Συνέχεια από Κυριακή 22. Μαρτίου 2026
Του M. Scott Peck
Κεφάλαιο 2
Προς μια Ψυχολογία του Κακού
Για τα μοντέλα και το μυστήριο
Ο κόσμος διαιρέθηκε μάλλον αυθαίρετα στο «φυσικό» και στο «υπερφυσικό».
Η περίπτωση του Bobby και των γονιών του
Αντί να αναγνωρίσουν οποιαδήποτε έλλειψη, αρνήθηκαν να αναλάβουν οποιαδήποτε ευθύνη με το επιχείρημα ότι ήταν «εργαζόμενοι άνθρωποι».
Παρόλα αυτά, θα μπορούσα τουλάχιστον να τους είχα προτείνει θεραπεία. Το γεγονός ότι κατά πάσα πιθανότητα θα απέρριπταν την πρόταση δεν ήταν επαρκής λόγος για να μην την κάνω — να μην επιχειρήσω έστω να τους βοηθήσω να εξελιχθούν προς την κατανόηση και τη συμπόνια. Όμως ένιωθα ότι ακόμη κι αν, ως εκ θαύματος, ήταν πρόθυμοι να υποβληθούν σε ψυχοθεραπεία, στη δική τους περίπτωση θα αποτύγχανε.
Είναι μια θλιβερή κατάσταση, αλλά το γεγονός είναι ότι οι πιο υγιείς άνθρωποι —οι πιο ειλικρινείς, εκείνοι των οποίων τα πρότυπα σκέψης είναι λιγότερο διαστρεβλωμένα— είναι και οι πιο εύκολοι στη θεραπεία μέσω ψυχοθεραπείας και οι πιο πιθανό να ωφεληθούν από αυτήν. Αντίθετα, όσο πιο άρρωστοι είναι οι ασθενείς —όσο πιο ανέντιμη είναι η συμπεριφορά τους και όσο πιο διαστρεβλωμένη η σκέψη τους— τόσο λιγότερο είμαστε σε θέση να τους βοηθήσουμε με επιτυχία. Όταν η διαστρέβλωση και η ανεντιμότητα είναι πολύ έντονες, αυτό φαίνεται αδύνατο.
Μεταξύ τους, οι θεραπευτές συχνά αναφέρονται στην ψυχοπαθολογία ενός ασθενούς ως «συντριπτική». Και το εννοούμε κυριολεκτικά. Νιώθουμε πραγματικά κατακλυσμένοι από τον λαβυρινθώδη όγκο ψεμάτων, διαστρεβλωμένων κινήτρων και αλλοιωμένης επικοινωνίας μέσα στον οποίο θα εμπλακούμε αν επιχειρήσουμε να δουλέψουμε με τέτοιους ανθρώπους στο πλαίσιο της στενής σχέσης της ψυχοθεραπείας. Νιώθουμε —συνήθως αρκετά σωστά— ότι όχι μόνο θα αποτύχουμε στην προσπάθειά μας να τους βγάλουμε από το τέλμα της ασθένειάς τους, αλλά ότι υπάρχει και ο κίνδυνος να παρασυρθούμε κι εμείς μέσα σε αυτό.
Είμαστε πολύ αδύναμοι για να βοηθήσουμε τέτοιους ασθενείς — πολύ «τυφλοί» για να δούμε ένα τέλος στους στρεβλούς διαδρόμους στους οποίους θα οδηγηθούμε, πολύ μικροί για να διατηρήσουμε την αγάπη μας απέναντι στο μίσος τους. Αυτό ίσχυε στην περίπτωση των γονιών του Μπόμπι. Ένιωθα να με κατακλύζει η αρρώστια που διαισθανόμουν μέσα τους. Όχι μόνο θα απέρριπταν πιθανότατα οποιαδήποτε πρόταση βοήθειας από μέρους μου, αλλά γνώριζα επίσης ότι δεν είχα τη δύναμη να επιτύχω σε μια τέτοια προσπάθεια θεραπείας.
Υπάρχει και ένας ακόμη λόγος για τον οποίο δεν προσπάθησα να δουλέψω με τους γονείς του Μπόμπι. Απλώς δεν μου άρεσαν. Ή μάλλον, κάτι περισσότερο από αυτό: με απωθούσαν. Για να βοηθήσει κανείς ανθρώπους στην ψυχοθεραπεία, είναι απαραίτητο να υπάρχει τουλάχιστον ένας σπόρος θετικού συναισθήματος απέναντί τους, μια δόση συμπάθειας για τη θέση τους, ένα ίχνος ενσυναίσθησης για τα βάσανά τους, ένας βαθμός εκτίμησης για την ανθρώπινη υπόστασή τους και μια ελπίδα για τις δυνατότητές τους ως ανθρώπων. Δεν ένιωθα τίποτα από αυτά. Δεν μπορούσα να φανταστώ τον εαυτό μου να κάθεται μαζί τους ώρα με την ώρα, εβδομάδα με την εβδομάδα, μήνα με τον μήνα, αφιερωμένος στη φροντίδα τους. Αντιθέτως, μετά βίας άντεχα να βρίσκομαι στο ίδιο δωμάτιο μαζί τους.
Ένιωθα «βρώμικος» στην παρουσία τους. Δεν μπορούσα να τους διώξω αρκετά γρήγορα από το γραφείο μου.
