Ο εγωισμός που επηρεάζει τη μείωση του ποσοστού γεννήσεων

από τον Massimo Fini - 20 Αυγούστου 2026

Πηγή: Μάσιμο Φίνι

Μια έκθεση της ISTAT, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Γέννησης, πιστοποιεί μια τάση που συνεχίζεται εδώ και δεκαετίες, όχι μόνο στην Ιταλία, αλλά σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο: όλο και λιγότερα παιδιά γεννιούνται. Το ποσοστό γεννήσεων στην Ιταλία είναι 1,4. Για να επιτευχθεί μια ισορροπημένη εναλλαγή γενεών, το ποσοστό γεννήσεων θα πρέπει να υπερβαίνει, τουλάχιστον ελαφρώς, το 2%. Υποστηρίζεται ότι οι κύριες αιτίες αυτής της πτωτικής τάσης είναι οικονομικές: χαμηλοί μισθοί, επισφαλής απασχόληση και περιορισμένη κοινωνική πρόνοια. Αλλά αυτό είναι δύσκολο να διατηρηθεί. Στη Μαύρη Αφρική, η οποία σίγουρα δεν βρίσκεται σε καλή οικονομική υγεία, έχοντας λεηλατηθεί από διαδοχικούς αποικιοκρατισμούς, και τώρα από νεότερους που μεταμφιέζονται σε καλές προθέσεις, όπως τα διάφορα «σχέδια Ματέι» που δεν είναι τίποτα περισσότερο από περαιτέρω λεηλασία των πόρων αυτών των χωρών, το ποσοστό γεννήσεων είναι 4,6, με κορυφές 6 σε χώρες όπως ο Νίγηρας, η Σομαλία και το Τσαντ. Αυτό σχετίζεται στενά με την προοδευτική γήρανση του πληθυσμού. Εάν αυτό το ποσοστό συνεχιστεί, στο πολύ εγγύς μέλλον, μια χούφτα νέων θα πρέπει να στηρίξει οικονομικά και ψυχολογικά έναν στρατό ολοένα και πιο αδύναμων ηλικιωμένων, παρά τις διαβολικές μεθόδους που επινοεί η τεχνολογική ιατρική. Για τους σημερινούς νέους, ακόμη και για εκείνους που δεν είναι τόσο νέοι, η συνταξιοδότηση είναι ένα όνειρο, μια οφθαλμαπάτη, μια ανέφικτη Φάτα Μοργκάνα.
Όχι μόνο γεννιούνται λιγότερα παιδιά, αλλά γεννιούνται, ενώ είναι, σε ολοένα και πιο προχωρημένη ηλικία. Η τεχνολογική ιατρική, πάλι, έχει πείσει τις γυναίκες ότι μπορούν να κάνουν παιδιά σε οποιαδήποτε ηλικία. Αυτό δεν ισχύει. Οι γυναίκες φτάνουν στο μέγιστο της γονιμότητάς τους γύρω στην ηλικία των είκοσι επτά ετών, και στη συνέχεια σταδιακά μειώνονται. Αν θέλετε να αποκτήσετε το πρώτο σας παιδί μετά την ηλικία των σαράντα, αντιμετωπίζετε μεγάλες δυσκολίες. πρέπει να καταφύγετε σε ομόλογη γονιμοποίηση (με τους γαμέτες του ζευγαριού) ή ετερόλογη γονιμοποίηση (με εξωτερικούς δότες). Με την περαιτέρω συνέπεια ότι το παιδί δεν θα έχει να κάνει με δυνατούς, αθλητικούς γονείς, αλλά με παππούδες και γιαγιάδες με όλες τις σωματικές αδυναμίες που συνοδεύουν αυτή την ηλικία. Όποιος έχει αποκτήσει παιδί κανονικής ηλικίας, έναν γιο εννοώ (η σχέση μεταξύ πατέρα και κόρης είναι πολύ πιο περίπλοκη, όπως αυτή μεταξύ μητέρας και κόρης) ξέρει πόσο συναρπαστικό είναι να μεγαλώνεις και να εκπαιδεύεις παιδιά σε οποιοδήποτε αθλητικό άθλημα, είτε πρόκειται για ποδόσφαιρο είτε για ποδηλασία, μόνο και μόνο για να ξεπεραστεί αναπόφευκτα από αυτό. Για χρόνια, έκανα βόλτες με το ποδήλατο, μερικές φορές αρκετά μεγάλες, με τον γιο μου τον Ματέο, μέχρι που μια μέρα το άτυχο αγόρι μου είπε: «Δεν έρχομαι πια μαζί σου, μπαμπά, πας πολύ αργά!» Δεν ήταν μόνο η επίτευξη σωματικής ισότητας, αλλά και ψυχολογικής: ήταν έτοιμος να ακολουθήσει τον δικό του δρόμο. Είναι η ιστορία του Μπάμπι, του γιου του Βασιλιά του Δάσους, ο οποίος τον βοηθά και τον προστατεύει μέχρι να μπορέσει να τα βγάλει πέρα ​​μόνος του.
Η σχέση μας με τη μουσική είναι σχεδόν ανεστραμμένη. Τα παιδιά μας είναι ταυτολογικά παιδιά της εποχής τους και ακούν μουσική της εποχής τους, ντροπιασμένα με τη σειρά τους από την Ταχύτητα, έναν άλλο δαίμονα του σύγχρονου κόσμου, μαζί με την Τεχνολογία και την Οικονομία, που αλλάζουν είδη. Ακούμε μουσική που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε vintage. Μπορεί να επιτευχθεί κάποια συμφωνία για την κλασική μουσική, επειδή η κλασική μουσική, εξ ορισμού, είναι αιώνια (ειπώθηκε παρεμπιπτόντως: μετά τη Σονάτα του Σεληνόφωτος του Μπετόβεν, θα μπορούσε κανείς κάλλιστα να σταματήσει να φτιάχνει μουσική).
Λίγα παιδιά γεννιούνται, αλλά κάνουν ακόμα έρωτα οι νέοι; Χωρίς να επιστρέφουμε στον Μεσαίωνα, όπου τα παιδιά αντιπροσώπευαν επίσης ένα εργατικό δυναμικό, μέχρι πριν από λίγα χρόνια δεν ήταν ασυνήθιστο να βλέπουμε μεγάλες οικογένειες τριγύρω. Σήμερα, οι νέοι, ειδικά οι άνδρες, έχουν χίλιους τρόπους να ικανοποιήσουν τις ερωτικές τους ανάγκες χωρίς να καταφύγουν στη σωματική επαφή: υπάρχουν εξειδικευμένοι ιστότοποι, υπάρχουν εικόνες στενών σχέσεων μεταξύ ζευγαριών που, με τη συνενοχή ή την αφέλεια της γυναίκας, ταξιδεύουν συνεχώς στον ψηφιακό κόσμο. Έχουμε γίνει ένας κόσμος ηδονοβλεψιών.
Τέλος, υπάρχει ένα άλλο στοιχείο: οι άνδρες τρομοκρατούνται από την επιθετικότητα των σημερινών απελευθερωμένων και χειραφετημένων γυναικών, μια επιθετικότητα που υπήρχε πάντα, αλλά με πιο εκλεπτυσμένους και ανεπαίσθητους τρόπους. Ο ψυχολόγος που πριν από λίγα χρόνια ήταν υπεύθυνος για την επιλογή υποψηφίων για το Κίνημα των Πέντε Αστέρων μου είπε ότι ένα από τα προβλήματα, ίσως το κύριο, ήταν η ανικανότητά τους απέναντι στις γυναίκες. Ο γιατρός τους έστειλε σε έναν ειδικό ο οποίος επιβεβαίωσε ότι, σωματικά, αυτοί οι νεαροί άνδρες ήταν απόλυτα λειτουργικοί. Το πρόβλημα ήταν επομένως καθαρά ψυχολογικό, κάτι που ίσως εξηγεί την αύξηση της ανδρικής ομοφυλοφιλίας (η γυναικεία είναι πιο κρυφή, όπως ακριβώς και το φύλο τους είναι πιο κρυφό).
Στην πραγματικότητα, οι άνδρες είχαν πάντα ένα σύμπλεγμα κατωτερότητας απέναντι στις γυναίκες που, ανθρωπολογικά μιλώντας, είναι οι πραγματικοί πρωταγωνιστές της ύπαρξης, επειδή είναι αυτές που δίνουν ζωή. Ο DH Lawrence, συγγραφέας του βιβλίου «Ο Εραστής της Λαίδης Τσάτερλι», το εξηγεί αριστοτεχνικά στο βιβλίο του «Η Ράβδος του Άαρον»: «Σχεδόν όλοι οι άνδρες, την ίδια στιγμή που διεκδικούν τα εγωιστικά τους δικαιώματα ως άνδρες αφέντες, αποδέχονται σιωπηρά το γεγονός της ανωτερότητας της γυναίκας ως δότη ζωής. Πιστεύουν σιωπηρά στη λατρεία του θηλυκού. Και όσο κι αν αντιδρούν σε αυτή την πεποίθηση, απεχθάνονται τις γυναίκες τους, καταφεύγουν σε πόρνες, στο ποτό και οτιδήποτε άλλο, σε επανάσταση ενάντια σε αυτό το μεγάλο, επαίσχυντο δόγμα της ιερής ανωτερότητας της γυναίκας, δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά να βεβηλώνουν τον θεό της αληθινής τους πίστης. Βεβηλώνοντας τη γυναίκα, συνεχίζουν, όσο αρνητικά κι αν είναι, να της απονέμουν τη λατρεία τους».

L'egoismo che incide sulla nostra denatalità

ΑΚΎΡΩΣΗ, ΑΦΑΙΡΕΣΗ.

από τον Andrea Zhok - 20 Αυγούστου 2026

Α

Πηγή: Άντρεα Ζοκ

Χθες, το YouTube αφαίρεσε το κανάλι του Σέρβου σκηνοθέτη Εμίρ Κουστουρίτσα (30.000 συνδρομητές, 10 εκατομμύρια προβολές).
Το κανάλι μπλοκαρίστηκε χωρίς ανακοινώσεις, προειδοποιήσεις, ειδοποιήσεις ή οποιαδήποτε προφανή δικαιολογία.
Φυσικά, όλοι γνωρίζουν ότι ο λόγος για την αφαίρεση είναι η πολιτισμικά φιλορωσική στάση του Κουστουρίτσα.
Ένα κλικ από μια ιδιωτική εταιρεία τηλεπικοινωνιών και ένας διάσημος διεθνής σκηνοθέτης μπορεί να εξαφανιστεί από το κοινό.
Έτσι, όταν κάποιος σας λέει ότι το σύστημα μπορεί να αλλάξει απ' έξω, ότι το κράτος και οι θεσμοί είναι άχρηστα διακοσμητικά στοιχεία, υπενθυμίστε του ότι χωρίς θεσμική, νομική και δημόσια προστασία - σε έναν κόσμο σχέσεων που διαμεσολαβούνται από τις τηλεπικοινωνίες και την τεχνολογία - ο καθένας από εμάς είναι απλώς ένας προσωρινά ελεύθερος σκλάβος.
Όσο περισσότερο αναπτύσσεται η τεχνολογία στις διαπροσωπικές και παραγωγικές σχέσεις, τόσο μεγαλύτερες είναι οι δυνατότητες για ιδιωτικό καταναγκασμό.
Αυτή είναι μια θεμελιώδης ιστορική τάση που πρέπει να γίνει σαφώς κατανοητή.
Κάθε αύξηση της τεχνολογικής ισχύος που παρουσιάζει η ιστορία είναι μια πιθανή αύξηση της δύναμης του ατόμου (ιδιοκτήτη κεφαλαίου) έναντι των πολλών.
Αυτή η τάση είναι τόσο ασταμάτητη όσο και η τεχνολογική πρόοδος.
Επομένως, υπάρχει μια προοδευτική τάση προς τη συγκέντρωση εξουσίας.
Ο μόνος γνωστός τρόπος που έχουμε για να αντισταθμίσουμε αυτή τη διαδικασία και να περιορίσουμε την εκτεταμένη διάδοσή της είναι να έχουμε στη διάθεσή μας δημοκρατικές θεσμικές δομές: αποτελεσματικά κράτη με λαϊκή κυριαρχία.
Το γεγονός ότι τα σημερινά δυτικά κράτη απέχουν πολύ από το να είναι αποτελεσματικά κράτη με λαϊκή κυριαρχία δεν αποτελεί επιχείρημα κατά του ρόλου των κρατών, αλλά υπέρ της δέσμευσης για διόρθωση της πορείας τους.
Οποιαδήποτε θεσμική δομή, για να είναι υγιής, πρέπει να βασίζεται σε στέρεα προσωπικά και κοινοτικά θεμέλια: οι θεσμικές δομές δεν αποτελούν αυτόματα μια βέλτιστη λύση. Αντίθετα, μπορούν να είναι γραφειοκρατικές παγίδες, εστίες αφαίρεσης.
Κι όμως, όσοι νομίζουν ότι μπορούν να τα καταφέρουν και προτιμούν να φαντασιώνονται απλή ατομική αντίσταση, ταξίδια στο δάσος και επικείμενες επαναστάσεις, είναι καλύτερο να απενεργοποιήσουν το Netflix.

