σαν τον Σόρος) και χωρίς κανένα ιδιωτικό συμφέρον. Με λίγα λόγια, είναι «υγιείς φορείς»...

Αυτοί οι νεαροί άνδρες (που μόλις έγιναν πρωτοσέλιδα) είναι (προς το παρόν) οι βασιλιάδες της τεχνολογίας των πληροφοριών, διαθέσιμοι στις πολεμικές, φαρμακευτικές και κατασκοπευτικές βιομηχανίες.

Ο «Πρώτος Γιούπι» της Σύγχρονης Υψηλής Χρηματοοικονομικής: Λάρι Φινκ

H Συγγραφέας εξηγεί ότι ένας από τους πρώτους νεοελιτιστές του εβραϊκού τεχνολογικού θόλου, που τώρα κυβερνά τον κόσμο και φαίνεται να έχει ισοφαρίσει ή μάλλον να έχει ενταχθεί στους Ρότσιλντ (φαίνεται υπερβολικό να πούμε με βεβαιότητα ότι τους αντικατέστησε κιόλας) ονομάζεται Λάρι Φινκ , γεννημένος στις ... 2 Νοεμβρίου ... 1952 στην Καλιφόρνια.

Από το 1976, ο Λάρι εργαζόταν στη Νέα Υόρκη στην τράπεζα "First Boston" (σελ. 13). Εκεί, μαζί με τον τραπεζίτη Λιούις Ρανιέρι (γεννημένος στη Νέα Υόρκη το 1947) της τράπεζας "Salomon Brothers", εφηύρε μια νέα χρηματοοικονομική πρακτική (την "τιτλοποίηση χρέους", δηλαδή την πώληση πιστώσεων με τη μορφή ομολόγων). Αυτός ο μηχανισμός εξαπλώθηκε γρήγορα, αλλά ξέφυγε από τον έλεγχο των τραπεζών "ξεκινώντας την κρίση του 2008, με την αποτυχία της τράπεζας "Lehman Brothers" και την έκρηξη της φούσκας των subprime (3 ) » (σελ. 13).

Ωστόσο, όταν ο Fink ξεκίνησε αυτή την πρακτική γύρω στο 1976, λειτούργησε άψογα και «υπολογίστηκε ότι η δουλειά του είχε αποφέρει κέρδη ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων για την «Πρώτη Βοστώνη»» (σελ. 13).
Τώρα, το 1986, όταν είχε ήδη γίνει διευθυντής της «Πρώτης Βοστώνης», ο Larry ήταν γνωστός στη Wall Street με το παρατσούκλι «Βασιλιάς Μίδας», δηλαδή αυτός που μετέτρεπε ό,τι άγγιζε σε χρυσό.
Ο Larry ήταν πεπεισμένος ότι τα επιτόκια θα συνέχιζαν να αυξάνονται, όπως και ο πλούτος του (σελ. 14).
Αλλά η φιλοδοξία, η υπερηφάνεια και η επιθυμία να αγνοηθούν τα ανθρώπινα όρια επρόκειτο να θέσουν τον Larry αντιμέτωπο με μια απότομη πτώση, παρόμοια με αυτή του Ίκαρου .
Στην πραγματικότητα, τα πράγματα εξελίχθηκαν πολύ διαφορετικά: τα επιτόκια κατέρρευσαν ιλιγγιωδώς και ο Larry, ο οποίος δεν είχε προστατεύσει καθόλου τον εαυτό του, κατέρρευσε μαζί τους.

Το λάθος του προκάλεσε την σχεδόν ολοκληρωτική πτώχευση της «Πρώτης Βοστώνης» σε μόλις τρεις μήνες. Ο Larry απολύθηκε. Ωστόσο, κατάλαβε από το λάθος του ότι στη Γουόλ Στριτ κάποιος ρισκάρει πάρα πολύ, βασιζόμενος υπερβολικά στις δεξιότητες των μεσιτών, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις καταστροφικές συνέπειες ενός λάθους που μπορεί αρχικά να φαίνεται μικρό αλλά τελικά γίνεται τεράστιο (« Parvus error in principio fit magnus in fine »).
Έτσι κατάφερε να μετατρέψει μια οξεία ήττα σε μια μεγάλη νίκη. Μετέτρεψε το λάθος σε μια επαναστατική εφεύρεση για τον κόσμο των χρηματοοικονομικών: δημιουργώντας μια από τις μεγαλύτερες εταιρείες διαχείρισης επενδύσεων, με επικεφαλής όχι πλέον έναν άνθρωπο/μεσίτη (λανθασμένο, καθώς είχε αποτύχει) αλλά ένα λογισμικό (φερόμενο ως «παντογνώστη» όπως ο Παντοδύναμος).
Ο Λάρι τελικά κατάλαβε ότι το λάθος δεν ήταν μόνο δικό του, «αλλά αφορούσε ολόκληρο το χρηματοπιστωτικό σύστημα» (σελ. 15). Στην πραγματικότητα, κανένας μεσίτης δεν είχε τα απαραίτητα εργαλεία για να αξιολογήσει σωστά τους κινδύνους. Δεν είχε ακόμη γίνει «λογισμικό». Αυτός ακριβώς είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Λάρι ανακάλυψε και λάνσαρε στην αγορά τη σημασία της προστασίας από τους χρηματοοικονομικούς κινδύνους. Μόλις ένα χρόνο αργότερα (1987) κατέληξε στο σωστό συμπέρασμα για το πρόβλημα, το οποίο θα αλλάξει για πάντα τον κόσμο των οικονομικών, τη ζωή του Λάρι και - δυστυχώς - και τη ζωή μας ως απλών θνητών ή "υποανθρώπων".
Ο Λάρι δημιούργησε μια νέα επενδυτική εταιρεία, η οποία έθεσε τον έλεγχο του οικονομικού/χρηματοοικονομικού κινδύνου σε πρώτη προτεραιότητα, η οποία ήταν ικανή να προβλέπει τις παγίδες των επενδύσεων πολύ νωρίτερα, χρησιμοποιώντας ως κύριο εργαλείο την πιο προηγμένη τεχνολογία, δηλαδή τη δημιουργία ενός λογισμικού (...)4 ) ad hoc (σελ. 16).
Ωστόσο, ένα σημαντικό πρόβλημα παρέμενε να ξεπεραστεί: ποιος θα τολμούσε να εμπιστευτεί τις αποταμιεύσεις του σε έναν μεσίτη που είχε προκαλέσει την απώλεια περίπου 100 εκατομμυρίων δολαρίων από την «Πρώτη Βοστώνη»;

... Ωστόσο, ο Λάρι ήταν εβραϊκής/πολωνικής καταγωγής και αυτό του επέτρεψε να σφυρηλατήσει νέες συμμαχίες (σελ. 16) «σε μια Νέα Υόρκη όπου η εβραϊκή κοινότητα αντιπροσωπεύει το κύριο κέντρο του αμερικανικού εβραϊσμού και είναι από τις πιο επιδραστικές στον κόσμο» (σελ. 16).
«Ήταν ακριβώς αυτός ο τελευταίος παράγοντας που επέτρεψε στον Λάρι Φινκ να επιστρέψει στο παιχνίδι ... στην πραγματικότητα, ένα αόρατο δίκτυο αλληλεγγύης συνδέει τους Εβραίους σε όλο τον κόσμο» (σελ. 18-19), ακόμη και εκείνους που είχαν αποτύχει.
Το 1988, annus horribilis για τον Λάρι, ενεργοποιήθηκε το δίκτυο της «αόρατης δύναμης αυτού του κόσμου» που χαρακτηρίζει τον παγκόσμιο εβραϊσμό. Μάλιστα, το 1988, ο Λάρι γνώρισε τον Στίβεν Σβάρτσμαν , επίσης Εβραίο (γεννημένο στην Πενσυλβάνια το 1947) και με πολύ παρόμοιο υπόβαθρο με το δικό του.
Ο Stephen, σε ηλικία μόλις 31 ετών, είχε γίνει (1978) Διευθύνων Σύμβουλος της Lehman Brothers, μιας από τις μεγαλύτερες και πιο αδίστακτες τράπεζες στις ΗΠΑ.
Το 1985, ο Schwarzmann αποφάσισε να ιδρύσει, μαζί με έναν άλλο τραπεζίτη ( Peter George Peterson , † 2018), την εταιρεία Blackstone, η οποία θα γινόταν ένα από τα πιο αναγνωρισμένα ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια στον κόσμο.
Μια σπίθα κατανόησης άναψε αμέσως μεταξύ του Fink και του Schwarzmann. Έτσι, ο Larry, αν και είχε αποτύχει με χρέος 100 δισεκατομμυρίων δολαρίων, βρήκε κάποιον που αποδέχτηκε τη νέα του ιδέα για μια χρηματοοικονομική εταιρεία, η οποία θα ήταν αφιερωμένη στη διαχείριση περιουσιακών στοιχείων του ομίλου Blackstone. Ο Fink δοκίμασε την εταιρεία με τεχνολογία που θα διαχειριζόταν τον επιχειρηματικό κίνδυνο, προκειμένου να αποτρέψει περαιτέρω αποτυχίες και οικονομικά λάθη. Η
επιτυχία ήταν άμεση και η επιχείρηση έγινε κερδοφόρα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Ωστόσο, γύρω στο 1993/94, ο Larry και ο Schwarzmann χώρισαν (σελ. 21).

Στη συνέχεια, ο Larry ίδρυσε την «BlackRock», έχοντας χωριστεί από την «Blackstone» του Schwarzmann.
Τώρα, το 1994 είναι η χρονιά κατά την οποία το «Netscape» συμβάλλει στην εμπορική διάδοση του Διαδικτύου. «Είναι η αρχή ενός νέου εμπορικού κύκλου που βασίζεται στην τεχνολογία πληροφοριών και στο Διαδίκτυο» (σελ. 23). Την ίδια χρονιά, ο Τζεφ Μπέζος (γεννημένος το 1964 στο Νέο Μεξικό των ΗΠΑ) ίδρυσε την «Amazon».
Το 1981, με τον Ρόναλντ Ρίγκαν , ο άγριος νεοφιλελευθερισμός εισήλθε στον Λευκό Οίκο. Το 1989, η ΕΣΣΔ κατέρρευσε. Με τον Ρίγκαν, ο κεϋνσιανισμός (μια ελάχιστη κρατική παρέμβαση σε εθνικά οικονομικά ζητήματα) υποχώρησε και ο υπερ/υπερ/φιλελεύθερος καπιταλισμός της Σχολής του Σικάγο θριάμβευσε (von Myses , von Hayeck και Milton Friedman ), δηλαδή «μίνι-αρχισμός»· δηλαδή «μίνι-αρχικός» φιλελευθερισμός (που θέλει να παραχωρήσει τον ελάχιστο χώρο στην εξουσία του Κράτους), αν και όχι ειλικρινά αναρχικός/συντηρητικός ή «δεξιός».
Εν ολίγοις, είναι η νίκη του Όκαμ, ο οποίος επίσης με τη Θάτσερ (καθώς και με τον Γουίλιαμ Όκαμ , † 1308) επιβεβαίωσε: «Δεν υπάρχει κάτι τέτοιο όπως η κοινωνία, αλλά μόνο το άτομο»· Ο Οκχαμισμός και ο Θατσερισμός έκαναν επίσης διείσδυση στην «ριζοσπαστική-κομψή αριστερά» και την λεγόμενη «κοινωνική» δεξιά...
«Οι νεοφιλελεύθερες ιδέες εξήχθησαν σε όλο τον κόσμο από το «Διεθνές Νομισματικό Ταμείο» (ΔΝΤ), την «Παγκόσμια Τράπεζα» και τον «Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου» (ΠΟΕ)... τότε (μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και τον σοβιετικό κομμουνισμό) η αριστερά άνοιξε επίσης τις πόρτες σε αυτό το νεοφιλελεύθερο οικονομικό μοντέλο σκέψης που ρίζωνε στις ΗΠΑ και την Αγγλία... όλες οι άλλες κυβερνήσεις του δυτικού κόσμου άρχισαν επίσης να επιτρέπουν στις βιομηχανίες και τον χρηματοπιστωτικό τομέα να αναπτύσσονται με υπερβολικό τρόπο» (σελ. 25-26) εις βάρος της «εργατικής τάξης», η οποία ωστόσο «πηγαίνει στον Παράδεισο» (τη σοβιετική, με τα γκουλάγκ της).
Το «BlackRock» γεννήθηκε σε αυτή τη συγκεκριμένη περίοδο (1989/1991). «Με το μοναδικό και καινοτόμο τεχνολογικό εργαλείο «Αλαντίν» και με μια ομάδα φίλων που συνδέονται με εβραϊκές παραδόσεις, η BlackRock, μετά από μόλις ένα χρόνο, το 1995, άρχισε ήδη να επεκτείνεται και να αποκτά αρκετές σημαντικές εταιρείες... βρισκόμαστε στο 1999 και η BlackRock μετέφερε περιουσιακά στοιχεία ύψους 165 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ένα βουνό χρημάτων, περίπου ισοδύναμο με πέντε οικονομικούς ελιγμούς της Ιταλίας.
Επίσης, το 1999, ο Μπιλ Κλίντον επέτρεψε, με νόμο, τη συγχώνευση τραπεζών, ασφαλιστικών εταιρειών και επενδυτικών εταιρειών και, έτσι, άνοιξε το δρόμο για τη δημιουργία ολοκληρωμένων χρηματοοικονομικών γιγάντων.
Μετά τη μεγάλη οικονομική κρίση του 1929, αντίθετα, ψηφίστηκαν νόμοι στις ΗΠΑ που μπορούσαν να ελέγξουν την μεγάλης κλίμακας χρηματοοικονομική κερδοσκοπία, ιδίως μέσω του σαφούς διαχωρισμού μεταξύ εμπορικών και επενδυτικών τραπεζών, ακριβώς για να προστατεύσουν τους μικρούς αποταμιευτές από κερδοσκοπικούς και μη κερδοσκοπικούς καρχαρίες. Στην πραγματικότητα, από εκείνη τη στιγμή και μετά, οι αποταμιεύσεις δεν μπορούσαν να επενδυθούν σε μακροπρόθεσμες και υψηλού κινδύνου επενδύσεις (« subprime »· δηλαδή, κερδοσκοπία υψηλού κινδύνου με χρήματα μικρών αποταμιευτών)· δραστηριότητες που, αντίθετα, μπορούσαν να πραγματοποιηθούν μόνο από επενδυτικές τράπεζες. Στο Εν ολίγοις, το κραχ του '29 μας είχε διδάξει ότι η χρηματοοικονομική κερδοσκοπία με τα χρήματα των μικρών αποταμιευτών δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί, θέτοντας σε κίνδυνο την πραγματική οικονομία ενός ολόκληρου έθνους.
Ωστόσο, μετά από μόλις μισό αιώνα, ο Κλίντον άλλαξε τη στάση του και διέλυσε τον πολύτιμο διαχωρισμό μεταξύ των διαφόρων χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων, διακρίνοντας μεταξύ των «μικρών τραπεζών αποταμιευτών» (ή «σειράς Β») και των επενδυτικών τραπεζών (ή «σειράς Α»), επιτρέποντας για άλλη μια φορά την κερδοσκοπία υψηλού κινδύνου (« subprime ») με τα χρήματα των μικρών αποταμιευτών.
Φυσικά, υπήρξε πίεση από τα τραπεζικά λόμπι.

Ο Λάρι κατάλαβε αμέσως την οικονομική σημασία αυτής της αλλαγής και στις αρχές του 2000 επέκτεινε τους ορίζοντες της «BlackRock» υπό την ηγεσία του Χάλακ (σελ. 28).
Με το λογισμικό «Aladdin», η «BlackRock» της Wall Street είναι η μόνη εταιρεία στον κόσμο ικανή να αξιολογήσει τον κίνδυνο. Επομένως, μπορεί επίσης να διορθώσει την οικονομική κατάσταση των πελατών των οποίων η ζωή πηγαίνει άσχημα.
Ο Λάρι ανέκτησε τον ρόλο του ως «Βασιλιάς Μίδας».
Το 2008, η Lehman Brothers χρεοκόπησε, αλλά για την BlackRock, αυτή η αποτυχία ήταν η σφραγίδα της οικονομικής της ισχύος, καθώς έγινε η «εταιρεία ικανή να επηρεάσει άμεσα την πολιτική με οικονομικές επιπτώσεις για εκατομμύρια ανθρώπους» (σελ. 29). Τον
Σεπτέμβριο του 2008, η Lehman Brothers κήρυξε πτώχευση, ένα σοβαρό πλήγμα για την Αμερική και τον κόσμο του υψηλού χρηματοπιστωτικού κλάδου. Η JP Morgan ήθελε να σώσει τη Lehman Brothers, και ο Jimmy Diamond (γεννημένος το 1956 στη Νέα Υόρκη), επικεφαλής της JP Morgan και συμπατριώτης του Larry, τον κάλεσε στην πατρίδα του για να ζητήσει τη συμβουλή του. Η BlackRock έκανε δεκτό το αίτημα.
Επιπλέον, η AIG, η μεγαλύτερη διεθνής ασφαλιστική εταιρεία εκείνη την εποχή, βρισκόταν επίσης σε δεινή θέση. Η αποτυχία της, μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers, θα είχε γονατίσει την αμερικανική οικονομία. «Ο νεοεκλεγείς Πρόεδρος Ομπάμα αποφασίζει να τη σώσει κρατικοποιώντας την» (σελ. 30): σε αυτό το σημείο, ο ίδιος ο Μπαράκ Ομπάμα καλεί τον Larry, ο οποίος πιάνει δουλειά μέσω της BlackRock.
Ωστόσο, τα πακέτα διάσωσης της «BlackRock» συγκρίνονται από τον Δρ. Alterio με «έναν γιατρό που, θεραπεύοντας έναν ετοιμοθάνατο, τον σώζει, αλλά σε αντάλλαγμα όχι μόνο απαιτεί μια τεράστια αμοιβή, αλλά και τη ζωή του (όπως ο Shylock ..., επιμ.), καθιστώντας τον σκλάβο του» (σελ. 31).
Ο Λάρι έχει γίνει για άλλη μια φορά ο «Βασιλιάς Μίδας» της Γουόλ Στριτ και η «BlackRock» γίνεται η μεγαλύτερη εταιρεία διαχείρισης περιουσιακών στοιχείων στον κόσμο (σελ. 33).
Ο θρίαμβος του άγριου νεοφιλελευθερισμού

Η BlackRock είναι αυτή τη στιγμή η μεγαλύτερη επενδυτική εταιρεία στον κόσμο (βλ. Tiziana Alterio, Masters in the Shadow. The New Jewish Elite That Rules the World. Who They Are and How They Operate , αυτοέκδοση, 2025, σελ. 34).
Χάρη όχι μόνο στα δολάρια αλλά πάνω απ' όλα στο αόρατο δίκτυο αλληλεγγύης που αξιοποιεί η παγκόσμια εβραϊκή και εθνικοσιωνιστική κοινότητα, έχει γίνει μια δύναμη που υπερτερεί των κυβερνήσεων των εθνών σε όλο τον κόσμο. Μάλιστα, καταφέρνει ακόμη και να τα κυβερνά κρυφά και από το παρασκήνιο.
Επιπλέον, η BlackRock υποστηρίζεται από δισεκατομμύρια αποταμιευτές (μεγάλους και μικρούς) σε όλο τον κόσμο, οι οποίοι της εμπιστεύτηκαν τα χρήματά τους για να την κάνουν να αναπτυχθεί, νιώθοντας απόλυτα ασφαλείς μετά το κραχ του 2008, από το οποίο ο Larry οδήγησε την αμερικανική οικονομία χάρη στην BlackRock.
Ο Larry μπόρεσε να συγκεντρώσει όλο αυτό το κεφάλαιο και να το κάνει να αναπτυχθεί και να πολλαπλασιαστεί, χρησιμοποιώντας το για να αγοράσει μετοχές σε εταιρείες που σταδιακά έγιναν γιγάντιες πολυεθνικές, αλλά πάντα καθοδηγούμενες -σαν πλοκάμια- από το χταπόδι "BlackRock".
Η δουλειά του Λάρι είναι ακριβώς αυτή: να συλλέγει τα χρήματα των αποταμιευτών και στη συνέχεια να τα επενδύει με απόδοση 50%, 70% ή 100%, αφήνοντας τουλάχιστον ψίχουλα στους αποταμιευτές, οι οποίοι είχαν χάσει ακόμη και αυτά το 2008.
Προσοχή: Τα χρήματα που συλλέγει ο Λάρι δεν ανήκουν μόνο σε ιδιώτες αποταμιευτές, αλλά και, πάνω απ' όλα, στα εθνικά αποθεματικά των κυβερνήσεων, τα οποία έτσι γίνονται σκλάβοι της «BlackRock». Με λίγα λόγια, η πολιτική σε όλο τον κόσμο βρίσκεται έτσι πλήρως στην υπηρεσία του εβραϊκού υψηλού χρηματοπιστωτικού συστήματος, το οποίο σήμερα καθοδηγείται, τεχνολογικά, από τον Λάρι Φινκ (σελ. 35).
Ο Λάρι δεν κατέχει τίποτα δικό του, αφού διαχειρίζεται τα περιουσιακά στοιχεία και όλα (ή σχεδόν όλα) τα κεφάλαια άλλων ανθρώπων (ιδιώτες, κεντρικές τράπεζες και κυβερνήσεις ή κράτη). Με λίγα λόγια, «είναι σαν ο Λάρι να ήταν ο υπάλληλος στάθμευσης (παράνομος, σ.τ.μ.) ενός τεράστιου γκαράζ όπου διαχειρίζεται τα αυτοκίνητα που ανήκουν σε άλλους» (σελ. 37).

