Τα λευκά τείχη της Δύσης

Ενώ η G7 γιόρτασε το κενό και την αδυναμία της με ψεύτικες αγκαλιές και φιλιά Ιούδα, ενώ κυκλοφορούν τουλάχιστον τρεις διαφορετικές εκδοχές του μνημονίου συνεννόησης που αναμένεται να υπογραφεί αύριο μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, δείχνοντας πώς η Δύση είναι ένα γεωπολιτικό λούνα παρκ, όπου όλα είναι περιστασιακά, εφήμερα, επισφαλή, προτιμώ μια παρένθεση που καταδεικνύει τις πολιτισμικές και διαβιωτικές συνθήκες από τις οποίες προκύπτουν όλα αυτά. Τα αγγλικά σχολεία, σύμφωνα με τις νέες οδηγίες, απογυμνώνουν κάθε πιθανή εικόνα. Οι λευκοί τοίχοι των διαδρόμων και των αιθουσών διδασκαλίας μοιάζουν με γυψοσανίδες που περιμένουν ανακαίνιση. Όλα «για να αποτρέψουν τους μαθητές από το να βιώσουν γνωστική υπερφόρτωση». Τι; Υπερβολικό γνωστικό φορτίο;

Υπάρχει μια άστοχη θεωρία σε αυτό το πλαίσιο που βλέπει το ανθρώπινο μυαλό ως ένα είδος μνήμης εργασίας ενός υπολογιστή, που συνήθως ονομάζεται RAM, η οποία υπερθερμαίνεται εύκολα και επομένως θα πρέπει να χρησιμοποιείται όσο το δυνατόν πιο φειδωλά. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, εάν πάρα πολλές πληροφορίες ανταγωνίζονται για την προσοχή, η μάθηση θα τεθεί σε κίνδυνο ή και θα είναι αδύνατη. Εξ ου και οι άδειοι τοίχοι. Προφανώς, αυτή η εξήγηση τροφοδοτείται από ανησυχίες σχετικά με την έκθεση των μαθητών στα σύμβολα και τα σημάδια άλλων πολιτισμών, γι' αυτό και επιλέγεται η οδός του μηδενισμού τους. Εν ολίγοις, η πολυπολιτισμικότητα, το τοτέμ και το ταμπού του παγκοσμιοποιημένου σύμπαντος, είναι απλώς ένα flatus voci, μια φόρμουλα, ένα λάθος: δεν πρόκειται καθόλου για την προσέγγιση των πολιτισμών, έτσι ώστε να γίνουν στοιχεία στοχασμού και εμπλουτισμού, αλλά απλώς για την εξάλειψή τους, σαν κάποια μορφή γνώσης που υπερβαίνει τις κενές συνταγές της καθημερινής αντίδρασης που δημιουργείται από τα μέσα ενημέρωσης να εμποδίζει την κατανόηση. Για όσους βρίσκονται στην εξουσία, μια tabula rasa είναι η ιδανική συνθήκη.

Όλα αυτά είναι προφανώς εχθρικά προς την αναζήτηση της γνώσης. Η ιδέα ότι τα παιδιά είναι σαν άδειοι σκληροί δίσκοι που περιμένουν εισαγωγή λογισμικού κρυβόταν πάντα στην αγγλοσαξονική κουλτούρα, ξεκινώντας, τουλάχιστον ρητά, με τον John Locke. Η θεωρία της ανθρωπότητας tabula rasa —λευκή πλάκα— έχει αμφισβητηθεί εδώ και αιώνες και, σύμφωνα με την τρέχουσα γνώση, είναι εντελώς ανοησία. Φυσικά, οι άνθρωποι δεν είναι καθόλου λευκές πλάκες: αποτελούμαστε από τα γονίδιά μας, τις προγονικές μας εξελικτικές συνήθειες, την εμπειρία, το τραύμα και τις ιδέες: ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι απείρως πιο περίπλοκος από οποιονδήποτε υπολογιστή και, μάλιστα, από οποιοδήποτε μεγάλης κλίμακας γλωσσικό μοντέλο (ανεξάρτητα από το τι σας λένε οι υποστηρικτές της Τεχνητής Νοημοσύνης). Τούτου λεχθέντος, είναι δυνατόν απλώς να ανεβάσετε ή να τροφοδοτήσετε τη σημερινή γνώση σε μια τάξη με άδειους τοίχους, σε ένα κενό μυαλό που περιμένει να διαμορφωθεί; Για να μάθει πραγματικά, ο μαθητής πρέπει να βιώσει τον υπέροχο πνευματικό ενθουσιασμό που προέρχεται από την κατανόηση μιας νέας ιδέας, από την επίγνωση της σημασίας και της χρησιμότητάς της, από τη σύγκρισή της με άλλους τρόπους αντίληψης του κόσμου. Αυτό που πυροδοτεί την περιέργεια και το θαυμασμό είναι πολύ πιο περίπλοκο από την απλή «εισαγωγή» πληροφοριών σε ένα κατά τα άλλα άδειο μυαλό.

Η ιδέα και μόνο ότι η παγκοσμιοποιημένη ολοκλήρωση δεν έρχεται μέσω της αντιπαράθεσης διαφορετικών πολιτισμών και ιδεών, αλλά μέσω της εξάλειψής τους, σου προκαλεί ρίγη. Και μην νομίζεις ότι αυτές είναι αόριστες σκέψεις: ακριβώς η έλλειψη αντιπαράθεσης, η πεποίθηση ότι ο υπόλοιπος κόσμος είναι μια επεισοδιακή και επουσιώδης μεταβλητή, μας οδηγεί σε μια ασταμάτητη παρακμή. Όταν γίνεται αδύνατο να ξεφύγουμε από τον εαυτό μας και τα δικά μας λευκά τείχη, τότε κάνουμε τα μεγαλύτερα λάθη: πιστεύαμε ότι η Ρωσία τελικά θα παραδιδόταν ή ότι η δολοφονία ενός θρησκευτικού ηγέτη θα πυροδοτούσε μια έγχρωμη επανάσταση στο Ιράν. Αλλά αυτά τα κραυγαλέα λάθη δεν είναι τίποτα περισσότερο από την αντανάκλαση μιας πολιτιστικής κατάρρευσης στο καζάνι των στερεοτύπων. Γιατί αν υπάρχει κάτι χαρακτηριστικό του σύγχρονου πολιτισμού, είναι ακριβώς η προσπάθεια αντικατάστασης των στερεοτύπων με άλλα.

I muri bianchi dell'Occidente | il Simplicissimus

ΦΙΛΑΥΤΙΑ 3

 Συνέχεια από Τρίτη  16. Ιουνίου 2026

ΦΙΛΑΥΤΙΑ 3

Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή

IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA, 137

Α. ΑΡΧΑΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

.........Ο La Rochefoucauld θα έπρεπε ακόμη να μην συγχέει τον νόμο των πραγμάτων, τον νόμο της φύσης και τον νόμο της βούλησης. Αντικειμενικός νόμος, απόλυτος ψυχολογικός νόμος, ενδεχομενικός ψυχολογικός νόμος. Ο νόμος των πραγμάτων είναι η εμμενής δικαιοσύνη, για να χρησιμοποιήσουμε μια έκφραση που συχνά έχει κακοποιηθεί, αλλά είναι ακριβής, αν ονομάζουμε αυτή τη δικαιοσύνη εμμενή επειδή επιβάλλεται από την υπερβατική Δικαιοσύνη. Αυτός ο νόμος των πραγμάτων εφαρμοσμένος σε μένα: είμαι πιο κοντά στον εαυτό μου από ό,τι ο πιο κοντινός πλησίον μου· το καλό που κάνω, εγώ το κάνω. Αν λοιπόν το μεγαλύτερο αγαθό μου είναι να κάνω το καλό, γιατί μου μιλούν για ανιδιοτέλεια; Το να ονειρεύεται κανείς εδώ ανιδιοτέλεια είναι διαστροφή. Νόμος της φύσης: το ον, αν είναι ικανό να θέλει, θέλει πρώτα να είναι· και αν είναι ικανό για πρόοδο, να είναι καλύτερα· πρέπει μάλιστα να προσθέσουμε: αν έχει την ιδέα μιας αιώνιας ευδαιμονίας, δεν μπορεί να εμποδίσει τον εαυτό του να τη θέλει. Αν ονομάζουμε αυτή την ευδαιμονία ευτυχία, η ευτυχία είναι το πρώτο και αναγκαίο αντικείμενο της φυσικής θέλησης. Το arbitrium δεν έχει τίποτε να κάνει εδώ. Εκείνοι που λένε ή πιστεύουν ότι παραιτούνται, έστω και παροδικά, από το να θέλουν να είναι ευτυχείς και πιο ευτυχείς, λένε ψέματα στον εαυτό τους ή πλανώνται. Και πλανώνται ή λένε ψέματα στον εαυτό τους εξίσου εκείνοι που κατηγορούν αυτόν τον νόμο της φύσης ως εγωισμό. Η πέτρα που πέφτει δεν είναι εγωίστρια, ούτε ο σκύλος που τρέχει ή η γάτα που τρώει το ποντίκι, επειδή αυτό βρίσκεται έξω από το ηθικό πεδίο. Όλα αυτά, έλεγαν οι αρχαίοι, τείνουν προς τον τόπο τους ή προς την ανάπαυσή τους. Το ίδιο και η όρεξη της ευτυχίας στον άνθρωπο. Είναι η βαρύτητα της ψυχής ή, αν προτιμάτε, η ανυψωτική της δύναμη· η ψυχική έκφραση του νόμου της παγκόσμιας βαρύτητας......

Αλλά άλλο πράγμα είναι ο ενδεχόμενος ψυχολογικός νόμος: η ελεύθερη βούληση, το πεδίο της ηθικότητας. Μόνον εκεί είναι έντιμα και μεταφυσικά δυνατόν να ασκείται η ανιδιοτέλεια. Μόνον εκεί συναντάται ο εγωισμός, δηλαδή η φιλαυτία του φαύλου, του ανθρώπου ο οποίος, από έλλειψη νοημοσύνης και χαρακτήρα, αναζητεί την ευτυχία του στην ικανοποίηση ενστίκτων κατώτερων του ανθρώπινου επιπέδου. Αλλά ας μην του προσάπτουμε ότι την αναζητεί: δεν είναι περισσότερο υπεύθυνος από εσάς και εμένα, που την αναζητούμε εξίσου όσο κι εκείνος. Αν ο δούκας de La Rochefoucauld δεν ήθελε να πει παρά μόνον αυτό: amicabilia quae sunt ad alterum venerunt ex amicabilibus quae sunt ad seipsum (1"), δεν θα είχε δώσει το θλιβερό θέαμα ενός δούκα και ομοτίμου που δεν πιστεύει σε καμία ευγένεια. Αλλά ο Αριστοτέλης είπε ακόμη και το εξής: «ο εγωισμός μετρά τα πάντα με βάση τον εαυτό του». Δεν έχει συμφέρον να κάνει, για χάρη του άλλου, μια διάκριση που δεν γνωρίζει από τη δική του εμπειρία: ανάμεσα στο ανώτερο αγαθό, το οποίο θέλει κανείς για το ίδιο και για τον εαυτό του, και στο κατώτερο αγαθό, το οποίο θέλει μόνο για τον εαυτό του. Και θριαμβεύει, νομίζοντας ότι είναι έξυπνος, επειδή αποκάλυψε ακόμη και μέσα στην αγάπη του Αγαθού μια αναζήτηση ευτυχίας. Η διάκρισή του δεν φθάνει ως το σημείο να αναγνωρίσει ότι η αναζήτηση της ευτυχίας δεν είναι καθεαυτή ούτε καλή ούτε κακή, ούτε εγωιστική ούτε αλτρουιστική· ότι γίνεται το ένα ή το άλλο μόνο μέσω της στάσης της ελεύθερης βούλησης. Μόνον η χρήση της ελεύθερης βούλησης κατατάσσει τους ανθρώπους στην κατηγορία των φαύλων ή των σπουδαίων. Εκτός από την ποιότητα της θέλησής μας, εκτός από το συνειδητό κίνητρο των επιλογών μας, είμαστε όλοι εξίσου φιλαυτικοί: αυτό δεν είναι ούτε τιμή ούτε έκπτωση· είναι ο ίδιος ο νόμος του είναι μας, όπως και κάθε όντος.

Μια άλλη παρατήρηση που πρέπει να γίνει σχετικά με την αριστοτελική θεωρία της φιλαυτίας είναι ότι, σε ένα σημείο, είναι υπερβολικά γεωμετρική. Διαχωρίζει την ανθρωπότητα σε φαύλους και σπουδαίους, άρα σε εγωιστές υποκείμενους στην αξιοκατάκριτη φιλαυτία, και σε ευγενείς καρδιές ή μεγάλα πνεύματα, των οποίων η φιλαυτία αξίζει κάθε έπαινο. Αυτή η διμερής διαίρεση, που μας φαίνεται απλουστευτική, συναντάται σε όλους τους αρχαίους φιλοσόφους, συμπεριλαμβανομένων των στωικών, οι οποίοι ωστόσο εισήγαγαν, αργά, την έννοια της ηθικής προόδου: προκοπή. Ακόμη και χριστιανοί θα κλίνουν προς αυτήν μαζί με τους γνωστικούς, τους μανιχαίους, τους μεσσαλιανούς. Ο Κλήμης Αλεξανδρείας δεν θα απαλλαγεί αρκετά από αυτήν. Ο ηθικός κόσμος ήταν γι’ αυτούς κατ’ εικόνα του πολιτικού κόσμου: ελεύθεροι άνθρωποι και δούλοι· απ’ όπου προέρχεται η διπλή σειρά που διατηρούμε ακόμη: ελεύθερα επαγγέλματα, ελευθέριες τέχνες, ελευθεριότητα, δουλικές εργασίες, δουλοπρέπεια. Και μακάρι στον ουρανό να μην είχαμε διατηρήσει τίποτε άλλο παρά τις λέξεις! Οι στωικοί θα κατορθώσουν να υψωθούν λίγο πάνω από αυτόν τον γεωμετρισμό, χάρη στη διδασκαλία τους περί οἰκειώσεως, «συμφιλίωσης», όπως μεταφράζει ο Κικέρων (17), ή περί της κοινής φύσεως. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Κλήμης Αλεξανδρείας (18) θυμάται αυτόν τον στωικό οικουμενισμό όταν μιλά για την αγάπη. Μήπως δεν είχε ήδη γράψει ο Κικέρων: «communitas cum hominum genere, caritas, amicitia...» (10); Ο στωικισμός συνέβαλε περισσότερο από κάθε άλλη αρχαία φιλοσοφία στην άμβλυνση των κοινωνικών διαφορών. Σε λίγο θα διαβάσουμε πώς ο άγιος Μάξιμος κρίνει αυτές τις διαιρέσεις και τις συνδέει με τη φιλαυτία.