Rimozione

ΤΟ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ 2

Συνέχεια από Πέμπτη 6. Αυγούστου 2026

ΤΟ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ 2

Περί της ασυμβατότητας του κοινωνικού κράτους και της μαζικής μετανάστευσης

Rolf Peter Sieferle

Η ανισότητα μεταξύ των κρατών μειώνεται
Εισοδηματικές διαφορές σε μονάδες Gini*

Η ανισότητα έχει μειωθεί από το 1990 τόσο έντονα όσο είχε αυξηθεί από το 1900.

* Συντελεστής Gini: όσο υψηλότερη είναι η τιμή, τόσο πιο άνιση είναι η κατανομή — μέγιστη τιμή: 100 μονάδες.

Ο πραγματικός λόγος της μετανάστευσης δεν είναι, λοιπόν, η φτώχεια στις περιοχές προέλευσης· συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Επειδή η διαφορά του βιοτικού επιπέδου μεταξύ των περιοχών του κόσμου έχει μειωθεί από το 1990, αυτό σημαίνει ότι ολοένα περισσότεροι άνθρωποι αποκτούν τη δυνατότητα να ενημερωθούν και να λάβουν την απόφαση να μεταναστεύσουν, καθώς το σχετικό κόστος καθίσταται πλέον προσιτό. Είναι, επομένως, η αύξηση της σχετικής ευημερίας εκείνη που κατά τα τελευταία χρόνια έθεσε σε κίνηση μια μαζική μετανάστευση. Προηγουμένως μετανάστευαν στις βιομηχανικές χώρες κυρίως τα μέλη των —καλά μορφωμένων— ελίτ· τώρα τείνει να μπορεί να μεταναστεύσει καθένας που έχει τη δυνατότητα να αποκτήσει ένα κινητό τηλέφωνο.

Το κόστος της επικοινωνίας και των ταξιδιών έχει μειωθεί σημαντικά, με αποτέλεσμα η μετανάστευση να αποτελεί πλέον δυνατότητα για ολοένα περισσότερους ανθρώπους. Ένας ακόμη παράγοντας είναι η διαφορά ως προς την αναπαραγωγική συμπεριφορά. Στις πλούσιες χώρες η διάρθρωση του πληθυσμού προσεγγίζει μια στάσιμη κατάσταση, ενώ στις αναπτυσσόμενες χώρες εξακολουθεί να επικρατεί μια δημογραφική δομή στην οποία η μείωση της θνησιμότητας οδηγεί σε δραστική αύξηση του πληθυσμού. Συγχρόνως, στις χώρες προέλευσης συντελείται μια οικονομική ανάπτυξη η οποία συνδέεται με μεγάλες προσδοκίες. Όσο οι άνθρωποι ζουν μέσα στις παραδοσιακές συνθήκες μιας αγροτικής κοινωνίας, είναι μεν φτωχοί, βρίσκονται όμως σε μια ορισμένη ισορροπία προσδοκιών. Η φτώχεια ανήκει, κατά κάποιον τρόπο, στην κατάσταση του κόσμου και ουσιαστικά δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Υπάρχουν βέβαια τεράστιες διαφορές μεταξύ φτωχών και πλουσίων, αλλά αυτοί ανήκουν σε διαφορετικές κοινωνικές κατηγορίες. Ο φτωχός αγρότης μπορεί να συγκρίνει τον εαυτό του με τον γείτονά του, όχι όμως με τον ηγεμόνα.

Αυτή η κατάσταση ισορροπίας μεταβάλλεται με την εκβιομηχάνιση. Εμφανίζονται πλέον νικητές και ηττημένοι ενός νέου είδους και δημιουργείται μια πίεση προσδοκιών, η οποία γίνεται τόσο εντονότερη όσο ταχύτερα αυξάνεται η ευημερία. Στην αγροτική κοινωνία ο συνηθισμένος άνθρωπος δεν διέθετε δικό του μεταφορικό μέσο. Με την εκβιομηχάνιση ο ένας αποκτά ένα ποδήλατο και ο άλλος ένα αυτοκίνητο. Ο κάτοχος του ποδηλάτου δεν χαίρεται τότε τόσο πολύ επειδή έχει τη δυνατότητα να αποκτήσει ένα ποδήλατο, αλλά δυσανασχετεί επειδή αυτό δεν είναι αυτοκίνητο. Η δυσαρέσκεια αυξάνεται, επομένως, στον ίδιο βαθμό με τον οποίο αυξάνεται η ευημερία και έρχονται στο οπτικό πεδίο άνθρωποι ή χώρες των οποίων η ευημερία είναι υψηλότερη από τη δική του.

Μπορούμε εδώ να χαράξουμε έναν παραλληλισμό με την εξέλιξη της Ευρώπης κατά τον 19ο αιώνα. Η εκβιομηχάνιση αύξησε το υλικό βιοτικό επίπεδο για τη μεγάλη μάζα των ανθρώπων, οι προσδοκίες όμως για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου αυξήθηκαν ταχύτερα από το ίδιο το βιοτικό επίπεδο. Αυτή η ένταση μεταξύ προσδοκίας και εμπειρίας αποτελεί λόγο δυσαρέσκειας, η οποία μπορεί να εκδηλωθεί με διαφορετικούς τρόπους. Ήδη το 1962 ο κοινωνιολόγος James C. Davies παρουσίασε ένα απλό πρότυπο που απεικονίζει αυτή τη συνάφεια.²

Ικανοποίηση αναγκών και επανάσταση
Προσδοκώμενη ικανοποίηση αναγκών
Πραγματική ικανοποίηση αναγκών
Αφόρητη απόσταση μεταξύ των αναγκών και της ικανοποίησής τους
Ανεκτή απόσταση μεταξύ των αναγκών και της ικανοποίησής τους
Χρονική στιγμή κατά την οποία ξεσπά η επανάσταση

Αυτό το πρότυπο χρησιμεύει για την ερμηνεία της κοινωνικής διαμαρτυρίας κατά τον 19ο αιώνα, μπορεί όμως να εφαρμοστεί γενικότερα στην αυξανόμενη δυσαρέσκεια που συνοδεύει την οικονομική ανάπτυξη. Το αποφασιστικό στοιχείο είναι ότι η «επανάσταση», η «εξέγερση» ή, γενικότερα, η κοινωνική διαμαρτυρία δεν αποτελούν αποτέλεσμα μιας απολύτως κακής κατάστασης —της «φτώχειας» ή της «καταπίεσης»—, αλλά μάλλον μιας αυξανόμενης έντασης μεταξύ των προσδοκιών και της ικανοποίησης των προσδοκιών. Όταν οι προσδοκίες αυξάνονται, ενώ το πραγματικό επίπεδο ικανοποίησης δεν συμβαδίζει με αυτές, δημιουργείται δυσαρέσκεια, η οποία μπορεί να αναζητήσει διαφορετικές διεξόδους.

Για την τυποποίηση των διαφορετικών αντιδράσεων στη δυσαρέσκεια μπορούμε να προσφύγουμε στο εύστοχο ερμηνευτικό σχήμα που ανέπτυξε ο Albert O. Hirschman.³ Αυτός διακρίνει δύο τρόπους αντίδρασης απέναντι σε μια μη ικανοποιητική κατάσταση, συγκεκριμένα το exit και το voice, δηλαδή την «έξοδο» και τη «φωνή»: όποιος είναι δυσαρεστημένος με την κατάστασή του μπορεί να μεταναστεύσει και να αναζητήσει ένα καλύτερο περιβάλλον ή, αντιθέτως, να υψώσει τη φωνή του, να οργανωθεί και να διαμαρτυρηθεί, με αποτέλεσμα η δυσαρέσκεια να μετασχηματίζεται σε πολιτική σύγκρουση.

Αν το συσχετίσουμε αυτό με τις χώρες προέλευσης των μεταναστών, προκύπτουν οι ακόλουθες δύο δυνατότητες αντίδρασης απέναντι σε μια δυναμική της κοινωνικής τους κατάστασης η οποία προκαλεί δυσαρέσκεια:
• Υπάρχει η αντίληψη ότι στη δική τους χώρα υφίστανται μόνο περιορισμένες πιθανότητες να επιτευχθεί το προσδοκώμενο υψηλότερο βιοτικό επίπεδο· πολλοί άνθρωποι επιχειρούν, επομένως, να μεταναστεύσουν σε χώρες με καλύτερες ευκαιρίες («οικονομικοί πρόσφυγες»).
• Υπάρχουν ολοένα περισσότερες συγκρούσεις για τις ευκαιρίες ζωής, οι οποίες διεξάγονται με αυξανόμενη βιαιότητα μεταξύ φυλετικών ομάδων· έτσι, ορισμένοι μπορούν να υποστούν πολιτική καταπίεση («αιτούντες άσυλο») ή, γενικότερα, να μειωθεί η εσωτερική ασφάλεια («πρόσφυγες εμφυλίου πολέμου»).

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι μεταξύ των «οικονομικών προσφύγων» και των «προσφύγων εμφυλίου πολέμου» ή των «πολιτικά καταπιεζομένων» δεν υπάρχει καμία θεμελιώδης διαφορά. Οι «οικονομικοί πρόσφυγες» επιλέγουν, απέναντι στη μη ικανοποιητική τους κατάσταση, το exit, μεταναστεύουν δηλαδή σε χώρες στις οποίες ελπίζουν ότι θα βρουν καλύτερες οικονομικές ευκαιρίες. Άλλοι παραμένουν στη χώρα τους και επιχειρούν να βελτιώσουν εκεί τη θέση τους υψώνοντας τη «φωνή» τους, δηλαδή μέσω πολιτικής διαμαρτυρίας· αυτό, μέσα σε μια κατάσταση γεμάτη συγκρούσεις, οδηγεί εύκολα σε πολιτική καταπίεση, από την οποία επιθυμούν να διαφύγουν σε ασφαλείς χώρες ως «αιτούντες άσυλο». Ή οι συγκρούσεις κλιμακώνονται σε εμφύλιο πόλεμο, οπότε θεωρούνται «πρόσφυγες εμφυλίου πολέμου».