Ο Δρ. Αλτέριο εξηγεί ότι σήμερα υπάρχουν τρεις οικονομικοί γίγαντες που διαχειρίζονται και κυριαρχούν στην παγκόσμια οικονομία και τα χρηματοπιστωτικά. Αυτές είναι: η «BlackRock», η «Vanguard» και η «State Street». Και οι τρεις είναι στενά συνδεδεμένες μέσω διασταυρούμενων μετοχικών συμμετοχών.
Στην οικονομική/τεχνολογική «τριανδρία», η «BlackRock» είναι ο ηγέτης, ακολουθούμενη από την «Vanguard» και τέλος την «State Street». Ελέγχουν το ένα τέταρτο του παγκόσμιου πλούτου (σελ. 39).
Αυτοί οι τρεις γίγαντες, ή Cerberi, χρηματοδοτούν πολυεθνικές εταιρείες στους βασικούς τομείς της φαρμακευτικής, της αμυντικής βιομηχανίας, της τεχνολογίας, της πληροφόρησης, των τροφίμων και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Με λίγα λόγια, «δεν υπάρχει τομέας που να επηρεάζει άμεσα τη ζωή μας και την κατασκευή (ή καταστροφή, επιμ.) της σκέψης μας που να μην βρίσκεται στα χέρια των «Τριών Αδελφών»» (σελ. 40).
Με λίγα λόγια, «οι Τρεις Μεγάλες είναι, επομένως, οι μεγαλύτεροι μέτοχοι σε σχεδόν το 90% της εταιρείας στην οποία επενδύουν οι περισσότεροι άνθρωποι. Δεν υπάρχει ελεύθερος ανταγωνισμός και σε λίγα μόνο χρόνια, οι «Τρεις Αδελφές» έχουν αποκτήσει μια δεσπόζουσα θέση που δεν μοιάζει με καμία άλλη στην ιστορία» (σελ. 41).
Στο μέλλον, σύμφωνα με δύο ακαδημαϊκούς ( Lucian Bebchuk και Scott Hirst ), που θεωρούνται από τους κορυφαίους ειδικούς στην εταιρική διακυβέρνηση , οι οποίοι το 2019 δημοσίευσαν μια μελέτη με τίτλο « Το Φάντασμα των Τριών Γιγάντων », περίπου 35.000 άνθρωποι, το σύνολο των εργαζομένων των «Τριών Αδελφών», θα διαχειρίζονται μια οικονομική μάζα ισοδύναμη με αυτή που παράγεται από το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού. «Ένα ανησυχητικό σενάριο συσσώρευσης εξουσίας και πλούτου στα χέρια μιας πολύ μικρής ομάδας ιδιωτών υπευθύνων λήψης αποφάσεων, στους οποίους οι κυβερνήσεις θα πρέπει ολοένα και περισσότερο να υποκλίνονται» (σελ. 43).
Εν ολίγοις, οδεύουμε προς έναν «οικονομικό υπερκαπιταλισμό» που κατευθύνει την τύχη επτά δισεκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια μέσω της κατανάλωσης, της χειραγώγησης της σκέψης και της εξουσίας πάνω στο σώμα και την υγεία του μέσω της υποχρεωτικής χρήσης ανεπαρκώς ελεγμένων εμβολίων.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1 - Στο βιβλίο της, η συγγραφέας βασίζεται στα βιβλία των FRANCESCA TRIVELLATO, Εβραίοι και Καπιταλισμός: Η ιστορία ενός ξεχασμένου θρύλου , Μπάρι/Ρώμη, Laterza, 2021· TONY JUDT, Ο κόσμος είναι διαλυμένος: Αμερική, Ευρώπη και το μέλλον της δημοκρατίας , Μπάρι/Ρώμη, Laterza, 2010· HEIKE BUCHTER, BlackRock: Η μυστική δύναμη του καπιταλισμού, Φρανκφούρτη, Campus Verlag, 2015.
2 - Παραγγελία στο www.tizianaalterio.it , 300 σελίδες, 23 ευρώ. Vita e Pensiero, Μιλάνο 1977, σελ. 24.
3 - «Subprime» σημαίνει δυνατότητα κερδοσκοπίας με υψηλό κίνδυνο ζημίας με τα χρήματα των μικρών αποταμιευτών.
4 - « Λογισμικό » είναι το σύνολο προγραμμάτων ή οδηγιών που κατευθύνουν και επιτρέπουν τη λειτουργία των υπολογιστών.

La “nuova élite ebraica” che governa il mondo - prima - Articolo di Don Curzio Nitoglia

Συνεχίζεται

«Ο Τραμπ κηρύσσει πόλεμο στον κόσμο» ΑπόInchiostronero Συντακτικό Επιτελείο

Μια ενεργειακή κρίση που χρησιμοποιείται ως πολιτικό θέατρο.

                                       «Ο Τραμπ κηρύσσει πόλεμο στον κόσμο»

Η προσπάθεια «κλεισίματος του Πορθμού» αποκαλύπτει περισσότερο την ανάγκη για συμβολικό έλεγχο παρά για μια πραγματική λύση στην κρίση.

                                                               Το Simplicissimus

Αντιμέτωπος με την αδυναμία να ανοίξει ξανά το Στενό του Ορμούζ μέσω διπλωματικής πίεσης ή έμμεσης βίας, ο Ντόναλντ Τραμπ επιχειρεί μια παράδοξη και αντιφατική κίνηση: να μετατραπεί από θεατής της κρίσης σε πρωταγωνιστή του αποκλεισμού. Αυτή η επιλογή δεν επιλύει την παγκόσμια ενεργειακή κρίση, αλλά φαίνεται πρωτίστως να ανταποκρίνεται στην πολιτική ανάγκη να αποφευχθεί η εμφάνιση ηττημένου. Σε αυτό το σενάριο, το κλείσιμο της κυκλοφορίας μέσω των ιρανικών λιμένων κινδυνεύει να επιδεινώσει περαιτέρω τις εντάσεις και να περιορίσει τις ίδιες τις πετρελαϊκές οδούς που διατηρούν ακόμη μια εύθραυστη ισορροπία. Αντί για μια συνεκτική στρατηγική, αυτό που προκύπτει είναι μια πολιτική επίδειξης: η ψευδαίσθηση του ελέγχου σε ένα ολοένα και πιο ασταθές διεθνές πλαίσιο. (NR)

Δεδομένου ότι ο Τραμπ δεν κατάφερε να ξεμπλοκάρει τον Ορμούζ, είτε με τη βία είτε με τη φάρσα των διαπραγματεύσεων, στις οποίες έκαψε τον μόνο αξιόπιστο πόρο που είχε απομείνει, τον Αντιπρόεδρο Βανς, σκέφτηκε μια λαμπρή ιδέα: να κλείσει ο ίδιος το Στενό. Ο σκοπός αυτού του τεχνάσματος, το οποίο είναι άσκοπο επειδή απλώς επιδεινώνει την επικείμενη ενεργειακή κρίση αντί να την επιλύει, είναι αρκετά σαφής: να επιδείξει έλεγχο της κατάστασης, όχι να εμφανιστεί ως ηττημένος, κάτι που θα μπορούσε επίσης να είναι αποδεκτό σε μια χώρα που τώρα βρίσκεται σε φρενίτιδα και κυβερνάται από έναν τρελό που αντικατέστησε κάποιον που δεν είχε καν μυαλό. Το μπλοκάρισμα της κυκλοφορίας στα ιρανικά λιμάνια όχι μόνο δεν αποτυγχάνει να ανοίξει ξανά τον Ορμούζ, αλλά καταλήγει επίσης να σταματήσει τη σταγόνα μαύρου χρυσού που διαρρέει μέσα από τα δίχτυα της Τεχεράνης. Και εδώ, ωστόσο, αντιμετωπίζουμε τις ίδιες δυσκολίες που εμπόδισαν τον Λευκό Οίκο να ξεπεράσει τον αρχικό του στόχο, και πράγματι τα προβλήματα αυξάνονται δυσανάλογα: αλλά ίσως δεν του το έχουν πει αυτό, και αυτός, μαζί με τους συμβούλους του, είναι προφανώς πολύ ηλίθιος για να το καταλάβει.

Οι Αμερικανοί διαθέτουν τέσσερα ελικοπτεροφόρα και τρία άλλα με μικρότερη χωρητικότητα για την επιβίβαση σε πετρελαιοφόρα που αναχωρούν από ιρανικά λιμάνια, αλλά επειδή μπορούν να πληγούν από τους πυραύλους της Τεχεράνης, πρέπει να παραμένουν μακριά από τις ακτές. Ένα από αυτά, το Tripoli, βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε απόσταση περίπου 1.200 χιλιομέτρων από τον Περσικό Κόλπο. Υπό αυτές τις συνθήκες, στη μέση του Ινδικού Ωκεανού, η αναχαίτιση πλοίων, ακόμη και μεγάλων, καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη. Επιπλέον, είναι πολύ σαφές ότι όλα αυτά τα φορτηγά πλοία, είτε ιρανικά, κινεζικά, πακιστανικά, σαουδαραβικά, ιαπωνικά είτε οποιαδήποτε άλλη χώρα, θα είναι εξοπλισμένα με ομάδες ασφαλείας εξοπλισμένες με manpads, δηλαδή πυραύλους που εκτοξεύονται από τον ώμο, οι οποίοι μπορούν εύκολα να καταστρέψουν ελικόπτερα επιβίβασης. Μάλιστα, αν ήθελαν πραγματικά να εφαρμόσουν μια τέτοια πολιτική, θα ήταν απαραίτητο να αποκλειστούν οι θάλασσες όπου συγκεντρώνεται η θαλάσσια κυκλοφορία στον τελικό της προορισμό: το Στενό του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, το οποίο ελέγχεται από τους Χούθι, το Στενό της Μαλάκα, τη Διώρυγα του Σουέζ, τη Διώρυγα του Παναμά και το Στενό του Γιβραλτάρ. Ωστόσο, το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ δεν διαθέτει τους πόρους για μια τόσο μεγάλη επιχείρηση και είναι πολύ ευάλωτο, δεδομένης της τρέχουσας κατάστασης της στρατιωτικής τεχνολογίας, για να την εφαρμόσει στην πράξη. Αλλά αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι ότι ο Τραμπ ουσιαστικά κήρυξε τον πόλεμο σε ολόκληρο τον κόσμο, όχι για να λύσει το πρόβλημα του πετρελαίου, αλλά μάλλον για να το επιδεινώσει και να το ωθήσει στις ακραίες συνέπειές του, μαζί με μια γενική μείωση του εμπορίου. Είναι πολύ σαφές ότι μια τέτοια ενέργεια θα παραβίαζε κάθε αρχή της πολιτικής συνύπαρξης μεταξύ των κρατών, η οποία βασίζεται στην ελευθερία των θαλασσών και στο δικαίωμα των ουδέτερων εθνών να μην παρεμβαίνουν από εμπόλεμους: αυτό είναι το ίδιο το θεμέλιο της διεθνούς τάξης και κανείς δεν θα δεχτεί αυτήν την παραβίαση. Δεδομένου ότι υπάρχουν ισχυρές χώρες ικανές να ανταποκριθούν στην απειλή, είναι πολύ σαφές ότι θα προτιμήσουν τον ανοιχτό πόλεμο από αυτές τις συνθήκες, επειδή αυτό θα σήμαινε την αποδοχή μιας αρχής που είναι επιβλαβής για τις οικονομίες τους.

Παραδόξως, η ίδια η υπεράσπιση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας ήταν η αιτία των δύο πρώτων πολέμων που διεξήγαγαν οι Ηνωμένες Πολιτείες, πρώτα εναντίον των πειρατών των Βερβερίνων και στη συνέχεια εναντίον της Μεγάλης Βρετανίας. Το γεγονός ότι σήμερα η κατάσταση έχει αντιστραφεί εντελώς και οι ίδιες οι ΗΠΑ είναι αυτές που διαπράττουν πειρατεία, μαρτυρά το τέλος ενός ιστορικού κύκλου. Πράγματι, όλα αυτά δεν είναι αποτέλεσμα γεροντικής ανοησίας ή έλλειψης νοημοσύνης και άγνοιας ενός ανθρώπου, που είναι πλέον αποδεδειγμένα γεγονότα. Αντίθετα, είναι το τελικό αποτέλεσμα ενός ολόκληρου συστήματος που, αντιμέτωπο με την απώλεια της παγκόσμιας ισχύος και τη δομική του κρίση, έχει μετατραπεί σε κάτι πιο βάναυσο, εξτρεμιστικό, φανατικό και σεκταριστικό, παράγοντας κατά συνέπεια ηγέτες που αντιστοιχούν σε αυτό το πλαίσιο.

                                                           Συντακτικό Προσωπικό

«Trump dichiara guerra al mondo» - Inchiostronero

«Ιράν, εκατό χρόνια επιθετικότητας» Από Inchiostronero Συντακτικό Επιτελείο

Από την Περσία των αρχών του εικοστού αιώνα έως τη γεωπολιτική του πετρελαίου

                                         «Ιράν, εκατό χρόνια επιθετικότητας»

Όταν η επέμβαση στο Ιράν δεν ήταν στρατιωτική, αλλά οικονομική και στρατηγική: οι ρίζες μιας σύγκρουσης που διήρκεσε έναν αιώνα

                                                       Το Simplicissimus

Η ιδέα ότι η πίεση στο Ιράν είναι ένα πρόσφατο φαινόμενο ανήκει περισσότερο στα τρέχοντα γεγονότα παρά στην ιστορία. Ήδη στις αρχές του εικοστού αιώνα, με την είσοδο της Βρετανίας στην Anglo-Persian Oil Company και την επακόλουθη επέκταση των αμερικανικών πετρελαϊκών συμφερόντων, διαμορφώθηκε μια μακρά περίοδος οικονομικών και πολιτικών παρεμβάσεων που περιόρισε την περσική κυριαρχία επί των δικών της πόρων. Μεταξύ των μη ισορροπημένων παραχωρήσεων, των παγκόσμιων ενεργειακών συμφερόντων και των επιπτώσεων στην ιταλική κατάσταση του σκανδάλου Sinclair και της υπόθεσης Matteotti, αναδύεται η εικόνα μιας δομικής, όχι στρατιωτικής, «επιθετικότητας», η οποία προηγείται των σύγχρονων κρίσεων κατά δεκαετίες και μας βοηθά να κατανοήσουμε τις τρέχουσες εντάσεις . (NR)

Αν κάποιος πιστεύει ότι η ένοπλη επιθετικότητα κατά του Ιράν είναι κάτι καινούργιο, τότε κάνει μεγάλο λάθος, επειδή ξεκίνησε πριν από πολύ καιρό, ακριβώς το 1914. Ήταν εκείνη τη χρονιά που ο Ουίνστον Τσόρτσιλ αποφάσισε να αποκτήσει το 51% μιας εταιρείας που ίδρυσε ο Γουίλιαμ Νοξ Ντ' Άρσι, ο οποίος είχε εξασφαλίσει εξηνταετή παραχώρηση για αποκλειστικά δικαιώματα παραγωγής πετρελαίου στην Περσία χάρη στον Μοζαφάρ αλ-Ντιν Σαχ Κατζάρ, ο οποίος βασίλευσε ως Σάχης από το 1896 έως το 1907. Η εξαγορά αυτής της εταιρείας, που ονομάζεται Anglo-Persian Oil Company και αργότερα Anglo-Iranian Oil, σχεδιάστηκε επίσημα για να εγγυηθεί τον εφοδιασμό του Βασιλικού Ναυτικού με καύσιμα. Λίγο αργότερα, το 1916, έφτασαν και οι Αμερικανοί με την Sinclair Oil Company, η οποία συνδέεται με τους Ροκφέλερ. Όσοι από εμάς είμαστε λίγο μεγαλύτεροι θα θυμόμαστε το σύμβολο της εταιρείας, τον δεινόσαυρο που κοσμούσε πολλά συνεργεία αυτοκινήτων. Αυτό έχει νόημα, επειδή ήταν οι Ροκφέλερ, πληρώνοντας δεξιά και αριστερά, που προώθησαν τη θεωρία της αποκλειστικά βιολογικής προέλευσης των υδρογονανθράκων, επειδή αυτό μετέφερε την ιδέα ενός περιορισμένου πόρου που συνέβαλε στην αύξηση των τιμών. Συγγνώμη για την παρέκκλιση. Το γεγονός είναι ότι αυτές οι εταιρείες σημείωσαν τεράστια κέρδη, πληρώνοντας στο Ιράν λιγότερο από το 10% της αξίας των εξορύξεών τους, κάτι που κατά μία έννοια μπορεί να θεωρηθεί ως επιθετικότητα - όχι στρατιωτική, αλλά οικονομική. Και αυτό έχει επίσης να κάνει με την ιστορία μας: το 1924, ξέσπασε το σκάνδαλο Sinclair, που αφορούσε δωροδοκίες που φέρονται να καταβλήθηκαν σε Ιταλούς πολιτικούς για να παραχωρήσουν στους Ροκφέλερ το πενηντάχρονο δικαίωμα εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων στην Εμίλια και τη Σικελία, χωρίς να πληρώσουν ούτε μια λίρα σε φόρους στο ιταλικό κράτος. Μια γνωστή ιστορική θεωρία ανάγει τη δολοφονία του Ματεότι στην ίδια την καταγγελία που ο σοσιαλιστής βουλευτής σκόπευε να υποβάλει στη Βουλή των Αντιπροσώπων, προσδιορίζοντας τους αποδέκτες των δωροδοκιών, συμπεριλαμβανομένου του αδελφού του Μουσολίνι, Αρνάλντο, και της ίδιας της βασιλικής οικογένειας.

Λοιπόν, επιστρέφοντας σε εμάς: μετά από τριάντα χρόνια εντατικής εκμετάλλευσης του Ιράν, το 1941, η Μεγάλη Βρετανία, με τη βοήθεια της Σοβιετικής Ένωσης, εισέβαλε στο Ιράν με το βολικό πρόσχημα ότι χρειαζόταν πετρέλαιο για να χρηματοδοτήσει τον πόλεμο εναντίον της Γερμανίας. Αλλά ακόμη και μετά το τέλος της σύγκρουσης, η de facto κατοχή συνεχίστηκε, μέχρι το 1951, όταν ο δημοκρατικά εκλεγμένος Ιρανός πρωθυπουργός, Μουχάμαντ Μοσαντέκ, εθνικοποίησε την παραγωγή πετρελαίου, πυροδοτώντας μια σοβαρή κρίση μεταξύ των αυτοκρατορικών μετόχων και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Έτσι, η MI6, και ιδιαίτερα η CIA, η οποία διέθετε μεγαλύτερους πόρους, εξαπέλυσε πραξικόπημα που ανέτρεψε τον Μοσαντέκ και εγκατέστησε ένα δικτατορικό καθεστώς με επικεφαλής τον Σάχη: σύμφωνα με τη Διεθνή Αμνηστία, ήταν μια περίοδος που χαρακτηρίστηκε από « τον υψηλότερο αριθμό θανατικών ποινών στον κόσμο , την απουσία λειτουργικών πολιτικών δικαστηρίων και ένα ιστορικό αδιανόητων βασανιστηρίων » . Αυτή η αδιαμφισβήτητη διακυβέρνηση διήρκεσε 26 χρόνια, κατά τα οποία το Ιράν δεν ήταν ουσιαστικά τίποτα περισσότερο από μια αποικία των ΗΠΑ. Και όταν έλαβε χώρα η επανάσταση του Χομεϊνί, η Ουάσιγκτον αποφάσισε να κηρύξει πόλεμο στο νέο καθεστώς, εξαπολύοντας το Ιράκ εναντίον του, υποσχόμενο στον Σαντάμ ένα μερίδιο της παραγωγής πετρελαίου του Ιράν αν κατάφερνε να νικήσει τους Ιρανούς. Δισεκατομμύρια δολάρια (το 1980 εκείνη την εποχή), τεχνολογία, όπλα και πληροφορίες πληροφοριών έρρευσαν στη Βαγδάτη για να διασφαλιστεί ότι το Ιράκ θα διατηρούσε τις στρατιωτικές του δυνατότητες και θα μπορούσε να επιτύχει τον στόχο του. Χρησιμοποιήθηκε επίσης φυσικό αέριο, αλλά το Ιράν κατάφερε να αντισταθεί και μετά από οκτώ χρόνια πολέμου, ένα οικονομικά κατεστραμμένο Ιράκ αναγκάστηκε να υποχωρήσει. Ο Σαντάμ παραπονέθηκε στον Μπους τον πρεσβύτερο για την κατάσταση και μάλιστα κατηγόρησε τις γειτονικές χώρες παραγωγής πετρελαίου, συμπεριλαμβανομένου του Κουβέιτ, καθιστώντας σαφές ότι ήθελε να καταλάβει το τελευταίο ως αποζημίωση. Η Ουάσιγκτον δεν αντιτάχθηκε ρητά. Στην πραγματικότητα, κατά κάποιο τρόπο ενθάρρυνε τον Σαντάμ να πέσει στην παγίδα: ο Ιρακινός ηγέτης δεν ήταν πλέον χρήσιμος στις ΗΠΑ, οι οποίες αντίθετα ήθελαν να αποκτήσουν αδιαμφισβήτητη κυριαρχία στη Μέση Ανατολή, και έτσι άδραξαν την ευκαιρία να απαλλαγούν από τον συνεργό τους με δύο συνεχόμενους πολέμους. Τα υπόλοιπα είναι ιστορία, ή μάλλον, νέα.