Κατά καιρούς προσπαθώ να δουλέψω με κάποιον του οποίου η περίπτωση φαίνεται απελπιστική, με την ελπίδα ότι ίσως η κρίση μου είναι λανθασμένη, και έστω για την εμπειρία που θα αποκομίσω. Όχι όμως με τους γονείς του Μπόμπι. Όχι μόνο εκείνοι θα απέρριπταν τη θεραπεία μου — εγώ απέρριψα εκείνους.
Οι άνθρωποι έχουν συναισθήματα ο ένας για τον άλλον. Όταν οι ψυχοθεραπευτές έχουν συναισθήματα για τους ασθενείς τους, τα ονομάζουν «αντιμεταβίβαση».
Η αντιμεταβίβαση μπορεί να καλύπτει όλο το φάσμα των ανθρώπινων συναισθημάτων, από την πιο έντονη αγάπη έως το πιο έντονο μίσος. Έχουν γραφτεί ολόκληροι τόμοι για το θέμα της αντιμεταβίβασης· μπορεί να αποδειχθεί είτε εξαιρετικά χρήσιμη είτε εξαιρετικά επιζήμια για τη θεραπευτική σχέση. Αν τα συναισθήματα του θεραπευτή είναι ακατάλληλα, η αντιμεταβίβαση θα παραμορφώσει, θα μπερδέψει και θα εκτρέψει τη θεραπευτική διαδικασία.
Αν όμως η αντιμεταβίβαση είναι κατάλληλη, μπορεί να αποτελέσει το πιο χρήσιμο εργαλείο για την κατανόηση του προβλήματος του ασθενούς.
Ένα κρίσιμο καθήκον κάθε ψυχοθεραπευτή είναι να αναγνωρίζει αν η αντιμεταβίβαση είναι ή δεν είναι κατάλληλη. Για να το επιτύχουν αυτό, οι θεραπευτές πρέπει να αναλύουν συνεχώς τον εαυτό τους, όπως και τους ασθενείς τους. Αν η αντιμεταβίβαση είναι ακατάλληλη, είναι ευθύνη του θεραπευτή είτε να «θεραπεύσει» τον εαυτό του είτε να παραπέμψει τον ασθενή σε άλλον θεραπευτή, ικανό να είναι πιο αντικειμενικός στη συγκεκριμένη περίπτωση.
Το συναίσθημα που συχνά βιώνει ένα υγιές άτομο σε σχέση με έναν κακό άνθρωπο είναι η αποστροφή. Η αποστροφή μπορεί να εμφανιστεί σχεδόν αμέσως, αν το κακό που συναντάται είναι φανερό. Αν το κακό είναι πιο λεπτό, η αποστροφή μπορεί να αναπτυχθεί σταδιακά, καθώς η σχέση με το κακό άτομο βαθαίνει.
Το συναίσθημα της αποστροφής μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμο για έναν θεραπευτή. Μπορεί να αποτελέσει διαγνωστικό εργαλείο κατεξοχήν. Μπορεί να υποδηλώνει πιο αληθινά και πιο γρήγορα από οτιδήποτε άλλο ότι ο θεραπευτής βρίσκεται μπροστά σε έναν κακό άνθρωπο. Ωστόσο, όπως ένα αιχμηρό νυστέρι, είναι ένα εργαλείο που πρέπει να χρησιμοποιείται με τη μέγιστη προσοχή. Αν η αποστροφή δεν προκύπτει από κάτι στον ασθενή αλλά από κάποια παθολογία του ίδιου του θεραπευτή, τότε είναι πολύ πιθανό να προκληθεί κάθε είδους βλάβη, εκτός αν ο θεραπευτής έχει την ταπεινότητα να αναγνωρίσει ότι πρόκειται για δικό του πρόβλημα.
Αλλά τι θα καθιστούσε την αποστροφή μια υγιή αντίδραση; Γιατί θα μπορούσε να είναι μια κατάλληλη μορφή αντιμεταβίβασης για έναν συναισθηματικά υγιή θεραπευτή; Η αποστροφή είναι ένα ισχυρό συναίσθημα που μας ωθεί να θέλουμε αμέσως να αποφύγουμε, να διαφύγουμε από την απωθητική παρουσία. Και αυτό είναι ακριβώς το πιο κατάλληλο πράγμα που πρέπει να κάνει ένας υγιής άνθρωπος υπό κανονικές συνθήκες όταν έρχεται αντιμέτωπος με μια κακή παρουσία: να απομακρυνθεί από αυτήν. Το κακό είναι απωθητικό επειδή είναι επικίνδυνο. Θα «μολύνει» ή με κάποιον άλλο τρόπο θα καταστρέψει ένα άτομο που θα παραμείνει για πολύ καιρό στην παρουσία του.
Εκτός αν γνωρίζεις πολύ καλά τι κάνεις, το καλύτερο που μπορείς να κάνεις όταν έρχεσαι αντιμέτωπος με το κακό είναι να απομακρυνθείς όσο πιο γρήγορα γίνεται. Η αντιμεταβίβαση της αποστροφής λειτουργεί ως ένα ενστικτώδες ή, αν θέλετε, θεόσταλτο και σωτήριο σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης.
Παρά τον μεγάλο όγκο της επαγγελματικής βιβλιογραφίας σχετικά με την αντιμεταβίβαση, δεν έχω διαβάσει ποτέ κάτι που να αναφέρεται ειδικά στην αποστροφή. Υπάρχουν αρκετοί λόγοι για αυτή την απουσία. Η αντιμεταβίβαση της αποστροφής είναι τόσο ειδικά συνδεδεμένη με το κακό, ώστε είναι σχεδόν αδύνατο να γράψει κανείς για το ένα χωρίς το άλλο· και αφού το κακό μέχρι τώρα έχει σε μεγάλο βαθμό μείνει εκτός των ορίων της ψυχιατρικής έρευνας, το ίδιο έχει συμβεί και με αυτή τη συγκεκριμένη μορφή αντιμεταβίβασης.