Αν λάβουμε σοβαρά υπόψη αυτό το υπόβαθρο, καθίσταται επίσης φανερό πόσο προβληματική είναι η συχνά επικαλούμενη λύση της εξάλειψης των «αιτίων της φυγής» στις χώρες προέλευσης. Αν μία μέθοδος για τον σκοπό αυτόν είναι η καταβολή αναπτυξιακής βοήθειας, αυτή μπορεί να αποσταθεροποιήσει τις πληττόμενες κοινωνίες, να δημιουργήσει νέες προσδοκίες και να τις διαψεύσει και, τελικά, να δημιουργήσει αιτίες συγκρούσεων. Όσο υφίσταται μια διαφορά ευημερίας μεταξύ των βιομηχανικών και των αναπτυσσόμενων χωρών, η άνοδος του βιοτικού επιπέδου στις αναπτυσσόμενες χώρες δεν θα μειώνει τη μεταναστευτική πίεση, αλλά θα την αυξάνει.

Μπορούμε να συγκρίνουμε τη μεταναστευτική συμπεριφορά στη σημερινή Δυτική Ασία ή στην Αφρική με εκείνη της Ευρώπης κατά τους τελευταίους αιώνες. Σε εποχές κατά τις οποίες η κατάσταση στην Ευρώπη χαρακτηριζόταν πραγματικά, από υλική και πολιτική άποψη, από εξαθλίωση —όπως περίπου τον 17ο αιώνα— η μετανάστευση προς την Αμερική ήταν ελάχιστη. Οι περισσότεροι άνθρωποι ήταν υπερβολικά αμαθείς και φτωχοί για να τολμήσουν ένα τέτοιο βήμα. Το μεγάλο κύμα μετανάστευσης προς την Αμερική εμφανίστηκε μόλις κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, δηλαδή σε μια εποχή κατά την οποία το βιοτικό επίπεδο στην Ευρώπη είχε βελτιωθεί αισθητά λόγω της εκβιομηχάνισης. Η μετανάστευση δεν αποτελούσε, επομένως, τόσο έκφραση απόλυτης φτώχειας, όσο αποτέλεσμα της προσδοκίας ότι κάποιος θα μπορούσε να βελτιώσει αισθητά την κατάστασή του μέσω της μετανάστευσης.

Οι λόγοι της μετανάστευσης βρίσκονται, λοιπόν, από την πλευρά των μεταναστών, μπροστά στα μάτια μας: επιδιώκουν να μετακινηθούν σε μια περιοχή του κόσμου η οποία τους προσφέρει περισσότερες ευκαιρίες από την πατρίδα τους. Από οικονομική άποψη συμπεριφέρονται απολύτως ορθολογικά, καθώς επιχειρούν να επιτύχουν τη μεγαλύτερη δυνατή τιμή για το αγαθό που προσφέρουν, δηλαδή την εργασία τους, ή, αν αυτό δεν αποβεί ικανοποιητικά, να αναζητήσουν μια πρόσοδο την οποία τους προσφέρει το κοινωνικό κράτος στις χώρες προορισμού.

Σε αυτό το θεμελιώδες επίπεδο μπορεί τώρα να τεθεί το ερώτημα πόσο μεγάλες είναι πραγματικά οι πιθανότητες των μεταναστών να επιτύχουν βελτίωση της κατάστασής τους. Τι επιθυμούν στην πραγματικότητα; Θέλουν να βελτιώσουν την απόλυτη, φυσική τους κατάσταση, παραδείγματος χάριν όπως αυτή μετριέται σε θερμίδες τροφής; Αν αυτός είναι ο σκοπός τους, μπορούν να τον επιτύχουν· είναι όμως αμφίβολο αν δεν είχαν ήδη επιτύχει αυτόν τον σκοπό στη χώρα προέλευσής τους. Αν, αντιθέτως, ο σκοπός τους είναι να βελτιώσουν την κοινωνική τους θέση, τότε το πράγμα καθίσταται προβληματικό. Οι μετανάστες κατά κανόνα δεν είναι οι φτωχότεροι των φτωχών· δεν προέρχονται, επομένως, από τα κατώτερα στρώματα των χωρών προέλευσής τους, αλλά ανήκουν μάλλον σε ανώτερα κοινωνικά στρώματα, τα οποία έχουν την οικονομική δυνατότητα να στείλουν ένα μέλος της συγγενικής ή φυλετικής τους ομάδας στην Ευρώπη.

Στην Ευρώπη θα βιώσουν τώρα την εμπειρία ότι η υλική τους κατάσταση ίσως βελτιωθεί, αλλά το τίμημα γι’ αυτό θα είναι μια κοινωνική υποβάθμιση. Πρέπει να τοποθετηθούν εντελώς στο τέλος της σειράς και, κατά κανόνα, δεν διαθέτουν κανένα προσόν που θα τους επέτρεπε να ανέλθουν κοινωνικά. Η απόκτηση, όμως, ενός τέτοιου προσόντος αποτελεί μια μακρά και επίπονη πορεία, και τίθεται το ερώτημα αν αυτή μπορεί να ολοκληρωθεί μέσα σε μία γενιά. Οι μετανάστες βρίσκονται έτσι σε μια παράδοξη κατάσταση: η υλική τους θέση έχει βελτιωθεί, ενώ η κοινωνική τους θέση, αντιθέτως, έχει χειροτερεύσει.

Πώς αντιμετωπίζει κανείς μια τέτοια κατάσταση; Τι κάνει ένας ζωτικός, επιχειρηματικός νέος άνδρας, ο οποίος δεν διαθέτει τα προσόντα για να κατακτήσει μια αναγνωρισμένη κοινωνική θέση στην κοινωνία προορισμού; Θα επιχειρήσει να το επιτύχει με άλλους τρόπους, παραδείγματος χάριν μέσω της ενσωμάτωσής του σε μια φυλετική παράλληλη κοινωνία, ίσως μέσω παράνομων δραστηριοτήτων, όπως το εμπόριο ναρκωτικών, ίσως επίσης μέσω μιας ιδεολογικής ριζοσπαστικοποίησης, η οποία συγκεντρώνει το μίσος για την αποτυχία και το μετατρέπει σε πολιτική δράση — έως και την τρομοκρατία. Δεν προκαλεί, επομένως, ιδιαίτερη έκπληξη το γεγονός ότι, έπειτα από ένα ορισμένο διάστημα απογοήτευσης, εμφανίζονται το μίσος και η ριζοσπαστικοποίηση. Οι προσδοκίες έχουν επανειλημμένα διαψευστεί και η αντίδραση σε αυτό συνίσταται στη διαμαρτυρία υπό διάφορες μορφές.

Συνεχίζεται με:

Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΙΣ ΧΩΡΕΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΥ
1. Η ΥΠΟΧΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΟΔΟΥ ΠΟΥ ΑΠΟΡΡΕΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΔΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ

2 James C. Davies: «Toward a Theory of Revolution», στο: American Sociological Review 27, 1962, σ. 6.
3 Albert Hirschman: Exit, Voice, and Loyalty. Responses to Decline in Firms, Organizations, and States, Cambridge MA 1970.

Η κατάσταση των μετώπων του πολέμου στην Ουκρανία - 20 Αυγούστου 2026

Ο ρωσικός και ο ουκρανικός στρατός έχουν υιοθετήσει νέες τακτικές—και αυτό έχει σε μεγάλο βαθμό δημιουργήσει μια συγκεχυμένη κατάσταση στο μέτωπο. Πώς καταφέρνουν οι ρωσικές και ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις να διεισδύουν βαθιά στις εχθρικές άμυνες;

Πηγή: Meduza

Η φύση του πολέμου έχει αλλάξει για άλλη μια φορά. Όχι μόνο στα μετόπισθεν, όπου η ένταση των αμοιβαίων επιθέσεων έχει αυξηθεί και οι αποθήκες των εταιρειών που εισάγουν προϊόντα αλλά και άλλων επιχειρήσεων αποτελούν πλέον συχνά στόχους. Έχουν υπάρξει επίσης αλλαγές στο μέτωπο, όσον αφορά τις τακτικές. Οι παραδοσιακές διεισδύσεις από μικρές ομάδες έχουν φτάσει σε νέο επίπεδο. Τώρα, οι ομάδες εφόδου προσπαθούν να καλύψουν όχι εκατοντάδες μέτρα, όπως έκαναν έως πρόσφατα, αλλά χιλιόμετρα, απαρατήρητα. Μερικές φορές, το βάθος των επιδρομών υπερβαίνει τα 10 χιλιόμετρα. Η ιδέα είναι ότι τέτοιες ομάδες δεν απαιτούν μεγάλες ποσότητες προμηθειών και επομένως μπορούν να λειτουργούν απομονωμένα από τις κύριες δυνάμεις. Οι επιδρομές αποσταθεροποιούν τις άμυνες του εχθρού, συμπεριλαμβανομένης της απειλής για τους χειριστές των μη επανδρωμένων αεροσκαφών τους. Αυτό δημιουργεί μια νέα εικόνα στο μέτωπο: οι σχηματισμοί μάχης των δύο στρατών έχουν αναμειχθεί σε πολλές κατευθύνσεις. Ο έλεγχος των δρόμων και των οικισμών είναι συχνά ασταθής. Τα χωριά αλλάζουν χέρια αρκετές φορές την εβδομάδα.

Το μέτωπο του Κραματόρσκ

Οι Ρωσικές Δυνάμεις επιχειρούν να αναπτύξουν την επίθεσή τους στο Κραματόρσκ και το Σλαβιάνσκ από διάφορες κατευθύνσεις. Αφού κατέλαβαν το μεγαλύτερο μέρος της Κονσταντίνοφκα (ορατή -δηλαδή, βιντεοσκοπημένη- ουκρανική αντίσταση στην πόλη έχει εξασθενήσει, γεγονός που πιθανώς υποδηλώνει την αποχώρηση ή τον θάνατο των περισσότερων από τα εναπομείναντα ουκρανικά στρατεύματα), οι ρωσικές δυνάμεις επιχειρούν να επιτεθούν στον επόμενο οικισμό στη διαδρομή προς το Κραματόρσκ — το χωριό Αλεξέγιοβο-Ντρουζκόφκα. Οι μάχες συνεχίζονται στα νότια προάστια, αλλά οι Ρωσικές Δυνάμεις δεν έχουν καταφέρει να βελτιώσουν σημαντικά την κατάσταση τις τελευταίες δύο εβδομάδες. Είναι πιθανό ότι οι κύριες δυνάμεις της ρωσικής ομάδας εξακολουθούν να ασχολούνται με την εκκαθάριση της Κονσταντίνοφκα και των γειτονικών χωριών.
Ανατολικά της Κονσταντίνοφκα, οι Ρωσικές Δυνάμεις απέκτησαν την ευκαιρία να προωθηθούν στα νώτα των ουκρανικών στρατευμάτων, τα οποία κατείχαν θέσεις κοντά στο Τσάσοφ Γιάρ εδώ και χρόνια. Τώρα, οι Ουκρανικές Δυνάμεις αναγκάζονται να υποχωρήσουν σε αυτήν την περιοχή κατά μήκος του καναλιού Σεβέρσκι Ντόνετς-Ντονμπάς.
Βορειότερα, στις όχθες του καναλιού, οι ρωσικές δυνάμεις επιχειρούν να επεκτείνουν το προγεφύρωμά τους κοντά στο Κραματόρσκ (όπου ρωσικές ομάδες εφόδου, έχοντας προχωρήσει γρήγορα αρκετά χιλιόμετρα, κατέλαβαν το Βασιουτίνσκε, πέντε έως επτά χιλιόμετρα από την πόλη). Ωστόσο, η ρωσική επίθεση σε αυτόν τον τομέα έχει επιβραδυνθεί τις τελευταίες εβδομάδες. Αυτό οφείλεται στις εναπομείνασες ουκρανικές θέσεις στις όχθες του καναλιού, οι οποίες έχουν "αναμειχθεί" με τις ρωσικές.
Βορειοδυτικά της Κονσταντίνοφκα, οι ρωσικές δυνάμεις συνεχίζουν την προέλασή τους κατά μήκος του ποταμού Κάζενι Τόρετς προς την Ντρουζκόφκα, στα νώτα της ομάδας των Ουκρανικών Δυνάμεων. Η τελευταία υπερασπίζεται την περιοχή της Κονσταντίνοφκα. Τις τελευταίες εβδομάδες, οι ρωσικές δυνάμεις κατάφεραν να καταλάβουν το Κράσνι Κουτ και να φτάσουν στο Ράισκε, μόλις τρία έως πέντε χιλιόμετρα από τα νοτιοδυτικά περίχωρα της Ντρουζκόβκα.
Δυτικότερα, η ρωσική ομάδα που επιχειρεί να διεισδύσει στην πόλη Ντομπροπίλια (ο μεγαλύτερος οικισμός στα βορειοδυτικά της περιοχής του Ντονέτσκ) κατάφερε, μετά από μήνες μαχών, να καταλάβει χωριά και πόλεις στις νότιες προσεγγίσεις (Σεφτσένκο, Τσερνιχόφσκε, Κρασνοποντίλια). Αυτό δημιουργεί την απειλή επικείμενης επίθεσης στην ίδια την Ντομπροπίλια. Το ρωσικό Υπουργείο Άμυνας ισχυρίζεται ότι η επίθεση βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη (από στρατεύματα που φέρονται να έχουν διεισδύσει από το Νόβι Ντονμπάς), αλλά δεν έχει ακόμη υπάρξει καμία επιβεβαίωση.