Ο Αριστοτέλης (20) σημειώνει ακόμη ότι η φιλαυτία κάνει συμπαθητικούς τους κόλακες. Με αυτόν τον τρόπο κινδυνεύει να μας κάνει να λησμονήσουμε ότι «κάθε κόλακας ζει εις βάρος εκείνου που τον ακούει», και να μας κάνει να εκλάβουμε ως φίλο αυτόν τον ψεύτη που ενεργεί από συμφέρον. Ο κίνδυνος αυτός φάνηκε αρκετά σοβαρός στον Πλούταρχο, ώστε να μπει στον κόπο να γράψει ολόκληρη πραγματεία με τίτλο: Πώς να διακρίνει κανείς τον κόλακα από τον φίλο. «Ο Πλάτων λέει ότι όλοι συγχωρούν εκείνον που ομολογεί μεγάλη φιλία προς τον εαυτό του, αλλά ότι αυτό συνεπάγεται, μεταξύ πολλών άλλων, και τούτο το μειονέκτημα: ότι γίνεται κανείς ανίκανος να εκφέρει για τον εαυτό του δίκαιη και αδιάφθορη κρίση· η αγάπη τυφλώνει ως προς το αντικείμενό της, εκτός αν έχει αποκτήσει κανείς τη συνήθεια να εκτιμά και να αναζητεί το αγαθό κατά προτίμηση από το δικό μου. Αυτό το ελάττωμα επιτρέπει στον κόλακα να κινείται άνετα μέσα στη φιλία. Για να πηδήξει επάνω μας έχει έτοιμο ένα εφαλτήριο: τη φιλαυτία, η οποία, καθιστώντας τον καθένα πρώτο και μεγαλύτερο κόλακα του εαυτού του, τον κάνει να δέχεται χωρίς δυσαρέσκεια τον εξωτερικό κόλακα... Δεν έρχεται αυτός την κατάλληλη στιγμή για να προσφέρει την επιβεβαίωση της δικής του μαρτυρίας; Κατηγορούμε την αγάπη προς τις κολακείες· δεν είναι παρά μεγάλη φιλαυτία...». «Πρέπει λοιπόν να εκριζώσουμε από μέσα μας τη φιλαυτία» (**).

Ο έντιμος Πλούταρχος δεν φοβάται να πει μια αρκετά σκληρή αλήθεια σε έναν πατέρα θλιμμένο από τον θάνατο ενός υποδειγματικού γιου. «Το μέτρο της ζωής είναι η αρετή και όχι η διάρκεια του χρόνου. Όσο για επιφωνήματα όπως τούτο: Δεν έπρεπε να αφαιρεθεί τόσο νέος, πρέπει να τα κρίνουμε μάταια και σημεία υπερβολικής απλοϊκότητας. Ποιος μπορεί να πει τι θα έπρεπε; Πολλά άλλα πράγματα, για τα οποία θα έλεγε κανείς: Αυτό δεν έπρεπε να συμβεί, συνέβησαν και συμβαίνουν ακόμη και θα συμβούν συχνά. Διότι δεν ήρθαμε στη ζωή για να υπαγορεύουμε νόμους, αλλά για να υποτασσόμαστε στις αποφάσεις που λαμβάνουν οι θεοί οι οποίοι προΐστανται των πάντων, στα διατάγματα του πεπρωμένου και της πρόνοιας. Και λοιπόν; Εκείνοι που πενθούν για νεκρούς αυτού του είδους, κλαίνε για τον εαυτό τους ή για τους νεκρούς; Αν κλαίνε για τον εαυτό τους, επειδή στερούνται την ευχαρίστηση ή την ωφέλεια που τους ερχόταν από τους νεκρούς, ή τη βοήθεια που ήλπιζαν από αυτούς για τα γηρατειά, τότε είναι η φιλαυτία που προκαλεί αυτή τη θλίψη...» (22). Η συνέχεια καταλήγει σε τούτο: αν αφαιρεθεί η φιλαυτία, δεν μένει κανένας λόγος να θρηνεί κανείς τους νεκρούς, αφού αυτοί έχουν απαλλαγεί από κάθε πόνο. Τι θα έλεγε αυτός ο λογικός άνθρωπος σε γονείς που κλαίνε επίμονα για παιδιά τα οποία γνωρίζουν ότι «ανακλήθηκαν στον Θεό», ή απλώς κλήθηκαν από τον Θεό;...

Αρμόζει να παραθέσουμε ακόμη μερικές γραμμές από τον ίδιο Πλούταρχο, επειδή θα δούμε σε αυτές μια ιδέα την οποία θα αναπτύξει αργότερα ο άγιος Μάξιμος: «Πρέπει ο ηγεμόνας να σώσει πρώτα την ίδια την ηγεμονία· και αυτή σώζεται όχι λιγότερο με την αποχή από το ανέντιμο παρά με την αφοσίωση στο έντιμο. Εκείνος όμως που χαλαρώνει ή σφίγγει υπερβολικά, δεν παραμένει ούτε άρχοντας ούτε ηγεμόνας· γίνεται είτε δημαγωγός είτε δεσπότης, και εμπνέει στους υπηκόους του είτε μίσος είτε περιφρόνηση. Κατά τα λοιπά, η δημαγωγία έχει όψεις πραότητας και ανθρωπιάς, ενώ ο δεσποτισμός είναι αμάρτημα φιλαυτίας και αγριότητας» (23). Ο Μάξιμος ο Ομολογητής θα μας πει περισσότερα για τις σχέσεις ανάμεσα στη φιλαυτία και την τυραννία.

Ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος (24) δεν κάνει παρά να επαναλαμβάνει την αριστοτελική διάκριση ανάμεσα στην καλή και την κακή φιλαυτία. Σημειώνει ωστόσο ότι η κοινή γλώσσα χρησιμοποιεί αυτόν τον όρο με κακή σημασία. Αυτό οφείλεται αναμφίβολα στο ότι οι σπουδαίοι είναι σπάνιοι· και καθώς ο καθένας κρίνει τους άλλους με βάση τον εαυτό του, ακόμη σπανιότερες είναι οι ευκαιρίες να μιλήσει κανείς για ενάρετη φιλαυτία.

Για τον Φίλωνα, η φιλαυτία ισοδυναμεί με ασέβεια. Και καθώς η ευσέβεια είναι γι’ αυτόν η πηγή κάθε αρετής, η φιλαυτία εμφανίζεται λογικά ως η αρχή όλων των κακιών. Αν και δεν εκφράζει αυτές τις απόψεις με τόσο συνοπτικούς τύπους. Η ευσέβεια ή η θρησκεία έχει ως υπέρτατη αρχή ότι τα πάντα προέρχονται από τον Θεό, συμπεριλαμβανομένης της αρετής και της τελειότητας. Κατά συνέπεια, αναφέρει τα πάντα στον Θεό (25), τον ευχαριστεί για όλα και μέσα σε όλα (2), γνωρίζοντας ότι «το κατεξοχήν έργο του Θεού είναι να ευεργετεί· το κατεξοχήν έργο του δημιουργήματος, να αποδίδει ευχαριστίες» (27)· ότι «creaturae nihil proprie peculiare est, sed omnia sunt dona gratiaeque Dei» (28). Η ασέβεια αγνοεί, λησμονεί ή περιφρονεί αυτήν τη θεμελιώδη αλήθεια και δικαιοσύνη. «Ποια είναι λοιπόν η γνώμη του ασεβούς; Ότι η ανθρώπινη διάνοια είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων· γνώμη που υιοθετήθηκε πράγματι, όπως λέγεται, από έναν από τους αρχαίους σοφιστές, ονόματι Πρωταγόρα, βλαστάρι της ηλιθιότητας του Κάιν» (29). «Ο δημιουργός της ζωής σου εμπιστεύθηκε ψυχή, γλώσσα, αισθητικότητα, πράγματα που ονομάζονται συμβολικά, στις ιερές Γραφές, δαμάλα, κριάρι και κατσίκα. Αυτά λοιπόν, άλλοι τα υπεξαιρούν αμέσως, από φιλαυτία· άλλοι τα διαχειρίζονται με οικονομία, για να τα επιστρέψουν στην πιο κατάλληλη στιγμή. Όσων διαπράττουν την υπεξαίρεση είναι αδύνατον να φαντασθεί κανείς τον αριθμό· διότι ποιος από εμάς δεν ισχυρίζεται ότι όλα αυτά στο σύνολό τους —ψυχή, αίσθηση και λόγος— είναι δική του ιδιοκτησία, αφού, όπως νομίζει, εξαρτάται μόνον από αυτόν να αισθάνεται, να μιλά, να κατανοεί; Αντιθέτως, όσων φυλάσσουν το ενέχυρο με κάθε αλήθεια ως ιερή και απαραβίαστη παρακαταθήκη, ο αριθμός είναι ελάχιστος. Αυτοί αναφέρουν τα τρία αυτά πράγματα στον Θεό: την ψυχή, την αίσθηση, τον λόγο. Δεν τα έλαβαν για τον εαυτό τους, αλλά για Εκείνον, έτσι ώστε ομολογούν, όπως είναι δίκαιο, ότι οι πράξεις καθενός από αυτά —οι σκέψεις της διάνοιας, οι δηλώσεις του λόγου, οι παραστάσεις των αισθήσεων— εξαρτώνται από Εκείνον. Όσοι λοιπόν τα αποδίδουν στον εαυτό τους, τα λαμβάνουν τέτοια όπως αξίζει στη δυστυχία τους: μια ψυχή δόλια, ζυμωμένη με ανόητα πάθη και φυλακισμένη σε χίλιες κακίες· άλλοτε ατιμασμένη, σαν σε κακόφημο τόπο, από τη λαιμαργία και τη λαγνεία· άλλοτε, εξαιτίας πλήθους αδικιών, κλεισμένη σαν σε φυλακή μαζί με κακούργους —όχι ανθρώπους, αλλά πράξεις— καταδικαστέες κατά την κρίση όλων· μια γλώσσα αχαλίνωτη, ακονισμένη εναντίον της αλήθειας, βλαβερή για τους ακροατές, ντροπιαστική για τους κατόχους της· αισθήσεις ακόρεστες, που καταβροχθίζουν αισθήματα χωρίς ποτέ να μπορούν να ικανοποιηθούν, τόσο αχαλίνωτη είναι η απληστία τους, λογαριάζοντας ως τίποτε όσους δίνουν σοφές συμβουλές, σε σημείο ούτε καν να τους βλέπουν ούτε να τους ακούν, και να αφήνουν να πέφτει με περιφρόνηση καθετί χρήσιμο που εκείνοι προσπαθούν να προβάλλουν (30).

Όλα αυτά, επειδή «εκείνος που φεύγει από τον Θεό με την ασέβεια, καταφεύγει στον εαυτό του» με τη φιλαυτία (3"). Η φιλαυτική και άθεη διάνοια —πράγμα που είναι ένα και το αυτό— ισχυρίζεται ότι είναι ίση με τον Θεό και πιστεύει ότι κάνει αυτό που ολοφάνερα μόνο υφίσταται» (32). Αλλά θα υποστεί την τιμωρία της. «Η πολλαπλή ψυχή θα εξασθενήσει. Διότι όταν η ψυχή, ενώ είναι μία, έχει πολλαπλούς τοκετούς, απομακρύνεται από το Ένα· γίνεται λογικά αναρίθμητη (33), και έπειτα, βαρυμένη από το πλήθος των παιδιών της που κρέμονται από αυτήν —τα περισσότερα άλλωστε είναι γεννημένα πρόωρα και είναι εκτρώματα— καταλήγει να εξασθενεί. Πράγματι γεννά τις επιθυμίες που πηγαίνουν μέσω των ματιών προς τις μορφές και τα χρώματα, ή μέσω των αυτιών προς τους ήχους· κυοφορεί τις επιθυμίες της κοιλιάς και της κάτω κοιλίας. Έτσι, φορτωμένη με το πολύ βαρύ φορτίο των πολλών απογόνων της που κρέμονται από αυτήν, λιποθυμά· τα χέρια της πέφτουν από αδυναμία· εγκαταλείπει τον εαυτό της. Παρόμοια ήττα συμβαίνει σε όλους όσοι, όντας φθαρτοί, γεννούν για τον εαυτό τους το φθαρτό. Μερικοί όμως δεν θέρισαν από τη φιλαυτία τους μόνο την ήττα, αλλά τον ίδιο τον θάνατο. Διότι αν ορισμένοι κάνουν τα πάντα για τον εαυτό τους, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη ούτε την τιμή που οφείλεται στους γονείς, ούτε την καλή αγωγή των παιδιών, τη σωτηρία της πατρίδας, τον σεβασμό των νόμων, τη διατήρηση των ηθών, την ευημερία των ιδιωτών και της κοινότητας, τη λατρεία των ιερών πραγμάτων, την ευσέβεια προς τον Θεό, θα έχουν κακή μοίρα. Για οποιοδήποτε από τα πράγματα που μόλις είπα, υπάρχει δόξα στο να θυσιάσει κανείς ακόμη και την ίδια τη ζωή· και αυτοί λένε ότι για αυτά τα τόσο επιθυμητά πράγματα, ακόμη και όλα μαζί, αδιαφορούν, εκτός αν τους προσφέρουν κάποια ηδονή. Γι’ αυτό ο άφθαρτος Θεός εξαλείφει τον διεστραμμένο εισηγητή μιας παρά φύσιν διδασκαλίας, τον ονομαζόμενο Αυνάν. Πρέπει λοιπόν να απορρίπτουμε όλους εκείνους που γεννούν για τον εαυτό τους, δηλαδή εκείνους που επιδιώκουν μόνο τη δική τους ωφέλεια χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους άλλους· σαν να είχαν γεννηθεί μόνο για τον εαυτό τους και όχι για πλήθος άλλων: πατέρα, μητέρα, γυναίκα, παιδί, πατρίδα, ανθρώπινο γένος, και —αν πρέπει να προχωρήσουμε περισσότερο και να πούμε κάτι ευρύτερο— για ολόκληρο τον κόσμο, για τις επιστήμες, για τις αρετές, για τον Πατέρα και Δεσπότη του σύμπαντος. Σε καθένα από αυτά τα όντα πρέπει, όσο είναι δυνατόν, να αποδίδουμε ό,τι του αναλογεί· και όχι να θεωρούμε τα πάντα ως προέκταση του εαυτού μας, αλλά να θεωρούμε τον εαυτό μας ως προσάρτημα του όλου» (**).

Ο Φίλων δεν λέει ότι η φιλαυτία είναι η αιτία όλων των κακιών, αλλά όσοι, πολυάριθμοι, θα το πουν ύστερα από αυτόν, δεν θα προδώσουν τη σκέψη του. Ούτε προσδιορίζει, όσο ορισμένοι από τους κληρονόμους του, τη φύση αυτής της θεμελιώδους αταξίας. Είναι γι’ αυτόν πρωτίστως μια ασέβεια· και μάλιστα διπλή: επειδή ωθεί τον άνθρωπο να αποδίδει στον εαυτό του την απόλυτη ιδιοκτησία των δώρων του Θεού —αξίωση και αχαριστία— και επειδή τον κάνει να αναζητεί ανόητα την ευτυχία στην άμεση ωφέλεια μέσω της ηδονής. Διπλή ασέβεια και διπλή παραίτηση της διάνοιας μπροστά στις αισθητές φαινομενικότητες —η γνώμη αντί της επιστήμης— και μπροστά στις αισθήσεις —η ηδονή αντί της χαράς (30).