Επιπλέον, οι ψυχοθεραπευτές είναι συνήθως καλοπροαίρετοι άνθρωποι, και μια τόσο έντονα αρνητική αντίδραση από την πλευρά τους θα αποτελούσε απειλή για την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους. Έπειτα, λόγω της έντονης αρνητικότητας αυτής της αντίδρασης, υπάρχει μια ισχυρή τάση οι ψυχοθεραπευτές να αποφεύγουν να διατηρούν σχέσεις με «κακούς» πελάτες. Τέλος, όπως ήδη ανέφερα, πολύ λίγοι «κακοί» άνθρωποι είναι πρόθυμοι εξαρχής να γίνουν θεραπευόμενοι. Εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις, θα κάνουν ό,τι μπορούν για να αποφύγουν τη διαδικασία της θεραπείας που ρίχνει φως στα πράγματα. Έτσι, ήταν δύσκολο για τους ψυχοθεραπευτές να έρθουν σε επαφή με τέτοιους ανθρώπους για αρκετό χρόνο ώστε να τους μελετήσουν ή να μελετήσουν τις δικές τους αντιδράσεις.
Υπάρχει και μια άλλη αντίδραση που οι «κακοί» άνθρωποι συχνά προκαλούν σε εμάς: η σύγχυση. Περιγράφοντας μια συνάντηση με έναν τέτοιο άνθρωπο, μια γυναίκα έγραψε ότι ήταν «σαν να είχα ξαφνικά χάσει την ικανότητά μου να σκέφτομαι». Και πάλι, αυτή η αντίδραση είναι απολύτως κατάλληλη. Τα ψέματα προκαλούν σύγχυση. Οι «κακοί» είναι «άνθρωποι του ψεύδους», εξαπατώντας τους άλλους ενώ ταυτόχρονα χτίζουν στρώμα πάνω σε στρώμα αυτοεξαπάτησης. Αν ο θεραπευτής νιώθει σύγχυση απέναντι σε έναν ασθενή, πρέπει να αναρωτηθεί αν αυτό οφείλεται στη δική του άγνοια. Όμως οφείλει επίσης να θέσει το ερώτημα: «Μήπως ο ασθενής κάνει κάτι για να με μπερδέψει;» Η εργασία μου με την περίπτωση που περιγράφεται στο Κεφάλαιο 4 ήταν αναποτελεσματική για μήνες, επειδή δεν έθεσα αυτό το ερώτημα.
Έχω πει ότι η αντιμεταβίβαση της αποστροφής είναι μια κατάλληλη, ακόμη και σωτήρια αντίδραση απέναντι σε κακούς ανθρώπους. Υπάρχει όμως μία εξαίρεση. Αν η σύγχυση μπορεί να ξεπεραστεί — αν μπορεί να τεθεί η διάγνωση του κακού, και αν ο θεραπευτής, γνωρίζοντας με τι έχει να κάνει, αποφασίσει να επιχειρήσει να σχετιστεί με τον κακό άνθρωπο με θεραπευτικό τρόπο — τότε, και μόνο τότε, η αντιμεταβίβαση της αποστροφής μπορεί και πρέπει να παραμεριστεί.
Αυτό όμως προϋποθέτει πολλά. Η προσπάθεια να «θεραπευτεί» το κακό δεν πρέπει να αναλαμβάνεται ελαφρά τη καρδία. Πρέπει να γίνεται από μια θέση εξαιρετικής ψυχολογικής και πνευματικής δύναμης.
Ο μόνος λόγος που αυτό μπορεί να γίνει είναι ότι ένας θεραπευτής που βρίσκεται σε μια τέτοια θέση δύναμης θα γνωρίζει ότι, ενώ οι κακοί άνθρωποι εξακολουθούν να είναι φοβεροί, είναι επίσης άξιοι οίκτου. Διαρκώς αποφεύγοντας το φως της αυτοαποκάλυψης και τη φωνή της ίδιας τους της συνείδησης, είναι οι πιο φοβισμένοι από όλους τους ανθρώπους. Ζουν τη ζωή τους μέσα σε απόλυτο τρόμο. Δεν χρειάζεται να καταδικαστούν σε κάποια κόλαση· βρίσκονται ήδη μέσα σε αυτήν.
Γι’ αυτό, η προσπάθεια να σωθούν οι κακοί από τη ζωντανή τους κόλαση πρέπει να γίνεται όχι μόνο για το καλό της κοινωνίας αλλά και για το δικό τους καλό. Γνωρίζοντας τόσο λίγα για τη φύση του κακού, προς το παρόν στερούμαστε την ικανότητα να το θεραπεύσουμε. Η θεραπευτική μας ανεπάρκεια δεν είναι βέβαια αξιοπερίεργη, αν λάβουμε υπόψη ότι δεν έχουμε ακόμη καν αναγνωρίσει το κακό ως μια συγκεκριμένη ασθένεια. Αποτελεί θέση αυτού του βιβλίου ότι το κακό μπορεί να οριστεί ως μια συγκεκριμένη μορφή ψυχικής νόσου και θα έπρεπε να αποτελεί αντικείμενο τουλάχιστον της ίδιας έντασης επιστημονικής έρευνας με εκείνη που αφιερώνουμε σε άλλες σοβαρές ψυχιατρικές παθήσεις.