Το μέτωπο στη συμβολή των περιοχών Ντονιέτσκ, Ζαπαρόζιε και Ντνιπροπετρόφσκ

Στην πρώτη γραμμή από το Ορέχοβο στο κέντρο της περιφέρειας Ζαπαρόζιε μέχρι τη συμβολή των συνόρων των περιφερειών Ντονιέτσκ, Ζαπαρόζιε και Ντνιπροπετρόφσκ, όπου βρίσκονται ταυτόχρονα σε εξέλιξη δύο αντεπιθέσεις από τις Ουκρανικές και Ρωσικές Δυνάμεις, η τάση προς βαθιές επιδρομές είναι ιδιαίτερα έντονη. Αυτό οφείλεται εν μέρει στη φύση του εδάφους: στέπα με δασικές ζώνες, ποτάμια, φαράγγια και διάσπαρτους μικρούς οικισμούς. Σε ορισμένα σημεία, οι μάχες φαίνονται σχεδόν ευέλικτες: οι στρατιώτες κινούνται σε μικρές ομάδες με οχήματα, προσπαθώντας να «πιάσουν» εξίσου μικρές εχθρικές ομάδες. Αλλά πιο συχνά, οι ομάδες εφόδου προχωρούν πεζή στις ζώνες στέπας και δασών.

Οι επιδρομές στον αραιό χώρο - που σημαίνει την παρουσία πεζικού - αντιμετωπίζονται κυρίως με drones. Σύμφωνα με αποσπασματικές αναφορές, οι χειριστές UAV πέφτουν επίσης μερικές φορές θύματα ομάδων εφόδου που έχουν διεισδύσει βαθιά στην περιοχή.

Η σύγχυση επιδεινώνεται από το γεγονός ότι η διοίκηση και των δύο πλευρών προσπαθεί να πείσει ότι έχει το πάνω χέρι μέσω επιχειρήσεων «επίδειξης σημαιών»: οι ομάδες εφόδου έχουν ως αποστολή να δηλώσουν την παρουσία τους (κυριολεκτικά επιδεικνύοντας τις σημαίες τους) σε διάφορους οικισμούς.

Δύο τέτοιες μεγάλες εκστρατείες πραγματοποιήθηκαν στις 12-13 Αυγούστου. Πρώτον, οι Ουκρανικές Δυνάμεις επέδειξαν σημαίες σε πολλά χωριά σε δύο περιοχές: στα πίσω άκρα των Ρωσικών Δυνάμεων στον ποταμό Γκαϊτσούρ (Ρίμπνογκε, Κρασνογκόρσκογιε, Ζλαγκόντα, Πριβόλνογιε) και ανατολικότερα, όπου Ουκρανοί στρατιώτες προσπαθούν να διαπεράσουν τη συμβολή των ρωσικών ομάδων «Κέντρου» και «Ανατολής» στην κοιλάδα Μόκριε Γιάλι (στα χωριά Γιάλτα, Νοβοχάτσκογιε, Τολστόι, Ζελένι Γκάι και Ποντούμπνογιε). Μια μέρα αργότερα, οι Ρωσικές Δυνάμεις ύψωσαν τις σημαίες τους στα περισσότερα από αυτά τα ίδια χωριά. Μερικές φορές, η απόσταση μεταξύ των θέσεων των σημαιών των δύο στρατών δεν ξεπερνούσε τα εκατό μέτρα.

Οι εξηγήσεις για τέτοια περιστατικά διαφέρουν φυσικά μεταξύ των δύο πλευρών. Συνολικά, μπορούν να συνοψιστούν στη δημοσίευση παλιών βίντεο από τον εχθρό (ή στη δημιουργία τους χρησιμοποιώντας τεχνητή νοημοσύνη ή στην αποστολή ομάδων αυτοκτονίας με σημαίες προς μία κατεύθυνση για πολιτικό αποτέλεσμα). Η ρωσική έκδοση έχει το πλεονέκτημα, καθώς τα βίντεο με σημαίες των Ρωσικών Δυνάμεων εμφανίστηκαν αργότερα. Για να το αντικρούσει κανείς, πρέπει να υποθέσει ότι η διοίκηση γνώριζε εκ των προτέρων πού σχεδίαζαν να τοποθετήσουν τις σημαίες οι Ουκρανικές Δυνάμεις και προετοίμασε τις αντεπιθέσεις. Ωστόσο, προς το παρόν είναι αδύνατο να προσδιοριστεί με αξιοπιστία ποιος ελέγχει τους συγκεκριμένους οικισμούς.

Οι ουκρανικές επιθέσεις στη βόρεια πλευρά - στις κοιλάδες Γκαϊτσούρ και Μόκριε Γιαλ - στόχευαν στην επιβράδυνση της ρωσικής προέλασης προς τα ανατολικά, από το Γκουλιάιπολε προς το Ορέχοβο. Αυτό σε μεγάλο βαθμό επιτεύχθηκε. Για αρκετούς μήνες, η προέλαση των κύριων δυνάμεων της ομάδας "Βοστόκ" των Ρωσικών Ενόπλων Δυνάμεων προς το Ορέχοβο παρέμεινε στάσιμη και η διοίκηση αναγκάστηκε να στείλει εφεδρείες εναντίον των ουκρανικών ταξιαρχιών που προέλαυναν από τα βόρεια. Ωστόσο, τώρα έχει ξαναρχίσει χάρη σε μια νέα τακτική. Ρωσικές ομάδες εφόδου από την περιοχή Βοζντβιζέφσκαγια (το χωριό άλλαξε χέρια αρκετές φορές) κατάφεραν να διεισδύσουν στη στέπα και να φτάσουν στον αυτοκινητόδρομο T0480, που οδηγεί στο Ορέχοβο από τα βόρεια (κοντά στο Λιουμπίτσκογιε και το Νοβοσολόσινο).

Ταυτόχρονα, εκμεταλλευόμενες την προέλαση της ομάδας "Βοστόκ", δυνάμεις του Ρωσικού 58ου Στρατού Συνδυασμένων Όπλων της ομάδας "Ντνίπερ", προελαύνοντας προς το Ορέχοβο από τα νότια, ενέτειναν την επίθεσή τους. Ομάδες εφόδου των Ρωσικών Δυνάμεων διείσδυσαν μέσα από τις κάποτε αδιαπέραστες ουκρανικές άμυνες κοντά στη Νοβοντανίλοφκα, έφτασαν στα νότια περίχωρα του Ορέχοβο και κατέλαβαν ένα τμήμα του δρόμου Ορέχοβο-Μάλαγια Τοκμάτσκα.

Ρώσοι «πολεμικοί ανταποκριτές» ανέφεραν ότι η Μάλαγια Τοκμάτσκα, η οποία έχει γίνει ένα πολύ γνωστό meme, καταλήφθηκε επίσης (ξανά). Ωστόσο, δεν υπάρχει επιβεβαίωση επ' αυτού.

Το μέτωπο του Χαρκόβου

Το 2025 και το 2026, οι Ρωσικές Δυνάμεις πέτυχαν αρκετές νέες διεισδύσεις διαφόρων μεγεθών κατά μήκος των συνόρων Ρωσίας και Περιφέρειας Χαρκόβου της Ουκρανίας. Ωστόσο, τα δύο κύρια, μακροχρόνια, διασυνδεδεμένα προγεφυρώματα κοντά στο Βολτσάνσκ και το Κούπιανσκ παραμένουν βασικά. Η ρωσική διοίκηση σχεδίαζε να καταλάβει αυτά τα περιφερειακά κέντρα ήδη από το 2024 και να ξεκινήσει μια επίθεση βαθιά στην Περιφέρεια του Χαρκόβου προς το Βελίκι Μπουρλούκ και το Ιζιούμ. Ο απώτερος στόχος ήταν να αποκοπεί το τμήμα του Ντονμπάς που ελέγχεται από τις Ουκρανικές Δυνάμεις .

Ο ρωσικός στρατός τελικά κατέλαβε τα ερείπια του Βολτσάνσκ μόνο στις αρχές του 2026 και το Κούπιανσκ δεν έχει καταληφθεί μέχρι σήμερα. Με την επίθεσή τους στα τέλη του 2025, οι Ουκρανικές Δυνάμεις όχι μόνο σταμάτησαν την προέλαση των Ρωσικών Δυνάμεων στο Κούπιανσκ, αλλά απελευθέρωσαν το νότιο και το μεγαλύτερο μέρος του κέντρου της πόλης.

Ωστόσο, μετά την ανασύνταξη, τα ρωσικά στρατεύματα εξαπέλυσαν ξανά επίθεση στο κέντρο της πόλης, καθώς και στην περιοχή Ζαοσκόλιε - το μισό του Κούπιανσκ που βρίσκεται στην ανατολική όχθη του ποταμού Όσκολ - και στους γειτονικούς βιομηχανικούς οικισμούς. Ως αποτέλεσμα, μέχρι το τέλος του καλοκαιριού, οι ρωσικές δυνάμεις είχαν φτάσει στον ποταμό Όσκολ σε πολλά σημεία στην ανατολική όχθη και είχαν ανακαταλάβει τις κεντρικές περιοχές στη δυτική όχθη. Ωστόσο, οι Ουκρανικές Δυνάμεις συνεχίζουν να εμποδίζουν την προέλαση των ρωσικών στρατευμάτων γύρω από την πόλη.

Εντούτοις, κοντά στο Βολτσάνσκ, όπου η ουκρανική άμυνα αποδυναμώθηκε από τη μεταφορά στρατευμάτων στο Κούπιανσκ για τη χειμερινή επίθεση των Ουκρανικών Δυνάμεων, οι ρωσικές δυνάμεις κατάφεραν να διεισδύσουν στην πρώτη γραμμή με σχετικά μεγάλες δυνάμεις από δύο κατευθύνσεις: από το βορρά, από το κατειλημμένο Βολτσάνσκ, και από τα ανατολικά, πέρα ​​από τα σύνορα κοντά στο χωριό Αρτελνόγιε.