Ο Ευσέβιος Καισαρείας μας διέσωσε ένα άλλο απόσπασμα του Φίλωνα, όπου γίνεται λόγος για τη φιλαυτία (**): «Οι Εσσαίοι», λέει, «δεν νυμφεύονται, επειδή η γυναίκα είναι ον φιλαυτικό και ζηλότυπο χωρίς μέτρο, ικανό να δελεάσει τον χαρακτήρα του άνδρα και να τον μαγέψει με πλήθος επωδών. Επινοεί χαϊδευτικά λόγια και άλλες υποκρισίες άξιες του θεάτρου· και αφού δελεάσει τα μάτια και τα αυτιά, περιβάλλει τη δεσποτική δύναμη με αλαζονεία και αυθάδεια· αυτό που προηγουμένως υπέβαλλε ύπουλα με νάζια, τώρα το εκφέρει με περισσότερη αναίδεια, και χωρίς ντροπή εξαναγκάζει να γίνεται καθετί που είναι ασυμβίβαστο με το κοινοτικό πνεύμα. Ο άνδρας που έχει μπλεχτεί στα γυναικεία θέλγητρα ή που μεριμνά περισσότερο για όσα χρειάζονται τα παιδιά του παρά για όσα οφείλει στη φύση, δεν είναι πια ο ίδιος απέναντι στους άλλους· δεν αντιλαμβάνεται ότι έχει γίνει εντελώς διαφορετικός: δούλος αντί για ελεύθερος άνθρωπος». Θα αφήσουμε στον Φίλωνα την ευθύνη αυτής της φιλοσοφίας και αυτής της ψυχολογίας. Ορισμένοι άλλωστε τον απαλλάσσουν από αυτήν, αρνούμενοι τη γνησιότητα αυτής της Απολογίας υπέρ των Ιουδαίων. Επιτρέπεται ωστόσο να θυμηθούμε την παρατήρηση του Αριστοτέλη, όπως την παραφράζει ο Πλούταρχος: ο άνθρωπος που αφήνεται να παγιδευτεί στις μηχανορραφίες ενός κόλακα, δείχνει ο ίδιος φιλαυτία. Δεν βλέπει κανείς γιατί, όταν αυτός ο κόλακας είναι γυναίκα κόλακας, όλο το σφάλμα θα έπρεπε να πέφτει πάνω της.

Σημειώσεις:

(16) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Ηθικά Νικομάχεια IX, IV, 1, σύμφωνα με τη μετάφραση του HERMANN του Γερμανού.
(17) Academica Priora II, 42, 131.
(18) Στρωματεῖς II, κεφ. IX.
(19) Academica Priora II, 46, 140.
(20) Ρητορική I, XI, 26.
(21) Ό.π., αρ. 25.
(22) Παραμυθητικός προς Απολλώνιον 18, 19.
(23) Σύγκρισις Θησέως και Ρωμύλου II.
(24) MULLACHIUS, Fragmenta Graec. philos. III, σσ. 531–534.
(25) Ότι το χειρότερο συνηθίζει να επιβουλεύεται το καλύτερο, 32.
(26) Περί μέθης, 117.
(27) Περί φυτουργίας, 130.
(28) J. B. AUCHER, Paralipomena Armena, Βενετία 1826, σ. 169.
(29) Περί των απογόνων του Κάιν, 35.
(30) Ποιος είναι ο κληρονόμος των θείων πραγμάτων, 106–109.
(31) Αλληγορική ερμηνεία III, 28.
(32) Ό.π. I, 49.
(33) Ο Φίλων δεν θα θαύμαζε «την αναρίθμητη καρδιά».
(34) Ότι ο Θεός είναι αμετάβλητος, 14–19.
(35) Πρβλ., για παράδειγμα, Αλληγορική ερμηνεία III, 216 κ.ε.
(36) Ευαγγελική προπαρασκευή VIII, 11, 14.

Β. ΟΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ

α) Υπομνηματιστές του Β΄ Τιμ. 3, 2.

Η λέξη philautos απαντά μία φορά στη Γραφή: «Γνώριζε ότι στις έσχατες ημέρες θα έρθουν καιροί δύσκολοι. Διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι...» (2). Πρέπει λοιπόν να ρωτήσουμε τους υπομνηματιστές. Δεν βρήκαν πολλά να πουν γι’ αυτό το hapax eiremenon. Ο Ιωάννης Δαμασκηνός (2) αρκείται να μεταγράψει τους εν λόγω στίχους, σκεπτόμενος αναμφίβολα ότι ήταν από μόνοι τους αρκετά σαφείς. Άλλοι πρόσθεσαν μερικές μικρές σημειώσεις.
Ο Ωριγένης δεν άφησε υπόμνημα αυτής της επιστολής· αλλά γνωρίζουμε τι σκεπτόταν για τη φιλαυτία, και θα το διαβάσουμε στην ώρα του. Ο Ιωάννης Χρυσόστομος παρατήρησε ότι η λέξη βρισκόταν στην αρχή ενός μακρού καταλόγου κακιών. Πράγματι, «από εκεί προέρχεται η σκληρότητα, από εκεί η αγριότητα, η πλεονεξία, η αχαριστία, ο ακόλαστος βίος κτλ.» (*).
Ο Θεοδώρητος, απαισιόδοξος, σημειώνει μόνο, σχετικά με αυτές τις έσχατες ημέρες και αυτούς τους δύσκολους καιρούς: Κατά τη γνώμη μου, ο παρών καιρός είναι εκείνος που προφητεύθηκε με αυτά τα λόγια. Διότι η ζωή μας είναι γεμάτη από όλες αυτές τις κακίες (4)... Δεκαπέντε αιώνες πέρασαν από τον Θεοδώρητο, και η ανθρωπότητα δεν έπαψε να βρίσκεται στον χειρότερο από όλους τους καιρούς.

Ο Θεόδωρος Μοψουεστίας (°) είχε αρκεστεί να δώσει έναν ορισμό: «Φίλαυτοι είναι εκείνοι που κάνουν τα πάντα αποβλέποντας στη δική τους ωφέλεια».

Ο Θεοφύλακτος Βουλγαρίας δεν είναι προκάτοχος του αγίου Μαξίμου. Ας τον παραθέσουμε ωστόσο εδώ, αφού σχολίασε τον στίχο Β΄ Τιμ. 3, 2. Όσα λέει γι’ αυτόν αποδεικνύουν ότι συγκράτησε τις ιδέες του Ομολογητή. Μία από τις φράσεις του συνοψίζει τέλεια τις κυριότερες. «Καιροί δύσκολοι, δηλαδή εντελώς κακοί. Δεν πρέπει να το εννοήσουμε αυτό για τις ημέρες —διότι ποια θα ήταν η διαφθορά των ημερών;— αλλά για τα γεγονότα και τους κακούς ανθρώπους που συναντώνται κατά τις ημέρες αυτές. Έτσι έχουμε τη συνήθεια να μιλούμε για κακές ημέρες και για όχι κακές ημέρες, εξαιτίας όσων συμβαίνουν σε αυτές τις ημέρες ή εξαιτίας των ανθρώπων. Θα υπάρξουν άνθρωποι φίλαυτοι. Θέτει αμέσως την αιτία όλων των κακών: το να έχει κανείς κατά νου όχι το καλό του πλησίον, αλλά μόνο το δικό του συμφέρον. Φίλαυτος είναι πράγματι εκείνος που αγαπά μόνο τον εαυτό του· από αυτό του συμβαίνει να μην έχει ούτε καν αγάπη για τον εαυτό του. Διότι, όπως στα μέλη η βλάβη που υφίσταται το ένα περνά στα άλλα, και το ίδιο συμβαίνει και στα οικοδομήματα, έτσι και στην Εκκλησία εκείνος που αδιαφορεί για τον αδελφό του και ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό του, βλάπτει ακόμη και τον ίδιο τον εαυτό του. Φιλάργυροι: αφού κατονόμασε τη ρίζα, απαριθμεί στη συνέχεια τα κλαδιά της· το πρώτο και μεγαλύτερο είναι η φιλαργυρία. Διότι όπως από την αγάπη προέρχεται κάθε καλό, έτσι και από τη φιλαυτία προέρχεται κάθε κακό: αυτή είναι το αντίθετο της αγάπης. Η μία είναι πλατιά και απλώνεται καθολικά· η φιλαυτία στενεύει αυτό το πλάτος και το περιορίζει σε έναν μόνο». Η τελευταία αυτή ιδέα θα μας φανεί αργότερα εμπνευσμένη από τον άγιο Μάξιμο. Ας συλλέξουμε ακόμη μία μικρή πρόταση. Αφού πέρασε σε ανασκόπηση άλλες κακίες που δηλώνει ο άγιος Παύλος, ο Θεοφύλακτος λέει λακωνικά σχετικά με το «χωρίς πραότητα»: «Βλέπεις τι κάνει τους ανθρώπους η φιλαυτία και η φιλαργυρία; Θηρία αντί για ανθρώπους».
Ο Αριστοτέλης είχε επινοήσει τον όρο θηριότης, κτηνωδία, με την ετυμολογική σημασία, για να δηλώσει το αντίθετο του ηρωισμού. Στις ημέρες μας είδαμε ανθρώπους που κήρυτταν τον ηρωισμό χωρίς να ενδιαφέρονται γι’ αυτήν την αριστοτελική διάκριση.

Σημειώσεις:

(1) Β΄ Τιμ. 3, 2.
(2) Στη Β΄ Επιστολή προς Τιμόθεον, PG 95, 1020 C κ.ε.
(3) Ομιλία 8 στη Β΄ Επιστολή προς Τιμόθεον, PG 62, 643, αρ. 1.
(4) Στη Β΄ Επιστολή προς Τιμόθεον, PG 82, 845 C.
(5) Στη Β΄ Επιστολή προς Τιμόθεον, PG 66, 945 C.

Β) Διάφοροι συγγραφείς.

ΕΝΑΣ ΣΠΑΝΙΟΣ ΣΟΦΟΣ ΚΑΙ ΤΡΥΦΕΡΟΣ ΕΡΕΥΝΗΤΗΣ

Η ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΟΥ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ ΣΤΟΝ ΧΕΓΚΕΛ (2)

Συνέχεια από Τετάρτη 17 Ιουνίου 2026

Η ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΟΥ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ ΣΤΟΝ ΧΕΓΚΕΛ ΚΑΙ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ENRICO BERTI

            Η ίδια ακριβώς πρόοδος αναπτύσσεται και σχετικά με την αναπαράσταση του γίγνεσθαι: αυτή λοιπόν, αναλύεται απο την νόηση και απο αυτή την ανάλυση αντλούνται οι έννοιες άμεσα, του είναι και του μηδενός. Πρόκειται για μία ανάλυση –βεβαιώνει ο Hegel– χωρίς καμμιά αμφιβολία ακριβέστατη: και όμως δέν ανήκει ακόμη στήν γνώση. Διότι σ'αυτή, η σχέση ανάμεσα στο είναι και στο μηδέν δίνεται σαν  κάτι άμεσο. Όμως, «η σχέση η οποία περιέχεται σε μία συνθετική ενότητα, είναι μία αναγκαία σχέση μόνον εφόσον δέν ανακαλύπτεται, αλλά δημιουργείται μέσω της κινήσεως των στιγμών της, λόγω της οποίας (κινήσεως) επιστρέφουν (οι στιγμές) στην εν λόγω ενότητα - μία κίνηση η οποία είναι το αντίθετο της αναλυτικής προόδου, μίας εξωτερικής δηλαδή διαδικασίας στο ίδιο το πράγμα» (Επιστήμη της λογικής Ι σελ. 60).

            Δέν μπορεί να είναι λοιπόν η αναπαράσταση τού γίγνεσθαι αυτό που θεμελιώνει την ενότητα είναι και μηδενός, αλλά θα είναι αντιθέτως η σκέψη, δηλαδή η έννοια αυτής της ενότητος, η οποία θα αντληθεί απο την μεσολάβηση της αμεσότητος εκείνων, αυτό που θα καταστήσει αληθινή, δηλαδή θα μεταμορφώσει σε έννοια, την εν λόγω αναπαράσταση.  Η έννοια του γίγνεσθαι, όπως επίσης και πρίν απο αυτή, οι έννοιες τού είναι και του μηδενός, προϋποθέτει λοιπόν την αισθητή αναπαράσταση του γίγνεσθαι, όχι όμως με την σημασία πώς έχει σ’αυτή, την συνθήκη της δικής της αλήθειας, αλλά μόνον με την σημασία, πώς για την συνείδηση η οποία είναι έξω απο την γνώση, η αναπαράσταση προηγείται.

            Το είναι και το μηδέν, παρότι προϋποθέτουν την αναπαράσταση του γίγνεσθαι, είναι, από απόψεως λογικής, χωρίς προϋποθέσεις, με την σημασία πώς δέν προέρχονται απο καμμία προηγούμενη έννοια, δηλαδή είναι οι πρώτες έννοιες με την απόλυτη σημασία δηλ. είναι άμεσες. Ο Hegel γνωρίζει πολύ καλά πώς μία τέτοια αρχή, απο μία άλλη άποψη δέν είναι ακριβώς ένα ξεκίνημα, μία αρχή, δηλαδή αυτό το ξεκίνημα δέν είναι άμεσο. «Το ξεκίνημα –δηλώνει ο ίδιος– είναι λογικό, καθότι πρέπει να δημιουργηθεί μέσα στο στοιχείο της σκέψης που είναι ελεύθερο, καθ’εαυτό, δηλ. μέσα στην καθαρή γνώση. Είναι λοιπόν διαμεσολαβημένο ώς πρός το γεγονός πώς η καθαρή σκέψη είναι η τελευταία, απόλυτη αλήθεια της συνειδήσεως... Η λογική έχει λοιπόν για προϋπόθεση την επιστήμη του πνεύματος η οποία φανερώνεται (η φαινομενολογία)... Στην λογική αυτό που προϋποτίθεται, αυτό που προηγείται είναι εκείνο που απο αυτή την εννοιολόγηση έφτασε να αποδειχθεί αποτέλεσμα - η ιδέα σαν καθαρή γνώση». Δηλαδή η ενότης γνώσεως και αντικειμένου, βεβαιότητος και αλήθειας. Αλλά «καθόσον τελικώς θεμελιώθηκε σ’αυτή την ενότητα, η καθαρή γνώση αφαίρεσε κάθε σχέση με κάθε άλλο και με κάθε μεσολάβηση... Αυτό που έχουμε απέναντι μας δέν είναι παρά μία απλή αμεσότης» (Επιστ. Λογικής Ι σελ. 53-54). Δηλαδή το λογικό ξεκίνημα σε σχέση με την συνείδηση είναι μεσολαβημένο, αλλά σχετικά με την αλήθεια, δηλ. σαν έννοια, είναι η πρώτη απο όλες τις έννοιες, δηλ. είναι άμεσο.

            Είναι φανερό όμως επίσης πώς μία τέτοια αμεσότης δέν μπορεί παρά να είναι απολύτως ακαθόριστη : διότι κάθε καθορισμός φέρει σχέση με άλλο και επομένως μεσολάβηση. Αυτό δέν μπορεί παρά να είναι το καθαρό Είναι, κενό κάθε καθορισμού ή πράγμα που είναι το ίδιο, το καθαρό μηδέν. Αυτό λοιπόν το απόλυτα ακαθόριστο, ή η απόλυτη αμεσότης, είναι ο λόγος για τον οποίο ο Hegel προσλαμβάνει σαν ξεκίνημα της λογικής το καθαρό Είναι και το καθαρό μηδέν, και αυτός ο λόγος δέν επιβαρύνεται καθόλου απο το γεγονός πώς το Είναι και το μηδέν αντλούνται μέσω αφαιρέσεως απο την αισθητή αναπαράσταση του γίγνεσθαι (Επιστ. της λογικής Ι σ.80).