Είναι φυσικό και σοφό, υπό κανονικές συνθήκες, να αποφεύγουμε τη φωλιά της οχιάς. Ωστόσο, είναι επίσης ορθό ο επιστήμονας —ο έμπειρος ερπετολόγος— να πλησιάζει αυτόν τον ίδιο τόπο, προκειμένου να μάθει, να συλλέξει δηλητήριο για την ανάπτυξη ενός αντιδότου που θα προστατεύσει την ανθρωπότητα, και ίσως ακόμη και να βοηθήσει το φίδι στην εξέλιξή του. Τα φίδια μπορούν να αποκτήσουν φτερά και να γίνουν δράκοι, και οι δράκοι μπορούν να εξημερωθούν ώστε να γίνουν ταυτόχρονα άγριοι και ήπιοι υπηρέτες του Θεού.
Αν μπορέσουμε να δούμε το κακό ως ασθένεια και ως κάτι αξιολύπητο —έστω και αν παραμένει επικίνδυνο— και αν γνωρίζουμε τι κάνουμε, τότε είναι σωστό να μετατρέψουμε την αποστροφή μας σε προσεκτική συμπόνια, ώστε να τους προσεγγίσουμε με θεραπευτική πρόθεση.
Ανατρέχοντας στην περίπτωση του Μπόμπι και των γονιών του ύστερα από είκοσι χρόνια, αμφιβάλλω αν σήμερα, με όλη την επιπλέον εμπειρία μου, θα χειριζόμουν την υπόθεση πολύ διαφορετικά. Θα εξακολουθούσα να θεωρώ ως αρχικό μου καθήκον τη διάσωση του Μπόμπι από τους γονείς του και θα κατέφευγα πάλι, όπως τότε, στη χρήση κοσμικής εξουσίας για να το επιτύχω. Σε αυτά τα είκοσι χρόνια δεν έχω μάθει τίποτα που να υποδηλώνει ότι οι κακοί άνθρωποι μπορούν να επηρεαστούν γρήγορα με οποιοδήποτε άλλο μέσο πέρα από την ωμή δύναμη.
Δεν ανταποκρίνονται —τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα— ούτε στην ήπια καλοσύνη ούτε σε οποιαδήποτε μορφή πνευματικής πειθούς που γνωρίζω. Όμως ένα πράγμα έχει αλλάξει μέσα σε αυτά τα είκοσι χρόνια. Τώρα γνωρίζω ότι οι γονείς του Μπόμπι ήταν κακοί. Τότε δεν το γνώριζα. Ένιωθα το κακό τους, αλλά δεν είχα όνομα γι’ αυτό. Οι επόπτες μου δεν ήταν σε θέση να με βοηθήσουν να ονομάσω αυτό που αντιμετώπιζα. Το όνομα δεν υπήρχε στο επαγγελματικό μας λεξιλόγιο. Ως επιστήμονες και όχι ως ιερείς, δεν υποτίθεται ότι έπρεπε να σκεφτόμαστε με τέτοιους όρους.
Το να ονομάζεις κάτι σωστά σου δίνει ένα ορισμένο βαθμό δύναμης απέναντί του. Την εποχή που είχα συναντήσει τους γονείς του Μπόμπι, δεν γνώριζα τη φύση της δύναμης με την οποία είχα να κάνω. Με απωθούσε, αλλά δεν με έκανε να θέλω να την κατανοήσω. Απέφευγα να ασχοληθώ μαζί τους όχι μόνο από έναν υγιή σεβασμό προς αυτή τη δύναμη, αλλά και επειδή τη φοβόμουν — ασυνείδητα φοβόμουν.
Σήμερα εξακολουθώ να τη φοβάμαι, αλλά δεν είναι πια ένας τυφλός φόβος. Γνωρίζοντας το όνομά της, γνωρίζω κάτι από τις διαστάσεις αυτής της δύναμης. Επειδή έχω αυτό το έδαφος ασφάλειας πάνω στο οποίο μπορώ να σταθώ, μπορώ να επιτρέψω στον εαυτό μου να είναι περίεργος ως προς τη φύση της. Μπορώ να τολμήσω να την προσεγγίσω.
Έτσι, κάτι θα έκανα διαφορετικά σήμερα. Αφού θα είχα καταφέρει να απομακρύνω τον Μπόμπι από το σπίτι των γονιών του, θα προσπαθούσα —αν μου δινόταν η ευκαιρία— να τους πω απαλά, με τους πιο γενικούς όρους, ότι ήταν κυριευμένοι από ένα είδος δύναμης καταστροφικής όχι μόνο για τα παιδιά τους αλλά και για τους ίδιους. Και αν τύχαινε να έχω τον απαραίτητο χρόνο και την ενέργεια, θα τους πρότεινα να δουλέψουμε μαζί, σε μια προσπάθεια να υπερνικηθεί αυτή η δύναμη.
Αν, από κάποια απίθανη συγκυρία, συμφωνούσαν, θα προχωρούσα να δουλέψω μαζί τους — όχι επειδή θα μου ήταν πιο συμπαθείς τώρα, ούτε καν επειδή θα είχα ιδιαίτερη εμπιστοσύνη στη δυνατότητά μου να τους θεραπεύσω — αλλά απλώς επειδή, γνωρίζοντας το όνομα, έχω αποκτήσει αρκετή δύναμη ώστε να μάθω και να επιχειρήσω αυτό το έργο. Και είναι καθήκον μας να εργαζόμαστε στα πεδία που γνωρίζουμε.