Ομάδες που διείσδυαν από το Βολτσάνσκ έφτασαν στα περίχωρα του Μπέλι Κολοντέζ, αλλά απωθήθηκαν από τις Ουκρανικές Δυνάμεις (το ρωσικό Υπουργείο Άμυνας ανέφερε ότι αυτό το χωριό, κρίσιμο για τον ανεφοδιασμό της ουκρανικής ομάδας, είχε καταληφθεί). Στη συνέχεια, κυκλοφόρησαν αρκετά βίντεο που έδειχναν ρωσικές ομάδες εφόδου να συγκεντρώνονται στις δασικές ζώνες βόρεια του χωριού.

Εάν καταληφθεί το Μπέλι Κολοντέζ και η γύρω περιοχή, υπάρχει κίνδυνος οι Ρωσικές Δυνάμεις να περάσουν μέχρι το Βελίκι Μπουρλούκ, πίσω από την ομάδα Κούπιανσκ των Ουκρανικών Ενόπλων Δυνάμεων.

Πηγή: https://meduza.io/feature/2026/08/20/rossiyskaya-i-ukrainskaya-armii-osvoili-novuyu-taktiku-i-eto-silno-zaputalo-situatsiyu-na-fronte

Σωτήρης Δημόπουλος: Η κατάσταση των μετώπων του πολέμου στην Ουκρανία - 20 Αυγούστου 2026

Η αναπόφευκτη νίκη

Ναι, η νίκη είναι αναπόφευκτη. Ιδιαίτερα όταν η ήττα είναι αναπόφευκτη: ήταν όταν οι Ρώσοι ήταν στις πύλες του Βερολίνου ή όταν οι Σύμμαχοι προέλαυναν στη Βόρεια Αφρική. Όσο έχεις καλές πιθανότητες να κερδίσεις, ποτέ δεν μιλάς για τη νίκη ως αναπόφευκτη. Γίνεται έτσι όταν τα πράγματα πάνε άσχημα. Και στην Ουκρανία, τα πράγματα πάνε τρομερά στραβά: έτσι εφημερίδες, τηλεοπτικοί σταθμοί, γεωπολιτικές πορνογραφικές ιστοσελίδες, ηλίθιοι και πληρωμένοι τρολ παρουσιάζουν με ζήλο αυτή την εκπληκτική θέση, σαν τα drones που στάλθηκαν πάνω από ρωσικό έδαφος να ήταν μια στρατηγική νίκη. Δεν έχει σημασία αν τα ουκρανικά στρατεύματα είναι ισχνά, αν οι μισθοφόροι αρχίζουν να εξαντλούνται, αν τα λιμάνια καταστρέφονται, αν εργοστάσια και αρχηγεία κατεδαφίζονται κάθε μέρα, αν το ρωσικό κίνημα των τανάλιων επεκτείνεται, αν τα τανκς της Μόσχας μπορούν πλέον να επιβιώσουν έως και 36 drones (ένα T-90 κατάφερε ακόμη και να εξουδετερώσει 47 από αυτά), θέτοντας έτσι τις βάσεις για μια γενική ανατροπή. Όχι, αγαπητοί κύριοι, η Ουκρανία κερδίζει, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία γι' αυτό. Και η απόδειξη προέρχεται από τις φανταστικές κατακτήσεις χωριών των οποίων η τύχη είναι άγνωστη, τις οποίες διεκδικεί το καθεστώς του Κιέβου: Ο Ζελένσκι δεν τον νοιάζει αν πρέπει να θυσιάσει 50 ή 100 άνδρες για να βάλει μια σημαία σε κάποια ερείπια, να τραβήξει μερικές φωτογραφίες και να φύγει τρέχοντας: το σημαντικό είναι να παρέχεις μερικές ζύμες ψωμιού για τα μέσα ενημέρωσης στην ομάδα των επαγγελματιών ψευτών και των εύπιστων δωρεάν.

Το ίδιο συμβαίνει και στο ιρανικό μέτωπο, όπου η κυβέρνηση των ΗΠΑ δεν βρίσκει λόγια και γινόμαστε μάρτυρες της αξιολύπητης φάρσας του Υπουργού Οικονομικών Σκοτ ​​Μπέσεντ, ο οποίος υπόσχεται « πρωτοφανή μέτρα στην ιστορία της οικονομικής απομόνωσης μιας χώρας » εάν τα Στενά δεν ανοίξουν ξανά αμέσως. Κάθε ηλίθιος μπορεί να δει ότι αυτό δεν βγάζει νόημα: σύμφωνα με τα λόγια του Τραμπ, το Ιράν έχει ήδη ηττηθεί καταστροφικά και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν τον 100% έλεγχο των Στενών. Επομένως, είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί θα έπρεπε να υπάρχουν πρωτοφανείς κυρώσεις. Όλα αυτά τα γαβγίσματα έχουν απλώς ως στόχο να καλύψουν μια de facto ήττα. Είναι σαν το αρχαίο αραβικό έθιμο να κάνει κανείς τη δουλειά του χτυπώντας πέτρες για να πνίξει τυχόν δυσάρεστους θορύβους. Αλλά δεν είναι τόσο η άνευ νοήματος ρητορική που είναι σημαντική σε αυτή την φάρσα, αλλά μάλλον η προφανής έλλειψη πραγματικότητας: Το Ιράν είναι πλέον εντελώς εκτός του εκβιαστικού συστήματος του δολαρίου: πουλάει πετρέλαιο και πολλά άλλα αγαθά σε κινεζικό γιουάν, μέσω του συστήματος CIPS, ειδικά επειδή πουλάει το 80 έως 90 τοις εκατό του μαύρου χρυσού του στο Πεκίνο. Σίγουρα θα μπορούσαν να επιβληθούν κυρώσεις κατά του Πακιστάν, όπου μεγάλο μέρος του εμπορίου του Ιράν γίνεται δια ξηράς, αλλά η χώρα αυτή έχει μια αντιλαϊκή κυβέρνηση που υποστηρίζεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οποιαδήποτε τέτοια δυναμική δράση απλώς θα παρέδιδε την Ισλαμαμπάντ στο Πεκίνο. Ομοίως, οι κυρώσεις κατά των κινεζικών τραπεζών θα προκαλούσαν έναν πραγματικό οικονομικό σεισμό.

Εν ολίγοις, το Ιράν είναι δύσκολο να απομονωθεί σε μια περιοχή που δεν ελέγχεται πλέον από το δολάριο. Αυτή είναι η πραγματικότητα που η Ουάσινγκτον δεν θέλει καν να λάβει υπόψη. Χθες, το χρέος των ΗΠΑ έφτασε τα μοιραία 40 τρισεκατομμύρια δολάρια και οι δαπάνες για το χρέος έχουν ξεπεράσει ακόμη και τις τεράστιες στρατιωτικές δαπάνες. Επιπλέον, πολλά από τα ομόλογα που λήγουν εκδόθηκαν κατά την εποχή του Covid με ελάχιστο τόκο. Τώρα θα πρέπει να αντικατασταθούν με μεγαλύτερο αριθμό ομολόγων, αλλά με πολύ υψηλότερα επιτόκια. Εν ολίγοις, ακόμη και σε αυτήν την περίπτωση, η αναπόφευκτη νίκη μοιάζει περισσότερο με ψευδαίσθηση, ή μάλλον, με απάτη, επειδή κάθε νέα προσπάθεια πίεσης από την κυβέρνηση είναι μια παραδοχή ότι ο τελευταίος ισχυρισμός για νίκη δεν ήταν πραγματικός.

L'immancabile vittoria | il Simplicissimus

Το τέλος της αυτοκρατορίας, το Ιράν και ο νέος δρόμος

Tommaso Merlo

Πηγή: Tommaso Merlo

Ο Τραμπ ισχυρίζεται ότι ελέγχει το Στενό του Ορμούζ, αλλά δεν μπορεί καν να ελέγξει τον δικό του σφιγκτήρα, και τα αμερικανικά πλοία που σταθμεύουν στον Κόλπο ήδη πολύ πού ακόμη  επιπλέουν. Η διαφθορά της αμερικανικής αυτοκρατορίας είναι χειρότερη από την αναμενόμενη. Η αμερικανική πολεμική μαφία έχει καταστρέψει τρισεκατομμύρια δολάρια αποσπώντας την προσοχή των μαζών με σκουπίδια του Χόλιγουντ και στέλνοντας τους απορριπτέους της καπιταλιστικής κοινωνίας στο μέτωπο, για να τους περιποιηθεί στή συνέχεια ανάλογα. Και ενώ οι ηγέτες της αυτοκρατορίας πάχυναν στην Ουάσιγκτον, οι εχθροί τους προχωρούσαν ταπεινά στο επόμενο πολεμικό βιντεοπαιχνίδι, αυτό όπου κρατάς ένα joystick αντί για ένα τουφέκι και πετάς οτιδήποτε. Μετά από δεκαετίες αφοσίωσης στον θεό του χρήματος και του κέρδους ως μοναδική φιλοσοφία της ζωής, ακόμη και η στρατιωτική ανωτερότητα της Αμερικής, στην οποία βασίζεται η παγκόσμια ισορροπία, έχει αποκαλυφθεί ότι είναι μια εποχιακή μπλόφα. Το μόνο που μένει είναι υπομονή, και θα απαλλαγούμε και από αυτή την τσίγκινη αυτοκρατορία. Αυτές είναι πραγματικά δύσκολες εποχές για αποικίες όπως η Ιταλία. Αργά ή γρήγορα, θα πρέπει να αποφασίσουν αν θα βρουν έναν νέο αφέντη ή ίσως να αποφασίσουν να ωριμάσουν και να επιλέξουν ένα πιο έξυπνο μονοπάτι.αυτόν της αληθινής δημοκρατίας, απαλλαγμένο από τη μαφία του πολέμου και των λόμπινγκ, αυτόν της διεθνούς συνεργασίας και της ειρήνης. Αλλά τα νέα από το μέτωπο διαφαίνονται. Στην Τεχεράνη, τα «γεράκια» ουσιαστικά απαιτούν την άνευ όρων παράδοση των ΗΠΑ. Έχουν μάλιστα απειλήσει με αλλαγή στρατηγικής. Δεν θα απαντήσουν απλώς στην επιθετικότητα, αλλά θα επιτεθούν πρώτοι. Θέλουν οι Αμερικανοί να μαζέψουν τα πράγματά τους και να εγκαταλείψουν τον Κόλπο για πάντα. Αφού κατέστρεψε στρατιωτικές βάσεις δισεκατομμυρίων δολαρίων, το Ιράν είναι ικανό να βυθίσει κάθε αμερικανικό πλοίο που μπλοκάρει τα Στενά και να επιτεθεί σε πεζοναύτες που έχουν καταφύγιο στο Ισραήλ όπως κάθε άλλος Παλαιστίνιος. Μετά από μισό αιώνα πολιορκίας, είναι ηγεμονία. Το Ιράν θέλει επίσης τα κλεμμένα χρήματα, τις ζημιές και την άρση των κυρώσεων, αλλά το οικονομικό του μέλλον εξακολουθεί να βρίσκεται στην Ανατολή, με την Κίνα ως σημείο αναφοράς του, και η προτεραιότητά του είναι να εδραιώσει τη στρατηγική-στρατιωτική του νίκη προς το παρόν. Το μεγάλο ερώτημα είναι αν τα «γεράκια» της Τεχεράνης θα εκμεταλλευτούν αυτήν την ιστορική ευκαιρία για να προχωρήσουν, απελευθερώνοντας ακόμη και την Παλαιστίνη μια για πάντα, καθώς και τον Λίβανο και την Υεμένη, όπως ελπίζει όλος ο κόσμος. Τώρα, μόνο τα μέσα ενημέρωσης και οι πολιτικές τάξεις, σε συνεννόηση με το διεφθαρμένο δυτικό σύστημα, είναι στο πλευρό των Αμερικανών και Σιωνιστών επιτιθέμενων. Ο λαός, συμπεριλαμβανομένου μεγάλου μέρους του αμερικανικού λαού, θέλει το τέλος της αυτοκρατορίας και της σιωνιστικής φυλής που την μόλυνε. Συνεπώς, το Ιράν έχει επίσης ένα πολιτικό πλεονέκτημα, αλλά πρέπει να προχωρήσει με προσοχή για να αποφύγει μια κλιμάκωση που θα άλλαζε την υπάρχουσα ισορροπία δυνάμεων ή ακόμα και θα οδηγούσε σε μια παγκόσμια σύγκρουση. Η Κίνα, προς το παρόν, θέλει να το αποφύγει αυτό, καθώς δεν είναι ακόμη έτοιμη, όπως ακριβώς και η Ρωσία, η οποία είναι ήδη απασχολημένη με την ήττα του ΝΑΤΟ αλλού. Σίγουρα, η εκλογή ενός προέδρου χωρίς μυαλό επιτάχυνε την αυτοκρατορική κατάρρευση, αλλά το σύστημα είναι σάπιο εδώ και αρκετό καιρό. Δεκαετίες αφοσίωσης στον θεό του χρήματος και το κέρδος ως τη μόνη φιλοσοφία της ζωής.Με τον πόλεμο να είναι μια υπόθεση όπως κάθε άλλη και την πορνεία στην πολιτική των λόμπι. Φαίνεται ότι τις τελευταίες εβδομάδες, στους διαδρόμους του Λευκού Οίκου, γίνεται λόγος για τη χρήση τακτικών πυρηνικών όπλων για την επίθεση στο ίδιο μυθικό βουνό που έχουν εντοπίσει οι ίδιες μυστικές υπηρεσίες που ήταν σίγουρες ότι δολοφονώντας τον Αγιατολάχ και την οικογένειά του και πληρώνοντας μερικούς θερμοκέφαλους, η Ισλαμική Δημοκρατία θα κατέρρεε σε λίγες ώρες. Βρίσκονται στο σκοτάδι, τόσο για ιδέες όσο και για στρατιωτικές επιλογές, και αναζητούν κυρίως μια δραματική τροπή των γεγονότων που θα επιτρέψουν στον Τραμπ να εγκαταλείψει τη χώρα προσποιούμενος τον νικητή. Αυτό που εμποδίζει τον Τραμπ να παραδοθεί είναι τόσο οι Σιωνιστές αφέντες του όσο και ό,τι έχει απομείνει από το τοξικό του εγώ. Ο Τραμπ έχει σύρει την αυτοκρατορία σε μια ιστορική ήττα και αυτοκτονεί με κάθε έννοια της λέξης. Είναι κυριολεκτικά τρομοκρατημένος από την αλήθεια για την απόδοσή του ως πρόεδρος και ως άνθρωπος της ζωής. Το στοιχείο που θα μπορούσε να σπάσει το αδιέξοδο είναι η οικονομική κατάρρευση, την οποία οι ειδικοί λένε ότι είναι επικείμενη αν ο Τραμπ δεν βιαστεί και δεν κατεβάσει τα παντελόνια του. Μέχρι στιγμής, η κατάσταση έχει αντέξει επειδή το καζίνο του χρηματιστηρίου στη Δύση έχει αντικαταστήσει την πραγματική οικονομία, αλλά οι χειρισμοί δεν μπορούν πλέον να κρύψουν την έλλειψη καυσίμων, η οποία είναι απαραίτητη για τη λειτουργία του καπιταλιστικού πάρκου ψυχαγωγίας. Πέρα από την μπλόφα της αμερικανικής στρατιωτικής υπεροχής, στην οποία βασίζεται η παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων, υπάρχει επίσης η οικονομική μπλόφα μιας αποτυχημένης υπερδύναμης και ενός συστήματος του οποίου το μόνο αληθινό χαρακτηριστικό είναι η βρώμικη κοινωνική αδικία. 