Φυσικά, το Ισραήλ, στο ρόλο του ως θεματοφύλακα των δυτικών συμφερόντων στη Δυτική Ασία, έπαιξε καθοριστικό ρόλο σε αυτά τα γεγονότα και μάλιστα η ίδια η δημιουργία αυτού του κράτους σχεδιάστηκε με αυτόν τον στόχο. Ήδη από το 1915, ο Άλφρεντ Μίλνερ, ένας από τους πρωταγωνιστές του αγώνα κατά των Μπόερς στη Νότια Αφρική, καθώς και φίλος των Ρότσιλντ , (1) ήταν πεπεισμένος ότι «όλο το μέλλον της Βρετανικής Αυτοκρατορίας ως θαλάσσιας αυτοκρατορίας εξαρτιόταν από τη μετατροπή της Παλαιστίνης σε κατοικημένο κράτος-κράτος». Και ήταν ήδη γνωστό ποιος θα την κατοικούσε, αφού οι Παλαιστίνιοι δεν θεωρούνταν άξιοι της τιμής να είναι κάτοικοι. Επιπλέον, η Ασία αποτελεί εμμονή για τους Αγγλοσάξονες από τότε που ένας παράξενος χαρακτήρας που αναφέρεται στο όνομα Χάλφορντ Μακκίντερ, διέδωσε την ιδέα στη Βρετανική Αυτοκρατορία και στην Αμερική ότι η αγγλοσαξονική θαλασσοκρατία δεν θα μπορούσε να κυριαρχήσει στον κόσμο αν δεν έλεγχε επίσης το κέντρο της Ασίας, την Καρδιά. Αυτή είναι μια κοινότοπη και παράλογη ιδέα, επειδή ο έλεγχος των ακτών σαφώς δεν είναι αρκετός, αλλά ταυτόχρονα, το να εξαρτώνται τα πάντα από μια ενδοχώρα δεν έχει νόημα. Και οι πόροι που απαιτούνται για να γίνει αυτό θα μπορούσαν γρήγορα να εξαντλήσουν εκείνους που απαιτούνται για τη διατήρηση του ελέγχου αλλού. Αυτό ακριβώς βλέπουμε.

«Iran, cent’anni di aggressione» - Inchiostronero

Είναι πιο ευτυχισμένοι οι Συντηρητικοί; – Ρομπέρτο ​​Πεκιόλι

Πάντα ήμουν επιφυλακτικός με τις στατιστικές. Ο Ρωμαίος ποιητής Τριλούσα έγραψε ότι αν τρώμε κατά μέσο όρο ένα κοτόπουλο το χρόνο και κάποιος πεινάει, εξακολουθεί να είναι στατιστικό στοιχείο «επειδή υπάρχουν άνθρωποι που τρώνε δύο». Ωστόσο, οι σοβαρές μαθηματικές αναλύσεις συχνά επιβεβαιώνουν με τη δύναμη των αριθμών αυτό που η λαϊκή σοφία γνώριζε ήδη. Το παράδοξο της ευτυχίας του Ιστερλιν, που διατυπώθηκε το 1974, απέδειξε με κομψούς μαθηματικούς τύπους ότι πάνω από το όριο εισοδήματος που είναι απαραίτητο για την κάλυψη βασικών αναγκών, η ευτυχία δεν αυξάνεται με τον πλούτο. Κάθε χρόνο, οι στατιστικές και τα γραφήματα αποκαλύπτουν, με μια πληθώρα δεικτών, ποιες ιταλικές πόλεις είναι οι καλύτερες για να ζει κανείς. Πάντα, οι αλπικές περιοχές κερδίζουν και ο νότος έρχεται τελευταίος. Αγαπώ τον μακρινό βορρά, αλλά ξέρω ότι στο Καταντζάρο δεν είναι πιο δυστυχισμένοι από ό,τι στο Μπολζάνο, και ότι οι άνθρωποι του Σαλέρνο δεν είναι σε χειρότερη θέση από εκείνους των Φριούλιαν.

Εν ολίγοις, οι στατιστικές θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή, ακόμη και όταν υποστηρίζουν τις πεποιθήσεις μας. Πολυάριθμες μελέτες δηλώνουν ομόφωνα ότι οι συντηρητικοί είναι πιο ευτυχισμένοι από τους προοδευτικούς. Αυτό το συμπέρασμα υποστηρίζεται από έρευνα που διεξήχθη χρησιμοποιώντας διάφορες μεθοδολογικές προσεγγίσεις, από προσπάθειες ορισμού της ευτυχίας έως την απόδοση νοήματος στη ζωή, έως την ανάλυση διαταραχών όπως η κατάθλιψη και οι ψυχικές ασθένειες. Η πρώτη αντίρρηση αφορά την εγκυρότητα της διαίρεσης μεταξύ συντηρητικών και προοδευτικών, αλλά είναι καλύτερο να επιμείνουμε σε κοινώς αποδεκτούς ορισμούς. Για να είμαστε επιλεκτικοί, θα πρέπει να αμφισβητήσουμε τις κατηγορίες δεξιάς και αριστεράς, οι οποίες δεν διαφέρουν πολύ από τον συντηρητικό-προοδευτικό δυϊσμό.

Η διάκριση που πρότεινε ο Norberto Bobbio αφορούσε αντιτιθέμενες στάσεις απέναντι στην ιδέα της ισότητας. Υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτό, αλλά το κριτήριο δεν είναι καθολικό. Υπάρχει μια πιο λεπτή και ειλικρινής διαίρεση, την οποία διατύπωσε ο Αφροαμερικανός κοινωνιολόγος Thomas Sowell στο δοκίμιό του "Μια Σύγκρουση Οραμάτων ", το οποίο ασχολείται με τις διαιρέσεις μεταξύ των ανθρώπινων τύπων που (μάλλον χαλαρά) ονομάζουμε συντηρητικούς και προοδευτικούς με υπαρξιακούς και προπολιτικούς όρους. Από τη συνεχιζόμενη σύγκρουση μεταξύ των οραμάτων της ζωής που εκτείνεται σε τόπους, χρόνους και πολιτισμούς, προκύπτουν δύο αντίθετες στάσεις, οι οποίες καθορίζουν τις πολιτικές διαφορές. Από τη μία πλευρά είναι εκείνοι που υποστηρίζουν μια "περιορισμένη" άποψη για την ανθρώπινη φύση, με την έννοια της αμετάβλητης φύσης. Από την άλλη, εκείνοι των οποίων το όραμα είναι απεριόριστο , πεπεισμένοι ότι τα άτομα μπορούν να διαμορφωθούν, να αλλάξουν και να αναδιαμορφωθούν. Εάν η διαίσθηση του Sowell - ένας συντηρητικός - είναι αληθής, η πιθανότητα η ευτυχία να κλίνει περισσότερο προς τα δεξιά δεν είναι απίθανη.

Η συντηρητική νοοτροπία, στην πραγματικότητα, τείνει να αποδέχεται και να εκτιμά τα όρια - τόσο τα δικά της όσο και αυτά που επιβάλλονται από την πραγματικότητα. Το κύριο χάσμα μεταξύ αυτού που γενικά ορίζουμε ως δεξιά και αριστερά έγκειται στη σχέση μας με την πραγματικότητα. Αν η ανθρωπότητα είναι εύπλαστη και μπορούμε να την μεταμορφώσουμε, αν θεωρούμε την κοινωνία άδικη, πρέπει να το κάνουμε. Εξ ου και ο ακούραστος ακτιβισμός, ο ουτοπισμός και η επιθυμία του προοδευτικού νου να καταστρέψει ό,τι υπάρχει, παρόμοια με τις υποσχέσεις των εραστών: περισσότερο από χθες, λιγότερο από αύριο. Αν, από την άλλη πλευρά, η ανθρώπινη φύση είναι αμετάβλητη, πρέπει να γίνει αποδεκτή, ακόμη και αναγνωρίζοντας τις ατέλειές της. Οι θεσμοί θα έχουν τις ρίζες τους σε αυτή τη φύση και θα επιδιώξουν να κυβερνήσουν τις ανθρώπινες δυστυχίες και αρετές με τον πιο ανεκτό τρόπο. Η κοινωνική πραγματικότητα έχει νόημα, ακόμη και αν δεν είμαστε σε θέση να την κατανοήσουμε πλήρως. Το συντηρητικό μυαλό το αναγνωρίζει αυτό και συμπεριφέρεται με βάση διαρκείς αρχές και αξίες. Είναι πιο πιθανό να είμαστε ευτυχισμένοι αποδεχόμενοι την πραγματικότητα παρά ζώντας σε συνεχή αγώνα εναντίον της.

Δεν πρόκειται για το αν η μία ή η άλλη πλευρά έχει δίκιο ή άδικο. Η συνεχής αλλαγή -η οποία συνδυάζει τον καπιταλισμό και μια προοδευτική νοοτροπία- σίγουρα κάνει τους ανθρώπους δυσαρεστημένους, αγχωμένους και στερημένους από σημεία αναφοράς, αναγκάζοντάς τους να ζουν μια ζωή διαρκώς στα άκρα. Αν κάθε αλλαγή ονομάζεται πρόοδος, οι οπαδοί της είναι πιο ευέλικτοι αλλά και πιο επιρρεπείς στην απογοήτευση, την αποθάρρυνση, το αίσθημα υπαρξιακής ήττας και την αγανάκτηση. Ο ψυχολόγος Τζόρνταν Πίτερσον είναι πεπεισμένος γι' αυτό, έχοντας συνειδητοποιήσει ότι οι ιδεολογικές διαφορές δεν έχουν τις ρίζες τους σε καθαρά πολιτικά ζητήματα, όπως η επιλογή αξιών, οι κοινωνικοί στόχοι ή οι έννοιες για το πώς λειτουργεί η κοινωνία, αλλά είναι εκδηλώσεις ψυχολογικών διαφορών που μεταφράζονται σε πολιτικές διαφωνίες.

Τα στατιστικά στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι μια συντηρητική κατάσταση του νου ευνοεί περισσότερο μια ευτυχισμένη ή τουλάχιστον ειρηνική ζωή. Οι ερευνητές αναγνωρίζουν ότι η οικογενειακή ζωή, η προσήλωση στα κοινοτικά έθιμα και η θρησκευτική πρακτική συμβάλλουν σημαντικά στην προσωπική ευημερία. Αυτές οι αξίες είναι σταθερές, ισχυρές και ριζωμένες, και κάθε άλλο παρά προοδευτικές. Όλες οι έρευνες συμφωνούν ότι οι συντηρητικοί εμφανίζουν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα ικανοποίησης από τη ζωή και αίσθηση νοήματος από τους προοδευτικούς, οι οποίοι είναι πολύ πιο πιθανό να βιώσουν άγχος, κατάθλιψη και άλλες μορφές ψυχολογικής δυσφορίας. Αυτό το εύρημα είναι συνεπές σε όλες τις χώρες, τις ηλικιακές ομάδες, το εισόδημα, τα επίπεδα εκπαίδευσης και την οικογενειακή κατάσταση. Ποια ψυχολογική διαφορά -αν υπάρχει- καθορίζει αυτή τη διαφορά;

Οι απαντήσεις είναι αντικρουόμενες. Κάποιοι αντιστρέφουν το επιχείρημα: τα άτομα με μεγαλύτερη συναισθηματική σταθερότητα και λιγότερη τάση προς νεύρωση είναι πιο πιθανό να είναι συντηρητικά. Ως εκ τούτου, είναι πιο πιθανό να είναι πιο ευτυχισμένα. Το ίδιο ισχύει και για όσους απολάμβαναν καλύτερη σωματική και ψυχική υγεία κατά την παιδική ηλικία. Τα πιο αγχώδη άτομα τείνουν να βρίσκουν τις αριστερές ιδέες πιο ελκυστικές. Άλλες εξηγήσεις υποδεικνύουν την κοινωνικοποίηση: η θρησκευτική πίστη, η οικογενειακή ζωή, η προσωπική και η βασισμένη σε αξίες ένταξη στην κοινότητα - οι συντηρητικοί υπαρξιακοί τρόποι - συνδέονται με μεγαλύτερη ηρεμία και σταθερότητα. Η θρησκεία, ειδικότερα, παρέχει το βαθύτερο νόημα στη ζωή, μεγαλύτερες ευκαιρίες για ένταξη στην κοινότητα και αποτελεσματικά ηθικά και πνευματικά εργαλεία για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της ζωής.

Άλλοι υποστηρίζουν ότι επειδή οι συντηρητικοί είναι πιο πιθανό να αποδεχτούν την πραγματικότητα όπως είναι, είναι λιγότερο ευάλωτοι στην απογοήτευση και στα επίμονα συναισθήματα δυσαρέσκειας και αδικίας από εκείνους της αριστεράς. Η οπτική τους δίνει μεγάλη σημασία στην τάξη - κοινωνική, πολιτική, υπαρξιακή - και οδηγεί σε λιγότερη ηθική ασάφεια. Αυτές οι προδιαθέσεις ενισχύουν την αισιοδοξία, ένα αίσθημα που προκαλεί ευτυχία. Επιπλέον, οι συντηρητικοί είναι πιο πιθανό να αποδεχτούν τους προσωπικούς περιορισμούς και εκείνους που σχετίζονται με την ικανότητά τους να επηρεάζουν την πραγματικότητα. Η προοδευτική ιδέα της συνεχώς μεταβαλλόμενης κοινωνίας έχει σοβαρό ψυχολογικό κόστος. Το χάσμα έχει διευρυνθεί τα τελευταία είκοσι χρόνια. Η αποκαλυπτική αφήγηση για την κλιματική αλλαγή, η υστερία της ταυτότητας και το άγχος για τον εντοπισμό, τη διακήρυξη και την καθιέρωση συνεχώς νέων «δικαιωμάτων» επιβαρύνουν σημαντικά τη συνείδηση. Οι συντηρητικοί επιδιώκουν να οικοδομήσουν μια προσωπική τάξη που προσφέρει την ευχάριστη αίσθηση της επιδίωξης ενός σκοπού, που αντικατοπτρίζεται στην κοινωνική οργάνωση. Τείνουν επίσης να βλέπουν τα πράγματα μέσα από έναν άκαμπτο ηθικό κώδικα, σε αντίθεση με τους προοδευτικούς, οι οποίοι είναι πιο προβληματικοί και ασταθείς. Οι προπολιτικές διακρίσεις, όπως η πιο έντονη ικανότητα του συντηρητικού νου να προσαρμόζεται στο κοινωνικό περιβάλλον και τη φύση, ενεργοποιούν τη συνεπή σκέψη, αν και με κριτικές προοπτικές.

Τόσα για τις στατιστικές. Έπειτα, υπάρχουν και τα γεγονότα. Το προοδευτικό μυαλό - ακριβώς λόγω της μόνιμης δυσαρέσκειάς του - είναι επικίνδυνα επιρρεπές στη δυσαρέσκεια. Η γλώσσα του σώματος, το βλέμμα, τα ρούχα, η στάση, μια κάποια γοητεία με την ασχήμια, ακόμη και η στάση του σώματος, αποκαλύπτουν το προοδευτικό ιδανικό πριν καν ανοίξουν το στόμα τους. Πολλά είναι τα πορτρέτα της υπαρξιακής δυσαρέσκειας, που εκδηλώνονται με λεκτική επιθετικότητα, πρόκληση που ανεβαίνει σε στάση, ανεστραμμένο ηθικισμό και με ένα εχθρικό, συνοφρυωμένο βλέμμα. Το μίσος για την κανονικότητα που εκτίθεται σαν σημαία είναι σοκαριστικό, όπως και η συμβολική επιλογή χρωμάτων όπως το μωβ, που αντιπροσωπεύουν τον θυμό. Η απόσταση μεταξύ του συντηρητικού και του προοδευτικού - παρά τις χιλιάδες αποχρώσεις της ευλογημένης ανθρώπινης πολυπλοκότητας - είναι πρωτίστως υπαρξιακή. Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι οι αυστηρές στατιστικές μαρτυρούν τη μεγαλύτερη σταθερότητα όσων ασπάζονται την πραγματικότητα, τη φύση των πραγμάτων, το πεπρωμένο και την υπερβατική διάσταση της ύπαρξης.

Ένα περαιτέρω στοιχείο είναι η συντηρητική αποστροφή για μια διαχειριζόμενη ζωή, ο υπερβολικός έλεγχος που καταστρέφει την ιδιωτική, οικεία διάσταση, σε συνδυασμό με μια προσκόλληση στο καλειδοσκόπιο, στην ποικιλία, σε αυτό που είμαστε και σε αυτό που μας ορίζει, ατομικά και συλλογικά. Τέλος, η τάση για αυτό που οι αρχαίοι ονόμαζαν amor fati , η στάση εκείνων που αποδέχονται το πεπρωμένο επειδή οι ίδιοι είναι οι μόνοι ικανοί να το πραγματοποιήσουν πλήρως. Γίνε αυτό που είσαι, είναι η προτροπή του Νίτσε. Γίνε αυτό που θέλεις, απαντά ο συλλογικός προοδευτικός. Ίσως αυτό να είναι το κλειδί, η απόσταση μεταξύ του να είσαι και της επιθυμίας να είσαι, η γαλήνη και η αέναη κίνηση, η γαλήνη και η δυσαρέσκεια. Που δεν φέρνει ευτυχία αλλά προσωπικό και κοινωνικό φθόνο, την επιθυμία να υποβαθμίσεις τον εαυτό σου και τους άλλους, την πρόοδο του καβουριού.

I conservatori sono più felici? - Roberto Pecchioli - EreticaMente

Ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον (3) Έξι ασκήσεις στην πολιτική σκέψη

 Συνέχεια από Πέμπτη 2. Απριλίου 2026

Ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον 3
Έξι ασκήσεις στην πολιτική σκέψη

Hannah Arendt

The Viking Press 1961

Σε αυτόν τον τόμο περιγράφει την κρίση —ή μάλλον τη σειρά κρίσεων— που αντιμετωπίζουμε ως αποτέλεσμα της κατάρρευσης της παράδοσης. Αυτή η παράδοση, η κληρονομιά μας από τη Ρώμη, δεν μας απαλλάσσει πλέον από την ανάγκη της σκέψης παρέχοντας έτοιμες, χρησιμοποιήσιμες απαντήσεις. Έχει πάψει να γεφυρώνει το χάσμα ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον. Και έτσι αυτό το χάσμα, που άλλοτε ήταν ορατό μόνο σε λίγους που είχαν ως έργο τους τη σκέψη, έχει γίνει απτή πραγματικότητα και αίνιγμα για όλους μας. Έχει πράγματι καταστεί ένα πιεστικό και αναπόφευκτο γεγονός της πολιτικής ζωής.
I
ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

Η παράδοσή μας της πολιτικής σκέψης είχε μια σαφή αρχή στις διδασκαλίες του Πλάτων και του Αριστοτέλης. Πιστεύω ότι έφτασε σε ένα εξίσου σαφές τέλος στις θεωρίες του Καρλ Μαρξ.