Κακό και αμαρτία
Αντί να αναγνωρίσουν οποιαδήποτε έλλειψη, αρνήθηκαν να αναλάβουν οποιαδήποτε ευθύνη με το επιχείρημα ότι ήταν «εργαζόμενοι άνθρωποι».
Παρόλα αυτά, θα μπορούσα τουλάχιστον να τους είχα προτείνει θεραπεία. Το γεγονός ότι κατά πάσα πιθανότητα θα απέρριπταν την πρόταση δεν ήταν επαρκής λόγος για να μην την κάνω — να μην επιχειρήσω έστω να τους βοηθήσω να εξελιχθούν προς την κατανόηση και τη συμπόνια. Όμως ένιωθα ότι ακόμη κι αν, ως εκ θαύματος, ήταν πρόθυμοι να υποβληθούν σε ψυχοθεραπεία, στη δική τους περίπτωση θα αποτύγχανε.
Είναι μια θλιβερή κατάσταση, αλλά το γεγονός είναι ότι οι πιο υγιείς άνθρωποι —οι πιο ειλικρινείς, εκείνοι των οποίων τα πρότυπα σκέψης είναι λιγότερο διαστρεβλωμένα— είναι και οι πιο εύκολοι στη θεραπεία μέσω ψυχοθεραπείας και οι πιο πιθανό να ωφεληθούν από αυτήν. Αντίθετα, όσο πιο άρρωστοι είναι οι ασθενείς —όσο πιο ανέντιμη είναι η συμπεριφορά τους και όσο πιο διαστρεβλωμένη η σκέψη τους— τόσο λιγότερο είμαστε σε θέση να τους βοηθήσουμε με επιτυχία. Όταν η διαστρέβλωση και η ανεντιμότητα είναι πολύ έντονες, αυτό φαίνεται αδύνατο.
Μεταξύ τους, οι θεραπευτές συχνά αναφέρονται στην ψυχοπαθολογία ενός ασθενούς ως «συντριπτική». Και το εννοούμε κυριολεκτικά. Νιώθουμε πραγματικά κατακλυσμένοι από τον λαβυρινθώδη όγκο ψεμάτων, διαστρεβλωμένων κινήτρων και αλλοιωμένης επικοινωνίας μέσα στον οποίο θα εμπλακούμε αν επιχειρήσουμε να δουλέψουμε με τέτοιους ανθρώπους στο πλαίσιο της στενής σχέσης της ψυχοθεραπείας. Νιώθουμε —συνήθως αρκετά σωστά— ότι όχι μόνο θα αποτύχουμε στην προσπάθειά μας να τους βγάλουμε από το τέλμα της ασθένειάς τους, αλλά ότι υπάρχει και ο κίνδυνος να παρασυρθούμε κι εμείς μέσα σε αυτό.
Είμαστε πολύ αδύναμοι για να βοηθήσουμε τέτοιους ασθενείς — πολύ «τυφλοί» για να δούμε ένα τέλος στους στρεβλούς διαδρόμους στους οποίους θα οδηγηθούμε, πολύ μικροί για να διατηρήσουμε την αγάπη μας απέναντι στο μίσος τους. Αυτό ίσχυε στην περίπτωση των γονιών του Μπόμπι. Ένιωθα να με κατακλύζει η αρρώστια που διαισθανόμουν μέσα τους. Όχι μόνο θα απέρριπταν πιθανότατα οποιαδήποτε πρόταση βοήθειας από μέρους μου, αλλά γνώριζα επίσης ότι δεν είχα τη δύναμη να επιτύχω σε μια τέτοια προσπάθεια θεραπείας.
Υπάρχει και ένας ακόμη λόγος για τον οποίο δεν προσπάθησα να δουλέψω με τους γονείς του Μπόμπι. Απλώς δεν μου άρεσαν. Ή μάλλον, κάτι περισσότερο από αυτό: με απωθούσαν. Για να βοηθήσει κανείς ανθρώπους στην ψυχοθεραπεία, είναι απαραίτητο να υπάρχει τουλάχιστον ένας σπόρος θετικού συναισθήματος απέναντί τους, μια δόση συμπάθειας για τη θέση τους, ένα ίχνος ενσυναίσθησης για τα βάσανά τους, ένας βαθμός εκτίμησης για την ανθρώπινη υπόστασή τους και μια ελπίδα για τις δυνατότητές τους ως ανθρώπων. Δεν ένιωθα τίποτα από αυτά. Δεν μπορούσα να φανταστώ τον εαυτό μου να κάθεται μαζί τους ώρα με την ώρα, εβδομάδα με την εβδομάδα, μήνα με τον μήνα, αφιερωμένος στη φροντίδα τους. Αντιθέτως, μετά βίας άντεχα να βρίσκομαι στο ίδιο δωμάτιο μαζί τους.
Ένιωθα «βρώμικος» στην παρουσία τους. Δεν μπορούσα να τους διώξω αρκετά γρήγορα από το γραφείο μου.
Κατά καιρούς προσπαθώ να δουλέψω με κάποιον του οποίου η περίπτωση φαίνεται απελπιστική, με την ελπίδα ότι ίσως η κρίση μου είναι λανθασμένη, και έστω για την εμπειρία που θα αποκομίσω. Όχι όμως με τους γονείς του Μπόμπι. Όχι μόνο εκείνοι θα απέρριπταν τη θεραπεία μου — εγώ απέρριψα εκείνους.