            Όσον αφορά τώρα την παρατήρηση τού Τρεντέλενμπουργκ πώς απο την ενότητα δύο πραγματικοτήτων σε ακινησία δέν μπορεί να γεννηθεί εκείνη η κίνηση που είναι το γίγνεσθαι, τής διαφεύγει η πιό ουσιώδης πλευρά τής επιχειρηματολογίας του Hegel, ακριβώς δηλαδή η διαλεκτική θεμελίωση τού γίγνεσθαι. Δέν είναι αλήθεια πώς το Είναι και το μηδέν (το τίποτα) είναι απλώς το καθένα τους ταυτόσημο με τον εαυτό του και γι’αυτό ακίνητα. Η απόλυτη απροσδιοριστία τους, αναγκαία για να είναι αληθινά άμεσα κάνει ώστε, αντιθέτως, αυτή η ταυτότης του καθενός με τον εαυτό του να είναι ταυτοχρόνως και η λύση του καθενός στο αντίθετό του, και γι’αυτό άρνηση του καθενός εξ’αιτίας του εαυτού του. Έτσι λοιπόν, αυτή η άρνηση του εαυτού του την οποία πραγματοποιεί ο καθένας είναι κίνηση και συγκεκριμένα αυτή η κίνηση, δηλαδή η άρνηση της αμεσότητος, η μεσολάβηση, η παρέμβαση είναι το γίγνεσθαι. «Το αληθινό -ξαναλέει ο Hegel- δέν είναι ούτε το Είναι ούτε το μηδέν, αλλά το γεγονός πώς το Είναι –δέν περνά– αλλά πέρασε, στο μηδέν, και το μηδέν στο Είναι. Ταυτοχρόνως όμως το αληθινό δέν είναι το δικό τους αδιαφοροποίητο, η ατομικότητα τους, αλλά είναι αντιθέτως το γεγονός πώς αυτά δέν είναι ίδια, ότι αυτά είναι απολύτως διαφορετικά, αλλά ταυτοχρόνως και αδιαχώριστα και αδιαχωριζόμενα, και πώς αμέσως καθένα απο αυτά εξαφανίζεται στο αντίθετο του. Η αλήθεια του Είναι και του τίποτα είναι λοιπόν αυτή η κίνηση, συνιστάμενη στην άμεση εξαφάνιση του ενός απο αυτά στο άλλο: το γίγνεσθαι». (Επιστ. της λογικής Ι σ. 67).

            Η κίνηση δέν βεβαιώνεται επομένως με προχειρότητα ή αθέμιτα, αλλά είναι αποτέλεσμα τής ανάγκης τού ξεκινήματος, το οποίο για να είναι πραγματικά ξεκίνημα, πρέπει να είναι απολύτως άμεσο και για να είναι απολύτως άμεσο πρέπει να είναι απολύτως απροσδιόριστο: διότι το απολύτως απροσδιόριστο, καθότι ταυτόσημο με τον εαυτό του, είναι, αλλά εφόσον είναι και απολύτως απροσδιόριστο, είναι μηδέν, δηλαδή αυτοαναιρείται. Έτσι λοιπόν το ξεκίνημα δέν μπορεί να είναι παρά άμεσο, αλλά εάν είναι άμεσο, δέν μπορεί παρά να αναιρείται. Το γίγνεσθαι δέν είναι λοιπόν μία κίνηση η οποία προστίθεται στο είναι και στο μηδέν σαν σε δύο πραγματικότητες σε στάση, αλλά είναι η κίνηση η ίδια που περιέχεται στο είναι και στο μηδέν λόγω του γεγονότος πώς καθένα απο τα δύο μεταλλάσσεται στο άλλο : «καθένα χάνεται στον εαυτό του -λέει ο Hegel- και στον εαυτό του είναι ακριβώς το αντίθετο του» (Επιστ. της λογικής Ι σ. 93).

            Αυτή η κίνηση δέν είναι οπωσδήποτε η κίνηση μέσα στον χώρο, είναι η κίνηση της σκέψης, η οποία σύν τοις άλλοις είναι ταυτόσημη με την πραγματικότητα. Συνίσταται ουσιαστικά στην άρνηση : «η σκέψη -επιμένει ο Hegel- είναι ουσιαστικά η άρνηση ενός άμεσου δεδομένου» (Εγκυκλ. Παράγρ. 12) . Και καθότι άρνησις του άμεσου δεδομένου, είναι αυτή η ίδια η μεσολάβηση ή παρέμβαση, διότι «η μεσολάβηση είναι σημαντική λόγω της αναφοράς του ενός σε ένα άλλο, και γι’αυτό είναι άρνηση» (Επιστ. της λογικής Ι σ. 69).

         Μ’αυτόν τον τρόπο λοιπόν το γίγνεσθαι δέν θεμελιώνεται μόνον διαλεκτικά, αλλά τελικώς βρίσκεται θεμελιωμένο, αλλά βρίσκεται και αυτοθεμελιωμένη η ίδια η διαλεκτική, η οποία είναι ακριβώς αυτή η ίδια η κίνηση : «εμείς ονομάζαμε διαλεκτική την ανώτερη νοητική κίνηση, όπου αυτά τα δύο, που φαίνονται σαν απολύτως ξεχωριστά, περνούν το ένα μέσα στο άλλο απο τον εαυτό τους, λόγω αυτού που είναι και όπου η υπόθεση αφαιρείται. Είναι ακριβώς η ενυπάρχουσα διαλεκτική φύσις του είναι και του μηδενός, με την οποία φανερώνουν την ενότητα τους, το γίγνεσθαι, σαν την αλήθεια τους» (Επιστ. της Λογικής Ι σ. 92) .

            Σαν θεμελίωση τής διαλεκτικής του γίγνεσθαι και της διαλεκτικής, εννοείται η απόδειξη της αναγκαιότητός των η οποία συνίσταται όχι στην απαγωγή του συμπεράσματος απο προηγούμενες προϋποθέσεις στις οποίες, το συμπέρασμα υπονοείται ότι περιέχεται όπως στην αναλυτική απόδειξη, αλλά στην απόδειξη της αλήθειας του συμπεράσματος μέσω της αρνήσεως των προϋποθέσεων απο τις οποίες προκύπτει. Αυτές οι προϋποθέσεις είναι το Είναι και το Μηδέν, δηλ. το άμεσο. Έχοντας αποδείξει λοιπόν πώς το γίγνεσθαι προκύπτει απο την άρνησή τους, μάλιστα δέ ότι είναι αυτή η ίδια η άρνηση, ο Hegel το κατέστησε αναντίρρητο, καθότι η άρνηση της αρνήσεως είναι με την σειρά της άρνηση, ακριβώς όπως η άρνηση του γίγνεσθαι είναι με την σειρά της γίγνεσθαι. Μ’αυτόν τον τρόπο δέν είναι το άμεσο, αλλά η μεσολάβηση ή παρέμβαση, δηλαδή η άρνηση το αυθεντικό θεμέλιο (Grund) της λογικής όπου όμως επίσης το άμεσο παραμένει αναγκαίο ακριβώς για να υποστεί την άρνηση, για να αφαιρεθεί στην μεσολάβηση. Αυτό εκφράζεται ξεκάθαρα απο τον Έγελο σε ένα σημαντικό σημείο της φαινομενολογίας το οποίο λέει: «είναι, με την αληθινή σημασία της λέξης, θετική, εκείνη η πραγματοποίηση τού ξεκινήματος η οποία αντιστρόφως δημιουργεί προς αυτό μία στάση, άλλο τόσο αρνητική. Και πιό συγκεκριμένα, μία αρνητική στάση προς εκείνη την μονοδιάστατη μορφή λόγω της οποίας αυτό είναι μόνον αμέσως. Η πραγματοποίηση μπορεί επομένως να εκληφθεί και σαν ανασκευή αυτού που αποτελεί το θεμέλιο του συστήματος. Καλύτερα όμως εάν την εκλάβουμε σαν δείγμα πώς το θεμέλιο ή η αρχή του συστήματος είναι στην πραγματικότητα, μόνον το ξεκίνημα του!» (Φαινομεν. σελ.23-24) .

            Οι πρώτες κατηγορίες τής λογικής λοιπόν συστήνουν το ξεκίνημα τής διαλεκτικής, καθότι εκφράζουν την χρείαν ενός αμέσου ξεκινήματος και φανερώνουν πώς το άμεσο αναγκαίως μεταφέρεται και διαλύεται στην άρνησή του, δίνοντας τοιουτοτρόπως μία αρχή σε μία κίνηση προορισμένη να καλύψει ολόκληρη την πραγματικότητα, εκείνη που ονομάζει ο Hegel «ολότητα» και αποκαλύπτει ταυτοχρόνως το αναντίρρητο και την κινητικότητα, δηλαδή όπως θα δούμε την μή απολυτότητα! Η κριτική του Τρεντέλενμπουργκ, η οποία έγινε αποδεκτή σχεδόν απο όλους όσους επέστρεψαν στο πρόβλημα, γεννιέται απο μία στάση διανοητική, η οποία καθηλώνει το άμεσο στην εσωτερική του αντίθεση και δέν αφήνει ελεύθερη την σκέψη να εφαρμοστεί στην διαλεκτική του άρνηση. Σ’ ένα ανάλογο λάθος περιέπεσε και ο Φόϋερμπαχ, ο οποίος κατενόησε το τίποτα για το οποίο μιλά ο Hegel σαν ένα στατικό όρο, δηλαδή την απλή απουσία κάθε πραγματικότητος. Είναι δυνατόν όμως αυτό το τίποτα να ερμηνευθεί σαν την μεσολαβητική ενέργεια της συνειδήσεως, την εσωτερική πρόοδο της αρνήσεως, δηλαδή της αρνητικότητος τής σκέψης. Μπορούμε να πούμε χωρίς υπερβολή, πώς η κατανόηση τής ολοκλήρωσης της Εγελιανής διαλεκτικής εξαρτάται απο την διαύγεια αυτής της ανάγκης της αμεσότητος και της αρνήσεως της.

(Συνεχίζεται)

Ο "Κάθε Ενδιαφερόμενος" μπορεί νά ρίξει μιά ματιά καί στίς δύο αναρτήσεις τού θέματος :
Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΖΟΥΣΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ F.A TRENDELENBURG. ΚΑΙ Η ΕΓΕΛΙΑΝΗ ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΟΥ.

Σ' ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΣΠΑΖΟΛΕΦΑΛΙΑ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΚΑΙ Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ: "Ονομάζουμε οντολογικό πρόβλημα τήν αναζήτηση ερμηνείας (λόγου) τής ύπαρξης τών όντων. Καί η απορία πού καλεί σέ λύση: Ποιά η αιτία καί ποιός ο σκοπός τής λογικότητος τού ανθρώπου; Εχει λόγο η λογικότητα; Είναι επαρκής γιά τήν ερμηνεία τού υπαρκτικού γεγονότος; Γιά τήν αρχαιοελληνική εμπειρία μόνο μέ τό νοείν εντοπίζουμε τό είναι. Ο νούς είναι ο τόπος τής γνώσεως τού είναι καί τών όντων". 

[Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ Ο ΝΟΥΣ ΤΑΥΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟ ΕΙΝΑΙ, ΕΙΝΑΙ ΤΟ "ΕΙΝΑΙ' ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΙΣΟΥΤΑΙ ΚΑΙ ΜΕ ΤΟ ΕΝΑ, ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ]. 

"ΤΟ ΛΟΓΙΚΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΓΕΝΝΙΕΤΑΙ ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ. ΟΡΙΖΟΥΜΕ ΤΗΝ ΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑ ΩΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΓΛΩΣΣΑ ΑΝΑΦΟΡΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΓΕΝΟΥΣ ΕΠΙΘΥΜΙΑΣ. ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΖΟΥΜΕ ΜΕ ΤΗΝ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΧΕΣΗΣ".
"Οντολογία τής σχέσης"

Karl Rahner και η ανθρωπολογική στροφή 2

Συνέχεια από Τετάρτη  17 Ιουνίου 2026

Karl Rahner και η ανθρωπολογική στροφή 2

Του Stefano Fontana

......Αν η αποκάλυψη δεν αρχίζει με τον Αβραάμ, δεν αρχίζει με την ιουδαιοχριστιανική θρησκεία. Όπου η ανθρώπινη ιστορία γίνεται ή υφίσταται μέσα στην ελευθερία, εκεί εκτυλίσσεται και η ιστορία της σωτηρίας και της απώλειας. Επομένως όχι απλώς εκεί όπου αυτή εκτυλίσσεται με ρητά θρησκευτικό τρόπο.......

Η ιστορία της σωτηρίας δεν περιορίζεται στην ιστορία των θετικών και αρνητικών πραγματώσεων της θρησκείας, αλλά αγκαλιάζει και την καθαρά κοσμική ιστορία της ανθρωπότητας και του συμβόλου. Εδώ έχουμε κάτι ενδιαφέρον, έτσι δεν είναι; Αν και συγκλονιστικό. Δεν υπάρχει πλέον διάκριση ανάμεσα σε ιερή ιστορία και κοσμική ιστορία.

Ο Helder Câmara έλεγε ότι είναι καλύτερο να ιδρύσεις ένα συνδικάτο παρά να τελέσεις μια λειτουργία. Η ιστορία γίνεται όλη ιερή και όλη κοσμική. Αυτό θα είναι μια αρχή που θα οικειοποιηθεί, για παράδειγμα, η θεολογία της απελευθέρωσης, η οποία θα δει, για παράδειγμα, στον αγώνα για τη δικαιοσύνη, συμπεριλαμβανομένου του ένοπλου αγώνα για τη δικαιοσύνη, κάτι το μυστηριακό.

Αυτό λένε εκείνοι που στους φτωχούς, εννοούμενους με κοινωνιολογική έννοια, βλέπουν μια μυστηριακή συνάντηση με τον Χριστό, στους φτωχούς, όπως με την Ευχαριστία. Να, όλες αυτές οι συγχύσεις —έκανα μόνο μερικές νύξεις— το φθινόπωρο, όταν θα δούμε τους άλλους θεολόγους, θα μπορέσουμε να μπούμε περισσότερο στην ουσία, γεννιούνται από αυτή την αδιακρισία ανάμεσα σε κοσμική ιστορία και ιερή ιστορία. Ο χριστιανικός Θεός δεν αποκαλύπτεται μόνο στην Εκκλησία, στη λειτουργία, στο κήρυγμα κ.λπ.· αποκαλύπτεται επίσης στους αγώνες για τη δικαιοσύνη, στην ανάπτυξη της αλληλεγγύης, στην ανάπτυξη της επιστήμης κ.λπ.[ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΣΥΝΑΞΗ]

Η διαφάνεια αριθμός 11 μας οδηγεί σε ένα πολύ ενδιαφέρον συμπέρασμα —λέω ενδιαφέρον πάντοτε φυσικά με αρνητική έννοια. Αυτό που είπαμε σημαίνει ότι η χάρη είναι συνεκτατή με τη φύση· επομένως με φύση εννοούμε τη φύση με την υπαρξιακή έννοια του όρου, δηλαδή τον άνθρωπο μέσα στην ύπαρξή του. Άρα, αν μέσα στον άνθρωπο, μέσα στην ύπαρξή του, υπάρχει ήδη το σύμφωνο διαθήκης του Θεού με τον άνθρωπο, σημαίνει ότι η χάρη δεν προστίθεται σε μια φύση, αλλά είναι ήδη παρούσα μέσα σε αυτή τη φύση.[Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ ΣΕ ΜΙΑ ΗΔΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ. κ. ΞΙΩΝΗΣ]

Αν πρέπει να υπάρχει μια παρουσία του Ιησού Χριστού σε όλη την ιστορία της σωτηρίας, τότε αυτή, δηλαδή η παρουσία του Ιησού Χριστού, δεν μπορεί να λείπει εκεί όπου ο άνθρωπος είναι συγκεκριμένα θρησκευτικός μέσα στην ιστορία του, δηλαδή μέσα στη θρησκευτική ιστορία. Προϋποτίθενται δύο πράγματα. Υπάρχει από την πλευρά του Θεού μια υπερφυσική παγκόσμια σωτηριώδης βούληση, πραγματικά αποτελεσματική μέσα στον κόσμο.
Παγκόσμια σωτηριώδης βούληση, πραγματικά αποτελεσματική μέσα στον κόσμο. Προσοχή: εμείς λέμε ότι τα μυστήρια είναι αποτελεσματικά σημεία της χάρης. Αυτή η ίδια αποτελεσματικότητα των μυστηρίων βλέπεται από τον Rahner ως παρούσα στη ζωή, όπως λέγεται: από την πλευρά του Θεού υπάρχει μια υπερφυσική σωτηριώδης βούληση, πραγματικά παρούσα στον κόσμο, ακόμη και στον κοσμικό κόσμο.
Η δυνατότητα μιας υπερφυσικής πίστης στην αποκάλυψη υπάρχει παντού, επομένως σε όλο το μήκος και το πλάτος της ιστορίας της ανθρωπότητας. Αυτό είναι το πρώτο σημείο. Δεύτερο σημείο: δεν μπορούμε να σκεφθούμε ότι οι μη χριστιανικές θρησκείες, στη διαδικασία απόκτησης της σωτηρίας, δεν παίζουν κανέναν ρόλο ή παίζουν αρνητικό ρόλο.
Αυτό θα ισοδυναμούσε με το να πούμε ότι η διαδικασία της σωτηρίας είναι ανιστορική. Ανάμεσα στον Αδάμ και τον Μωυσή δεν μπορεί να σκεφθεί κανείς ότι δεν υπήρξε αποκάλυψη ζωής. Επομένως, η χάρη, η αποτελεσματικότητα της χάρης, είναι παρούσα από την αρχή σε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας, πρώτον.