La fine dell’impero, l’Iran e la nuova strada

Ο πολιτισμικός πόλεμος που δεν έγινε ποτέ

di Marcello Veneziani

Η προοδευτική αριστερά έχασε, η συντηρητική δεξιά δεν κέρδισε. Ο Alain de Benoist έχει δίκιο που συνοψίζει το αποτέλεσμα του λεγόμενου «πολιτισμικού πολέμου» με αυτόν τον τρόπο. Θεωρώ άψογη την περίληψη του Γάλλου στοχαστή σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στο Diorama letterario αυτού του μήνα, στο οποίο επανεξετάζει επίσης τη διαμάχη που είχα τον περασμένο χειμώνα με την κυβέρνηση Meloni και τους απεσταλμένους της. Ο Ντε Μπενουά λέει, και συμφωνώ, επίσης επειδή το γράφω εδώ και αρκετό καιρό: «Ο αντίπαλος δεν έχει ηττηθεί. Κατέρρευσε μόνος του. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχει χάσει την εξουσία. Οι διανοούμενοι της άρχουσας τάξης δεν έχουν τίποτα άλλο να πουν. Αρκούνται στο να επαναλαμβάνουν τα ίδια μάντρα, αλλά εξακολουθούν να δίνουν τον τόνο. Ο προοδευτισμός είναι νεκρός. η θεωρία του φύλου και ο εργατισμός είναι απλώς τα εφεδρικά του οχήματα, κι όμως παραμένουν στο επίκεντρο της προσοχής. Τα σπάνια πνευματικά κέντρα δεν έχουν πλέον καμία επιρροή στα γεγονότα. Οι μεγάλοι συγγραφείς, οι «αυθεντικοί στοχαστές της νεότητας», που κάποτε κατείχαν την εξουσία, έχουν πεθάνει χωρίς να αντικατασταθούν. Ένας ορισμένος αριθμός ταλαντούχων ανθρώπων παραμένει εδώ κι εκεί, αλλά συνεχίζουν να εξοστρακίζονται, να υποβιβάζονται στο περιθώριο». Στη συνέχεια προσθέτει ότι όλες οι πολιτικές δυνάμεις βρίσκονται σε διαδικασία αποσύνθεσης και κανείς δεν αμφισβητεί σοβαρά τον έλεγχο της κυρίαρχης ιδεολογίας στον κόσμο του πολιτισμού και, θα πρόσθετα, στην επικρατούσα νοοτροπία, που ονομάζεται mainstream.Στη συνέχεια, ο θεωρητικός αυτού που κάποτε ονομαζόταν Nouvelle Droite επικεντρώνεται στην αποτυχία του λαϊκιστικού κύματος και την φιλελεύθερο-συντηρητική του τάση, η οποία στην πραγματικότητα είναι μια έξυπνη προσκόλληση στην κυρίαρχη εξουσία και τους κανόνες της: σε αντάλλαγμα, διατηρεί τη μονιμότητά της στην εξουσία. Ο De Benoist πιστεύει ότι μπορεί κανείς να βγει από το σύστημα υιοθετώντας μια θέση που διακόπτει ένα πρόγραμμα που είναι ταυτόχρονα επαναστατικό και συντηρητικό, αλλά δεν αναφέρει κανένα παράδειγμα αυτού. Συμφωνώ επίσης με τη λύση, όπως γνωρίζουν οι παλιοί αναγνώστες. Αλλά τώρα συμφωνώ μόνο θεωρητικά, όσον αφορά τις αρχές και τις συστάσεις, για το τι θα έπρεπε να είναι, χωρίς καμία εμπιστοσύνη στην πρακτική εφαρμογή της (και από ποιον, λοιπόν;).
Τι απομένει λοιπόν; Οι σκέψεις, ο πολιτισμός, τα μεγάλα θέματα και οι μεγάλοι συγγραφείς παραμένουν, και από την άλλη πλευρά παραμένει η ζωή, η πραγματικότητα, ο φυσικός και υπερφυσικός κόσμος, οι άνθρωποι, οι οικογένειες. Στο μεταξύ, δεν υπάρχει πλέον πολιτική ή πολιτικός πολιτισμός, παρά μόνο ως αφηρημένη ή μεταπολιτική άσκηση, χωρίς πρακτικές διεξόδους, τουλάχιστον όχι άμεσες. Μια σκέψη που, είτε μας αρέσει είτε όχι, γίνεται απολιτική, υπαρξιακή, αδέσμευτη από οποιαδήποτε αλληγορική έλξη, αριστερά και δεξιά. Είναι θέμα προτομών, τοπωνυμίων, φλυαρίας και εμβλημάτων. Ας μην ξεχνάμε ότι το να μιλάμε σωστά στον κόσμο σήμερα σημαίνει να μιλάμε για τον Τραμπ και τον Νετανιάχου... Και το να μιλάμε αριστερά σημαίνει να μην λέμε απολύτως τίποτα σε πολιτικό επίπεδο.
Πράγματι, φωτογραφίζοντας την πραγματικότητα, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι δεν βρίσκεται σε εξέλιξη, ούτε έχει συμβεί, κανένας πολιτισμικός πόλεμος μεταξύ δύο αντίπαλων στρατοπέδων: από τη μία πλευρά, υπάρχει μια κυρίαρχη ή υφέρπουσα ιδεολογία που προέρχεται από την παλιά αριστερά, η οποία έχει υβριδιστεί με τον καπιταλισμό και τον περιβαλλοντισμό, και προσκολλάται στον φεμινισμό και τον μεταναστευτικό ρατσισμό, πλέον μακριά από τα κοινωνικά και λαϊκά ζητήματα, πιο κοντά στον ριζοσπαστισμό των πολιτικών δικαιωμάτων, του φύλου και του παγκοσμιοποίησης που εφαρμόζεται στους λαούς και τις αγορές. Γίνεται πράσινο για να μην φαίνεται κόκκινο, και γίνεται αντιφασιστικό επειδή δεν είναι πλέον σοσιαλιστικό και δεν υπολογίζει τον κομμουνισμό. Η πραγματικότητα αντιτίθεται σε αυτό, το κοινό συναίσθημα που προέρχεται από την εμπειρία, την ιστορία και τη ζωή. Συν μερικούς απομονωμένους στοχαστές αντίθετου ρεύματος, πέρα ​​από τον ασφυκτικό ορίζοντα του παγκόσμιου παρόντος.
Αλλά δεν υπάρχει συνεχιζόμενη πολιτισμική μάχη και καμία σύγκρουση ιδεών μεταξύ αντίθετων πλευρών. Δεν υπάρχει πολιτική μετατροπή αυτών των πολιτισμικών ζητημάτων, ούτε, αντίθετα, καμία πολιτισμική μετατροπή πολιτικών ζητημάτων. Από τη μία πλευρά, υπάρχει η σύγκρουση μεταξύ ιδεολογίας και πραγματικότητας. Από την άλλη, υπάρχει ο εκλογικός και προπαγανδιστικός ανταγωνισμός μεταξύ πολιτικών ομάδων, οι οποίες στα κύρια υποκείμενα ζητήματα - τις μακροοικονομικές γραμμές και τα σενάρια εξωτερικής πολιτικής - βρίσκονται στην ίδια πλευρά, ακόμα κι αν προσπαθούν να χρησιμοποιήσουν διαφορετικές λέξεις. Διαπληκτίζονται, ή προσποιούνται ότι διαπληκτίζονται, μόνο για ορισμένες ποπ αναπαραστάσεις αυτών των παλιών σφαγίων που κάποτε ήταν η αριστερά και η δεξιά, οι προοδευτικοί και οι συντηρητικοί.
Κάποιοι αντιτίθενται: αλλά αν αντιδράσετε έτσι, αποσύροντας τον υποτιθέμενο ανταγωνισμό, τότε αυτοί θα κερδίσουν. Αυτό δεν είναι αλήθεια, αλλά σε κάθε περίπτωση, ποια είναι η διαφορά; Τι έχει πραγματικά αλλάξει; Τίποτα δεν έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια, παρά τις μετατοπίσεις στην κυβέρνηση από τη δεξιά στην κεντροδεξιά, από την αριστερά στην κεντροαριστερά, από λαϊκίστικες, τεχνοκρατικές, συνδικαλιστικές και ούτω καθεξής. Μόνο μια πραγματικά μεγάλη, επαναστατική ή/και συντηρητική μεταρρύθμιση, για να μείνουμε στον ντε Μπενουά... Στην οικονομία και την εξωτερική πολιτική, η δεξιά και η αριστερά περιστρέφονται στην ίδια Δρακόσφαιρα. Κάποιοι αρκούνται στη δεξιά φλυαρία εναντίον της αριστερής φλυαρίας, οπότε έχουν την ψευδαίσθηση ότι αποτελούν μέρος της και αγωνίζονται εναντίον της. Άλλοι, ωστόσο, ενοχλούνται από αυτό, τόσο ψευδείς και άσχετοι είναι με την πραγματικότητα.
Η αλλαγή προέρχεται από την τεχνολογία, την αγορά και τις αλληλεπιδράσεις ισχύος τους, καθώς και από τις διεθνείς αλλαγές. Αλλά η πολιτική δεν βρίσκεται στο κέντρο ή μέσα σε αυτές τις διαδικασίες, αλλά στο πλάι, στο περιθώριο, μανιωδώς πίσω τους, κυνηγώντας την εμφάνιση αυτών των φαινομένων και πλάθοντας ιστορίες για να ξεγελάσουν τους ανθρώπους. Και δεν υπάρχει πολιτική κουλτούρα δίπλα ή πίσω από αυτά. Τι ίχνη έχουν αφήσει ή θα αφήσουν; Τίποτα, τίποτα. Ειδικά όχι όσον αφορά τις αξίες. Η δημοκρατία δεν θριαμβεύει, ούτε η τυραννία, μόνο ένα είδος εξαιρετικά μέτριας διακυβέρνησης, όπου το μόνο κριτήριο είναι η διάρκεια, είτε σύντομη είτε μεγάλη. Τα πράγματα χειροτέρεψαν μόνο με τους περιορισμούς του lockdown κατά την εποχή του COVID. Διαφορετικά, είμαστε περιτριγυρισμένοι από βουνά από λέξεις και ψίχουλα γεγονότων, πολλές διακηρύξεις και καμία σημαντική ανακάλυψη. Δεν έχουν υπάρξει καταρρεύσεις ή ανατροπές, αλλά μια στασιμότητα που αντιστέκεται σε οποιαδήποτε αλλαγή, σε οποιαδήποτε μεταρρύθμιση. Όλοι τα έχουμε βιώσει μέχρι τώρα.
Γιατί λοιπόν να συνεχίσουμε να παίζουμε το ηλίθιο παιχνίδι του «εμείς και αυτοί», δεξιά και αριστερά, καλά και κακά, αν δεν αλλάξει τίποτα στην πραγματικότητα; Γιατί να ανησυχούμε για το να κρατήσουμε αυτούς τους ανθρώπους στην εξουσία αντί για αυτούς τους άλλους; Είναι δική τους δουλειά, οπότε ας το κάνουν αυτοί. Γιατί να μιλάμε για πολιτισμικό πόλεμο αν ο πολιτισμός δεν εισέρχεται πλέον καν στην πολιτική; Οι ψευδαισθήσεις της προηγούμενης ημέρας είναι οι απογοητεύσεις της επόμενης ημέρας.