Οι άνθρωποι έχουν συναισθήματα ο ένας για τον άλλον. Όταν οι ψυχοθεραπευτές έχουν συναισθήματα για τους ασθενείς τους, τα ονομάζουν «αντιμεταβίβαση».
Η αντιμεταβίβαση μπορεί να καλύπτει όλο το φάσμα των ανθρώπινων συναισθημάτων, από την πιο έντονη αγάπη έως το πιο έντονο μίσος. Έχουν γραφτεί ολόκληροι τόμοι για το θέμα της αντιμεταβίβασης· μπορεί να αποδειχθεί είτε εξαιρετικά χρήσιμη είτε εξαιρετικά επιζήμια για τη θεραπευτική σχέση. Αν τα συναισθήματα του θεραπευτή είναι ακατάλληλα, η αντιμεταβίβαση θα παραμορφώσει, θα μπερδέψει και θα εκτρέψει τη θεραπευτική διαδικασία.
Αν όμως η αντιμεταβίβαση είναι κατάλληλη, μπορεί να αποτελέσει το πιο χρήσιμο εργαλείο για την κατανόηση του προβλήματος του ασθενούς.
Ένα κρίσιμο καθήκον κάθε ψυχοθεραπευτή είναι να αναγνωρίζει αν η αντιμεταβίβαση είναι ή δεν είναι κατάλληλη. Για να το επιτύχουν αυτό, οι θεραπευτές πρέπει να αναλύουν συνεχώς τον εαυτό τους, όπως και τους ασθενείς τους. Αν η αντιμεταβίβαση είναι ακατάλληλη, είναι ευθύνη του θεραπευτή είτε να «θεραπεύσει» τον εαυτό του είτε να παραπέμψει τον ασθενή σε άλλον θεραπευτή, ικανό να είναι πιο αντικειμενικός στη συγκεκριμένη περίπτωση.
Το συναίσθημα που συχνά βιώνει ένα υγιές άτομο σε σχέση με έναν κακό άνθρωπο είναι η αποστροφή. Η αποστροφή μπορεί να εμφανιστεί σχεδόν αμέσως, αν το κακό που συναντάται είναι φανερό. Αν το κακό είναι πιο λεπτό, η αποστροφή μπορεί να αναπτυχθεί σταδιακά, καθώς η σχέση με το κακό άτομο βαθαίνει.
Το συναίσθημα της αποστροφής μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμο για έναν θεραπευτή. Μπορεί να αποτελέσει διαγνωστικό εργαλείο κατεξοχήν. Μπορεί να υποδηλώνει πιο αληθινά και πιο γρήγορα από οτιδήποτε άλλο ότι ο θεραπευτής βρίσκεται μπροστά σε έναν κακό άνθρωπο. Ωστόσο, όπως ένα αιχμηρό νυστέρι, είναι ένα εργαλείο που πρέπει να χρησιμοποιείται με τη μέγιστη προσοχή. Αν η αποστροφή δεν προκύπτει από κάτι στον ασθενή αλλά από κάποια παθολογία του ίδιου του θεραπευτή, τότε είναι πολύ πιθανό να προκληθεί κάθε είδους βλάβη, εκτός αν ο θεραπευτής έχει την ταπεινότητα να αναγνωρίσει ότι πρόκειται για δικό του πρόβλημα.
Αλλά τι θα καθιστούσε την αποστροφή μια υγιή αντίδραση; Γιατί θα μπορούσε να είναι μια κατάλληλη μορφή αντιμεταβίβασης για έναν συναισθηματικά υγιή θεραπευτή; Η αποστροφή είναι ένα ισχυρό συναίσθημα που μας ωθεί να θέλουμε αμέσως να αποφύγουμε, να διαφύγουμε από την απωθητική παρουσία. Και αυτό είναι ακριβώς το πιο κατάλληλο πράγμα που πρέπει να κάνει ένας υγιής άνθρωπος υπό κανονικές συνθήκες όταν έρχεται αντιμέτωπος με μια κακή παρουσία: να απομακρυνθεί από αυτήν. Το κακό είναι απωθητικό επειδή είναι επικίνδυνο. Θα «μολύνει» ή με κάποιον άλλο τρόπο θα καταστρέψει ένα άτομο που θα παραμείνει για πολύ καιρό στην παρουσία του.
Εκτός αν γνωρίζεις πολύ καλά τι κάνεις, το καλύτερο που μπορείς να κάνεις όταν έρχεσαι αντιμέτωπος με το κακό είναι να απομακρυνθείς όσο πιο γρήγορα γίνεται. Η αντιμεταβίβαση της αποστροφής λειτουργεί ως ένα ενστικτώδες ή, αν θέλετε, θεόσταλτο και σωτήριο σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης.
Παρά τον μεγάλο όγκο της επαγγελματικής βιβλιογραφίας σχετικά με την αντιμεταβίβαση, δεν έχω διαβάσει ποτέ κάτι που να αναφέρεται ειδικά στην αποστροφή. Υπάρχουν αρκετοί λόγοι για αυτή την απουσία. Η αντιμεταβίβαση της αποστροφής είναι τόσο ειδικά συνδεδεμένη με το κακό, ώστε είναι σχεδόν αδύνατο να γράψει κανείς για το ένα χωρίς το άλλο· και αφού το κακό μέχρι τώρα έχει σε μεγάλο βαθμό μείνει εκτός των ορίων της ψυχιατρικής έρευνας, το ίδιο έχει συμβεί και με αυτή τη συγκεκριμένη μορφή αντιμεταβίβασης.