Δεύτερον, είναι παρούσα και στις άλλες θρησκείες, ακόμη και στις μη χριστιανικές θρησκείες, έτσι ώστε δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι αυτές δεν παίζουν κανέναν ρόλο στη σωτηρία. Δηλαδή δεν μπορεί να μην αναγνωριστεί ότι αυτές είναι σωτηριολογικές. Και καταλαβαίνετε ότι εδώ βρίσκεται όλος ο λόγος περί των άλλων θρησκειών.

Και αν ακόμη και σήμερα έχουμε φθάσει σε ορισμένα συμπεράσματα για τον διαθρησκειακό διάλογο και για τη φύση των άλλων θρησκειών, αυτό το βλέπουμε και σε αυτή τη νέα τοποθέτηση του Rahner. Ο Χριστός είναι παρών στις μη χριστιανικές θρησκείες μέσω του πνεύματός του. Η χάρη του πνεύματος δίνεται κυρίως παντού και σε όλους τους καιρούς.

Η χάρη συμπίπτει με τη φύση, δηλαδή με την ύπαρξη του ανθρώπου. Πάμε, παραλείπουμε την αριθμός 12, παρακαλώ, Esther, και πηγαίνουμε προς το συμπέρασμα με την 13 και την 14. Λοιπόν, θα θυμάστε, αγαπητοί φίλοι, ότι την άλλη φορά, μιλώντας για τον Küng, μιλήσαμε συχνά για ένα βιβλίο του του 1971, Να είσαι χριστιανός.

Είχαμε αντλήσει διάφορα σημεία από εκείνο το βιβλίο. Το 1972, και έπειτα δημοσιευμένο στην Ιταλία το 1973, ο Rahner γράφει αυτό το μικρό βιβλίο του οποίου έχετε εδώ κάτω τα στοιχεία. Ο τίτλος είναι λίγο μακρύς.
Δομικός μετασχηματισμός της Εκκλησίας ως καθήκον και ως ευκαιρία. Σε αυτό κάνει εκρηκτικές δηλώσεις. Σήμερα, λοιπόν, τις κάνουν πολλοί ακόμη και μέσα στην Εκκλησία, και από εδώ καταλαβαίνει κανείς την τεράστια επιρροή που είχε αυτός ο στοχαστής.

Σας παραθέτω δύο από αυτές· έπειτα θα σας θυμίσω, αλλά χωρίς να κάνω παραθέματα, άλλες δύο. Ας διαβάσουμε μαζί αυτό το χωρίο. Δεν είναι σαφές γιατί διαζευγμένοι που ξαναπαντρεύτηκαν μετά από έναν πρώτο μυστηριακό γάμο δεν θα μπορούσαν σε καμία περίπτωση να γίνουν ξανά δεκτοί στα μυστήρια όσο επιμένουν στον δεύτερο γάμο.
Εδώ, λοιπόν, έχουμε ήδη την Amoris Laetitia, η οποία ήρθε πολύ αργότερα· όμως αυτά τα πράγματα τελικά φέρνουν τους καρπούς τους. Έπειτα, είναι δυνατόν να μη θεωρείται η εορταστική εντολή ως εντολή που ο Θεός θα είχε θεσπίσει στο Σινά, εφοδιάζοντάς την με μια μόνιμη αλήθεια. Επομένως είναι δυνατόν να ερμηνευθεί αυτή η εντολή, «να θυμάσαι να αγιάζεις τις εορτές», ως συνδεδεμένη με εκείνον τον καιρό, με εκείνη την εποχή, με εκείνη την κουλτούρα, με εκείνη τη φάση εμπειρίας του Θεού που είχε ο λαός του Ισραήλ.
Θα μπορούσε να μην ισχύει πλέον σήμερα. Όμως, αν αφαιρέσει κανείς εκείνη την εντολή, εγώ λέω: γιατί να μην αφαιρέσει και όλες τις άλλες; Τρίτον, δεν είναι ούτε δυνατόν να καθοριστεί με σαφήνεια ποιες δυνατότητες υπάρχουν για μια χριστιανική συνείδηση απέναντι στους ποινικούς νόμους ενός κράτους κατά της άμβλωσης. Ξέρετε ότι σήμερα η Εκκλησία δεν υπερασπίζεται πια την απαγόρευση της άμβλωσης, απολύτως, και δεν καταδικάζει πια τους υποστηρικτές της άμβλωσης.
Και ήδη ο Rahner το έκανε αυτό το 1972. Πιστεύω ότι αυτές οι παρατηρήσεις μιλούν από μόνες τους, δεν ζητούν πολλά σχόλια. Ας δούμε την τελευταία διαφάνεια, την ιδέα μιας ανοιχτής Εκκλησίας.

Μιας ανοιχτής Εκκλησίας και από την άποψη της ορθοδοξίας, δηλαδή με διάφορες ορθοδοξίες. Πώς γίνεται η Εκκλησία να είναι Εκκλησία πιστεύοντας σε διαφορετικά πράγματα, εγώ δεν καταφέρνω να το καταλάβω. Σήμερα, από θεολογική άποψη, είναι στην πράξη πολύ δύσκολο να χαραχθούν με ακρίβεια τα όρια της ορθοδοξίας των μελών της Εκκλησίας. Θεολογικά δεν είναι εύκολο να πει κανείς ποιος, λόγω της πίστης του, βρίσκεται πραγματικά μέσα στην Εκκλησία και ποιος όχι.
Η Εκκλησία είναι μια ανοιχτή Εκκλησία, είτε το θέλει κανείς είτε όχι. Η έννοια της ανοιχτής Εκκλησίας είναι, στην ουσία, η έννοια της Εκκλησίας σε έξοδο. Τώρα, σχετικά με αυτό το παράθεμα που μόλις διαβάστηκε, αν πρόκειται να κρίνουμε την ευθύνη της συνείδησης του πιστού και να πούμε «εσύ είσαι μέρος της Εκκλησίας ή όχι», κανείς δεν είναι σε θέση.
Αλλά το να πούμε ότι τα πράγματα στα οποία εσύ μου λες ότι πιστεύεις είναι λανθασμένα, και επομένως προσκολλώμενος σε αυτές τις αλήθειες εσύ βγαίνεις από την Εκκλησία, αυτό πρέπει να ειπωθεί. Η κρίση πρέπει να δοθεί όχι στην προσωπική πλευρά της συνείδησης, αλλά στην αντικειμενική πλευρά των αληθειών που πιστεύονται· και όταν οι αλήθειες που πιστεύονται από ένα μέλος της Εκκλησίας δεν είναι εκείνες που ομολογεί η Εκκλησία, στο επίπεδο των αληθειών που πιστεύονται εκείνος βρίσκεται έξω από την Εκκλησία. Όμως αυτές οι αλήθειες που πιστεύονται σήμερα, σύμφωνα με τον Rahner, είναι πολύ δύσκολο να διακριθούν και να χωριστούν από τις λανθασμένες.

Τα άλλα δύο σημεία που σας έλεγα ότι θα ανέφερα είναι οι γυναίκες ιερείς —σε αυτό το έργο του 1972 ο Rahner το λέει καθαρά— και έπειτα η δημοκρατία στην Εκκλησία, με την εκλογή των επισκόπων από τα κάτω, από την κοινότητα. Να, αγαπητοί φίλοι, τελείωσα· τελειώσαμε όχι μόνο να μιλούμε για τον Rahner, αλλά και ολόκληρη την ακολουθία των μαθημάτων μας. Μου φαίνεται ότι το τελευταίο μάθημα επιβεβαίωσε τη δομική εξάρτηση της καθολικής θεολογίας από την προτεσταντική θεολογία και τη σαφώς αρνητική κατεύθυνση στην οποία αυτή η θεολογία αποτολμά να προχωρήσει.
Σας ευχαριστώ όλους, ευχαριστώ την Esther για την προνοιακή της βοήθεια· προχωρούμε, όπως συνήθως, στο τελευταίο μέρος. Λοιπόν, όπως πάντα, τώρα κάνουμε ένα σύντομο μουσικό διάλειμμα, έπειτα θα είναι η στιγμή των ερωτήσεων που ήδη έρχονται. Όπως πάντα, σας υπενθυμίζω ότι για να κάνετε ερωτήσεις μπορείτε να γράψετε στο chat και έπειτα εγώ θα τις διαβάσω στον καθηγητή, παραθέτοντας τις εντυπώσεις του. Για όσους θα επιθυμούσαν να έχουν τις διαφάνειες ή να κάνουν ερωτήσεις στον καθηγητή, πρέπει να γράψουν στη διεύθυνση email που ήδη γνωρίζετε, εκείνη με την οποία εγγραφήκατε στη σχολή, δηλαδή scuole.ssvantuanchiocio.gmail.com· για να ζητήσετε τις διαφάνειες: «slide falsa teologia»· για να κάνετε μια ερώτηση: «domanda falsa teologia»· και έπειτα, φυσικά, μόλις είναι δυνατόν, ο καθηγητής θα σας απαντήσει.
Ωραία, λοιπόν, σε λίγο μετά το μουσικό διάλειμμα. Ωραία, ερωτήσεις; Εντάξει, αρχίζουμε με την πρώτη. Καθηγητά; Ναι; Λοιπόν, τώρα την καδράρω.

Η πρώτη είναι του κυρίου Ruggero, ο οποίος λέει: μα η εμπειρία του Χριστού, η περιγραφόμενη στα Ευαγγέλια, βρίσκεται πέρα από ή από εδώ της κλειδαρότρυπας; Για τον Rahner, εννοείται. Λοιπόν, η εμπειρία του Χριστού που αφηγείται στα Ευαγγέλια βρίσκεται πέρα από την κλειδαρότρυπα, διότι μιλά για πράγματα, μιλά για γεγονότα, για πρόσωπα, ανήκει στο λεγόμενο κατηγορικό επίπεδο. Επομένως, επομένως, επομένως, οι χριστιανοί τότε, οι ευαγγελιστές, είδαν εκείνα τα πράγματα πέρα από τη δική τους κλειδαρότρυπα, προσανατολισμένοι από αυτό που υπήρχε από εδώ της κλειδαρότρυπας.
Επομένως εμείς σήμερα, οι σημερινοί χριστιανοί, πρέπει να κάνουμε το ίδιο, αλλά το δικό μας «από εδώ» της κλειδαρότρυπας, δηλαδή η δική μας υπαρξιακή εμπειρία, θα μας καθοδηγήσει και θα μας προσανατολίσει να δούμε νέα πράγματα ή διαφορετικά πράγματα σε σχέση με εκείνα που είχαν δει εκείνοι. Και εδώ επιστρέφουμε στον λόγο που ήδη αρχίσαμε με τους προηγούμενους θεολόγους που εξετάσαμε σε αυτή τη σχολή, ιδίως με τον Bultmann και με την απομυθοποίηση. Δηλαδή, η πανοραμική εικόνα που μας δόθηκε από τα Ευαγγέλια έφερε το αποτύπωμα της κουλτούρας —εκείνος έλεγε—, ο Rahner θα έλεγε: της υπαρξιακής, a priori και αθεματικής κατάστασης εκείνης της στιγμής της ύπαρξής τους.
Σήμερα η a priori, αθεματική κατάσταση της ύπαρξής μας είναι διαφορετική, επομένως εμείς όχι μόνο είμαστε εξουσιοδοτημένοι, αλλά αναγκαστικά θα δούμε κάτι άλλο. Και αυτό το άλλο που θα δούμε θα είναι η ανάπτυξη της αποκάλυψης του Θεού. Και επομένως επιστρέφουμε μέσα σε εκείνη την ιστορική, διαδικαστική και, όπως λέγαμε, υπαρξιακή θεώρηση για την οποία μιλήσαμε στα άλλα, κατά την οποία δεν μπορεί πλέον να υπάρχει ένα ανιστορικό περιεχόμενο, διότι το ανιστορικό περιεχόμενο θα ήταν προδοσία του τρόπου με τον οποίο ο Θεός θέλει να αποκαλύπτεται.
Ο Θεός δεν θέλει να αποκαλύπτεται μέσω γεγονότων, συμβάντων, εννοιών, αρχών, εντολών, οδηγιών κ.λπ. κ.λπ., δοσμένων μια για πάντα. Αυτό είναι ουσιαστικά αυτό που λέει ο Rahner. Επομένως η θεώρησή του είναι εκείνη του μοντερνιστικού προοδευτισμού.
Οι μοντερνιστές, όπως έχω πολλές φορές παραθέσει, λένε ότι ο Θεός αποκαλύπτεται στη συνείδηση, ο Θεός αποκαλύπτεται στην κοινότητα. Να, ήθελαν να πουν αυτό που έπειτα ανέπτυσσε και ο Rahner. Εκείνος, με τη συνείδηση, εννοούσε αυτή την υπερβατολογική συνείδηση για την οποία μιλήσαμε απόψε.
Να, ελπίζω ότι απάντησα. Πάλι ο Ruggero· το αναρωτήθηκα και την περασμένη φορά. Πώς γίνεται να ορίζεται ο Rahner χριστιανός θεολόγος; Και ούτε καν καθολικός σε αυτό το σημείο, συγγνώμη για το αστείο, καθηγητά.

Ο Rahner είπε πολλά πράγματα, τα έντυσε με διάφορους τρόπους, έπεισε πολλούς. Υπήρχε στην εποχή του, μέχρι τη δεκαετία του εξήντα —ήταν αξιοθρήνητο, ναι, στη δεκαετία του εξήντα—, μια διαδεδομένη θέληση αλλαγής. Είχε υπάρξει η Σύνοδος με αυτή την ατμόσφαιρα.
Θυμάμαι ότι ακριβώς στα χρόνια της Συνόδου, στο Πανεπιστήμιο Lateranense της Ρώμης, που είναι το πανεπιστήμιο του Πάπα —ο πρύτανης θα ήταν ο Πάπας του Lateranense—, οι φοιτητές, οι μελλοντικοί ιερείς, υποβλήθηκαν σε μια έρευνα και τους ζητήθηκε ποιος ήταν γι’ αυτούς ο μεγαλύτερος καθολικός θεολόγος. Η συντριπτική πλειονότητα είπε Karl Rahner. Είναι πράγματα πολύ ανεξήγητα.
Αν όχι ως αυτή η αγωνία για το νέο, για την οποία παραπονιόταν ο Λέων XIII στην αρχή της Rerum Novarum, αυτή η αγωνία για το νέο που είχε κυριεύσει τα μυαλά και τις καρδιές πολλών, η επιρροή της σύγχρονης φιλοσοφίας, η οποία ασφαλώς παρείχε τα τούβλα, και έπειτα η επιρροή του προτεσταντισμού. Αυτά ως προσπάθεια εξήγησης. Ευχαριστώ, καθηγητά.