Η αρχή τέθηκε όταν, στην αλληγορία του σπηλαίου στην Πολιτεία, ο Πλάτων περιέγραψε τη σφαίρα των ανθρώπινων πραγμάτων — όλα όσα ανήκουν στη συμβίωση των ανθρώπων σε έναν κοινό κόσμο — με όρους σκότους, σύγχυσης και εξαπάτησης, από τα οποία όσοι επιδιώκουν το αληθινό είναι πρέπει να αποστραφούν και να εγκαταλείψουν, αν θέλουν να ανακαλύψουν τον καθαρό ουρανό των αιώνιων ιδεών.

Το τέλος ήρθε με τη διακήρυξη του Μαρξ ότι η φιλοσοφία και η αλήθεια της δεν βρίσκονται έξω από τις ανθρώπινες υποθέσεις και τον κοινό κόσμο τους, αλλά ακριβώς μέσα σε αυτές, και μπορούν να «πραγματωθούν» μόνο στη σφαίρα της συμβίωσης, την οποία ονόμασε «κοινωνία», μέσω της ανάδυσης των «κοινωνικοποιημένων ανθρώπων» (vergesellschaftete Menschen).

Η πολιτική φιλοσοφία συνεπάγεται αναγκαστικά τη στάση του φιλοσόφου απέναντι στην πολιτική· η παράδοσή της άρχισε με την αποστροφή του φιλοσόφου από την πολιτική και την επιστροφή του σε αυτήν για να επιβάλει τα μέτρα του στα ανθρώπινα πράγματα. Το τέλος ήρθε όταν ένας φιλόσοφος αποστράφηκε τη φιλοσοφία για να την «πραγματώσει» στην πολιτική. Αυτή ήταν η προσπάθεια του Μαρξ, που εκφράστηκε πρώτα με την απόφασή του (η ίδια φιλοσοφική) να αποκηρύξει τη φιλοσοφία και, δεύτερον, με την πρόθεσή του να «αλλάξει τον κόσμο» και έτσι και τα φιλοσοφούντα πνεύματα, τη «συνείδηση» των ανθρώπων.

Η αρχή και το τέλος της παράδοσης έχουν αυτό το κοινό: ότι τα στοιχειώδη προβλήματα της πολιτικής δεν εμφανίζονται ποτέ τόσο καθαρά, με την άμεση και απλή τους επιτακτικότητα, όσο όταν διατυπώνονται για πρώτη φορά και όταν δέχονται την τελική τους πρόκληση. Η αρχή, κατά τον Jacob Burckhardt, είναι σαν μια «θεμελιώδης συγχορδία» που αντηχεί στις ατελείωτες παραλλαγές της σε όλη την ιστορία της δυτικής σκέψης.

Μόνο η αρχή και το τέλος είναι, τρόπον τινά, καθαρές ή αμετάβλητες· και η θεμελιώδης αυτή συγχορδία δεν ακούγεται ποτέ πιο δυνατά και πιο όμορφα από όταν για πρώτη φορά στέλνει τον αρμονικό της ήχο στον κόσμο, ούτε πιο ενοχλητικά και δυσαρμονικά από όταν εξακολουθεί να ακούγεται σε έναν κόσμο του οποίου οι ήχοι — και η σκέψη — δεν μπορούν πια να εναρμονιστούν με αυτήν.

Μια τυχαία παρατήρηση που έκανε ο Πλάτων στο τελευταίο του έργο:
«ἡ ἀρχὴ γὰρ καὶ θεὸς ἐν ἀνθρώποις ἱδρυμένη σώζει πάντα»
είναι αληθινή για την παράδοσή μας· όσο η αρχή της ήταν ζωντανή, μπορούσε να σώσει τα πάντα και να τα φέρει σε αρμονία. Με τον ίδιο τρόπο, έγινε καταστροφική καθώς έφτανε στο τέλος της — για να μην αναφέρουμε την επακόλουθη σύγχυση και αμηχανία που ακολούθησαν το τέλος της παράδοσης και μέσα στις οποίες ζούμε σήμερα.

Στη φιλοσοφία του Μαρξ — η οποία δεν ανέτρεψε απλώς τον Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ αλλά αντέστρεψε την παραδοσιακή ιεραρχία σκέψης και δράσης, θεωρίας και εργασίας, φιλοσοφίας και πολιτικής — η αρχή που έθεσαν ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης αποδεικνύει τη ζωτικότητά της, οδηγώντας τον Μαρξ σε κατάφωρα αντιφατικές διατυπώσεις, κυρίως σε εκείνο το μέρος της διδασκαλίας του που συνήθως ονομάζεται ουτοπικό.

Οι σημαντικότερες από αυτές είναι η πρόβλεψή του ότι, υπό συνθήκες «κοινωνικοποιημένης ανθρωπότητας», το «κράτος θα μαραθεί», και ότι η παραγωγικότητα της εργασίας θα γίνει τόσο μεγάλη ώστε η εργασία με κάποιον τρόπο θα καταργήσει τον εαυτό της, εξασφαλίζοντας έτσι σχεδόν απεριόριστο ελεύθερο χρόνο για κάθε μέλος της κοινωνίας.

Αυτές οι διατυπώσεις, πέρα από προβλέψεις, περιέχουν φυσικά και το ιδανικό του Μαρξ για την καλύτερη μορφή κοινωνίας. Ως τέτοιες δεν είναι ουτοπικές, αλλά αναπαράγουν τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες της ίδιας της αθηναϊκής πόλης-κράτους, που αποτέλεσε το πρότυπο εμπειρίας για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη και, συνεπώς, το θεμέλιο της παράδοσής μας.

Η αθηναϊκή πόλις λειτουργούσε χωρίς διάκριση ανάμεσα σε άρχοντες και αρχόμενους και, έτσι, δεν ήταν «κράτος», αν χρησιμοποιήσουμε τον όρο όπως ο Μαρξ, σύμφωνα με τις παραδοσιακές κατηγορίες των μορφών διακυβέρνησης: μοναρχία, ολιγαρχία και δημοκρατία.

Οι Αθηναίοι πολίτες, εξάλλου, ήταν πολίτες μόνο στο μέτρο που διέθεταν ελεύθερο χρόνο, δηλαδή την ελευθερία από την εργασία που ο Μαρξ προέβλεπε για το μέλλον. Όχι μόνο στην Αθήνα αλλά σε όλη την αρχαιότητα και έως τη νεότερη εποχή, όσοι εργάζονταν δεν ήταν πολίτες, και όσοι ήταν πολίτες ήταν κυρίως εκείνοι που δεν εργάζονταν ή διέθεταν κάτι περισσότερο από τη δύναμη της εργασίας τους.

Αυτή η ομοιότητα γίνεται ακόμη πιο έντονη όταν εξετάσουμε το περιεχόμενο της ιδανικής κοινωνίας του Μαρξ. Ο ελεύθερος χρόνος εμφανίζεται υπό συνθήκες ακρατικής κατάστασης, ή όπου — κατά τη γνωστή διατύπωση του Βλαντίμιρ Λένιν — η διοίκηση της κοινωνίας έχει απλοποιηθεί τόσο ώστε κάθε μάγειρας να είναι ικανός να τη διαχειριστεί.

Υπό τέτοιες συνθήκες, η πολιτική δραστηριότητα — η «διοίκηση των πραγμάτων» του Φρίντριχ Ένγκελς — θα μπορούσε να ενδιαφέρει μόνο έναν μάγειρα ή, το πολύ, εκείνα τα «μέτρια πνεύματα» που ο Φρίντριχ Νίτσε θεωρούσε καταλληλότερα για τις δημόσιες υποθέσεις.

Αυτό, βέβαια, διαφέρει πολύ από τις πραγματικές συνθήκες της αρχαιότητας, όπου, αντίθετα, τα πολιτικά καθήκοντα θεωρούνταν τόσο δύσκολα και απαιτητικά σε χρόνο, ώστε όσοι ασχολούνταν με αυτά δεν επιτρεπόταν να αναλαμβάνουν κουραστικές δραστηριότητες. (Έτσι, για παράδειγμα, ο βοσκός μπορούσε να είναι πολίτης, αλλά ο γεωργός όχι· ο ζωγράφος, αλλά όχι ο γλύπτης — με τη διάκριση να βασίζεται απλώς στο κριτήριο της κόπωσης.)

Απέναντι σε αυτή την απαιτητική πολιτική ζωή του μέσου πολίτη της ελληνικής πόλης, οι φιλόσοφοι — ιδιαίτερα ο Αριστοτέλης — διαμόρφωσαν το ιδανικό της σχολής (σχολή), του ελεύθερου χρόνου, που στην αρχαιότητα δεν σήμαινε απλώς απαλλαγή από τη συνηθισμένη εργασία (κάτι αυτονόητο), αλλά χρόνο ελεύθερο από την πολιτική δραστηριότητα και τις υποθέσεις του κράτους.

Στην ιδανική κοινωνία του Καρλ Μαρξ αυτές οι δύο διαφορετικές έννοιες συνδυάζονται αδιάσπαστα: η αταξική και άκρατη κοινωνία πραγματοποιεί κατά κάποιον τρόπο τις γενικές αρχαίες συνθήκες ελευθερίας από την εργασία και, ταυτόχρονα, ελευθερίας από την πολιτική. Αυτό υποτίθεται ότι θα συμβεί όταν η «διοίκηση των πραγμάτων» θα έχει αντικαταστήσει τη διακυβέρνηση και την πολιτική δράση.

Αυτή η διπλή ελευθερία — από την εργασία αλλά και από την πολιτική — αποτελούσε για τους φιλοσόφους την προϋπόθεση του βίου θεωρητικού (βίος θεωρητικός), μιας ζωής αφιερωμένης στη φιλοσοφία και στη γνώση με την ευρύτερη έννοια του όρου. Η «μάγειρισσα» του Βλαντίμιρ Λένιν, με άλλα λόγια, ζει σε μια κοινωνία που της προσφέρει τόσο ελεύθερο χρόνο από την εργασία όσο απολάμβαναν οι ελεύθεροι πολίτες της αρχαιότητας για να αφιερωθούν στο πολιτεύεσθαι, όσο και ελεύθερο χρόνο από την πολιτική, όπως απαιτούσαν οι Έλληνες φιλόσοφοι για όσους ήθελαν να αφιερωθούν ολοκληρωτικά στη φιλοσοφία.

Ο συνδυασμός μιας άκρατης (απολιτικής) και σχεδόν απαλλαγμένης από εργασία κοινωνίας κατείχε τόσο κεντρική θέση στη φαντασία του Μαρξ ως έκφραση της ιδανικής ανθρωπότητας, λόγω της παραδοσιακής σημασίας της σχολής (scholē) και του otium, δηλαδή μιας ζωής αφιερωμένης σε σκοπούς ανώτερους από την εργασία ή την πολιτική.

Ο ίδιος ο Μαρξ θεωρούσε τη λεγόμενη ουτοπία του απλή πρόβλεψη, και πράγματι αυτό το μέρος της θεωρίας του αντιστοιχεί σε ορισμένες εξελίξεις που έγιναν πλήρως εμφανείς μόνο στη δική μας εποχή. Η διακυβέρνηση με την παλαιά έννοια έχει σε μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί από τη διοίκηση, και η συνεχής αύξηση του ελεύθερου χρόνου για τις μάζες αποτελεί γεγονός σε όλες τις βιομηχανικές χώρες.

Ο Μαρξ διέκρινε καθαρά ορισμένες τάσεις που ενυπήρχαν στην εποχή που εγκαινίασε η Βιομηχανική Επανάσταση, αν και έκανε λάθος θεωρώντας ότι αυτές οι τάσεις θα εκδηλώνονταν μόνο υπό συνθήκες κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής. Η επίδραση που ασκούσε πάνω του η παράδοση φαίνεται στο ότι έβλεπε αυτή την εξέλιξη με εξιδανικευμένο τρόπο και την κατανοούσε με όρους και έννοιες που προέρχονταν από μια εντελώς διαφορετική ιστορική περίοδο.

Αυτό τον τύφλωνε απέναντι στα αυθεντικά και εξαιρετικά περίπλοκα προβλήματα του σύγχρονου κόσμου και προσέδιδε στις κατά τα άλλα ακριβείς προβλέψεις του τον ουτοπικό τους χαρακτήρα. Το ουτοπικό ιδανικό μιας αταξικής, άκρατης και σχεδόν χωρίς εργασία κοινωνίας γεννήθηκε από τη σύζευξη δύο καθόλου ουτοπικών στοιχείων: αφενός της αντίληψης ορισμένων τάσεων του παρόντος που δεν μπορούσαν πλέον να κατανοηθούν μέσα στο πλαίσιο της παράδοσης, και αφετέρου των παραδοσιακών εννοιών και ιδεωδών μέσω των οποίων ο ίδιος ο Μαρξ τις κατανοούσε και τις ενσωμάτωνε.

Η στάση του Μαρξ απέναντι στην παράδοση της πολιτικής σκέψης ήταν στάση συνειδητής εξέγερσης. Σε ένα προκλητικό και παραδοξολογικό πνεύμα διατύπωσε ορισμένες καίριες θέσεις που, περιέχοντας την πολιτική του φιλοσοφία, υπερβαίνουν και διαπερνούν το αυστηρά επιστημονικό μέρος του έργου του (και, αξιοσημείωτα, παρέμειναν ίδιες σε όλη του τη ζωή, από τα πρώτα του γραπτά έως τον τελευταίο τόμο του Das Kapital).

Καθοριστικές μεταξύ αυτών είναι οι εξής:
«Η εργασία δημιούργησε τον άνθρωπο» (διατύπωση του Φρίντριχ Ένγκελς, ο οποίος συνήθως απέδιδε με ακρίβεια και συντομία τη σκέψη του Μαρξ).
«Η βία είναι η μαμή κάθε παλιάς κοινωνίας που κυοφορεί μια νέα»· άρα η βία είναι η μαμή της ιστορίας.
Και τέλος, η περίφημη τελευταία θέση για τον Λούντβιχ Φόιερμπαχ: «Οι φιλόσοφοι έχουν μόνο ερμηνεύσει τον κόσμο με διάφορους τρόπους· το ζήτημα όμως είναι να τον αλλάξουμε».
Στο φως της σκέψης του Μαρξ, αυτή η τελευταία φράση θα μπορούσε να αποδοθεί πιο επαρκώς ως εξής: οι φιλόσοφοι έχουν ερμηνεύσει τον κόσμο αρκετά· ήρθε η ώρα να τον αλλάξουν. Διότι αυτή η διατύπωση αποτελεί στην πραγματικότητα παραλλαγή μιας άλλης, από πρώιμο χειρόγραφο: «Δεν μπορείς να aufheben (δηλαδή να ανυψώσεις, να διατηρήσεις και να καταργήσεις με την εγελιανή έννοια) τη φιλοσοφία χωρίς να την πραγματοποιήσεις».
Στα μεταγενέστερα έργα η ίδια στάση απέναντι στη φιλοσοφία εμφανίζεται στην πρόβλεψη ότι η εργατική τάξη θα είναι ο μόνος νόμιμος κληρονόμος της κλασικής φιλοσοφίας.
Καμία από αυτές τις προτάσεις δεν μπορεί να γίνει κατανοητή από μόνη της. Καθεμία αποκτά το νόημά της μόνο εφόσον αντιτίθεται σε μια παραδοσιακά αποδεκτή αλήθεια, της οποίας η πειστικότητα έως την αρχή της νεότερης εποχής δεν είχε αμφισβητηθεί.

Το «η εργασία δημιούργησε τον άνθρωπο» σημαίνει:
πρώτον, ότι η εργασία — και όχι ο Θεός — δημιούργησε τον άνθρωπο·
δεύτερον, ότι ο άνθρωπος, στο μέτρο που είναι ανθρώπινος, δημιουργεί τον εαυτό του· ότι η ανθρωπινότητά του είναι αποτέλεσμα της δικής του δραστηριότητας·
τρίτον, ότι αυτό που διακρίνει τον άνθρωπο από το ζώο, η ειδοποιός του διαφορά, δεν είναι η λογική αλλά η εργασία — ότι δεν είναι animal rationale (λογικό ζώο ) αλλά animal laborans (εργαζόμενο ζώο)·
τέταρτον, ότι δεν είναι η λογική — έως τότε το ύψιστο γνώρισμα του ανθρώπου — αλλά η εργασία, η παραδοσιακά πιο περιφρονημένη ανθρώπινη δραστηριότητα, που περιέχει την ουσία της ανθρωπινότητάς του.

Έτσι ο Μαρξ αμφισβητεί τον παραδοσιακό Θεό, την παραδοσιακή αξιολόγηση της εργασίας και την παραδοσιακή εξύψωση της λογικής.

Συνεχίζεται

Πτώση-Κρίση-Κόλαση ή η δικανική υπονόμευση της οντολογίας

ΜΗΔΕΝΑ ΠΡΟ ΤΟΥ ΤΕΛΟΥΣ ΜΑΚΑΡΙΖΕ

Χρ. Γιανναράς: Πτώση-Κρίση-Κόλαση

Για το βιβλίο «Πτώση-Κρίση-Κόλαση ή η δικανική υπονόμευση της οντολογίας» μίλησε ο καθηγητής κ. Χρήστος Γιανναράς στο βιβλιοπωλείο Άπειρος Χώρα. Το έμβρυο δεν «ξέρει» τίποτα για τον τρόπο της ύπαρξής του μετά τη γέννηση - για τη μετά τον θάνατό του ζωή. Κανένα έμβρυο δεν «γύρισε πίσω» ποτέ, να ξαναγίνει έμβρυο μετά τη γέννησή του, ποτέ δεν επέστρεψε ως βρέφος στα έμβρυα, να τα «πληροφορήσει» ποια θα είναι η υπαρκτική τους πραγματικότητα μετά τη γέννησή τους! Ο άνθρωπος έρχεται στη ζωή με πλήρη άγνοια και απόλυτη μοναξιά, όπως και φεύγει από τα εγκόσμια με πλήρη άγνοια για την πραγματικότητα τη μετά τον θάνατό του. Πραγματικότητα, ίσως, ανάλογη με τη διαφορά ανάμεσα στο έμβρυο και το λογικό υποκείμενο.

Νίκος Δεληνικόλας 6 Σεπτεμβρίου 2020 στο 6:13 ΜΜ

Πράγματι δεν υπάρχουν αυθεντίες, όπως πειστικά εξηγεί ο κ. Γιανναράς. Μπορεί κανείς να γράψει ένα βιβλίο και μετά να το αποσύρει, αναγνωρίζοντας ότι κάτι τούρθε και έγραψε ανοησίες. Αυτό θάπρεπε να συμβεί με το βιβλίο αυτό. Υπήρξε μία προθεσμία τριών χρόνων, αλλά δεν συνέβηκε. Και τώρα πρέπει να πάρουμε θέση για το αν αποδεχόμαστε να γίνει μία Σύνοδος της Ορθόδοξης Εκκλησίας για να αποφασίσει ότι οι Άγγελοι δεν υπάρχουν, ποτέ δεν υπήρξαν. Μία τέτοια συνοδική απόφαση θα μετέτρεπε αυτομάτως την Καινή Διαθήκη, τα Πατερικά κείμενα και όλη την γραπτή παράδοση της Ορθοδοξίας σε θρίλλερ του Χόλλυγουντ. Και τα κοινά βιώματα της αλήθειας, σε ομαδική παράκρουση δύο χιλιάδων χρόνων. Οι Άγγελοι ακόμη γελούν με αυτό το τεράστιο καλαμπούρι του διάσημου θεολόγου μας.