Επιπλέον, οι ψυχοθεραπευτές είναι συνήθως καλοπροαίρετοι άνθρωποι, και μια τόσο έντονα αρνητική αντίδραση από την πλευρά τους θα αποτελούσε απειλή για την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους. Έπειτα, λόγω της έντονης αρνητικότητας αυτής της αντίδρασης, υπάρχει μια ισχυρή τάση οι ψυχοθεραπευτές να αποφεύγουν να διατηρούν σχέσεις με «κακούς» πελάτες. Τέλος, όπως ήδη ανέφερα, πολύ λίγοι «κακοί» άνθρωποι είναι πρόθυμοι εξαρχής να γίνουν θεραπευόμενοι. Εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις, θα κάνουν ό,τι μπορούν για να αποφύγουν τη διαδικασία της θεραπείας που ρίχνει φως στα πράγματα. Έτσι, ήταν δύσκολο για τους ψυχοθεραπευτές να έρθουν σε επαφή με τέτοιους ανθρώπους για αρκετό χρόνο ώστε να τους μελετήσουν ή να μελετήσουν τις δικές τους αντιδράσεις.
Υπάρχει και μια άλλη αντίδραση που οι «κακοί» άνθρωποι συχνά προκαλούν σε εμάς: η σύγχυση. Περιγράφοντας μια συνάντηση με έναν τέτοιο άνθρωπο, μια γυναίκα έγραψε ότι ήταν «σαν να είχα ξαφνικά χάσει την ικανότητά μου να σκέφτομαι». Και πάλι, αυτή η αντίδραση είναι απολύτως κατάλληλη. Τα ψέματα προκαλούν σύγχυση. Οι «κακοί» είναι «άνθρωποι του ψεύδους», εξαπατώντας τους άλλους ενώ ταυτόχρονα χτίζουν στρώμα πάνω σε στρώμα αυτοεξαπάτησης. Αν ο θεραπευτής νιώθει σύγχυση απέναντι σε έναν ασθενή, πρέπει να αναρωτηθεί αν αυτό οφείλεται στη δική του άγνοια. Όμως οφείλει επίσης να θέσει το ερώτημα: «Μήπως ο ασθενής κάνει κάτι για να με μπερδέψει;» Η εργασία μου με την περίπτωση που περιγράφεται στο Κεφάλαιο 4 ήταν αναποτελεσματική για μήνες, επειδή δεν έθεσα αυτό το ερώτημα.
Έχω πει ότι η αντιμεταβίβαση της αποστροφής είναι μια κατάλληλη, ακόμη και σωτήρια αντίδραση απέναντι σε κακούς ανθρώπους. Υπάρχει όμως μία εξαίρεση. Αν η σύγχυση μπορεί να ξεπεραστεί — αν μπορεί να τεθεί η διάγνωση του κακού, και αν ο θεραπευτής, γνωρίζοντας με τι έχει να κάνει, αποφασίσει να επιχειρήσει να σχετιστεί με τον κακό άνθρωπο με θεραπευτικό τρόπο — τότε, και μόνο τότε, η αντιμεταβίβαση της αποστροφής μπορεί και πρέπει να παραμεριστεί.
Αυτό όμως προϋποθέτει πολλά. Η προσπάθεια να «θεραπευτεί» το κακό δεν πρέπει να αναλαμβάνεται ελαφρά τη καρδία. Πρέπει να γίνεται από μια θέση εξαιρετικής ψυχολογικής και πνευματικής δύναμης.
Ο μόνος λόγος που αυτό μπορεί να γίνει είναι ότι ένας θεραπευτής που βρίσκεται σε μια τέτοια θέση δύναμης θα γνωρίζει ότι, ενώ οι κακοί άνθρωποι εξακολουθούν να είναι φοβεροί, είναι επίσης άξιοι οίκτου. Διαρκώς αποφεύγοντας το φως της αυτοαποκάλυψης και τη φωνή της ίδιας τους της συνείδησης, είναι οι πιο φοβισμένοι από όλους τους ανθρώπους. Ζουν τη ζωή τους μέσα σε απόλυτο τρόμο. Δεν χρειάζεται να καταδικαστούν σε κάποια κόλαση· βρίσκονται ήδη μέσα σε αυτήν.
Γι’ αυτό, η προσπάθεια να σωθούν οι κακοί από τη ζωντανή τους κόλαση πρέπει να γίνεται όχι μόνο για το καλό της κοινωνίας αλλά και για το δικό τους καλό. Γνωρίζοντας τόσο λίγα για τη φύση του κακού, προς το παρόν στερούμαστε την ικανότητα να το θεραπεύσουμε. Η θεραπευτική μας ανεπάρκεια δεν είναι βέβαια αξιοπερίεργη, αν λάβουμε υπόψη ότι δεν έχουμε ακόμη καν αναγνωρίσει το κακό ως μια συγκεκριμένη ασθένεια. Αποτελεί θέση αυτού του βιβλίου ότι το κακό μπορεί να οριστεί ως μια συγκεκριμένη μορφή ψυχικής νόσου και θα έπρεπε να αποτελεί αντικείμενο τουλάχιστον της ίδιας έντασης επιστημονικής έρευνας με εκείνη που αφιερώνουμε σε άλλες σοβαρές ψυχιατρικές παθήσεις.