La guerra culturale che non c’è stata - Marcello Veneziani

Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΥΠΟ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑΣ ΠΕΡΙ ΚΟΣΜΟΥ** 4

Συνέχεια από Τρίτη 18. Αυγούστου 2026

Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΥΠΟ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑΣ ΠΕΡΙ ΚΟΣΜΟΥ 4

ABRAHAM P. BOS*

Rivista di Filosofia Neo-Scolastica, Vol. 85, No. 2/4 (aprile-dicembre 1993), pp. 425-454 Vita e Pensiero

A. P. Bos, „La Metafisica di Aristotele alla luce del trattato De mundo“, in: A. Bausola – G. Reale (Hg.), Aristotele. Perché la metafisica, Vita e Pensiero, Milano 1994, S. 289–318

IV. Η ΣΧΕΣΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΩΝ «ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ» ΚΑΙ ΣΤΙΣ «ΝΗΣΟΥΣ ΤΩΝ ΜΑΚΑΡΩΝ»

1. Η αμφισημία των «ελεύθερων επιστημών»

Ο Αριστοτέλης, λοιπόν, περιγράφει τον άνθρωπο που βρίσκεται στην αρχή της οδού της γνώσεως ως έναν «κάτοικο του σκότους», του οποίου η γνωστική ικανότητα είναι συγκρίσιμη με τα μάτια μιας νυχτερίδας. Και στο τέλος της οδού συλλαμβάνει τον ανθρώπινο νου σαν να έχει υπερβεί την ανθρώπινη κατάσταση και, χάρη στη φιλοσοφία, σαν να έχει ανυψωθεί σε μια υπεράνθρωπη θέαση της πραγματικότητας. Στον χώρο που εκτείνεται ανάμεσα στην αφετηρία και τον τελικό σκοπό, ο Αριστοτέλης αναμφίβολα παραχώρησε μια θέση στις επιστήμες. Αυτή όμως η ενδιάμεση θέση 84 συνεπάγεται μια ορισμένη αμφισημία. Από τη μια πλευρά, το πρόσωπο που ασκεί τις επιστήμες παραμένει ακόμη «φυλακισμένο» στην προοπτική της φύσεως και στερείται της υπερβατικής προοπτικής που χαρακτηρίζει την «πρώτη φιλοσοφία». Και αυτές οι επιστήμες παραμένουν «υποτεταγμένες» στην «πρώτη φιλοσοφία», καθόσον δεν είναι σε θέση να δώσουν λόγο για τις ίδιες τους τις αρχές και στηρίζονται στην «πρώτη φιλοσοφία» για να κατανοήσουν και να θεμελιώσουν αυτές τις αρχές 85. Οι επιστήμες μπορούν ακόμη και να ασκήσουν ένα είδος γοητείας στους καλλιεργητές τους και να τους εμποδίσουν να φθάσουν στην «πρώτη φιλοσοφία». Κατά συνέπεια, η μελέτη των επιστημών μπορεί να παρομοιασθεί με τις θεραπαινίδες της Πηνελόπης ή με την Άγαρ, τη δούλη της Σάρρας.

Από την άλλη πλευρά, η μελέτη των επιστημών προϋποθέτει ότι ο άνθρωπος έχει ήδη απελευθερωθεί από τη μέριμνα για τις πρωταρχικές του ανάγκες και από την επιθυμία της ηδονής. Γι’ αυτό η σχολή (scholē) αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη των επιστημών 86. Έτσι, μολονότι η μελέτη των επιστημών δεν σημαίνει ακόμη τη μελέτη της «μόνης [αληθινά] ελεύθερης επιστήμης», απαιτεί ωστόσο η απελευθέρωση του ατόμου να έχει ήδη προχωρήσει αρκετά, με την έννοια της απαλλαγής από την ενοχλητική φροντίδα των σωματικών αναγκών και από την ικανοποίηση των σωματικών επιθυμιών με σκοπό την ηδονή. Υπό αυτή την έννοια ο Αριστοτέλης συγκαταλέγει τα μαθηματικά και τη γεωμετρία στις «ελεύθερες επιστήμες ή τέχνες» και τις αξιολογεί ως προπαιδευτικούς κλάδους για τη φιλοσοφία, μολονότι γι’ αυτόν παραμένουν κατ’ ανάγκην συνδεδεμένες με την πραγματικότητα της φύσεως. Πράγματι, ο μαθηματικός, όσο κι αν αφαιρεί από την υλικότητά της 87, θεωρεί τη φυσική πραγματικότητα.

Μια σημαντική μαρτυρία προς αυτή την κατεύθυνση παρέχει ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς, ο οποίος υποστηρίζει ότι ο Πλάτων πρέσβευε την κτιστή φύση του ορατού κόσμου και ότι όσα έγραψε σχετικά δεν μπορούν να διαστρεβλωθούν με ευφυείς ερμηνευτικές μεθόδους, ιδίως επειδή, για αυτή τη θέση του Πλάτωνος, διαθέτουμε έναν αξιόπιστο μάρτυρα στο πρόσωπο του Αριστοτέλη, «ο οποίος δεν θα μπορούσε ποτέ να ψευσθεί, τόσο εξαιτίας του σεβασμού που έτρεφε για τη φιλοσοφία όσο και επειδή κανείς δεν μπορεί να είναι πιο αξιόπιστος μάρτυρας για έναν δάσκαλο από έναν μαθητή του, και μάλιστα από έναν μαθητή όπως εκείνος, ο οποίος δεν θεωρούσε επιπόλαια την παιδεία ως δραστηριότητα δευτερεύουσας σημασίας, αλλά, αντιθέτως, είχε καταβάλει κάθε προσπάθεια για να υπερβεί τις ανακαλύψεις των αρχαίων και ο ίδιος πραγματοποίησε θεμελιώδεις και καινοτόμες ανακαλύψεις σε όλους τους τομείς της φιλοσοφίας» 88.

2. Οι «νήσοι των μακάρων»

Η μελέτη των ελεύθερων επιστημών και η σχετική ελευθερία που τη συνοδεύει φαίνεται ότι είχε επίσης συνδεθεί από τον Αριστοτέλη με τις μυθικές «νήσους των μακάρων».⁸⁹ Σύμφωνα με το ίδιο κείμενο του Ιαμβλίχου, αυτός ήταν ο τόπος όπου οι θνητοί ανταμείβονταν επειδή είχαν αφιερώσει τη ζωή τους στον στοχασμό.⁹⁰ Και εδώ ο Αριστοτέλης μπορεί να συνδέεται με ένα ιδιαίτερο χωρίο της πλατωνικής Πολιτείας, όπου όσοι είχαν αφιερωθεί ολοκληρωτικά στην παιδεία παρουσιάζονται ως άνθρωποι οι οποίοι, αποχωρισμένοι από την κοινή ανθρώπινη κοινωνία, φαντάζονταν ότι βρίσκονταν στις «νήσους των μακάρων», σε τέτοιο βαθμό ώστε δεν θα συμμετείχαν ποτέ με τη θέλησή τους στη διακυβέρνηση της πολιτείας.⁹¹

Ίσως θα μπορούσαμε να συνδέσουμε τα λόγια του Αριστοτέλη για τις «νήσους των μακάρων», νοούμενες ως κατοικία των ψυχών εκείνων που αφιέρωσαν τη ζωή τους στις «ελεύθερες τέχνες», με τις δηλώσεις του Πρόκλου, ο οποίος λέγει ότι σε ορισμένα έργα ο Αριστοτέλης, όχι διαφορετικά από τον Πλάτωνα, χάραξε μια ευρύτερη προοπτική απ’ ό,τι σε άλλα. Έτσι, στην πραγματεία De anima ο Αριστοτέλης πραγματεύεται το θέμα της ψυχής μόνο «από φυσική άποψη» (φυσικῶς). Αντίθετα, στους διαλόγους του, όπως γνωρίζουμε, μίλησε ακριβώς για την κάθοδο της ψυχής και για τις τύχες της μετά τον θάνατο και προσέφερε μια θεμελιωδέστερη έκθεση αυτών των ζητημάτων.⁹²