Εφόσον υπάρχουν δύο ερωτήσεις λίγο μακροσκελείς, διαβάζω πρώτα εκείνη του κυρίου Alberto Senni. Στη Wikipedia λέγεται για τον Karl Rahner: μαζί με τον Joseph Ratzinger συνέταξε τα προπαρασκευαστικά σχήματα σχετικά με τις πηγές της Αποκάλυψης. Συμπεραίνω ότι ο Ratzinger θα χρειάστηκε να τσακωθεί, ίσως χρειάστηκε να διαχειριστεί συμβιβασμούς.
Κύριε Senni, δεν είναι ακριβώς έτσι, όπως λέει η Wikipedia. Το έγγραφο —θυμάστε, καθηγητά;— το προετοιμασμένο έγγραφο, έπειτα παραμερίστηκε λόγω της εξέγερσης των Γαλλο-Γερμανών, των Γαλλο-Γερμανών επισκόπων. Ο Rahner και ο Ratzinger έπειτα έγραψαν ένα σχήμα που προτάθηκε στους συνοδικούς πατέρες από τη γαλλο-γερμανική πλευρά, αν και έπειτα στην αυτοβιογραφία του ο Ratzinger πήρε κάπως αποστάσεις από εκείνο το κείμενο.

Επομένως είναι καλό να το θυμόμαστε. Πάντως ο Ratzinger προέρχεται από εκείνο τον κόσμο, από τη Nouvelle Théologie. Ναι, τα πράγματα έχουν όπως τα λες.

Είναι γνωστό ότι το Άγιο Γραφείο, ο καρδινάλιος Ottaviani, είχε ήδη προετοιμάσει όλα τα σχέδια για τα διάφορα κύρια έγγραφα που η συνοδική συνέλευση θα έπρεπε να εξετάσει. Αλλά υπήρξε η εξέγερση, η ανταρσία, ας την ονομάσουμε έτσι, των Γερμανών, Γάλλων και Βέλγων επισκόπων, και αυτή η μειοψηφία έπεισε την πλειοψηφία των πατέρων να τα παραμερίσει εντελώς, να τα απορρίψει ολοκληρωτικά. Το αποφάσισε ο Ιωάννης XXIII.
Τα απέρριψε όλα. Έπειτα, εκείνον τον καιρό είναι αλήθεια ότι οι δύο, Rahner και Ratzinger, συνεργάστηκαν. Διότι και ο Ratzinger είχε την ιδέα να αναλάβει κάποιες καινοτομίες.
Δεν ήταν βέβαια με την πλευρά του καρδιναλίου Ottaviani· ο Ratzinger εκείνον τον καιρό δεν θρηνούσε το γεγονός ότι είχαν απορριφθεί τα σχέδια, οι θέσεις που πρότεινε το Άγιο Γραφείο. Αντίθετα, επαίνεσε την πρωτοβουλία, επειδή και εκείνος ήθελε να ανοιχθεί στον άνεμο του νέου. Και υπό αυτή την έννοια συνεργάστηκε με τον Rahner και επίσης με τον Küng.
Γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι εκείνον τον καιρό ο Ratzinger δεν συμφωνούσε ήδη με την αρχή σύμφωνα με την οποία η αποκάλυψη τελείωσε με τον θάνατο του τελευταίου Αποστόλου. Διότι, έγραφε, θα ήταν σαν να λέγαμε ότι τελείωσε μια ιστορία, αλλά η ιστορία συνεχίζεται· προσλαμβάνοντας με αυτόν τον τρόπο μια κατηγορία, δεν λέω rahnerική, διότι ο Ratzinger δεν ήταν φιλοσοφικά υπαρξιστής, αλλά πάντως μια κατηγορία που παραδεχόταν μια ορισμένη ιστορικότητα στην ανάπτυξη της αποκάλυψης, η οποία δεν θα είχε τελειώσει με τον θάνατο του τελευταίου Αποστόλου.
Και έπειτα γνωρίζουμε επίσης ότι ο ίδιος ο Ratzinger είχε μια δική του θεώρηση των πηγών της αποκάλυψης διαφορετική από την παραδοσιακή εκδοχή, διότι παραδοσιακά το Μαγιστήριο και η Σύνοδος είχαν πάντοτε υποστηρίξει ότι οι πηγές της αποκάλυψης είναι δύο: η Γραφή και η Παράδοση.

Αντίθετα, ο Ratzinger λέει ότι είναι μόνο η Γραφή, ενώ η Παράδοση θα είχε μια σημασία ερμηνευτικής της Γραφής. Δηλαδή η Γραφή θα ήταν το οντολογικό θεμέλιο —έτσι λέει— της αποκάλυψης, ενώ η Παράδοση θα ήταν το γνωσιολογικό θεμέλιο, δηλαδή θα συνίστατο στην ερμηνεία της Γραφής. Ο Ratzinger έλεγε ότι η Γραφή είναι ολοκληρωτικά κήρυγμα, αναγγελία, από την πρώτη έως την τελευταία τελεία.

Η Παράδοση είναι η ερμηνεία της Γραφής· επομένως λέει ότι η αποκάλυψη βρίσκεται πρώτα απ’ όλα στη Γραφή και δευτερευόντως στην Παράδοση, πράγμα που είναι διαφορετικό από αυτό που είχε πάντοτε λεχθεί, δηλαδή ότι οι δύο πηγές της αποκάλυψης βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, εκείνον τον καιρό ίσως σε ορισμένα σημεία ο Rahner, ο Küng και ο Ratzinger έφθασαν και σε συμβιβασμούς, διότι και οι τρεις άσκησαν προφανώς μεγάλο ρόλο στον καθορισμό ορισμένων θεμελιωδών κειμένων της Συνόδου. Ταυτόχρονα όμως πρέπει επίσης να πούμε ότι εκείνον τον καιρό οι ριζικές διαφοροποιήσεις δεν είχαν ακόμη εκραγεί και σε ορισμένα σημεία πιστεύω ότι ουσιαστικά συμφωνούσαν.

Ευχαριστώ, καθηγητά. Σε ένα κείμενο του 1969, Για μια θεολογία του γάμου, ο Ratzinger, με το ευγενικό του ύφος, όπως πάντοτε, επιτιθόταν στην Humanae vitae, επειδή ήταν αδύναμη και δεν είχε βιβλικό θεμέλιο. Ναι, ναι.

Άλλο ένα παράδειγμα του πώς εκείνους τους καιρούς όλοι αυτοί οι θεολόγοι ήταν στρατευμένοι στο μέτωπο του aggiornamento. Ευχαριστώ, καθηγητά. Ο Mino λέει: πρώτα απ’ όλα ευχαριστώ, καθηγητά, για αυτές τις διευκρινίσεις.

Παρακολούθησα πέρυσι και την απάντησή σας στον Don Vitiello για εκείνο το βιβλίο του Don Vitiello, Rahner oltre Rahner. Και αναρωτιέμαι πώς είναι δυνατόν ο καρδινάλιος Müller, συνήθως υπερασπιστής ή συντηρητικός της διδασκαλίας —αλλά και εδώ θα υπήρχε κάτι να συζητηθεί—, να μπόρεσε να υποστηρίξει ένα είδος αποκατάστασης αυτού του τρόπου σκέψης της διδασκαλίας, ο οποίος είναι προφανώς αντίθετος προς την ίδια την Εκκλησία, προς τη διδασκαλία της περί της ενανθρώπησης του Θεού και προς όλα τα υπόλοιπα που απορρέουν από αυτήν. Και έπειτα συνεχίζει ο Mino:
Και εφόσον οι επίσκοποι χαρίζουν αυτό το κείμενο στους ιερείς τους, πώς θα καταφέρουμε να βγούμε από αυτόν τον διεστραμμένο και διαστρεβλωτικό τρόπο σκέψης; Συντηρητικοί επίσκοποι. Ο Mino αναφέρεται στο γεγονός ότι εκείνο το βιβλίο, Rahner oltre Rahner, του Don Salvatore Vitiello, έχει πρόλογο του καρδιναλίου Müller. Και επομένως έθεσε εύστοχα την ερώτηση.
Ας πούμε ότι και σε πολύ υψηλό επίπεδο, παρά το ότι ο καρδινάλιος Müller σε πολλά ζητήματα είναι υπέρ της υπεράσπισης της ορθοδοξίας, ο καρδινάλιος Müller βρίσκεται στις θέσεις του Βενεδίκτου XVI. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη κι εκείνος, δογματικά, κάθε τόσο εκδηλώνει κάτι που κάνει λίγο να σκεφθεί κανείς. Όπως όταν αποκατέστησε τη θεολογία της απελευθέρωσης με ένα βιβλίο ρητά αφιερωμένο στη θεολογία της απελευθέρωσης, ιδιαίτερα στη θεολογία του Gustavo Gutiérrez, ενός θεολόγου που θα παρουσιάσουμε στη σχολή μας το επόμενο φθινόπωρο, υποστηρίζοντας ότι αυτή η θεολογία έχει πλήρες δικαίωμα, πλήρη τίτλο, να αποτελεί μέρος, να έχει τη θέση της στη σύγχρονη καθολική θεολογία.
Και χωρίς να λαμβάνει υπόψη, όμως, ότι το ’84, το ’86, αν δεν κάνω λάθος στις ημερομηνίες, η Συνομολογία της Πίστεως του καρδιναλίου Ratzinger και του Ιωάννη Παύλου II, σε δύο κείμενα, είχαν αποφασιστικά καταδικάσει τη θεολογία της απελευθέρωσης και την είχαν επικρίνει σε όλες τις θεολογικές της προϋποθέσεις και στα περιεχόμενά της. Κι όμως, εκείνος έγραψε αυτό το βιβλίο υπέρ του Gutiérrez και της θεολογίας της απελευθέρωσης. Επομένως, υπάρχει λόγος να εκτιμά κανείς όταν ο Müller παρεμβαίνει με σωστό τρόπο σε ορισμένα ζητήματα, όμως ζούμε σήμερα σε μια περίοδο, αγαπητοί φίλοι, σε μια στιγμή κατά την οποία σχεδόν δεν υπάρχει πια να εμπιστευθεί κανείς κανέναν.
Αυτό εξηγεί και αυτόν τον πρόλογο σε ένα βιβλίο για τον Rahner, το οποίο βιβλίο, βέβαια, περιέχει και κριτικές, ας το διευκρινίσουμε· δεν είναι ότι ο Vitiello κάνει υπερβολικούς επαίνους στη θεολογία του Rahner. Όμως, ταυτόχρονα, τον πιστοποιεί ως καθολικό θεολόγο, ως άξιο να διαβαστεί, να μελετηθεί, να ακουστεί, να διδαχθεί επίσης στα πανεπιστήμιά μας. Επομένως πρόκειται για επιχειρήσεις που, ενώ προσπαθούν να ασκήσουν κριτική στον αντίπαλο, στην πραγματικότητα τον προωθούν.
Να, γι’ αυτό εγώ λίγο... Έπειτα μου έγραψε κιόλας ο Vitiello, αντικρούοντας ορισμένες δικές μου κριτικές παρατηρήσεις και λέγοντας ότι εκείνος είχε διαλεχθεί σε αυτό το βιβλίο με τον Rahner. Άλλωστε λέει επίσης ότι ο άγιος Θωμάς διαλεγόταν με τον Αβικέννα, με τον Αβερρόη, με τον Πλωτίνο κ.λπ. κ.λπ. Αλλά, λέω εγώ, είναι δυνατόν να γίνει μια τέτοια σύγκριση; Αυτοί οι συγγραφείς, όχι μόνο ο ψευδο-Διονύσιος και άλλοι με τους οποίους ο άγιος Θωμάς συνομιλεί, ήταν όλοι θεϊστές συγγραφείς, και έπειτα είχαν και αυτοί τα ελαττώματά τους εδώ κι εκεί, αλλά ήταν θεϊστές, δεν ήταν άθεοι.
Τώρα έχουμε άθεους θεολόγους, και επομένως πώς είναι δυνατόν να συγκρίνει κανείς τα δύο πράγματα; Εντάξει, λοιπόν, σχετικά με το συμπέρασμα της ερώτησης, τι θέλετε να κάνουμε; Όπως έλεγα στην αρχή, ο rahnerισμός βρίσκεται στην κορυφή της Εκκλησίας, και επομένως πρέπει να περιμένουμε μακρούς χρόνους, πολύ μακρούς χρόνους.
Λοιπόν, μακρές ερωτήσεις του κυρίου Angelo Coppola. Καλησπέρα, αυτός ο θεολόγος είναι σαφώς ο κάκιστος δάσκαλος της σημερινής δογματικής κρίσης της Εκκλησίας. Δεν έμεινε τίποτε από τη διδασκαλία και είχε στους ανάξιους μαθητές του, στους άξιους μαθητές του, μάλλον, άξιοι είναι οι μαθητές του, στη σημερινή σύνοδο, τους άξιους μαθητές του στη σημερινή σύνοδο· αλλά, δεδομένων των υπερ-αιρετικών θεολογικών του θέσεων, γιατί δεν τον σταμάτησαν; Κι όμως ήταν Ιησουίτης, έπρεπε να μη τον μειώσουν στη λαϊκή κατάσταση. Αλλά ορισμένες από τις αιρετικές και αποστατικές του θέσεις, μου φαίνεται, πήγαν ακόμη και πέρα από τον προτεσταντισμό ή όχι;
Δεν ξέρω, ακόμη και πέρα από τον προτεσταντισμό, μπορεί και να είναι, μπορεί και να είναι. Εγώ θα έβαζα στο ίδιο επίπεδο, να, τον Bonhoeffer, τον Bultmann· μου φαίνονται ότι μπορούν να τοποθετηθούν στο ίδιο επίπεδο με τον Rahner.
Ο Rahner έχτισε περισσότερο, όπως έλεγα στην αρχή· ήθελε να χτίσει μια σχολαστική, δηλαδή ένα σύστημα, καταλαβαίνετε, που να πλαισιώνει με νέο τρόπο όλα τα πεδία της θεολογίας. Επομένως είχε μια θεωρητική και συστηματικού τύπου δέσμευση. Ο Bonhoeffer ασφαλώς όχι, διότι ο Bonhoeffer έριξε, σε αυτές τις επιστολές από τη φυλακή, κυρίως σκέψεις, στοχασμούς, αλλά όχι κάτι συστηματικό, τίποτε συγκρίσιμο με το μέγεθος, ας πούμε έτσι, του rahnerικού έργου.

Έλεγαν ότι οι μεσαιωνικές summae παρομοιάζονταν με τους μεσαιωνικούς καθεδρικούς ναούς. Να, ο Rahner, από τη δική του πλευρά, θέλησε να κάνει έναν άλλο καθεδρικό ναό, καταλαβαίνετε, πολύ διαφορετικό προφανώς, αλλά με την ίδια πρόθεση. Να, επομένως δεν υπάρχει διαφορά αν πούμε ότι είναι χειρότερος από τους προτεστάντες ή όχι.
Κατά τα λοιπά, όπως έχουμε ήδη υπενθυμίσει πολλές φορές, και εδώ αυτό που διαβάσαμε απόψε από τον Rahner είναι ενδιαφέρον. Θυμάστε ότι σε μια διαφάνεια διαβάσαμε ότι ο Rahner λέει πως σήμερα είναι εξαιρετικά δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να οριστεί το περίγραμμα της ορθοδοξίας ώστε να καθοριστεί ποιες διατυπώσεις βρίσκονται μέσα και ποιες έξω. Να, αυτό δυστυχώς έγινε πραγματικότητα για την Εκκλησία, διότι η Συνομολογία της Πίστεως δεν καταδικάζει πλέον κανέναν.
Κάποτε υπήρχε ο Index των απαγορευμένων βιβλίων. Σήμερα δεν καταδικάζεται πλέον κανείς. Αυτό σημαίνει ότι ο rahnerισμός έχει διεισδύσει τόσο πολύ, ώστε αυτή η διαπίστωση, η οποία λέει ακριβώς ότι υπάρχει δυσκολία να καθοριστεί αυτό το όριο ανάμεσα στην ορθοδοξία και την ετεροδοξία, έχει διαδοθεί πάρα πολύ και σχεδόν σχεδόν έχει γίνει ιδιοκτησία της ίδιας της Εκκλησίας.