Σκέφτηκα ότι, για να μπούμε στη λογική αυτού του …βιβλίου που έχουμε να συζητήσουμε σήμερα, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε — ή, δεν είναι τόσο εύκολο να ξεκαθαριστεί — να δείξουμε τα κριτήρια με τα οποία μπαίνουμε σε έναν ορισμένο χώρο προβληματισμού.
Πέρα από πολλά, μην σας ανησυχήσω, διότι αυτές οι επιστολές των δύο … προϋποθέτουν και οι δύο την κυρίαρχη σήμερα στον κόσμο μας, στον πολιτισμό μας, αντίληψη για την αλήθεια. Είναι η αντίληψη της αλήθειας, η εκδοχή της αλήθειας ως ορθότητας.
Η αλήθεια είναι η ορθότητα. Επομένως υπάρχει αντικειμενική αλήθεια, διότι η ορθότητα παραπέμπει σε μια αλήθεια υποχρεωτική, εξ αντικειμένου υποχρεωτική. Άρα σε ένα όπλο, θαυμάσιο όπλο, για να θωρακίσω το εγώ.
Εάν εγώ είμαι ο κάτοχος αυτής της αλήθειας, τότε απαιτώ εντελώς φυσιολογικά να την επιβάλλω ή, ειλικρινέστερα, να επιβάλλω το εγώ μου μέσα από την αλήθεια που εκπροσωπώ.
Είπα ότι αυτή είναι η στάση ολόκληρου του πολιτισμού μας σήμερα. Είναι αυτονόητο δεδομένο στον τρόπο του βίου μας.
Υπάρχουν, βέβαια, κορυφαία δείγματα, οι κορυφαίες εκφάνσεις αυτής της στάσης. Διαβάζοντας την απάντηση του Μητροπολίτη Πειραιώς — συγχωράστε με, δεν είναι ο Μητροπολίτης Πειραιώς να είναι στη συντροφιά εδώ — είχα την αίσθηση ότι ο Μητροπολίτης Πειραιώς είναι «κοκκουέ», γιατί είναι μια τυπική εκδοχή της αλήθειας αυτή που κυριαρχεί στο ΚΚΕ: εμείς είμαστε οι φορείς της απόλυτης αλήθειας.
Υπάρχει παντού αυτή η εκδοχή, αλλά αλλού μπορεί και συγκαλύπτεται, μπορεί και εξωραΐζεται. Στο ΚΚΕ είναι ειλικρινή τα πράγματα: εμείς έχουμε την αλήθεια.
Σκέφτηκα να πω και κάτι ακόμα για να μπορέσουμε να δούμε τη διαφορά. Εάν η αλήθεια δεν είναι η ορθότητα, τι είναι η αλήθεια;

Μέσα στην ελληνική παράδοση — το λέω «ελληνική» γιατί πιστεύω ότι αρχίζει από τον Ηράκλειτο — η αλήθεια είναι μετοχή. Η αλήθεια δηλαδή είναι ένα εμπειρικό γεγονός.
Μετέχω στην αλήθεια και η έκφραση, η διατύπωση, η σημαντική της αλήθειας είναι απλώς ένα μέσο, ένα εργαλείο, μια αφορμή για να συντονιστεί η μετοχή όλων μας στην κοινή εμπειρία της αλήθειας.
Καταλαβαίνετε ότι στη δεύτερη περίπτωση δεν υπάρχει περιθώριο δογματισμού. Δεν μπορεί κανείς να κατέχει το αλάθητο.
Η ορθότητα απαιτεί πάντοτε κάποιον ο οποίος εγγυάται την ορθότητα. Είτε είναι η παπική καθέδρα, είτε είναι τα κείμενα της Γραφής, είτε είναι ο ορθός λόγος, είτε είναι σήμερα η χρησιμότητα, δηλαδή η χρήσιμη εφαρμογή του αληθούς, θέλει οπωσδήποτε κάποιον εγγυητή.
Και έτσι μπαίνουμε στα γρανάζια μιας υποταγής στην αυθεντία και μιας επανάστασης ενάντια στην αυθεντία.
Ολόκληρη η ιστορία του λεγόμενου δυτικού κόσμου νομίζω ότι είναι ακριβώς αυτή η φανέρωση της αλυσίδας, της διαδοχής υποταγής και επανάστασης.
Στην περίπτωση της αλήθειας ως μετοχής, εκεί τα πράγματα είναι συνεχώς ανοιχτά, διότι η εμπειρία, η μετοχή στην αλήθεια, η εμπειρική μετοχή στην αλήθεια, επιδέχεται συνεχώς καινούργια διατύπωση, συνεχώς καινούργιο φωτισμό.
Γι’ αυτό και έχει μια δυναμική πια η διατύπωση της αλήθειας. Δεν σταθεροποιείται ποτέ σε καμία αυθεντία.
Δείτε σήμερα, μέσα στην Εκκλησία, πόσο είναι ξεχασμένο αυτό το δεδομένο, το θεμελιακό στοιχείο της Εκκλησίας.
Εμείς, βέβαια, όταν λεγόμαστε ορθόδοξοι, δηλαδή υιοθετούμε στην ονομασία μας το κριτήριο της ορθότητας ως κριτήριο αλήθειας.
Και δεύτερον, επειδή θέλουμε κι εμείς μια αυθεντία, δεν δεχόμαστε την παπική καθέδρα, δεν δεχόμαστε μόνη τη Γραφή. Ο,τιδήποτε μπορεί να τεκμηριωθεί, να ισχυροποιηθεί με βάση την αυθεντία της παραπομπής σε κάποια πατερικά φρασίδια, είναι αλήθεια.

Αν διαβαστείτε ότι εδώ το βιβλιαράκι έχει μια διαφορά από κάθε άλλο, νομίζω κατά το ότι δεν εκθέτει μια αναζήτηση απλώς, μια έρευνα, αλλά εκθέτει κάποιες προτάσεις.
Θα έλεγα, για να είμαι ακόμη πιο σαφής, μέσα σε αυτό το βιβλίο θα ήθελα να μη διαβάσει κανείς απόψεις ή γνώμες του συγγραφέα, αλλά να διαβάσει — και το λέει ξεκάθαρα επανειλημμένα ο συγγραφέας μέσα στο βιβλίο — ότι είναι προτάσεις, τις οποίες θέλει να υποβάλει σε μια ενδεχόμενη μελλοντική σύνοδο της Εκκλησίας.
Γιατί η σύνοδος της Εκκλησίας; Γιατί είναι το μόνο όργανο το οποίο διασώζει τη λειτουργία της αλήθειας ως μετοχής.
Αυτοί που συνέρχονται κανονικά σε μια σύνοδο, οι επίσκοποι, δεν κομίζουν ατομική γνώμη, ατομική άποψη. Συνέρχονται σε σύνοδο επειδή έχουν το χάρισμα της πατρότητας.
Λέει ο Παύλος ότι μπορεί να έχετε μυρίους παιδαγωγούς, αλλά έχετε έναν πατέρα. Ένας σας γέννησε.
Αυτό το χάρισμα της πατρότητας, κάτι εντελώς λησμονημένο, το καταλαβαίνουμε σήμερα πάλι μεταφορικά, συμβολικά. Ενώ ο Παύλος κυριολεκτεί, πρόκειται για γέννα, δηλαδή για είσοδο σε άλλον τρόπο ύπαρξης.

Λοιπόν, μόνο με αυτό το χάρισμα συγκροτούνται σύνοδοι.

Οι σύνοδοι που έγιναν πέρυσι το καλοκαίρι, ας πούμε, στην Κρήτη, ήταν μια κόπια των συνελεύσεων του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών ή του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Μια σημερινή αντίληψη της αλήθειας ως ορθότητας, και γι’ αυτό φυσικά και δεν βγήκε κανένα συμπέρασμα.
Στα χρόνια που λειτουργούσε το συνοδικό σύστημα και εξασφάλιζε την ενότητα της Εκκλησίας, τότε υπήρχαν περιπτώσεις που κάποιοι επίσκοποι γύριζαν στην επισκοπή τους και ο λαός τους έδιωχνε. Δεν τους δεχόταν πλέον ως επισκόπους.
Γιατί; Γιατί στη Σύνοδο είχαν εκπροσωπήσει τις ιδέες τους, τη γνώση τους, την κατάρτισή τους, αλλά όχι την εμπειρία του εκκλησιαστικού σώματος.
Θα επιλέξω — υπάρχουν και μερικά άλλα θέματα — αλλά τρία βασικά θέματα στα οποία αυτό το βιβλιαράκι πιστεύει ότι χρειαζόμαστε έναν συνοδικό φωτισμό.
Η εμπειρία της Εκκλησίας να φωτίσει, όχι να δώσει τη «ντιρεκτίβα», να φωτίσει μερικά αδιέξοδα.
Το πρώτο τέτοιο θέμα είναι εάν η διήγηση των πρώτων σελίδων της Γένεσης αναφέρεται σε ιστορικό γεγονός ή εάν είναι ένας συμβολισμός, εάν είναι ένα ποιητικό κείμενο, όπως είναι κάθε μύθος αποκαλυπτικός μιας αλήθειας μέσα από τη λειτουργία των εικόνων.

Μέσα στην ορθόδοξη παράδοση του 20ού αιώνα υπήρξαν πολλές περιπτώσεις, θα έλεγα ίσως και μισό-μισό, δεν ξέρω, που έβλεπαν πράγματι την αφήγηση της Γένεσης ως μια συμβολική αφήγηση. Μέσα από εικόνες, θαυμάσιες, ποιητικότατες εικόνες, μπόρεσαν οι συγγραφείς σε αυτό το κείμενο αλήθειες να φανερώσουν, να εκφράσουν.
Αλλά υπήρξε και μια σημαντική μερίδα, μέσα σε όλες τις εκκλησιαστικές παραδόσεις, η οποία θέλησε να εκλάβει το κείμενο αυτό ως ιστορικό γεγονός. Ότι υπήρξε ένας συγκεκριμένος άνθρωπος, ένα άτομο, ο Αδάμ, και μια κυρία, λεγόταν Εύα, υπήρξε ο πειρασμός, να διαλέξουν κλπ.
Όλα αυτά λαμβάνονται κατά γράμμα. Μέχρι σήμερα, όπως ξέρετε, σε μερικές θρησκευτικές, ιδιαίτερα προτεσταντικές ομολογίες, αυτό το θέμα — εάν η Γένεση εκληφθεί ως ιστορικό γεγονός ή ως συμβολική αποτύπωση συναρπαστικών νοημάτων — διχάζει.
Υπάρχουν πολιτείες, αν δεν απατώμαι, στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, όπου απαγορεύεται με νόμο να διδάσκεις ότι έχουν συμβολικό περιεχόμενο οι πρώτες σελίδες της Γένεσης.
Βέβαια, τα προβλήματα που δημιουργούνται… Εκείνο που θέλω να προσθέσω επίσης είναι ότι μέσα στην Εκκλησία, όταν μιλάμε για φωτισμό ορισμένων πραγμάτων, ορισμένων θεμάτων, ορισμένων εμπειριών, εννοούμε συνήθως — κάνω μια διαπίστωση, θα την ελέγξετε αν είναι σωστή — εννοούμε ότι χρειαζόμαστε τη βοήθεια της φιλοσοφίας.
Δηλαδή ποιου πράγματος; Δηλαδή μιας γλώσσας, η οποία επιτρέπει στις έννοιες να κοινωνούν εμπειρίες. Η φιλοσοφία δεν είναι ένας άλλος κώδικας σημαντικής της αλήθειας. Είναι ένας κώδικας σημαντικής της αλήθειας, ο οποίος προϋποθέτει και δημιουργεί και προκαλεί τη βιωματική μετοχή.
Η ελληνική φιλοσοφία έχει κατεξοχήν αυτό το χαρακτηριστικό. Γι’ αυτό και χρησιμοποιήθηκε από την Εκκλησία στις πρώτες Συνόδους για τον φωτισμό των πρώτων μεγάλων αποριών ή εκκλησιαστικών προβλημάτων που εμφανίστηκαν με μορφή διχοστασίας μέσα στην Εκκλησία.
Τα προβλήματα αυτά ήταν: πώς είναι δυνατόν ο Θεός να είναι ένας και τρεις; Η αιτιώδης αρχή του υπαρκτού να μην είναι μία, αλλά τριαδική; Και πώς είναι δυνατόν ο Θεός αυτός να μπορεί να σαρκωθεί, να γίνει άνθρωπος, να είναι Θεός αυτή η ατομικότητα, η ιστορική, η οποία δρα, κουράζεται, τρώει, πίνει κανονικά σαν άνθρωπος;

Αυτά τα δύο προβλήματα φωτίστηκαν με τη βοήθεια της γλώσσας που προμήθευε η φιλοσοφία. Δεν αποτολμήθηκε — δεν χρειάστηκε ίσως — δηλαδή η Εκκλησία δεν έκανε γενικές συνελεύσεις για να δώσει «ντιρεκτίβες», το λέω δεύτερη φορά.

Συνέρχεται για να φωτίσει όταν υπάρχει πρόβλημα.

Με αυτή την έννοια σήμερα ζητάμε, αισθανόμαστε την ανάγκη να ζητήσουμε μια σύνοδο, η οποία να φωτίσει οντολογικά, δηλαδή με υπαρξιακές κατηγορίες, τι συνέβη με αυτή τη λεγόμενη πτώση και πώς θα ξεπεράσουμε τα φοβερά λογικά εμπόδια που μας βάζει η κατανόηση της πτώσης.

Είναι δυνατόν, επειδή παρασύρθηκε ο Αδάμ από την Εύα και φάγανε έναν καρπό, ολόκληρο το ανθρώπινο γένος να είναι καταδικασμένο σε θάνατο και σε όλα τα συμπαρομαρτούντα; Στην οδύνη, στον πόνο, στα πάθη, στη φθορά; Και αυτή η αμαρτία να μεταδίδεται φυσικά, με τη σεξουαλικότητα, με τον τρόπο με τον οποίο μεταδίδεται η ύπαρξη, η ζωή;
Εάν λοιπόν έχει ιστορικό χαρακτήρα αυτή η αφήγηση, πρέπει να ερμηνευθεί και με αυτή τη νομική συλλογιστική της ενοχής.
Η ενοχή, βέβαια, αμέσως διαιρεί τη χρονικότητα σε δύο φάσεις: σε ένα πριν την ενοχή, σε ένα πριν την πτώση, και σε ένα μετά την πτώση.
Και διαβάζουμε και σε μεγάλους συγγραφείς — στερεές αυθεντίες — πάντως συναντούμε προσπάθειες να ερμηνευθεί πώς ήταν αυτή η προπτωτική κατάσταση.
Και διαβάζουμε πράγματα τα οποία είναι εξωφρενικά. Δεν υπήρχε θάνατος. Άρα το ένα ζώο δεν έτρωγε το άλλο, δεν υπήρχε βιολογική αλυσίδα.
Αν δεν υπήρχε θάνατος, δεν υπήρχε ούτε φθορά. Αν δεν υπήρχε φθορά, δηλαδή το λιοντάρι δεν ήταν σαρκοφάγο ζώο.
Και φτάνουν μέχρι το σημείο να λένε, συγγραφείς της Εκκλησίας, ότι τα τριαντάφυλλα δεν είχαν αγκάθια. Και άλλα τέτοια παραδείγματα. Δεν υπήρχε κακό.
Όλα αυτά εμφανίστηκαν με την αμαρτία του ανθρώπου, με την ανταρσία του ανθρώπου.
Λοιπόν, η ευθύνη αυτού του ζεύγους, το οποίο πρέπει να τοποθετήσουμε σήμερα — μπορούμε να διερωτηθούμε — σε ποια εποχή; Στην προϊστορική εποχή των σπηλαίων; Με τι διανοητική ανάπτυξη;
Σήμερα ξέρουμε, το ξέρουμε από τις επιστήμες μας, μπορεί να τα αμφισβητήσει κανείς, αλλά ότι ένας άνθρωπος των σπηλαίων χρησιμοποιούσε το 4% των δυνατοτήτων του ανθρώπινου εγκεφάλου. Σήμερα έχουμε φτάσει να χρησιμοποιούμε το 50%. Με ένα άλλο 50% δεν διορθώσαμε εμείς.
Αλλά πότε θα τοποθετήσουμε χρονολογικά και τι συμπεράσματα θα βγάλουμε;
Δεύτερον, η πτώση δεν έρχεται από τον ίδιο τον άνθρωπο. Έχει και μεσολαβητή, έρχεται έξωθεν. Παρουσιάζεται ένα φίδι.
Αυτό το φίδι είναι το σύμβολο του κακού, σε όλες τις σχετικές παραδόσεις. Και αυτό μιλάει, και αυτό παρασύρει τη γυναίκα αρχικά να φάει το απαγορευμένο, να παρακούσει τον Θεό. Συμπαρασύρει η γυναίκα και τον άνθρωπο.
Ένα φίδι. Τι είναι το φίδι;
Κάτι το οποίο… μια δύναμη, μια λογική δύναμη, η οποία επαναστατεί στο έργο του Θεού και στο θέλημα του Θεού και το καταστρέφει. Παρεμβαίνει και έχει τη δύναμη.
Ποιος του έδωσε αυτή τη δύναμη; Ποιος έδωσε τη δύναμη στο κακό; Ποιος διανοήθηκε να κάνει ένα φίδι το οποίο να έχει τη δύναμη να ανατρέψει το έργο του Θεού;
Θα μου πείτε, είναι το σύμβολο της ελευθερίας. Αυτό μπορεί να μας προβληματίσει, αλλά όχι πια ως αποτέλεσμα τελεσίδικο.
Ως αποτέλεσμα ότι, από τη στιγμή που παρασύρθηκε, καταστράφηκε η δημιουργία του Θεού. Και από εκεί και πέρα η γη θα βλαστάνει «ακάνθας και τριβόλους» και λοιπά.
Η γυναίκα θα γεννάει τα παιδιά της με πόνο και λοιπά.

Ποια θα μπορούσε να είναι, υπερβατικά τώρα, ποια θα μπορούσε να είναι μια άλλη εκδοχή;

Μια εκδοχή όχι νομική, όχι αντικειμενοποιητική του καλού και του κακού. Ακούσατε; Η εκδοχή της διαφοράς που έχει το κτιστό. Είναι μια θεμελιώδης διαφορά στην οποία από την πρώτη στιγμή βασίστηκε η εκκλησιαστική εμπειρία.
Και το εκκλησιαστικό κήρυγμα. Και θα το νιώθαμε από όλους, και οι ανθρώπινοι λογικοί.
Αυτό το περίφημο του Παύλου, «βασιλεία κατεργάζεται …», ότι τα πάντα κατεργάζονται στον Θεό, απεικονίζει τη στοιχειώδη λειτουργία της ανθρώπινης λογικής, η οποία λειτουργεί — δεν μπορεί να λειτουργεί αλλιώς — δεσμευμένη στη διαδοχή αιτίου και αποτελέσματος.
Αν αφαιρέσουμε από τον τρόπο της ανθρώπινης σκέψης αυτή τη συνάρτηση αιτίου και αποτελέσματος, δεν μπορούμε να κάνουμε λογικό συλλογισμό. Λοιπόν, έχουμε το αίτιο.
Το αίτιο της ύπαρξης, για να είναι αίτιο της ύπαρξης, να είναι η πρώτη αιτία του υπάρχει, πρέπει το ίδιο να είναι αίτιο του υπάρχει.
Το αίτιο του υπάρχει σημαίνει να είναι ελεύθερο από κάθε προκαθορισμό της ύπαρξής του.
Αυτά όλα η Εκκλησία τα διατύπωσε με το συναρπαστικό λεξιλόγιο της Τριαδολογίας. Ότι ή θα είναι μια δεδομένη ειμαρμένη, μια λογική αναγκαιότητα ανεξήγητη — καλύτερα να την εξηγήσει — η οποία καθόρισε ότι το ζαρκάδι θα είναι ζαρκάδι, σκύλος σκύλος ή πέτρα πέτρα, αυτό που είχαν δεχτεί οι αρχαίοι Έλληνες.
Οπότε τα πάντα είναι υποταγμένα σε μια προδιαγραφή, σε μια αναγκαιότητα. Αλλά δεν υπάρχει ποτέ ένα περιθώριο ελευθερίας, αυτοκαθορισμού.
Ή η αιτιώδης αρχή του υπαρκτού είναι η ελευθερία. Δηλαδή κάποιος ο οποίος υπάρχει επειδή ελεύθερα επιλέγει να υπάρχει. Και επιλέγει να υπάρχει ελεύθερα — που «ελεύθερα» σημαίνει επειδή αγαπάει.
Δεν υπάρχει αγνότερη μορφή ελευθερίας. Ό,τι δεν είναι αγάπη — δηλαδή προσωπική επιλογή, απόφαση έξω από το ατομικό — είναι αναγκαιότητα. Ό,τι είναι ελευθερία είναι αγάπη.
Άρα μόνο με τους όρους — όχι πλέον με ονόματα Δίας, Κρόνος, Ποσειδών που δηλώνουν ατομικότητες — αλλά μόνο με ονόματα που δηλώνουν σχέση, δυνατότητα αγαπητικής σχέσης, δηλαδή ελευθερίας, μπορεί να σημαρθεί η αιτιώδης αρχή του υπαρκτού: Πατήρ, Υιός, Πνεύμα.

Μην επιμείνω.