Είναι φυσικό και σοφό, υπό κανονικές συνθήκες, να αποφεύγουμε τη φωλιά της οχιάς. Ωστόσο, είναι επίσης ορθό ο επιστήμονας —ο έμπειρος ερπετολόγος— να πλησιάζει αυτόν τον ίδιο τόπο, προκειμένου να μάθει, να συλλέξει δηλητήριο για την ανάπτυξη ενός αντιδότου που θα προστατεύσει την ανθρωπότητα, και ίσως ακόμη και να βοηθήσει το φίδι στην εξέλιξή του. Τα φίδια μπορούν να αποκτήσουν φτερά και να γίνουν δράκοι, και οι δράκοι μπορούν να εξημερωθούν ώστε να γίνουν ταυτόχρονα άγριοι και ήπιοι υπηρέτες του Θεού.
Αν μπορέσουμε να δούμε το κακό ως ασθένεια και ως κάτι αξιολύπητο —έστω και αν παραμένει επικίνδυνο— και αν γνωρίζουμε τι κάνουμε, τότε είναι σωστό να μετατρέψουμε την αποστροφή μας σε προσεκτική συμπόνια, ώστε να τους προσεγγίσουμε με θεραπευτική πρόθεση.
Ανατρέχοντας στην περίπτωση του Μπόμπι και των γονιών του ύστερα από είκοσι χρόνια, αμφιβάλλω αν σήμερα, με όλη την επιπλέον εμπειρία μου, θα χειριζόμουν την υπόθεση πολύ διαφορετικά. Θα εξακολουθούσα να θεωρώ ως αρχικό μου καθήκον τη διάσωση του Μπόμπι από τους γονείς του και θα κατέφευγα πάλι, όπως τότε, στη χρήση κοσμικής εξουσίας για να το επιτύχω. Σε αυτά τα είκοσι χρόνια δεν έχω μάθει τίποτα που να υποδηλώνει ότι οι κακοί άνθρωποι μπορούν να επηρεαστούν γρήγορα με οποιοδήποτε άλλο μέσο πέρα από την ωμή δύναμη.
Δεν ανταποκρίνονται —τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα— ούτε στην ήπια καλοσύνη ούτε σε οποιαδήποτε μορφή πνευματικής πειθούς που γνωρίζω. Όμως ένα πράγμα έχει αλλάξει μέσα σε αυτά τα είκοσι χρόνια. Τώρα γνωρίζω ότι οι γονείς του Μπόμπι ήταν κακοί. Τότε δεν το γνώριζα. Ένιωθα το κακό τους, αλλά δεν είχα όνομα γι’ αυτό. Οι επόπτες μου δεν ήταν σε θέση να με βοηθήσουν να ονομάσω αυτό που αντιμετώπιζα. Το όνομα δεν υπήρχε στο επαγγελματικό μας λεξιλόγιο. Ως επιστήμονες και όχι ως ιερείς, δεν υποτίθεται ότι έπρεπε να σκεφτόμαστε με τέτοιους όρους.
Το να ονομάζεις κάτι σωστά σου δίνει ένα ορισμένο βαθμό δύναμης απέναντί του. Την εποχή που είχα συναντήσει τους γονείς του Μπόμπι, δεν γνώριζα τη φύση της δύναμης με την οποία είχα να κάνω. Με απωθούσε, αλλά δεν με έκανε να θέλω να την κατανοήσω. Απέφευγα να ασχοληθώ μαζί τους όχι μόνο από έναν υγιή σεβασμό προς αυτή τη δύναμη, αλλά και επειδή τη φοβόμουν — ασυνείδητα φοβόμουν.
Σήμερα εξακολουθώ να τη φοβάμαι, αλλά δεν είναι πια ένας τυφλός φόβος. Γνωρίζοντας το όνομά της, γνωρίζω κάτι από τις διαστάσεις αυτής της δύναμης. Επειδή έχω αυτό το έδαφος ασφάλειας πάνω στο οποίο μπορώ να σταθώ, μπορώ να επιτρέψω στον εαυτό μου να είναι περίεργος ως προς τη φύση της. Μπορώ να τολμήσω να την προσεγγίσω.
Έτσι, κάτι θα έκανα διαφορετικά σήμερα. Αφού θα είχα καταφέρει να απομακρύνω τον Μπόμπι από το σπίτι των γονιών του, θα προσπαθούσα —αν μου δινόταν η ευκαιρία— να τους πω απαλά, με τους πιο γενικούς όρους, ότι ήταν κυριευμένοι από ένα είδος δύναμης καταστροφικής όχι μόνο για τα παιδιά τους αλλά και για τους ίδιους. Και αν τύχαινε να έχω τον απαραίτητο χρόνο και την ενέργεια, θα τους πρότεινα να δουλέψουμε μαζί, σε μια προσπάθεια να υπερνικηθεί αυτή η δύναμη.
Αν, από κάποια απίθανη συγκυρία, συμφωνούσαν, θα προχωρούσα να δουλέψω μαζί τους — όχι επειδή θα μου ήταν πιο συμπαθείς τώρα, ούτε καν επειδή θα είχα ιδιαίτερη εμπιστοσύνη στη δυνατότητά μου να τους θεραπεύσω — αλλά απλώς επειδή, γνωρίζοντας το όνομα, έχω αποκτήσει αρκετή δύναμη ώστε να μάθω και να επιχειρήσω αυτό το έργο. Και είναι καθήκον μας να εργαζόμαστε στα πεδία που γνωρίζουμε.
Κακό και αμαρτία