Ευχαριστώ, καθηγητά. Λοιπόν, να ο Podestà. Ο κύριος Emilio Podestà.

Και εδώ κρατήστε σημειώσεις, γιατί είναι μακρύ. Ο Rahner δεν αναρωτήθηκε ποτέ αν και η δική του θεολογία δεν ήταν καρπός της ιστορικής στιγμής στην οποία ζούσε. Αν το είχε αναρωτηθεί, δεν θα έπρεπε να απαντήσει καταφατικά και επομένως να αρνηθεί και την απόλυτη εγκυρότητά της;
Πράγματι, στην ιστορική υπαρξιστική θεώρηση δεν μου φαίνονται ποτέ δυνατές απόλυτες αλήθειες και δεν μπορεί να υπάρχει καμία ορθοδοξία ούτε καμία αίρεση. Κάνω λάθος; Σωστά. Θυμίζω ότι ο φίλος Podestà έχει ήδη επισημάνει στο παρελθόν αυτή την εσωτερική αντίφαση της θεολογίας, ας την ονομάσουμε μοντερνιστική για να συνεννοούμαστε, η οποία εμπιστεύεται την ιστορία, εμπιστεύεται την ύπαρξη, χωρίς όμως να λαμβάνει υπόψη ότι αυτή η εμπιστοσύνη στην ιστορία, στην ύπαρξη, γίνεται και η ίδια κάτι ιστορικό και υπαρξιακό, άρα υποκείμενο στην αλλαγή.
Αύριο μπορεί κανείς να σκέφτεται το αντίθετο από αυτό που λέει σήμερα. Αυτό είναι αλήθεια. Όταν λέει κανείς ότι δεν μπορεί να υπάρχει καμία ανιστορική αλήθεια, κάνει μια ανιστορική διατύπωση.
Αλλά αν εγώ σκέφτομαι ότι δεν μπορεί να γίνει καμία ανιστορική διατύπωση, πώς μπορώ έπειτα να κάνω μία εγώ ο ίδιος; Αυτή είναι η μεγάλη αντίφαση κάθε σχετικισμού. Ήδη όμως από την εποχή των σοφιστών, έτσι δεν είναι; Διότι οι σοφιστές έλεγαν ότι είναι αδύνατο να ειπωθεί οποιαδήποτε αλήθεια. Αλλά εκείνη τη στιγμή εκείνοι έλεγαν μια αλήθεια, είχαν την αξίωση να πουν μια απόλυτη αλήθεια, δηλαδή την αλήθεια ότι δεν υπάρχει καμία αλήθεια.
Και επομένως να η αντίφαση που επισημάνθηκε πολύ καλά από τον Σωκράτη, από τον Πλάτωνα και από τον Αριστοτέλη. Επομένως συμφωνώ απολύτως με αυτή την παρατήρηση, και αυτή είναι η βασική κριτική που μπορεί να γίνει σε κάθε μορφή ιστορικισμού, σχετικισμού, πραγματισμού, υπαρξισμού. Δηλαδή σε εκείνες τις προοπτικές που απορρίπτουν κάτι που παραμένει τέτοιο ακόμη και μέσα στη ροή των γεγονότων.
Ναι, καθηγητά. Λοιπόν, πάλι ο κύριος Emilio Podestà λέει: αυτό που παρατήρησα παραπάνω δεν βρίσκει επιβεβαίωση και στο γεγονός ότι ο Πάπας Φραγκίσκος, τελικά, δεν εκφράστηκε ποτέ επισήμως ex cathedra στις διδασκαλίες του; Ναι, επέβαλε καταχρηστικά. Ενδιαφέρον.
Ναι, ναι, και αυτή η παρατήρηση είναι σωστή. Διότι εκείνος δεν έδινε καμία αξία στα έγγραφα, καμία αξία στις τυπωμένες δογματικές διατυπώσεις, επειδή γνώριζε πολύ καλά ότι αυτές θα παρασύρονταν την ίδια κιόλας επόμενη ημέρα. Αντίθετα, όπως γνωρίζουμε πλέον πολύ καλά, ήθελε να θέσει σε κίνηση διαδικασίες, πρακτικές, συγκεκριμένες, υπαρξιακές.
Ήθελε να επιτελέσει πράξεις με τις οποίες κάτι στην ύπαρξη των ανθρώπων θα μεταβαλλόταν και από εκεί θα άρχιζε μια πορεία αλλαγής. Είναι ενδιαφέρουσα αυτή η παρατήρηση, διότι αποτελεί αξιοσημείωτη σύνδεση αυτής της πλευράς του Πάπα Φραγκίσκου με τη θεώρηση του Rahner. Μου φαίνεται εξαιρετικά ενδιαφέρον.

Καθηγητά, όταν ο Πάπας Φραγκίσκος στην Evangelii Gaudium έγραφε ότι η πραγματικότητα είναι μεγαλύτερη από την ιδέα, δεν αναφερόταν στην πραγματικότητα, στον ρεαλισμό, αναφερόταν ακριβώς στην ύπαρξη. Βεβαίως, βεβαίως. Υπάρχει και πολύς νομιναλισμός στον μοντερνισμό.

Βεβαίως. Λοιπόν, μια ερώτηση της κυρίας Silvia. Ωραία στρατηγική αυτή του Rahner.

Ο Θεός που μιλά θα ήταν αντικειμενικός. Ο Θεός που εμφανίζεται στην ψυχή δίνει σε όλους τη δυνατότητα να δημιουργήσουν τον δικό τους Θεό. Στο τέλος πέφτουν όλοι στο συνηθισμένο σφάλμα, τον υποκειμενισμό.

Ο υποκειμενισμός είναι αναπόφευκτος, αλλά εορτάζεται. Στον Rahner ο υποκειμενισμός εορτάζεται, διότι γίνεται αναφορά στη συνείδηση. Ασφαλώς στη συνείδηση όλων των ανθρώπων, όμως είναι μια υπαρξιακή συνείδηση, δηλαδή τοποθετημένη και επομένως υποκειμενική, αναμφίβολα.
Επιβεβαιώνω. Πάλι η κυρία Silvia λέει: για τον Rahner ο Θεός σιωπά, όμως μιλά σε όλους στη συνείδηση· δεν είναι αντίφαση; Μα αυτοί ακριβώς κάνουν δικό τους πράγμα την αρχή της αντίφασης.
Ναι, να. Για να είμαστε ακριβείς, δεν είναι ότι ο Θεός μιλά στη συνείδηση, διότι τότε θα ξαναπέφταμε στον Θεό που μιλά. Όπως μου μιλά η γυναίκα μου, μου μιλά η κόρη μου, έτσι μου μιλά και ο Θεός.
Και θα ξαναπέφταμε στην εξίσωση του Θεού με τα πράγματα του κόσμου που βρίσκονται πέρα από την κλειδαρότρυπα. Δεν είναι ότι ο Θεός μιλά στη συνείδηση. Ο Θεός επιτρέπει τη συνείδηση, θεσπίζει και συγκροτεί τη συνείδηση και εμπιστεύεται στη συνείδηση, η οποία αναπτύσσεται μέσα στην ύπαρξη, να ανακαλύψει τις αλήθειες που εκείνος θέλει να ανακαλυφθούν.
Είναι μια έμμεση ενέργεια, δεν είναι άμεση ενέργεια. Αυτό σύμφωνα με τον Rahner, φυσικά, όχι σύμφωνα με εμένα, έτσι; Με ακούτε, καθηγητά; Για μια στιγμή δεν άκουγα. Ναι, σε έχασα για μια στιγμή.
Διάβασα τη φράση του Lino, αλλά δεν σε άκουσα. Μα ποιος διάβασε αυτή τη φράση; Ναι, ναι. Βρισκόμαστε στον νεο-αρειανισμό.
Βρισκόμαστε σε μια περίοδο παρόμοια με εκείνη του αρειανισμού. Μπορούμε να το πούμε, ναι. Τελείωσε η πρώτη περιπέτεια.
Υπενθυμίζουμε σε όλους, καθηγητά, ότι αυτό είναι το πρώτο μέρος της Ψευδούς Θεολογίας, ότι τον Οκτώβριο θα αρχίσει το δεύτερο μέρος της Ψευδούς Θεολογίας, όπου θα συναντήσουμε στο τέλος τους μαθητές αυτών των θεολόγων. Ναι, ναι. Περίπου.
Πιο πρόσφατους θεολόγους, ας πούμε έτσι, και χρονολογικά. Εγώ ελπίζω ότι θα θελήσετε να με ακολουθήσετε και το φθινόπωρο. Αν δεν έχετε κουραστεί να ακούτε τα σφάλματα, όμως να έχετε υπόψη ότι τα σφάλματα χρησιμεύουν για να θέσουν υπό αμφισβήτηση τις αλήθειες.
Όχι για να υπερισχύσουν, αλλά για να θέσουν υπό αμφισβήτηση την αλήθεια. Ωραία. Λοιπόν, όπως πάντα, χαιρετούμε όσους θα παρακολουθήσουν σε μαγνητοσκόπηση.
Υπενθυμίζουμε έπειτα ότι, αν έχετε κάποιον φίλο, μπορείτε να προτείνετε αυτή τη σχολή, διότι οι εγγραφές είναι πάντοτε ανοιχτές, ακόμη και όταν τελειώνουν τα ζωντανά μαθήματα, επειδή όλα παραμένουν σε μαγνητοσκόπηση. Και έπειτα εγγραφείτε στο κανάλι YouTube του Osservatorio, το οποίο τώρα γίνεται πραγματικά μια web tv, όπου θα υπάρχουν περισσότερες ζωντανές μεταδόσεις και όπου θα υπάρχουν επίσης περιεχόμενα για συνδρομητές, ως μορφή αυτοχρηματοδότησης για τις δραστηριότητες του Osservatorio. Ευχαριστώ όλους και καλή εορτή της Παναγίας της Fatima.

Και καλό καλοκαίρι. Ευχαριστώ και εις το επανιδείν.

Ο ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΑΚΡΙΒΕΙΑ ΤΩΝ ΠΡΟΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΕΧΕΙ ΕΣΒΑΛΛΕΙ ΣΤΗΝ ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΕΔΩ ΚΑΙ ΚΑΙΡΟ.

ΠΟΥΤΙΝ & ΣΟΛΓΚΕΝΙΤΣΙΝ ΜΙΑ ΑΝΙΣΟΜΕΤΡΟΣ ΟΜΟΙΟΤΗΤΑ

Συνέχεια από: Kυριακή 14 Ιουνίου 2026

από τον Ντον Κούρτσιο Νίτογλια

                                   Αλεξάντερ Σολζενίτσιν και Βλαντιμίρ Πούτιν

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ ΣΕ ΠΕΝΤΕ ΚΕΦΑΛΑΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV

Από τη δεκαετία του 1930 έως τον θάνατο του Στάλιν (1953)Σε αυτό το τέταρτο άρθρο θα μελετήσουμε τρία συγκεκριμένα θέματα: 1) τη λαμπρότητα του Ιουδαϊσμού στην ΕΣΣΔ τη δεκαετία του 1930, που ευνοήθηκε από τις σχέσεις μεταξύ του δυτικού υψηλού χρηματοπιστωτικού κλάδου και του Μπολσεβικισμού· 2) το απόγειο του Ιουδαϊσμού στη Σοβιετική Ένωση, η οποία πολέμησε τον Χίτλερ από το 1939 έως το 1945· 3) την πτώση των Ρώσων Εβραίων, λόγω του φιλοσιωνισμού τους, από την μεταπολεμική περίοδο (1946/48) έως τον θάνατο του Στάλιν (1953). 1) Μπολσεβικισμός, Ιουδαϊσμός και υψηλό χρηματοπιστωτικό κλάδο τη δεκαετία του 1930Η δεκαετία του 1930 στην ΕΣΣΔ χαρακτηρίστηκε από την προσπάθεια εκβιομηχάνισης της χώρας, η οποία παρέμεινε ουσιαστικά συνδεδεμένη με τη γεωργία. Αυτή η προσπάθεια πέτυχε κυρίως χάρη στον αποδεκατισμό των αγροτών («κουλάκων»), οι οποίοι υποβλήθηκαν σε κάθε είδους παρενόχληση και τεράστιες ανθρώπινες θυσίες, αλλά πάνω απ' όλα χάρη στην οικονομική υποστήριξη που δόθηκε στην ΕΣΣΔ από το απάτριδο δυτικό υψηλό χρηματοπιστωτικό κλάδο. «Η επιτυχία των δύο πρώτων πενταετών σχεδίων οφειλόταν ιδιαίτερα στις άφθονες παραδόσεις υλικών, εξοπλισμού αιχμής και στη συνεργασία βιομηχανικών τεχνικών εμπειρογνωμόνων, την οποία η Ρωσία δεν διέθετε. Τώρα, όλα αυτά προέρχονταν από τις υπερκαπιταλιστικές χώρες της Δύσης, κυρίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες» (A. Solzhenitsyn, Δύο Αιώνες Μαζί. Εβραίοι και Ρώσοι Κατά τη Σοβιετική Περίοδο, Νάπολη, Controcorrente, 2007, τόμος II, σελ. 331). Η υψηλή δυτική χρηματοδότηση σίγουρα δεν έδωσε στον Στάλιν δωρεάν χρήματα, αλλά «οι Σοβιετικοί πλήρωσαν πλουσιοπάροχα σε είδος: σε ορυκτά και πρώτες ύλες. Αυτές οι συναλλαγές πραγματοποιήθηκαν υπό την αιγίδα των μεγιστάνων της διεθνούς χρηματοδότησης, και ιδιαίτερα της Wall Street» (ibid.). Μπορεί να φαίνεται παράδοξο, αλλά ο Σολζενίτσιν διευκρινίζει την προφανή αντίφαση μιας συμμαχίας μεταξύ του υπερκαπιταλισμού και του κομμουνισμού: «Δεν έχουμε διαβάσει στον Μαρξ ότι οι καπιταλιστές είναι οι ορκισμένοι εχθροί του σοσιαλισμού; Λοιπόν, καθόλου! Επίσημα και διπλωματικά, στην ΕΣΣΔ, δεν υπήρξε αναγνώριση αυτής της συμφωνίας, αλλά στην πράξη Αμερικανοί επιχειρηματίες ενδιαφέρονταν να επεκτείνουν τους οικονομικούς δεσμούς με την ΕΣΣΔ» (αναφ., σελ. 332). Ο Σολζενίτσιν παραθέτει τον Αμερικανό ιστορικό Α. Σάτον, συγγραφέα ενός βιβλίου του 1982 για τη Γουόλ Στριτ και την Μπολσεβίκικη Επανάσταση, ο οποίος βλέπει τη συμφιλίωση των δύο συστημάτων (κομμουνιστικού και φιλελεύθερου) με βάση την παγκόσμια παγκοσμιοποίηση. Στην πραγματικότητα, «η Κομμουνιστική Επανάσταση παράγει μια συγκεντρωτική οικονομική δύναμη που καθιστά τις αγορές εύκολα ελεγχόμενες από το υψηλό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Επιπλέον, οι απάτριδες τραπεζίτες και οι κομμουνιστές έχουν μια κοινή πλατφόρμα, τον διεθνισμό ή παγκοσμιοποίηση» (αναφ., σελ. 332). Ο Σολζενίτσιν σημειώνει επίσης πώς ο εβραϊκός παράγοντας έπαιξε υπέρ της χρηματοδότησης της Μπολσεβίκικης Ρωσίας. Στην πραγματικότητα: «Οι Αμερικανοί χρηματοδότες αρνούνταν πάντα να δανείσουν χρήματα στην τσαρική Ρωσία, με το πρόσχημα της καταπίεσης που υπέστησαν εκεί οι Εβραίοι. Έτσι, στις αρχές της δεκαετίας του 1930,Η παραμικρή υποψία διώξεων εναντίον των Εβραίων της ΕΣΣΔ θα είχε αποσπάσει την αυτοκρατορία των Ροκφέλερ από κάθε στόχο της σοβιετικής αγοράς και θα την είχε αποτρέψει από το να βοηθήσει τους Μπολσεβίκους» (αναφ., σελ. 333), αλλά επειδή η Μπολσεβίκικη Ρωσία βοήθησε τους Εβραίους, το υψηλό χρηματοπιστωτικό σύστημα της ελεύθερης αγοράς ήταν πολύ γενναιόδωρο με την ΕΣΣΔ. Το 1936, με την ευκαιρία του 8ου Συνεδρίου των Σοβιέτ της ΕΣΣΔ, ο Μολότοφ, κατόπιν εντολής του Στάλιν, εκφώνησε το ακόλουθο υβρίδιο: «Τα αδελφικά μας αισθήματα προς τον εβραϊκό λαό προκύπτουν από το γεγονός ότι αυτός ο λαός γέννησε την ιδιοφυΐα που συνέλαβε την ιδέα της κομμουνιστικής απελευθέρωσης της ανθρωπότητας, τον Καρλ Μαρξ» (αναφ., σελ. 334). Αυτή η ειδυλλιακή συμμαχία διήρκεσε μέχρι το 1939, το έτος κατά το οποίο έφτασε στο απόγειό της, στη συνέχεια σταδιακά παρήκμασε μέχρι που διαλύθηκε εντελώς το 1946, όταν η υπερβολική συμπάθεια των Ρώσων Εβραίων για τον Σιωνισμό επιδείνωσε τα συναισθήματα του Στάλιν, ο οποίος άρχισε να τους βλέπει ως πιθανούς συμμάχους των ΗΠΑ παρά ως γιους της ΕΣΣΔ. 2) 1939-1945: το απόγειο του Ιουδαϊσμού στην ΕΣΣΔ σε πόλεμο με τον Χίτλερ. «Η Εβραϊκή Εγκυκλοπαίδεια κάνει μια εξισορρόπηση: «ήταν στα τέλη της δεκαετίας του 1930 που ο ρόλος των Εβραίων στις διάφορες σφαίρες της ζωής της σοβιετικής κοινωνίας έφτασε στο απόγειό του»» (αν., σελ. 388). Ο Στάλιν είχε καταλάβει πολύ καλά, μετά το 1935, ότι ήταν πολύ επικίνδυνο να ακολουθήσει το παράδειγμα της Γερμανίας του Χίτλερ ως εχθρού των Εβραίων. Ωστόσο, «μια κάποια εχθρότητα εναντίον τους πρέπει πάντα να κατοικούσε στην καρδιά του (τα απομνημονεύματα της κόρης του το επιβεβαιώνουν), ακόμη και αν δεν την άφησε να φανεί. Διεξάγοντας τον μετωπικό του αγώνα ενάντια στους Τροτσκιστές, δεν παρέλειψε να μειώσει την κυρίαρχη επιρροή των Εβραίων στο Κομμουνιστικό Κόμμα» (ibid.). Με την προσέγγιση του Ρωσογερμανικού Πολέμου (1941-1945) και μετά τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία (1 Σεπτεμβρίου 1939), «η συμπάθεια των Ευρωπαίων Εβραίων για την ΕΣΣΔ γνώρισε αξιοσημείωτη αύξηση». Ο Τρότσκι το εξήγησε αυτό ως υποστήριξη ενάντια στον επιθετικό γερμανικό αντισημιτισμό και όχι ως ενδιαφέρον για τον μπολσεβίκικο μαρξισμό. Τον Σεπτέμβριο του 1939, εκατοντάδες χιλιάδες Πολωνοεβραίοι διέφυγαν πριν από την επίθεση του γερμανικού στρατού, προσπαθώντας να φτάσουν στο πολωνικό έδαφος που κατείχε ο Κόκκινος Στρατός στα ανατολικά. […]. Εκτιμάται ότι περίπου 300.000 Πολωνοί Εβραίοι μετακινήθηκαν από τη δυτική στην ανατολική Πολωνία» (ανατ., σελ. 390-391). Τον Ιανουάριο του 1939, υπήρχαν 3 εκατομμύρια Εβραίοι στη Ρωσία, ενώ με το ξέσπασμα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ο αριθμός αυτός αυξήθηκε κατά άλλα 2 εκατομμύρια. 3°) 1945-1953 η πτώση των Εβραίων λόγω του φιλοσιωνισμού τους. Στις 15 Μαΐου 1948, γεννήθηκε το Κράτος του Ισραήλ με την έγκριση του Στάλιν, ο οποίος, όταν οι Σιωνιστές ήρθαν σε σύγκρουση με την Αγγλία (1946-1947), τάχθηκε στο πλευρό τους και ήταν ένας από τους πρώτους ηγέτες που αναγνώρισαν το Κράτος του Ισραήλ. «Αλλά ο Στάλιν δεν προέβλεψε ότι αυτή η πολιτική θα τονώσει σημαντικά την εθνική συνείδηση ​​των Ρώσων Εβραίων» (ανατ., σελ. 474).Μετά το 1948, οι Ρώσοι Εβραίοι ήθελαν να εγκαταλείψουν τη Ρωσία για την Παλαιστίνη και να την κάνουν εξ ολοκλήρου «Κράτος του Ισραήλ», το οποίο, από την ίδρυσή του, είχε δείξει αυξανόμενη συμπάθεια για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Έτσι, «ο Στάλιν, ξεκινώντας από τα τέλη του 1948 και για το υπόλοιπο της ζωής του, άλλαξε απότομα την πολιτική του απέναντί ​​τους» (αναφ., σελ. 475). Στις 21 Σεπτεμβρίου 1948, ο Σοβιετικός δικτάτορας δημοσίευσε ένα άρθρο στην Pravda, αναφέροντας ότι «οι Εβραίοι δεν είναι έθνος, αλλά είναι προορισμένοι για αφομοίωση. Στην αρχή αυτού του Ψυχρού Πολέμου, οι διακρίσεις στις οποίες υπήρξαν θύματα οι Ρώσοι Εβραίοι έγιναν ένα από τα κύρια επιχειρήματα που χρησιμοποιήθηκαν στη Δύση εναντίον της ΕΣΣΔ» (αναφ., σελ. 476). Ο Στάλιν σημείωσε ότι η «Εβραϊκή Αντιφασιστική Επιτροπή» (CAE), «αντί να ηγηθεί της επίθεσης κατά της αμερικανικής ιμπεριαλιστικής και σιωνιστικής προπαγάνδας, παρέμεινε στη γραμμή των αστικών σιωνιστών, υπερασπιζόμενος την αντιδραστική ιδέα ενός ενιαίου εβραϊκού έθνους στην Παλαιστίνη» (αναφ., σελ. 477). Η μοίρα των Ρώσων Εβραίων άρχισε να καταρρέει. «Η διάλυση της CAE πραγματοποιήθηκε σε διαδοχικά στάδια. Στο τέλος του 1948, οι εγκαταστάσεις της σφραγίστηκαν και το 1949 οι ηγέτες της συνελήφθησαν» (αναφ., σελ. 478). «Μεταξύ 1948 και 1953, οι Εβραίοι εκδιώχθηκαν μαζικά από τα ανώτερα κλιμάκια του Μπολσεβίκικου Κόμματος» (αναφ., σελ. 482). Το 1950 ο Στάλιν, που συνήθως προτιμούσε να προχωρά αργά και με ύπουλα βήματα, χαλάρωσε τα ηνία, αλλά «η δικαστική έρευνα για την υπόθεση CAE συνεχίστηκε τον Ιανουάριο του 1952. Οι κατηγορούμενοι κατηγορήθηκαν για συγκρούσεις με εβραϊκές εθνικιστικές οργανώσεις στην Αμερική. […] Από το φθινόπωρο του 1952 ο Στάλιν προχωρούσε με ακάλυπτο το πρόσωπό του: τον Οκτώβριο του 1952 υπήρχε ήδη λόγος για μαζική καταστολή μεταξύ των Σοβιετικών Εβραίων» (αναφ., σελ. 485-486). Ταυτόχρονα, η «υπόθεση των Εβραίων γιατρών» που κατηγορούνταν για εγκληματικές πρακτικές εναντίον Ρώσων κομμουνιστών ηγετών ξέσπασε (ibid.). «Η αιτία αυτής της υπόθεσης ήταν η ψύχωση του Στάλιν, ο φόβος του για συνωμοσία, η δυσπιστία του προς τους γιατρούς, ειδικά όταν η υγεία του επιδεινώθηκε. Πολλοί επιφανείς γιατροί συνελήφθησαν σε μικρές ομάδες από τον Σεπτέμβριο του 1952» (αναφ., σελ. 478). Το 1952 ήταν η χρονιά της εκστρατείας κατά των κοσμοπολιτών (διαβάστε Εβραίων) και κατά των Εβραίων γιατρών. Άρχισαν να κυκλοφορούν φήμες ότι «ο Στάλιν σχεδίαζε να απελάσει μαζικά Εβραίους σε απομακρυσμένες περιοχές της Σιβηρίας. Σε μια πρόσφατη μελέτη, ο Γ. Κοστιτσένο [Η Μυστική Πολιτική του Στάλιν: Εξουσία και Αντισημιτισμός, Μόσχα, 2001], κορυφαίος ειδικός στην εβραϊκή πολιτική του Στάλιν, αντικρούει αυτόν τον μύθο της απέλασης με πολύ ισχυρά επιχειρήματα, δείχνοντας ότι κανένα γεγονός της εποχής ή αργότερα δεν τον επιβεβαιώνει» (αναφ., σελ. 489). Ωστόσο, παρά όλα αυτά, ο Σολζενίτσιν παραθέτει ένα έργο που δημοσιεύτηκε από τον Ν. Σαπίρο στο Λονδίνο το 1969 [Λόγια ενός Συνηθισμένου Σοβιετικού Εβραίου], το οποίο αναφέρει:«Παρά τον ανοιχτά αντισημιτικό χαρακτήρα της τελευταίας περιόδου του Στάλιν, πολλοί Εβραίοι προσευχήθηκαν να παραμείνει ζωντανός ο Στάλιν, επειδή η εμπειρία είχε δείξει ότι οποιαδήποτε αποδυνάμωση της εξουσίας σήμαινε σφαγή των Εβραίων» (αναφ., σελ. 489). Τελικά, στις 9 Φεβρουαρίου 1953, μια βόμβα εξερράγη στην σοβιετική πρεσβεία στο Τελ Αβίβ και στις 11 Φεβρουαρίου, η ΕΣΣΔ διέκοψε τις διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ (αναφ., σελ. 489). Συμπέρασμα «Εδώ ο Στάλιν διέπραξε ένα λάθος, ίσως το πρώτο της καριέρας του. Δεν κατάλαβε ότι οι εξελίξεις σε αυτή την υπόθεση θα μπορούσαν να αποτελέσουν κίνδυνο για αυτόν, αυτόν που πίστευε ότι ήταν ασφαλής στον απρόσιτο Όλυμπό του. Η έκρηξη αγανάκτησης σε όλο τον κόσμο συνέπεσε με ενεργητικές ενέργειες εντός της Ρωσίας που διεξήχθησαν από δυνάμεις που μπορούν να θεωρηθούν ότι αποφάσισαν να καταργήσουν τον Στάλιν.
Είναι απολύτως πιθανό αυτό να συνέβη με τη βοήθεια του Μπέρια. Μετά την επίσημη ανακοίνωση για την υπόθεση των γιατρών, ο Στάλιν έζησε άλλες 51 ημέρες. Ο θάνατος του Στάλιν έγινε αντιληπτός από τους Σοβιετικούς Εβραίους ως ανανέωση του θαύματος του Πουρίμ. Πράγματι, ο Στάλιν πέθανε την εορτή του Πουρίμ, την ημέρα που η Εσθήρ έσωσε τους Εβραίους της Περσίας από τη σφαγή που διέταξε ο Αμάν. Στις 3 Απριλίου, όλοι όσοι είχαν επιβιώσει από τη σύλληψή τους στο πλαίσιο της υπόθεσης των γιατρών αφέθηκαν ελεύθεροι. «Δεν ήταν η πρώτη φορά που οι Εβραίοι έθεσαν σε κίνηση την ιστορία» (σελ. 490). Το επόμενο άρθρο θα επικεντρωθεί στην περίοδο από το 1953 έως τον «Πόλεμο των Έξι Ημερών». από τον Curzio Nitoglia Τέλος του «4ου κεφαλαίου» του «δεύτερου μέρους»1 Τα σχέδια που θέσπισε ο Στάλιν ονομάζονταν «πενταετή» επειδή διαρκούσαν 5 χρόνια το καθένα. Χρησίμευαν στην προώθηση της βιομηχανικής ανάπτυξης ορισμένων τομέων της ρωσικής εθνικής οικονομίας. Μόλις θεσπιζόταν ένα πενταετές σχέδιο, έπρεπε να ολοκληρωθεί σε ακριβώς 5 χρόνια, ακόμη και με το κόστος του θανάτου εκατομμυρίων ανδρών που απελάθηκαν και αναγκάστηκαν να εργαστούν ως σκλάβοι στα Γκουλάγκ, τα οποία θεσπίστηκαν ήδη από το 1919 υπό τον Λένιν, αλλά γνώρισαν τεράστια ανάπτυξη με τον Στάλιν (1924-1953) και συνέχισαν να λειτουργούν σε μεγάλη κλίμακα ακόμη και με τους διαδόχους του. Καταργήθηκαν μόνο το 1985 από τον Γκορμπατσόφ.

2 Βλέπε O. Nardi, Το Χρυσό Μόσχο, Μιλάνο, 1989· Id., Γνώση και Επανάσταση, Μιλάνο, 1991· J. Lombard, La cara oculta de la historia moderni, Μαδρίτη, 1979, 4 τόμοι; Verminjon, Οι απόκρυφες δυνάμεις που ελίσσονται στον κόσμο, Ρώμη, 1970; J. Bordiot, Le pouvoir occulte fourrier du communisme, Chiré-en-Montreuil, 1976; Id., Une main cachée dire…, Παρίσι, 1974; L. de Poncins, Histoire du communisme, Chiré-en-Monteruil, 1973; P. Virion, Bientot un gouvernement mondo?, Παρίσι, 1967; Id., World power and the counter-church, Νάπολη, 2004; P. F de Villemarest, Les sources financieres du communisme, Cierrey, 1979; Ch. Levinson, Vodka Cola, Florence, 1978.
3 Βλ. J. Lémann, Napoleon Ier et les Ισραηλίτες, Παρίσι, Άβαλον, 1988.
4 Ήταν ο οργανωτής του Γκουλάγκ και δικάστηκε και εκτελέστηκε μετά τον θάνατο του Στάλιν το 1953.

Πούτιν & Σολζενίτσιν: Μια ανόμοια ομοιότητα | Don Curzio Nitoglia