Αυτή είναι η πραγματικότητα του ακτίστου. Η πραγματικότητα του κτιστού είναι η διαφορά. Δηλαδή κάποιος αποφάσισε γι’ αυτό, κάποιος όρισε την ύπαρξή του.
Και στην χριστιανική οπτική όρισε την ύπαρξή του από παραφορά ερωτικής αγαθότητας. Αυτός ο πάντων αίτιος, πάντων εραστής. Είναι τρελά ερωτευμένος με όλα.
Και γι’ αυτό δημιουργεί τα πάντα με κάλλος και σοφία και λόγο. Δηλαδή να μπορούν να μετάσχουν στην αγάπη, στον έρωτα, της αιτίας τους, της ύπαρξής τους.
Η αγάπη όμως, για να δεχθώ την αγάπη αυτή που με έπλασε, θέλω ελευθερία. Δηλαδή θέλω και το ενδεχόμενο να πω όχι.
Αυτή είναι η διαφορά του κτιστού. Το κτιστό οφείλει να κατορθώσει αυτό το οποίο το άκτιστο έχει εξ ορισμού. Έχει, ας πω έτσι, καταγωγικά.
Καταλαβαίνετε ότι η γλώσσα επιτρέπει μόνο σχετικές εκφράσεις.
Θα μπορούσαμε να δεχθούμε ότι τούτο συνιστά ακριβώς τη διαφορά του κτιστού από το άκτιστο.
Ο Παύλος περιγράφει αυτή τη διαφορά σε υπαρξιακό επίπεδο καταπληκτικά, με εκείνη την εικόνα: «βλέπω έτερον νόμον εν τοις μέλεσίν μου».
Αυτός ο έτερος νόμος, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νοός, ο οποίος τείνει προς τι;
Ποια είναι η κεντρική διαφορά της αιτίας από το αποτέλεσμα, στην περίπτωση του υπαρκτού;
Η αιτία υπάρχει ελεύθερα, επειδή θέλει να υπάρχει και υπάρχει επειδή αγαπάει.
Το αιτιατό δεν έχει στον εαυτό του την αιτία του και γι’ αυτό ζητάει να κατοχυρώσει την ύπαρξή του, η οποία επειδή δεν έχει την αιτία της είναι θνητή, φθαρτή.
Επομένως, η διαφορά κτιστού και ακτίστου είναι διαφορά ελεύθερου από κάθε αναγκαιότητα και του υποταγμένου σε κάποιες αναγκαιότητες, σε πολλές αναγκαιότητες.
Διότι πρέπει να πραγματωθεί η ελευθερία ως προς τις αναγκαιότητες, η αγάπη ως προς τη φθορά, για τον ατομοκεντρισμό.
Κοντολογίς, είναι μια πρόταση να σκεφτεί κανείς και να τη βασανίσει: κατά πόσο μόνο η διαφορά του ακτίστου, οι περιορισμοί του κτιστού, συνοδεύονται από όλα τα περιστατικά που εμείς προσπαθούμε να τα αποδώσουμε σε κάποια πτώση.
Η δυνατότητα του ανθρώπου είναι να πει όχι στον Θεό, όχι στην κτίση.
Ο Θεός του δίνει όλη την κτίση, την «οργία», με την εικόνα ενός κήπου, από τον οποίο μπορεί να φάει από όλα τα δέντρα ό,τι θέλει.
Αλλά εάν δεν υπήρχε το δέντρο του καλού και του κακού — ως εικόνα τώρα μιλάω, θαυμάσια αυτή η εικονογράφηση της Γένεσης — αν δεν υπήρχε το ενδεχόμενο να μην θέλω να πάρω τον καρπό ως ευλογία του Θεού, η λήψη του καρπού να μην συνιστά σχέση μου με τον Θεό, αλλά να το πάρω για μένα και μόνο, μόνο αυτή η δυνατότητα με κάνει ελεύθερο.
Αλλιώς είναι μια εξαναγκασμένη αγάπη.
Εάν κάθε λήψη καρπού σημαίνει σχέση με τον Θεό, τότε είναι μια αναγκαιότητα η αγάπη, η σχέση.
Υπάρχει όμως και η δυνατότητα, ως ελευθερία, της μη σχέσης. Αρνούμαι.
Μου χαρίζει ο Θεός τη δυνατότητα η ύπαρξή μου να γίνει σχέση μαζί Του. Να γίνει κατ’ εικόνα της σχέσης Υιού και Πατρός.
Να γίνει δηλαδή ελεύθερη από χώρο, χρόνο, φθορά, θάνατο.
Μου δίνει τη δυνατότητα. Μέσα στη δυνατότητα υπάρχει το ενδεχόμενο εγώ να πω όχι.
Το όχι μου τι θα σημαίνει; Ότι προτιμώ την ανυπαρξία. Προτιμώ την υποταγή στις αναγκαιότητες του αιτιατού.
Μία από τις αναγκαιότητες αυτές είναι ότι η ύπαρξη ως σύνθεση έχει τέλος.
Λοιπόν, δεν είναι υποχρεωτικό να είναι ο θάνατος τιμωρία. Ενδέχεται — είναι ενδεχόμενο — ο θάνατος να είναι μια ελεύθερη επιλογή.

Το δεύτερο πρόβλημα που έχουμε εδώ πέρα είναι το πώς αυτές οι εκφράσεις για κρίση, για αμαρτία, για τιμωρία, για κόλαση έχουν μπει μέσα στη γλώσσα της Εκκλησίας από την πρώτη στιγμή.

Έχει μπει μέσα στη γλώσσα της Εκκλησίας ακόμη και ένας παράγοντας ο οποίος δημιουργεί τα περισσότερα προβλήματα. Δηλαδή ότι υπάρχει και μία κατηγορία υπαρκτών τα οποία είναι δημιουργημένα μεν από τον Θεό, αλλά με τις ιδιότητες του ακτίστου.
Είναι άχρονα, αιώνια, άυλα, δεν έχουν περιορισμό τόπου και χώρου.
Είναι οι δαίμονες.
Αυτοί κάνουν το κακό και προκαλούν το κακό.
Ποιος τους έφτιαξε τους δαίμονες; Η Εκκλησία δεν έχει επίσημη απόφαση. Ας …ειπωθεί δε ότι η διδασκαλία για δαίμονες υπάρχει σε όλες τις προεβραϊκές θρησκείες της Μέσης Ανατολής.
Τα ονόματα Βελζεβούλ, Σατανάς, δεν είναι ούτε καν εβραϊκά, είναι της προγενέστερης εποχής. Πέρασαν στον λαό του Ισραήλ. Πέρασαν από τον λαό του Ισραήλ στους Χριστιανούς.
Δεν μπορούμε να κάνουμε μια ιδεολογική παρεκτροπή. Για να περάσουν, κάπως λειτουργούσαν. Αυτό το κάπως πρέπει να το εξιχνιάσουμε.
Λέω κάτι τελείως επιπόλαιο τώρα και απλοϊκό. Πιθανόν μέσα από την εικόνα των αγγέλων να θέλει να φανερωθεί, να πρέπει να φανερωθεί, η πραγματικότητα ότι ο Θεός δεν είναι μια σχέση ατόμου προς άτομο, αλλά είναι ένα κατόρθωμα διαμεσολαβούμενο. Περνάει μέσα από μια αλυσίδα προσωπικών σχέσεων.
Ένα κοινωνούμενο γεγονός είναι πάντα η σχέση. Γι’ αυτό και δεν εμφανίζεται ο Θεός να πει στη Θεοτόκο «θα γεννήσεις παιδί» κλπ. Στέλνει έναν άγγελο.
Λέω τώρα ένα πιθανό ενδεχόμενο. Αλλιώς όμως, εάν δεν φωτιστεί οντολογικά τι είναι οι άγγελοι, είναι άτρεπτοι. Τι θα πει άτρεπτοι; Δηλαδή έχουν μπει στον τρόπο υπάρξεως του Ακτίστου, χωρίς η αγγελικότητα να έχει προσληφθεί, όπως έγινε με τη σάρκωση του Χριστού, με την ενανθρώπηση του Υιού.
Δεν υπάρχει μια αγγελοποίηση του Θεού, η οποία να επέτρεψε στους αγγέλους να έχουν αυτά τα προνόμια. Και οι δαίμονες είναι άγγελοι που επαναστάτησαν. Ναι, εντάξει, επαναστάτησαν και διατηρούν όλα τα χαρακτηριστικά του Ακτίστου, όπως είπα, το άχρονο, το αιώνιο, το αδιάστατο κλπ., να τα διατηρούν ενώ έχουν αποστατήσει.
Οι λογικές αντιφάσεις είναι πελώριες. Πάντα ο νους μας να είναι στο «μην κωμικοποιούμε». Δεν πρόκειται για μια διευκρίνιση δογμάτων. Πρόκειται, επαναλαμβάνω για πολλοστή φορά, για φωτισμό εμπειρίας.
Θα πω επιγραμματικά πια, γιατί το παρακάνω, στην παραβολή της μελλούσης κρίσεως, όπου έχουμε πραγματικά μια κατεξοχήν εικονογράφηση με το πώς κάποτε θα λειτουργήσει η κρίση.

Προσέξτε κάποιες λεπτομέρειες. Η γλώσσα είναι, νομίζω, το μόνο πεδίο που έχουμε να προβληματιστούμε. Είναι η εικονολογία της γλώσσας.

Δηλαδή, όταν έρθει ο Υιός του ανθρώπου, τότε θα χωρίσει τους ανθρώπους όπως χωρίζει ο ποιμήν τα πρόβατα από τα ερίφια. Αυτό σημαίνει όχι όπως χωρίζει ο ποιμήν τα καλά πρόβατα από τα κακά πρόβατα. Το κριτήριο του διαχωρισμού δεν είναι ηθικό. Είναι υπαρξιακό. Και αμέσως εξηγεί.
Είναι τρόπος της υπάρξεως. Πώς υπάρξατε; Υπήρξατε εγωκεντρικά όντα, που η ύπαρξη αρχίζει και τελειώνει σε εσάς; Τότε υπάρχετε αριστερά. Υπήρξατε όντα των οποίων η ύπαρξη πραγματοποιήθηκε ως σχέση, ως αγάπη, ως αυτοπροσφορά; Τότε ελάτε δεξιά.
Κάποια τέτοια στοιχεία μας δίνουν τη δυνατότητα να προβληματιστούμε ως προς το ενδεχόμενο ότι η ονομαζόμενη μέλλουσα κρίση να μην έχει καθόλου τον χαρακτήρα που έχουμε συνηθίσει να έχει η κρίση και η λειτουργία του νόμου μέσα στην ελλαδική μας πραγματικότητα.
Ευτυχώς υπάρχουν μερικοί Πατέρες οι οποίοι είναι πολύ ξεκάθαροι σ’ αυτό. Λέει ο Ισαάκ ο Σύρος: «Μη είπεις τον Θεόν δίκαιον, ότι ου γνωρίζεται η δικαιοσύνη αυτού εν τοις πράγμασιν αυτού».
Πώς είπεις τον Θεόν δίκαιο, όταν αναγνώ την παραβολή του ασώτου; Που ο άλλος τα έφαγε όλα, τα γλέντησε κ.λπ. και γυρίζει, και δεν θα τον τιμωρήσει ο πατέρας, που τον αγκαλιάζει, στολή καινούργια, δαχτυλίδι, μοσχάρι σιτευτό.
Ή όταν αναγνώ την παραβολή των εργατών του αμπελώνος. Βγαίνει το αφεντικό το πρωί-πρωί μεσάνυχτα, όπως το λένε, παίρνει εργάτες για τον αμπελώνα και τους συμφωνεί ένα ποσό. Ύστερα κατά το κολατσιό παίρνει και άλλους. Μετά στις δώδεκα η ώρα παίρνει και άλλους. Λίγο πριν το σχόλασμα παίρνει και άλλους.
Και όταν έρχεται η στιγμή να τους πληρώσει, τους πληρώνει όλους ίδια. Είναι δικαιοσύνη αυτό; Εξεγείρονται αυτοί και λένε: «Κύριε, εμείς εβαστάσαμεν τον κόπον της ημέρας και τον καύσωνα».
Τους λέει: «Εταίρε, τι συμφώνησα μαζί σου; Αυτό σου έδωσα, ναι; Και αν θέλω να δώσω αυτό και στον έσχατο, σε κόφτει;»
Λοιπόν, και μη είπεις λοιπόν τον Θεόν δίκαιο, ότι αγαθός εστιν. Όταν λέει στον ληστή — ο ληστής δεν είναι μια ωραία φιγούρα, ναι, ήταν ληστής, εγκληματίας — και με μία φρασούλα που είπε στον Χριστό, αλλά φρασούλα όχι συμβατική, φράση σχέσης, λοιπόν, «σήμερον», όχι ξανά έλα σε είκοσι μέρες να τα ξαναπούμε ή προσπάθησε λίγο και τα ξαναλέμε, «σήμερον μετ’ εμού έση εν τω παραδείσω».
Λοιπόν, κάποια από τις δυο λογικές πρέπει να είναι η εκκλησιαστική. Θα μου πείτε πιθανόν να πρέπει να συνυπάρχουν και οι δυο. Γιατί είναι γόνιμο να υπάρχει πάντοτε αυτή η εκκρεμότητα, αυτή η αναζήτηση, σε ένα πεδίο όπου το χρειάζεται η απειλή και η τιμωρία κ.λπ., και να περάσει, για λόγους παιδαγωγικούς δηλαδή, δεν ξέρω.
Αλλά τελικά νομίζω ότι δεν μπορεί η Εκκλησία να παραιτηθεί από την ανάγκη φωτισμού.
Πρέπει να δώσω, εν τέλει, με όλη αυτή την πολυλογία, μία εικόνα από το είδος των προβλημάτων και της θεματικής που καταθέτει αυτό το βιβλιαράκι.

Ευχαριστώ.

π. Ν. Λουδοβίκος: Σχόλιο στο Ευαγγέλιο της Ανάστασης

π. Ν. Λουδοβίκος: Σχόλιο στο Ευαγγέλιο της Ανάστασης

Ομιλία 13.4.2026 στην Ι. Μ. Διονυσίου εν Ολύμπω

Εγώ, κατά τη συνήθειά μου, θέλω να δούμε λίγο το κείμενο, το ευαγγελικό, για να τα συνδέσουμε λίγο όλα αυτά. Το κείμενο που διαβάζουμε στη Λειτουργία της Αναστάσεως, την Κυριακή του Πάσχα. «Εν αρχή», λέει, «ήν ο Λόγος».

Και ο Λόγος, εν αρχή του κόσμου, της δημιουργίας, εν αρχή των όντων. Η αρχή των όντων δεν είναι τα ίδια τα όντα. Είναι κάτι έξω από αυτά, είναι ο Λόγος.

Και αυτός ο Λόγος είναι προς τον Θεό, δηλαδή είναι ο Λόγος του Θεού. Δεν είναι ο λόγος ενός ανθρώπου, ούτε ένας κτιστός λόγος. Και Θεός είναι ο Λόγος.

Ο Λόγος ήταν ο Θεός. Ο Θεός έχει Λόγο. Έχει και Πνεύμα. Δεν είναι άλογος, ούτε άπνευμος. Ο Θεός έχει Λόγο, όπως έχουμε κι εμείς, και ο Λόγος αυτός έχει Πνεύμα, περιεχόμενο δηλαδή πνευματικό, και ούτως είναι εν αρχή προς τον Πατέρα. Αυτός, στην αρχή των όντων, είναι μαζί με τον Πατέρα, ενωμένος με τον Πατέρα.

Είναι ο Λόγος του Πατρός. «Πάντα δι’ αυτού εγένετο και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν ο γέγονεν». Όλα έχουν γίνει δι’ αυτού.

Κοιτάξτε, μια τεράστια κατάφαση έτσι. Όλος ο κόσμος, όλο το σύμπαν, τα πάντα, ό,τι έχει γίνει, από την τελευταία πέτρα μέχρι το μεγαλύτερο φυσικό γεγονός και θαύμα. Και όλα τα όντα, και όλα τα πράγματα, οτιδήποτε.
Γι’ αυτό και η δημιουργία μας δημιουργεί πάντα την αίσθηση της ομορφιάς, της λογικότητας. Μας ελκύει. Θέλουμε τη δημιουργία. Αγαπούμε τον κόσμο, αγαπούμε τα πράγματα. Γιατί τα αγαπούμε;
Γιατί είναι παντού Αυτός. Ο Θεός είναι το παν. Είναι το παν. Στην κυριολεξία όλα έχουν μια άκτιστη ρίζα. Τα πάντα έχουν μια θεία ρίζα. Τα πάντα.
Έτσι λέει εδώ. Τι λέει εδώ; Είναι και μερικοί που δεν το θέλουν να το καταλάβουν αυτό και λένε ότι μόνο ο άνθρωπος κατά κάποιο τρόπο είναι… Κοιτάξτε τι λέει εδώ: «πάντα δι’ αυτού εγένετο και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν ο γέγονεν». Δεν υπάρχει τίποτα που να μην έγινε δι’ αυτού.

Γι’ αυτό και τολμηρά ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, καμιά φορά, τουλάχιστον σε ένα έργο του, επεκτείνει την έννοια της εικόνας και στη δημιουργία. Η εικόνα κατ’ εξοχήν είναι ο άνθρωπος βέβαια, η εικόνα του Θεού, γιατί είναι ένας μικρός θεός.
Είναι φτιαγμένος με τον τρόπο του Θεού. Όπως ακριβώς ο Θεός είναι, είναι ένα ον το οποίο είναι κατ’ εικόνα του Θεού. Δεν είναι απλώς και μόνο ένα όμορφο ον, όπως είναι τα άλλα όντα, ένα ον όμορφα φτιαγμένο. Είναι και κάτι περισσότερο: είναι εικόνα.
Αλλά επειδή, λέει ο Μάξιμος, ο άνθρωπος έχει τον κόσμο ολόκληρο μέσα του, αυτός ο κόσμος που τον έχουμε μέσα μας, δια του ανθρώπου καταλαβαίνουμε ότι και αυτός εικονίζει κατά κάποιο τρόπο τη σοφία και την αγαθότητα και την αγάπη του Θεού.
Κοιτάξτε αυτή την απολύτως θετική εικόνα για τον κόσμο, που είναι συγκλονιστικά υπέροχη. Θετική εικόνα, η οποία δεν υπάρχει στον Ινδουισμό, δεν υπάρχει στον Βουδισμό, όπου η πραγματικότητα είναι μια αυταπάτη, είναι μάγια.
Δεν υπάρχει στο κύριο ρεύμα της αρχαίας φιλοσοφίας, στον ορφισμό και στον πλατωνισμό, που είναι η έκφρασή του, και άλλες, νεοπλατωνισμό κ.λπ.
Οπότε, επειδή είναι Έλληνες, οι Έλληνες βλέπουν μια ομορφιά στον «Τίμαιο» του Πλάτωνος. Φαίνεται ότι ο Θεός έχει ακουμπήσει και από τη δική του ομορφιά στη δημιουργία και κάτι είναι δικό Του η δημιουργία και κάτι υπάρχει από Αυτόν.
Παρά ταύτα όμως, αυτό το κάτι είναι πάρα πολύ χαμηλότερα· δεν έχει δυνατότητα να θεοποιηθεί η υλική δημιουργία. Δεν μπορεί δηλαδή να γίνει… Αν φέρναμε έναν, όπως είπε και ο πάτερ εδώ, πλατωνικό μπροστά στο γεγονός της Μεταμορφώσεως του Χριστού, δεν θα καταλάβαινε ότι «τα ιμάτια αυτού εγένετο λευκά ως το φως», για το σώμα του.

Καταλαβαίνει τη λάμψη της ψυχής, αλλά τη μεταμόρφωση της δημιουργίας δεν μπορεί να την καταλάβει. Αλλά, αν εικονίζει ασθενώς την πραγματικότητα του Θεού, παρά ταύτα όμως δεν μπορεί να θεωθεί. Να θεωθεί.

Να γίνει, δηλαδή, να συγκατοικήσει ο Θεός μέσα σε αυτήν. Αυτό ακριβώς όμως είναι η σάρκωση.
Γι’ αυτό η σάρκωση είναι πάρα πολύ συγκλονιστικό γεγονός. Κανένας από τους αρχαίους φιλοσόφους δεν το συνέλαβε, ούτε το φαντάστηκε, ούτε ποτέ το διανοήθηκε. Είναι ξαφνικό, είναι αναπάντεχο, είναι κίνηση του Θεού. Αναπάντεχη κίνηση.
Η μόνη που το προαισθάνεται, ότι μπορεί να γίνει, είναι η Παναγία. Η μόνη.
Αλλά γι’ αυτό η Παναγία, σας είπα, είναι τόσο σιωπηλό πρόσωπο, γιατί καταλαβαίνει τρομακτικά πολλά πράγματα. Και δεν υπάρχει κανένας να τα ακούσει αυτά γύρω της.
Η πνευματική διαφορά, το πνευματικό επίπεδο της Παναγίας και των υπολοίπων είναι χαώδης. Χαώδης.
Γι’ αυτό και δεν μπορεί να πει τίποτα. Δεν θα το καταλάβει κανένας. Αλλά ο τρόπος που φέρεται στον Χριστό δείχνει ότι το ξέρει πάρα πολύ καλά. Ξέρει τι ακριβώς έχει να κάνει.
Τώρα: «εν αυτώ ζωή ήν». Υπήρχε στον Λόγο αυτό ζωή. Και η ζωή είναι το φως των ανθρώπων.
Κοιτάξτε τι υπέροχα πράγματα λέει εδώ. Η ζωή που μας φωτίζει, μας εμπνέει, δεν είναι απλώς ένα γεγονός. Είναι υπαρξιακή κατάσταση απέραντης ζωτικότητας και φωτός μαζί.
Είναι συνειδητοποίηση και ύπαρξη μαζί, θεοειδής. Αυτό είναι ο Λόγος. Και αυτό κατοικεί μέσα στον άνθρωπο.
Γι’ αυτό ο άνθρωπος είναι ικανός να κάνει φιλοσοφία, να γράψει υπέροχα πράγματα στη λογοτεχνία, να κάνει τέχνη, να κάνει μουσική, τα οποία το ζώο δεν μπορεί καν να διανοηθεί ότι υπάρχουν. Υπάρχει δηλαδή ένα είδος, σας είπα, αιώνιας ύπαρξης μέσα μας. Αυτό είναι η ζωή.
Δεν λέει ζωή και θάνατος. Δεν λέει ζωή φθειρόμενη. Είναι η ζωή.
Υπάρχει σε αυτόν ζωή. Ο Λόγος είναι η ζωή. Και ό,τι ακουμπάει στον ζωοποιό είναι πνεύμα ζωοποιούν.

Αυτά που είπε προηγουμένως ο πάτερ είναι πάρα πολύ ωραία. Ότι η αμαρτία είναι όντως θάνατος. Η αμαρτία είναι ακριβώς το εξής: πατάς το φως και το ρεύμα που υπάρχει έρχεται και φωτίζει τα πάντα. Κλείνεις τον διακόπτη. Σκοτάδι.

Η αμαρτία είναι αυτό το πράγμα. Κλείνεις τον διακόπτη. Και να αποφασίζεις ότι θα ζήσεις για τον εαυτό σου. Με τις δικές σου σκέψεις, με τις δικές σου επιδιώξεις, με τις δικές σου μικροηδονές, με τις δικές σου μικροαυταπάτες.

Γιατί μέσα του δεν έχει το φως του Θεού. Δεν είναι κατά Θεόν. Άμα δεν είναι κατά Θεόν, είναι ακριβώς όπως σε ένα σκοτεινό δωμάτιο.

Θυμάστε ένα τηλεοπτικό παιχνίδι πριν πολλά χρόνια; Πώς το λέγανε, που κλείνανε κάποιον στο σκοτάδι και διάφορα πλάσματα τον αγγίζανε; Πώς το λέγανε; Είχε ένα όνομα.

Έκλεινε το φως, τον βάζανε στο δωμάτιο, εκεί ήταν γάτες, σκυλιά, ξέρω πού πήγαινε. Ούρλιαζε, φώναζε, έκανε, μέχρι να καταφέρει τι είναι, να επιβιώσει.

Ε, ακριβώς αυτή είναι…

Ποιος φιλόσοφος το επινόησε αυτό το παιχνίδι; Ποιος φιλόσοφος το επινόησε;

Δηλαδή η πραγματικότητα της ζωής του ανθρώπου είναι ακριβώς έτσι. Έτσι ζουν οι άνθρωποι. Το 99% των ανθρώπων ζει σε αυτή την κατάσταση.

Σε ένα σκοτεινό δωμάτιο διάφορα τέρατα σε ακουμπάνε και συνεχώς τρομάζεις. Και από τρομάρα σε τρομάρα πάμε. Οι πιο πολλοί άνθρωποι ζουν από τρομάρα σε τρομάρα.

Από οδυνηρή έκπληξη σε άλλη οδυνηρή έκπληξη. Και εκεί που λες ότι τελείωσαν οι οδυνηρές εκπλήξεις, μια μεγαλύτερη οδυνηρή έκπληξη έρχεται.

Ναι, το βλέπω αυτό στα νέα παιδιά πάρα πολύ, στην πολιτεία, πώς ζουν, και στο τέλος δεν σταματά, και στο τέλος είναι τρομοκρατημένα μερικά. Τι θα δούμε ακόμα; Τι θα γίνει ακόμα; Τι είναι αυτό και εκείνο και εκείνο;

Ειδικά τα παιδιά που δεν έχουν την εμπειρία που έχει ένας μεγάλος, αν είναι πραγματικός άνθρωπος.

Αν είναι πραγματικός.

Βλέπεις τους μεγάλους, ακόμα και πανεπιστημιακούς καθηγητές, να είναι μέσα τους ερημωμένοι από τις σκοτεινές συναντήσεις. Και κοιτάνε να βγουν από το δωμάτιο.

Πού να βγεις από το δωμάτιο; Δια των δυνάμεών μας δεν μπορούμε να βγούμε από το δωμάτιο.

Έρχεται η ανθρώπινη φιλοσοφία, ρίχνει λίγο αμυδρό φως, αλλά πάλι δεν βγαίνει άκρη τι είναι καλό, τι είναι κακό.

Βλέπεις μεγάλους φιλοσόφους, τον Χάιντεγκερ ας πούμε, που εγώ τον σπούδασα λέξη προς λέξη για χρόνια, και όταν φτάνει η ώρα γίνεται οπαδός του Χίτλερ και υπερασπίζεται το ναζιστικό κόμμα. Μετά μετάνιωσε βέβαια. Αλλά το θέμα είναι…

Λοιπόν, θέλω να πω ότι το δωμάτιο του τρόμου και το δωμάτιο του θανάτου — γιατί κινδυνεύεις, νιώθεις και πεθαίνεις κιόλας — «δεν αντέχω άλλο, δεν μπορώ άλλο», αυτά τα ακούμε συνέχεια εμείς οι παπάδες.

Συνέχεια. Κάθε τόσο έρχεται κάποιος που λέει «δεν μπορώ, δεν γίνεται». Χθες έλαβα πάλι ένα τέτοιο e-mail. Εγώ κάθε μέρα περίπου λέω, δεν είμαι ο μόνος, κάθε μέρα έχουμε τέτοια.
Άνθρωποι ικανοί, άνθρωποι με τεράστια προσόντα, άνθρωποι με μεγάλη παιδεία, με μεγάλες κοινωνικές θέσεις. Κι όμως, χωρίς το φως του Χριστού, η ζωή όλων μας είναι αυτό το σκοτεινό δωμάτιο.
Κι εμείς ακόμα, οι άνθρωποι της Εκκλησίας, αν θελήσουμε να ζήσουμε σύμφωνα με φιλοδοξίες και σύμφωνα με επιβεβαιώσεις εξωτερικές και σύμφωνα με δόξες και τέτοια, μπες κι εσύ στο δωμάτιο μέσα.
Δεν πάει να είσαι πατριάρχης, δεν πάει να φοράς τρία εγκόλπια εδώ μπροστά κι άλλα δύο από πίσω, δεν υπάρχει περίπτωση να γλιτώσεις το σοκ αυτού του σκοταδιού.
Και είναι θλιβερό, άνθρωποι της πίστης, άνθρωποι που επαγγέλλονται την πίστη, να τους βλέπεις να υποφέρουν τόσο και να μην μπορούν να καταλάβουν.
Όλοι μας το καταλαβαίνουμε με κόπο βέβαια, γιατί, όπως είπε και ο πατήρ προηγουμένως, δεν είναι καθόλου αυτονόητο να συγχωρήσεις, να πας παραπέρα.
Θες να πάρεις ρεβάνς. Θες να τον πατήσεις κάτω τον άλλον, τον καημένο. Βρε, τι είναι; Ένα ταλαιπωρημένο πλάσμα.
Αν τον έβλεπες πώς είναι μέσα του αυτός που κάνει τη ζημιά, θα τον σπλαχνιζόσουν. Καημένε μου.
Όπως έχω κι εγώ έναν τώρα που με βρίζει και με κατηγορεί συνέχεια. Είναι τόσο πολύ άρρωστος, τόσο άρρωστος, που θέλει επτά πνευματικούς και δέκα εξορκιστές να δουλεύουν για χρόνια για να καταφέρει να σταθεί στα πόδια του.

Κι όμως, εδώ είναι το φοβερό: ενώ ζούμε σε αυτή τη φοβερή κατάσταση, μεταθέτουμε συνεχώς το πρόβλημα στους άλλους. Και γι’ αυτό πολεμούμε μεταξύ μας.
Δεν είναι μόνο τα «θηρία» που είναι στο σκοτεινό δωμάτιο. Είναι και οι άλλοι που είναι ταυτόχρονα μέσα. Οπότε ρίχνουμε και γροθιές στους άλλους, τρώμε και από αυτούς, και δώσ’ το, και δώσ’ το, μέχρι να φτάσουμε στο τέλος.
Και να πούμε, άνθρωποι που είναι στο τέλος της ζωής τους: «Τι κατάλαβα; Τι ήταν αυτό όλο;».
Πέφτουν απογοητευμένοι από τον κόσμο, χωρίς καμία ελπίδα. Διότι, άμα δεν έχεις φως στη ζωή αυτή, θα ελπίζεις σε τι;
Φως. Ποιο φως; Αυτό που λέει εδώ το κείμενο.
«Ήν η ζωή ο Λόγος και η ζωή αυτή ήν το φως των ανθρώπων».
Δύο πράγματα δίνει ο Χριστός: ζωή και φως.
Σε ανασταίνει. Σου δίνει αίσθηση ζωής αιώνιας και ακατάλυτης. Και το νιώθεις αυτό να χτυπάει μέσα σου.
Και το καταλαβαίνεις ακριβώς όπως καταλαβαίνεις αυτό που πίνεις τώρα. Δεν θα αμφιβάλλεις καθόλου.
Ο Άγιος Συμεών λέει: «των ρωτούντων, τη δύναμή μου τη νιώθω;». Όπως το παιδί που κλοτσάει, η μάνα το νιώθει. Άμα δεν κλοτσάει, σημαίνει πέθανε το παιδί.
Φυσικά και τη νιώθεις. Και όπως τη νιώθεις…
Όπως είπε πολύ ωραία και ο πάτερ εδώ, ότι το άλλο σου φέρνει θάνατο και έτσι εκπαιδεύεσαι. Πας στον πνευματικό, εξομολογείσαι, ζωή έρχεται, χάρη. Πας στα μυστήρια, όπου αναβαίνει ο άνθρωπος, φωτίζει τα πράγματα, καταλαβαίνεις τι έγινε.
Τα αφήνεις αυτά, βλέπω, υποκύπτεις ένα, δύο, τρία, ξέρω εγώ. Αυτά: σκότωση στην ψυχή, πόνο στην ψυχή, αίσθηση θανάτου, αίσθηση αδιεξόδου, αίσθηση, όπως το λένε, ότι δεν έχει ελπίδα, αίσθηση φόβου. Φόβου.
Ο αμαρτωλός φοβάται. Φοβάται ότι θα πεθάνει, φοβάται ότι θα του συμβεί κάτι, φοβάται τον άλλον, φοβάται, φοβάται.
Και έτσι παράγεται η κόλαση στη ζωή αυτή. Και ζουν οι κολασμένοι άνθρωποι στη μεγάλη τους οικογένεια, στη μικρή τους οικογένεια. Φοβάται ο ένας τον άλλον.
Σήμερα τα παιδιά δεν παντρεύονται γιατί φοβούνται, λέει. Φοβούνται, φοβούνται, φοβούνται. Δεν μπορώ να πω ότι τρελοί είναι, ξέρω εγώ.
Ιδιαίτερα τα αγόρια. Τα αγόρια έχουν παραλύσει από τον φόβο. Τα κορίτσια φοβούνται λιγότερο, δεν ξέρω γιατί. Αλλά τα αγόρια είναι σαν παράλυση.
Είναι φανερό το γιατί. Γιατί έχουν το πάνω χέρι οι γυναίκες τώρα. Αυτό είναι ο δυτικός πολιτισμός. Έχει δώσει υπεραρμοδιότητες.
Εάν γίνει μια σύγκρουση μεταξύ ανδρός και γυναικός, σε οποιοδήποτε επίπεδο, ο άντρας έχει χάσει την υπόθεση. Πρέπει να έχεις στην κυριολεξία σαράντα-πενήντα επιχειρήματα.
Έτσι είναι. Δεν θα έπρεπε να είναι έτσι. Δυστυχώς πάμε, επειδή δεν υπάρχει φως Χριστού, από το ένα άκρο στο άλλο.
Δηλαδή, οι άντρες έχουν δίκιο όλοι, οι γυναίκες έχουν άδικο; Δεν κατάλαβα. Εμείς οι πνευματικοί που τα βλέπουμε αυτά τα πράγματα, που τα ζούμε τέλος πάντων, βλέπουμε ότι δεν είναι καθόλου έτσι τα πράγματα.
Αμαρτάνει κι ο ένας, αμαρτάνει κι ο άλλος. Πέφτει έξι ο ένας, πέφτει έξι ο άλλος. Δεν είναι κανείς, επειδή είναι γυναίκα, αμάρτητος και πάντα έχει δίκιο, ούτε επειδή είναι άντρας.
Εδώ όμως είναι η κατάρα της ιδεολογίας. Εδώ είναι το μεγάλο θέμα: να γίνονται όλα ιδεολογία. Αυτό είναι το πρώτο.
Στην παλαιότητα ήταν μια ανδροκρατούμενη, ας πούμε, ιδεολογία. Αν θυμηθείς μια περίπτωση, συνεχίζεται το παράλογο.
Είχα δει προχθές ένα βιντεάκι — δεν έχω χρόνο, αλλά καθώς έψαχνα να βρω κάτι άλλο στο YouTube — ένα βιντεάκι που έδειχνε σχέση ανδρός και γυναικός μέσα στις δεκαετίες.
Δεκαετία του ’80: ο άντρας δίνει δύο χαστούκια στη γυναίκα, αυτή μαζεύεται και πάει στην κουζίνα και, δακρύζοντας, συνεχίζει να πλένει.
Μετά δείχνει τη δεκαετία του 2000: δίνει ο άντρας ένα χαστούκι στη γυναίκα, του δίνει κι αυτή άλλο ένα, και πάει στο δωμάτιο, μαζεύει τα πράγματά της για να φύγει.
Και μετά λέει το 2026: δίνει ο άντρας ένα χαστούκι στη γυναίκα, αυτή του δίνει εφτά χαστούκια, μια κλωτσιά, μια μπουνιά, του παίρνει τα ρούχα, τα πετάει έξω και τον διώχνει.
Είναι, χωρίς Θεό, εναλλαγή των πόλων του εγωισμού μόνο. Αλλάζει η τερατοδία πρόσωπο, αλλά είναι τερατοδία.
Στα σχολεία παλιά ήταν το δασκαλοκεντρικό πρότυπο, γιατί διδάσκω σε παιδαγωγικό τμήμα. Ήταν δασκαλοκεντρικό πρότυπο. Ο δάσκαλος έκανε ό,τι ήθελε.
Όταν εγώ διορίστηκα δάσκαλος, ενάμιση χρόνο έκανα όλο κι όλο, συνεχίζοντας τις σπουδές μου. Μόλις, λοιπόν, πώς έβγαλα το ψωμί μου.
Και θυμάμαι, όταν μπήκα στη Δευτέρα Δημοτικού πρώτη φορά, σαν αναπληρωτής δάσκαλος, είχε φύγει ο προηγούμενος. Ο προηγούμενος, λοιπόν, μου δίνει μια τεράστια βέργα, ενάμιση μέτρο.
Και μου λέει: «Εν τούτω νίκα».
Εγώ τρόμαξα, γιατί δεν μπορούσα να το κάνω αυτό το πράγμα. Και την πήρα τη βέργα, τα παιδιά μέσα κοιτάγανε πονηρά.
Περίμενα να γίνει χαμός. Την κάνω μια και την πετάω μπροστά τους. Τους έκανε μεγάλη εντύπωση.
Και μετά πήρα καραμέλες, κάτι σούπερ καραμέλες. Και όποιος είχε κάνει καλά, έπαιρνε την καραμέλα. Έτσι ησύχασε η τάξη.
Εκτός από έναν, που η μάνα του τού είχε πει να μην τρώει καραμέλες. Αυτός έκανε φασαρία. Αυτόν βρήκα άλλον τρόπο.
Μια μέρα τον τρόμαξα λιγάκι. Τον έβαλα σε μια ντουλάπα να κάτσει. Τρόμαξε και ησύχασε.
Και μου λέγανε οι γονείς: «Δάσκαλε, το κρέας δικό σου, τα κόκαλα δικά μας».
Δηλαδή έλεγαν: ρίξε και καμιά στον μικρό, δεν πειράζει.
Τώρα, έτσι και τολμήσει ο δάσκαλος να ακουμπήσει έστω και κατά λάθος, θα έρθει όλο το σόι, με δικηγόρους και αστυνομικούς, να τον συλλάβουν.
Βλέπω, δηλαδή, μια υπερβολή. Από το δασκαλοκεντρικό στο μαθητοκεντρικό σχολείο, στην άλλη υπερβολή.
Τα παιδιά σήμερα βγάζουν γλώσσα στον δάσκαλο. Του λέει το δεκάχρονο στον εικοσάχρονο: «είσαι ένας παλιόγερος, δεν θέλω να σε δω μπροστά μου, δεν ξέρεις τίποτα».
Αυτό λέγεται σχολείο;
Δηλαδή, όλα αυτά γιατί; Γιατί είμαστε στο σκοτεινό δωμάτιο. Δεν υπάρχει το φως.
Ούτε η αίσθηση της αιώνιας ζωής. Δεν υπάρχει παρουσία εκείνη που θα τα μετέτρεπε όλα αυτά σε γνώση και σε μέτρο.
Σε μέτρο. Ένα ωραίο μέτρο. Ούτε έπαινος μόνο, ούτε ψόγος μόνο. Ένας συνδυασμός.
Ο άνθρωπος πρέπει να παιδαγωγηθεί. Χρειάζεται και το μπράβο, χρειάζεται και το «μη». Χρειάζεται και το φρένο.
Να συνεχίσω λίγο να το τελειώσουμε στα γρήγορα, γιατί σε λίγο θα κλείσω, πρέπει να φύγουμε.
«Και το φως εν τη σκοτία φαίνει, και η σκοτία αυτό ου κατέλαβεν».
Άλλη σοβαρή δήλωση εδώ. Το φως έρχεται στο σκοτάδι. Το σκοτάδι δεν καταλαβαίνει όμως.
Αυτή η αγάπη της φρίκης που κουβαλάμε μέσα μας είναι ό,τι πιο παράδοξο και ό,τι πιο ταλαιπωρό και ό,τι πιο απίστευτο έχουμε μέσα μας. Βλέπεις ανθρώπους να ζουν μέσα στην κόλαση, στην κυριολεξία, και να το αγαπούν αυτό. Και έρχεται ο άλλος και να τους ανοίγει το φως, το παράθυρο του φωτός, με καινούργιες προοπτικές, με νέες προτάσεις, που είναι του Θεού προτάσεις, και αυτό το πράγμα ο άλλος να λέει όχι.
Προτιμώ να τρώω ξύλο και να δίνω ξύλο. Προτιμώ το σκοτάδι με τα άγρια θηρία και όλο αυτό το διαμάχι και όλο αυτό τον πόλεμο και όλη αυτή την οδύνη. Ένα τόσο περίεργο πράγμα.
Το ότι ο άνθρωπος αγαπάει την πτώση του. Ότι αγαπάει... κάποτε μου το είχε πει ο Άγιος Παΐσιος, που λέει, πώς να σου το πω, σκέψου τα γουρούνια που αγαπάνε τη λάσπη και κυλιούνται μέσα εκεί, και αν τους πεις υπάρχει και μια άλλη ζωή πολύ πιο πολυτελής, φοβούνται να εγκαταλείψουν τον βούρκο και να κοιτάξουν παραπέρα και να αναπτύσσουν μια εχθρική σχέση με τη γνώση, με τη ζωή, με τη σοφία. Εχθρική σχέση. Προτιμούν την κόλαση αυτή, την ιδιωτική.
Περνάω τα άλλα που λέει για τον Ιωάννη. «Είναι το φως το αληθινόν, ο φωτίζει πάντα άνθρωπον ερχόμενον εις τον κόσμον». Αυτό το φως που κάθε άνθρωπο φωτίζει. Κάθε ένα μωρό που έρχεται έχει κάτι από το φως αυτό, που το σβήνουμε εμείς. Γι’ αυτό και βλέπετε, δεν είναι τόσο ελκυστικά τα μικρά τα παιδάκια; Έχουν μια ομορφιά, μια υγεία, μια παράξενη σοφία, που δεν μπορούν να την αρθρώσουν, αλλά όμως ακτινοβολεί και μας ελκύει αυτό το πράγμα.
Τι λέει εδώ; «Εν τω κόσμω ην και ο κόσμος δι’ αυτού εγένετο και ο κόσμος αυτόν ουκ έγνω». Στον κόσμο μέσα υπήρχε και ο κόσμος έγινε με αυτόν, αλλά ο κόσμος αυτός δεν τον ήξερε. «Εις τα ίδια ήλθε και οι ίδιοι αυτόν ου παρέλαβον». Στα ίδια, στον χώρο, στο σπίτι του ήρθε, και οι δικοί του, αυτοί που τους έφτιαξε ο ίδιος, δεν τον αποδέχτηκαν. «Όσοι δε έλαβον αυτόν, έδωκεν αυτοίς εξουσίαν τέκνα Θεού γενέσθαι, τοις πιστεύουσιν εις το όνομα αυτού».
Λοιπόν, όσοι τον δέχονται όμως γίνονται παιδιά του Θεού. Ποιος είναι παιδί του Θεού; Ο Υιός του Θεού ο ίδιος. Γινόμενος άγιος αυτόν... Ο άνθρωπος γίνεται Χριστός κατά χάριν. Αυτό είναι ένας άγιος. Η αγία αυτή η μεγάλη που γνωρίσαμε ήταν Χριστή κατά χάριν. Παρουσία του Χριστού στον κόσμο.
Εγώ όταν δίδασκα χρόνια Χριστολογία στη Δογματική είχα στο μυαλό μου τον Άγιο Πατέρα Πορφύριο. Τον Πατέρα Πορφύριο έλεγα: αυτός είναι ο Χριστός. Καταλαβαίνεις από τον άγιο πώς φέρεται και πώς είναι και τι κάνει και πώς συνεχώς επικοινωνεί με άλλες, εντελώς άλλες διαστάσεις του είναι, σε συνεχή βάση. Καταλαβαίνεις πώς είναι ο Χριστός. Λες: ο Χριστός είναι αληθινός. Δεν είναι; Γιατί; Διότι τότε εδώ τι είναι; Είναι άνθρωπος του Χριστού. Ζει τον κατά Χριστόν βίον. Τι ζει; Την πληρότητα της κοινωνίας μετά του Χριστού, με τα μυστήρια, με τα αυτά. Και ζει καταστάσεις υπερφυείς και υπεράνθρωπες. Όχι, δεν παύει να είναι άνθρωπος.
«Τέκνα Θεού, οι ουκ εξ αιμάτων, ουδέ εκ θελήματος σαρκός», εδώ είναι φοβερό αυτό, «ουδέ εκ θελήματος ανδρός, αλλ’ εκ Θεού εγεννήθησαν». Δύο εγεννήσεις: η μία που μας κάνει η μάνα μας και ο πατέρας μας, και μετά αυτό εξαφανίζεται και ο άνθρωπος γίνεται γέννημα του Θεού. Ένα ον που έρχεται απ’ αλλού. Είναι άλλης τάξεως πλάσμα. Δεν είναι πια άνθρωπος απλός και κοινός. Είναι θεοειδής άνθρωπος.
Σε αυτό έχουμε κληθεί και δεν το κατανοούμε. Δεν καταλαβαίνουμε την ευτυχία, δεν καταλαβαίνουμε τη ζωή, δεν καταλαβαίνουμε την αιωνιότητα, δεν καταλαβαίνουμε την τρομακτική προοπτική που ανοίγει η σάρκωση. Αυτό είναι το μεγαλείο. Δεν είναι δηλαδή απλά μια σειρά εντολών. Τι να τις κάνω εγώ τις εντολές; Τι να τις κάνω τις εντολές; Εντολές έχει και ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης. Εντολές γεμάτο είναι και το Κοράνι, που αντιγράφει την Παλαιά Διαθήκη ουσιαστικά. Εντολές, εντολές. Και όλες αυτές οι εντολές είναι πάντοτε εκκρεμείς. Δεν μπορώ να τις κάνω απλά και δικαιολογούμαι κιόλας και σκουντάω και τον διπλανό, και έχει δυσκολία να τις κάνει κι εκείνος, κι εγώ, κι εγώ. Άρα λοιπόν έχουμε δίκιο.
Και έρχεται ο διάβολος και σου λέει: κοίταξε να δεις, έτσι είναι. Κανένας σας δεν μπορεί να τις κάνει. Γι’ αυτό θα φτιάξω εγώ μια βασιλεία που θα είναι δική μου. Αυτό είναι το σκόπος του διαβόλου. Είναι να κάνει άλλη βασιλεία από όλους αυτούς που βλέπουν τον Θεό έτσι όπως αυτός, έναν σκληρό δικαστή, και να πει στον Θεό: κοίταξε, η πλειοψηφία είναι με μένα, άρα έχω δικαίωμα μιας παράλληλης βασιλείας. Δεν είναι δική σου η βασιλεία. Εσύ κράτα τα χαϊβάνια κι εγώ κρατάω τους έξυπνους.
Ο διάβολος θεωρεί ότι είναι πολύ σοφός, όπως βλέπουμε στον μύθο του Μεγάλου Ιεροεξεταστή. Εγώ ξέρω τι θέλουν οι άνθρωποι, εσύ δεν ξέρεις. Θα τους φωτίζεις, θα τους δίνεις φως, ζωή αιώνια, να περπατάς πάνω στους ωκεανούς, να πετάς σαν πουλί, να μην υπάρξει τίποτα; Θέλουν αυτά τα πράγματα; Θέλουν φαγάκι, θέλουν καλό σεξ, θέλουν λεφτά στο χέρι, δι’ οποιουδήποτε τρόπου αποκτηθέντα, και τα πάθη να δουλεύουν, και να υπάρχει και λίγο μυστήριο, και να υπάρχει και εξουσία ισχυρή για να μην τυχόν κανένας βγει παραπάνω από αυτά και πει μήπως υπάρχει τίποτα περισσότερο. Αυτά θέλουν, του λέει. Κατάλαβες; Απέτυχες.
Να τελειώσουμε έτσι: «Και ο Λόγος σαρξ εγένετο και εσκήνωσεν εν ημίν, και εθεασάμεθα τη δόξαν αυτού, δόξαν ως μονογενούς παρά Πατρός, πλήρης χάριτος και αληθείας».
Τελευταία φράση: «Ότι ο νόμος δια Μωυσέως εδόθη». Ο νόμος, οι εντολές που δεν ελκύουν κανένα, δια Μωυσέως εδόθη. «Η χάρις και η αλήθεια δια Ιησού Χριστού εγένετο». Ο Θεός ως χάρις, ως πραγματικότητα, ως αλήθεια της ζωής μας, έρχεται με τη σάρκωση, δηλαδή με τον Χριστό.

Αυτά.

Πώς μπορεί να υπάρχει η χάρη του Θεού μέσα στην αμαρτία;
Ο Martin Luther μπορούσε να το δεχτεί — simul iustus et peccator (ταυτόχρονα δίκαιος και αμαρτωλός). Αλλά για τους καθολικούς όχι. Η χάρη του Θεού δεν είναι συμβατή με την αμαρτία.

Πρέπει να αναρωτηθούμε τι κάνουμε αν μας τύχει ένας «χαϊντεγκεριανός» Πάπας, δηλαδή κάποιος που έχει διαμορφωθεί στη φιλοσοφία του Martin Heidegger. Γιατί είναι απλό: ο επίσκοπος πριν γίνει επίσκοπος ήταν ιερέας· πριν γίνει ιερέας ήταν σπουδαστής σε σεμινάριο. Αν ο σπουδαστής διαμορφώθηκε με αυτή τη φιλοσοφία, θα είναι ιερέας που σκέφτεται με αυτή τη φιλοσοφία, επίσκοπος που σκέφτεται με αυτή τη φιλοσοφία, καρδινάλιος που σκέφτεται όχι όπως ο Thomas Aquinas αλλά όπως ο Χάιντεγκερ — και γιατί όχι και Πάπας.
Άρα το πρόβλημα στα ανώτατα επίπεδα είναι μεγάλο. Αν η διαμόρφωση είναι τόσο εκτεταμένη προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση, είναι σαφές ότι θα ανέβει προς τα ανώτερα επίπεδα της Εκκλησίας.

(Το «Cogito me cogitare, ergo sum» του Ρενέ Ντεκάρτ δεν είναι πειστικό, ακριβώς επειδή αυτή η res cogitans δεν εμφανίζεται καθόλου, αν οι σκέψεις της δεν εκφραστούν σε προφορικό ή γραπτό λόγο, ο οποίος ήδη προϋποθέτει ακροατές και αναγνώστες.)

......Αν ανατρέξετε στον Φαίδωνα και στη δικαιολόγηση που δίνεται εκεί για το ότι ο φιλόσοφος αγαπά κατά κάποιον τρόπο τον θάνατο, θα θυμηθείτε ότι ο Πλάτων, παρόλο που περιφρονεί τις ηδονές του σώματος, δεν παραπονείται ότι τα βάσανα υπερέχουν των ηδονών. Το καθοριστικό σημείο είναι μάλλον ότι τόσο οι ηδονές όσο και τα βάσανα αποσπούν και παραπλανούν το πνεύμα, ότι το σώμα αποτελεί βάρος όταν κανείς επιδιώκει την αλήθεια. Διότι η αλήθεια, που είναι ασώματη και απρόσιτη στις αισθήσεις, μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο με τα μάτια της ψυχής, η οποία επίσης είναι ασώματη και απρόσιτη στις αισθήσεις. Με άλλα λόγια: η αληθινή γνώση είναι δυνατή μόνο για ένα πνεύμα που δεν ενοχλείται από τις αισθήσεις.

Αυτό, φυσικά, δεν μπορεί να είναι η άποψη του Καντ· διότι για τη θεωρητική του φιλοσοφία είναι καθοριστικό ότι κάθε γνώση εξαρτάται από τη σύμπραξη και τη συνεργασία της αισθητικότητας και της νόησης, και η Κριτική του Καθαρού Λόγου έχει δικαίως χαρακτηριστεί ως μια δικαίωση, αν όχι και εξύμνηση, της ανθρώπινης αισθητικότητας. Ακόμη και στα νεανικά του χρόνια —όταν, υπό την επίδραση της παραδοσιακής φιλοσοφίας, εξέφραζε μια κάποια πλατωνική εχθρότητα προς το σώμα (παραπονιόταν ότι το σώμα εμποδίζει την «ταχύτητα των σκέψεων» και έτσι περιορίζει και παρεμποδίζει το πνεύμα [54])— δεν υποστήριξε ότι το σώμα και οι αισθήσεις αποτελούν την κύρια πηγή του σφάλματος και του κακού.

Πρακτικά, αυτό έχει δύο σημαντικές συνέπειες. Πρώτον, για τον Καντ, ο φιλόσοφος καθιστά σαφείς εμπειρίες που όλοι μας έχουμε. Ο Καντ δεν ισχυρίζεται ούτε ότι ο φιλόσοφος μπορεί να εγκαταλείψει την πλατωνική σπηλιά ούτε ότι μπορεί να συμμετάσχει στην άνοδο του Παρμενίδη προς τους ουρανούς· ούτε θεωρεί ότι ο φιλόσοφος πρέπει να γίνει μέλος κάποιας αίρεσης. Για αυτόν, ο φιλόσοφος παραμένει ένας άνθρωπος όπως εσύ κι εγώ, που ζει ανάμεσα στους συνανθρώπους του και όχι ανάμεσα σε φιλοσόφους.

Δεύτερον, ο Καντ υποστηρίζει ότι μια κρίση για τη ζωή βάσει των κριτηρίων της ηδονής και της δυσαρέσκειας —την οποία (κρίση) ο Πλάτων και οι άλλοι θεωρούσαν έργο αποκλειστικά του φιλοσόφου, επισημαίνοντας ότι οι πολλοί είναι απολύτως ικανοποιημένοι με τη ζωή όπως είναι— μπορεί να αναμένεται από κάθε συνηθισμένο άνθρωπο με υγιή κοινή λογική, εφόσον έχει ποτέ στοχαστεί για τη ζωή.
Αυτές οι δύο συνέπειες δεν είναι, προφανώς, παρά οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, και αυτό ονομάζεται ισότητα.

Ας εξετάσουμε τρία διάσημα αποσπάσματα από τα έργα του Καντ! Τα δύο πρώτα προέρχονται από την Κριτική του Καθαρού Λόγου και αποτελούν απαντήσεις σε αντιρρήσεις.

«Αλλά μήπως απαιτείτε μια γνώση που αφορά όλους τους ανθρώπους να υπερβαίνει την κοινή νόηση και να μπορεί να ανακαλυφθεί μόνο από φιλοσόφους; Ακριβώς αυτό που επικρίνετε αποτελεί την καλύτερη επιβεβαίωση της ορθότητας των μέχρι τώρα θέσεων, διότι αποκαλύπτει κάτι που δεν μπορούσε να προβλεφθεί εκ των προτέρων: ότι η φύση, σε ό,τι αφορά όλους τους ανθρώπους χωρίς διάκριση, δεν μπορεί να κατηγορηθεί για μεροληπτική κατανομή των χαρισμάτων της· και ότι η ύψιστη φιλοσοφία, ως προς τους ουσιώδεις σκοπούς της ανθρώπινης φύσης, δεν μπορεί να φτάσει πιο μακριά από την καθοδήγηση που έχει ήδη προσφέρει ακόμη και στον πιο απλό κοινό νου.» [55]

Δείτε, μαζί με αυτό το απόσπασμα, τις τελευταίες φράσεις της Κριτικής του Καθαρού Λόγου του Ιμμάνουελ Καντ:

«Ο κριτικός δρόμος είναι ο μόνος που απομένει ακόμη ανοικτός. Αν ο αναγνώστης είχε την καλοσύνη και την υπομονή να τον διασχίσει μαζί μου, μπορεί τώρα να κρίνει αν, εφόσον το επιθυμεί, συμβάλλοντας κι ο ίδιος ώστε αυτό το μονοπάτι να γίνει λεωφόρος, θα μπορούσε να επιτευχθεί πριν από το τέλος του παρόντος αιώνα αυτό που δεν κατόρθωσαν πολλοί αιώνες: δηλαδή να φτάσει η ανθρώπινη λογική σε πλήρη ικανοποίηση σε ό,τι την απασχολούσε πάντοτε, αλλά μέχρι τώρα μάταια, από την πλευρά της φιλομάθειάς της.» [56]

Το τρίτο, συχνά παρατιθέμενο απόσπασμα, είναι αυτοβιογραφικό:
«Εγώ ο ίδιος, από κλίση, είμαι ερευνητής. Αισθάνομαι όλη τη δίψα για γνώση και την ανυπόμονη ανησυχία να προχωρήσω πιο πέρα, καθώς και την ικανοποίηση σε κάθε κατάκτηση. Υπήρξε μια εποχή που πίστευα ότι αυτό και μόνο μπορούσε να αποτελεί την τιμή της ανθρωπότητας, και περιφρονούσα τον όχλο που δεν γνωρίζει τίποτε. Ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ με διόρθωσε. Αυτή η τυφλωτική υπεροχή εξαφανίζεται· μαθαίνω να τιμώ τους ανθρώπους, και θα θεωρούσα τον εαυτό μου πιο άχρηστο από τον απλό εργάτη, αν δεν πίστευα ότι […] αυτό που κάνω μπορεί να δώσει αξία σε όλους τους άλλους, αποκαθιστώντας τα δικαιώματα της ανθρωπότητας.» [57]

Η φιλοσόφηση, ή η σκέψη της λογικής που υπερβαίνει τα όρια αυτού που μπορεί να γνωσθεί —τα όρια της ανθρώπινης γνώσης— είναι για τον Καντ μιά γενική ανθρώπινη «ανάγκη», η ανάγκη της λογικής ως ανθρώπινης ικανότητας. Δεν αντιπαραθέτει τους λίγους προς τους πολλούς. (Αν υπάρχει στον Καντ μια σαφής διάκριση ανάμεσα στους λίγους και στους πολλούς, αυτή αφορά μάλλον την ηθική: το «ευαίσθητο σημείο» του ανθρώπινου γένους είναι το ψεύδος, που ερμηνεύεται ως μια μορφή αυτοεξαπάτησης. Οι «λίγοι» είναι εκείνοι που είναι ειλικρινείς απέναντι στον εαυτό τους.)

Με την εξασθένηση αυτής της αιώνων παλαιάς διάκρισης, συνέβη όμως κάτι παράδοξο: η κλίση του φιλοσόφου να ασχολείται με την πολιτική χάνεται· Δεν έχει πλέον ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την πολιτική. Δεν υπάρχει ιδιοτελές συμφέρον και, συνεπώς, ούτε αξίωση για εξουσία ή για ένα πολίτευμα που θα προστάτευε τον φιλόσοφο από τους πολλούς. Ο Ιμμάνουελ Καντ συμφωνεί με τον Αριστοτέλης, σε αντίθεση με τον Πλάτων, στο ότι οι φιλόσοφοι δεν πρέπει να κυβερνούν, αλλά ότι οι κυβερνώντες θα πρέπει να είναι πρόθυμοι να ακούνε τους φιλοσόφους [58].

Από την άλλη πλευρά, αντιτίθεται στην άποψη του Αριστοτέλη ότι ο φιλοσοφικός τρόπος ζωής είναι ο ανώτερος και ότι ο πολιτικός υπάρχει τελικά μόνο χάριν του βίου θεωρητικού. Με την εγκατάλειψη αυτής της ιεραρχίας, και μαζί της όλων των ιεραρχικών δομών, η παλαιά ένταση μεταξύ πολιτικής και φιλοσοφίας εξαφανίζεται πλήρως.

Το αποτέλεσμα είναι ότι η πολιτική, και η ανάγκη να γραφεί μια πολιτική φιλοσοφία —να «τακτοποιηθεί ένα τρελοκομείο»— παύουν για τον φιλόσοφο να ανήκουν στις πιο επείγουσες υποθέσεις. Η πολιτική είναι, κατά τα λόγια του Eric Weil, δεν είναι πλέον «une préoccupation pour les philosophes; elle devient, ensemble avec l'histoire, problème philosophique» (δηλαδή δεν αποτελεί πια απλώς πηγή ανησυχίας για τους φιλοσόφους· γίνεται, μαζί με την ιστορία, ένα αυθεντικό φιλοσοφικό πρόβλημα) [59].

Επιπλέον, όταν ο Καντ μιλά για το βάρος που φαίνεται να βαραίνει την ίδια τη ζωή, επισημαίνει τη παράδοξη φύση της ηδονής —για την οποία μιλά και ο Πλάτων σε άλλο πλαίσιο— δηλαδή το γεγονός ότι κάθε ηδονή εκδιώκει μια δυσαρέσκεια· ότι μια ζωή που θα γνώριζε μόνο ηδονές θα στερούνταν στην πραγματικότητα κάθε ηδονής —διότι ο άνθρωπος δεν θα ήταν ικανός να τη νιώσει ή να την απολαύσει— και ότι, επομένως, δεν υπάρχει καθαρή ευεξία, που να μην επηρεάζεται ούτε από την ανάμνηση της έλλειψης που την προηγήθηκε ούτε από τον φόβο της απώλειας που βέβαια θα την ακολουθήσει.

Η ευτυχία, ως μια σταθερή και μόνιμη κατάσταση της ψυχής και του σώματος, είναι αδιανόητη για τους ανθρώπους πάνω στη γη. Όσο μεγαλύτερη είναι η έλλειψη και η δυσαρέσκεια, τόσο πιο έντονη θα είναι η ηδονή.

Υπάρχει εδώ μόνο μία εξαίρεση, και αυτή είναι η ηδονή που αισθανόμαστε όταν ερχόμαστε σε επαφή με την ομορφιά. Αυτή την ηδονή ο Καντ, επιλέγοντας συνειδητά μια άλλη λέξη, την ονομάζει «ανιδιοτελή ευχαρίστηση» (uninteressiertes Wohlgefallen).

Θα δούμε αργότερα τι σημαντικό ρόλο παίζει αυτός ο όρος σε εκείνη την πολιτική φιλοσοφία που ο Καντ δεν έγραψε ποτέ. Ο ίδιος υπαινίσσεται κάτι σχετικό όταν γράφει σε μία από τις μεταθανάτια δημοσιευμένες σημειώσεις του:

«Τα ωραία πράγματα δείχνουν ότι ο άνθρωπος ταιριάζει στον κόσμο και ότι ακόμη και η αντίληψή του για τα πράγματα συμφωνεί με τους νόμους της ίδιας του της αντίληψης.» [60]