3. Η «νήσος του Κρόνου»

Από τις «νήσους των μακάρων» έως το βασίλειο του Κρόνου, αλλά και έως το θέμα του «ονειρευόμενου Κρόνου», το οποίο είχε κάποια σημασία στον Αριστοτέλη⁹³ και το οποίο αλλού έχω συνδέσει με τη «νήσο του Κρόνου» στο De facie in orbe lunae του Πλουτάρχου,⁹⁴ η απόσταση είναι μικρή.⁹⁵ Στον μύθο του Πλουτάρχου αυτή η νήσος του Κρόνου τοποθετείται πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες και πέρα από τη Βρετανία, κοντά στην Ωγυγία, με αναφορά σε έναν στίχο της Οδύσσειας σχετικά με το νησί της Καλυψούς.⁹⁶ Και η κατάσταση των ουράνιων και ορατών θεών περιγράφεται από τον Αριστοτέλη στο De caelo II, 1 με όρους που θυμίζουν τις νήσους των μακάρων.⁹⁷

Όπως ο Αριστοτέλης τοποθέτησε τις «νήσους των μακάρων» και τη «νήσο του Κρόνου» στο μέσον της διαδρομής ανάμεσα στον υποσελήνιο κόσμο —αυτή την κοιλάδα των δακρύων του θνητού ανθρώπου— και στην υψηλή υπερβατικότητα του Θεού, έτσι απέδωσε και στην άσκηση των «ελεύθερων τεχνών» έναν μεσολαβητικό ρόλο στη διαδικασία αφυπνίσεως του νου της ανθρώπινης ψυχής, μέσω της παρατηρήσεως της τάξεως και της λογικότητας του κόσμου σε όλες τις όψεις του.⁹⁸

Λαμβάνοντας υπόψη όλες τις προαναφερθείσες αλληλοσυνδέσεις, φαίνεται θεμιτό να θεωρήσουμε ότι για τον Αριστοτέλη υπήρχε μια σαφής αναλογία ανάμεσα στη θεωρία του περί γνώσεως, στην κοσμολογία του και στην ανθρωπολογία του.

Η κατάσταση του ανθρώπου που δεν έχει ακόμη εισέλθει στον δρόμο της γνώσεως και της επιστήμης παρουσιάζεται από αυτόν ως, από πολλές απόψεις, ανελεύθερη, παραδομένη στις μεταπτώσεις της τύχης μέσα στο υποσελήνιο τμήμα του κόσμου. Ο άνθρωπος που κατόρθωσε να απελευθερωθεί από την κυριαρχία των στοιχειωδών αναγκών και βρήκε χρόνο για τη μελέτη των μαθημάτων και των δευτερευουσών θεωρητικών επιστημών, όπως τα μαθηματικά, η αστρονομία και η φιλοσοφία της φύσεως, έχει ήδη ανυψώσει την ψυχή του σε εκείνο το είδος ελευθερίας που απολαμβάνουν οι κάτοικοι των «νήσων των μακάρων» και οι αιώνιοι ουράνιοι θεοί. Αυτοί, ωστόσο, εξακολουθούν να περιλαμβάνονται στη σφαίρα της φυσικής πραγματικότητας.

Τέλος, ο άνθρωπος του οποίου ο νους έχει πραγματώσει τις δυνατότητές του για καθαρή νοητικότητα, χάρη στην ενέργεια του θείου και υπερβατικού Νου, είναι σε θέση να γνωρίσει τις υπερβατικές αρχές της φύσεως, δηλαδή τον ίδιο τον Θεό, διότι ένας τέτοιος άνθρωπος κατορθώνει να ασκεί «τη μόνη [πραγματικά] ελεύθερη επιστήμη», τη θεολογία.

V. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑΞΗ ΣΤΑ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΑ Λ, 10

Κατ’ εξαίρεση, ο συνδυασμός ελευθερίας και υποταγής εξετάζεται σε ένα άλλο χωρίο των Μεταφυσικών, το οποίο παρουσιάζει πολλά κοινά στοιχεία με το De mundo. Το χωρίο βρίσκεται στα Μεταφυσικά Λ, 10 και πραγματεύεται το πρόβλημα της σχέσεως μεταξύ της τάξεως του κόσμου και του σκοπού του κόσμου.⁹⁹ Η τάξη που υπάρχει μέσα στον κόσμο παραβάλλεται εδώ με εκείνη μιας μεγάλης οικογένειας, όπου γίνεται διάκριση ανάμεσα: (α) στον κύριο του οίκου, (β) στα ελεύθερα μέλη της οικογένειας και (γ) στους δούλους και στα οικόσιτα ζώα. Παρατηρείται ότι, ενόψει του συμφέροντος της οικογένειας ως συνόλου, η συμπεριφορά των ελεύθερων μελών ρυθμίζεται με πολύ αυστηρότερο τρόπο απ’ ό,τι η δραστηριότητα των δούλων και των ζώων.¹⁰⁰

Εδώ ισχύει η προϋπόθεση ότι η βούληση του pater familias αποτελεί τον νόμο από τον οποίο καθοδηγούνται τα ελεύθερα μέλη της οικογένειας και στον οποίο υποτάσσονται.

Αναμφίβολα το υπονοούμενο νόημα είναι ότι, στο υπερσελήνιο τμήμα του κόσμου, οι ορατοί και ουράνιοι θεοί, ως όντα προικισμένα με λόγο, επιτελούν με τάξη τα υψηλά τους καθήκοντα, σε εξάρτηση από τον ύψιστο υπερβατικό Θεό, ενώ η υποσελήνια σφαίρα παρουσιάζει πολύ χαμηλότερο βαθμό συμμορφώσεως προς την τάξη.¹⁰¹ Στο De mundo, όπου η ιεραρχία του κόσμου παραβάλλεται με το διοικητικό σύστημα των Περσών, οι στρατηγοί, οι σατράπες και οι αντιβασιλείς του Πέρση μονάρχη χρησιμεύουν ως πρότυπο για τους αστρικούς άρχοντες· ωστόσο, και η δική τους υποταγή υπογραμμίζεται από το γεγονός ότι όλοι είναι δούλοι (δοῦλοι) του κυρίου τους.¹⁰²

Αυτές οι ουράνιες περιοχές και οι κάτοικοί τους είναι ελεύθεροι από κάθε μορφή εξαναγκασμού που θα αντέβαινε στη φύση τους.¹⁰³ Γι’ αυτό η κατάστασή τους μπορεί να παραβληθεί με τη γαλήνια ύπαρξη που η παράδοση συνέδεε με τις «νήσους των μακάρων».¹⁰⁴ Ο μόνος τρόπος ζωής που αρμόζει σε μια τέτοια ύπαρξη, αν ακολουθήσουμε το χωρίο του Ιαμβλίχου που παρατέθηκε παραπάνω,¹⁰⁵ είναι μια ζωή επιστημονικής μελέτης, δηλαδή μια ζωή «την οποία εμείς εδώ και τώρα [δηλαδή στη θνητή μας κατάσταση¹⁰⁶] αποκαλούμε αληθινά ελεύθερη ύπαρξη».

Σε ένα χωρίο από το De natura deorum του Κικέρωνος, το οποίο συχνά συνδέεται με χαμένο έργο του Αριστοτέλη, φαίνεται ότι στα ουράνια όντα αποδίδεται όχι η υποταγή στον νόμο της φύσεως, αλλά η εκούσια προσχώρηση στο μεγάλο κοσμικό σχέδιο, βάσει μιας έλλογης κατανοήσεως.¹⁰⁷

VI
Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΔΥΝΑΜΕΩΣ (ΕΛΞΕΩΣ)

1. Η έννοια της θείας δυνάμεως και στο αριστοτελικό Corpus

Σημειώσεις:

SUMPHILOSOPHEIN 16

  Συνέχεια από: Δευτέρα 10 Αυγούστου 2026

SUMPHILOSOPHEIN 16
Η αληθινή πραγματικότητα
Του Enrico Berti

4. Εύδοξος από την Κνίδο και η προσφυγή στην «μίξη»

Αλλά κάποιος θα μπορούσε να συζητήσει περισσότερο απ' όλους αυτό το πρόβλημα, δηλαδή ποια συμβολή παρέχουν οι Ιδέες στις αιώνιες πραγματικότητες, σε εκείνες τις αισθητές ή στις γεννητές και φθαρτές, αφού αυτές δεν είναι αιτίες ούτε για τις πρώτες ούτε για την κίνηση ή τη μεταβολή. Ούτε έχουν κάποια αξία σε σχέση με την επιστήμη των άλλων πραγμάτων (διότι οι Ιδέες στην πραγματικότητα δεν είναι η ουσία αυτών, αφού θα υπήρχαν μέσα σε αυτά), ούτε σε σχέση με την ύπαρξή τους, αφού δεν είναι παρούσες στα πράγματα που μετέχουν σε αυτές. Με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσαν ίσως να φαίνονται ότι είναι αιτίες, δηλαδή όπως το λευκό αναμεμειγμένο με το λευκό, αλλά είναι πολύ εύκολο να απορριφθεί αυτός ο λόγος, όπως έκανε ο Αναξαγόρας πρώτος και κατόπιν ο Εύδοξος και άλλοι (είναι εύκολο να συνάγει κανείς αδύνατα αποτελέσματα — polla kai adunata — ενάντια σε μια τέτοια άποψη)⁴⁵.

Σε αυτό το απόσπασμα συνοψίζονται σχεδόν όλες οι κριτικές που ο Αριστοτέλης ασκεί στις Ιδέες στη Μεταφυσική. Παρατηρεί ότι οι Ιδέες δεν χρησιμεύουν σε τίποτα, διότι δεν εξηγούν την κίνηση των αιώνιων αισθητών όντων, δηλαδή των ουράνιων σωμάτων, ούτε τις μεταβολές των φθαρτών αισθητών σωμάτων, δηλαδή των γήινων σωμάτων: δεν επιλύουν το μεγάλο πρόβλημα που θέτει ο κόσμος της εμπειρίας, αυτό της γένεσης. Μα – κατά τον Αριστοτέλη – οι Ιδέες δεν χρησιμεύουν ούτε για να εξηγηθεί εκείνο για το οποίο ο Πλάτων τις εισήγαγε, δηλαδή η επιστήμη των άλλων πραγμάτων, η σταθερή και ακλόνητη γνώση που εκφράζεται με τον όρο επιστήμη, διότι η επιστήμη κατά βάθος είναι θεμελιώδης γνώση της ουσίας των πραγμάτων, δηλαδή αυτού που έχουν σταθερό, αμετάβλητο χαρακτήρα. Τώρα, για να είναι η ουσία των πραγμάτων, οι Ιδέες θα έπρεπε να είναι η ουσία αυτών των ίδιων πραγμάτων, δηλαδή η ουσία, δηλαδή το τι είναι ένα πράγμα πραγματικά, ουσιαστικά, όχι απλώς κάτι έξω από αυτά των οποίων είναι η ουσία. Αντίθετα, οι Ιδέες δεν είναι ούτε μέσα στα αισθητά, αλλά ούτε «πέρα» (para), ούτε «χωριστά» (khoris).

Αυτή η τελευταία δυσκολία, η οποία, εξάλλου, είχε ήδη επισημανθεί από τον ίδιο τον Πλάτωνα στον Παρμενίδη, έπρεπε να αναγνωριστεί και από άλλους εντός της Ακαδημίας, και ειδικότερα από τον Εύδοξο τον Κνίδιο – τον μεγάλο μαθηματικό και αστρονόμο, ο οποίος είχε δώσει την πιο ιδιοφυή απάντηση στο πρόβλημα που έθεσε ο Πλάτωνας σχετικά με την εξήγηση των κινήσεων των πλανητών – επειδή ο Αριστοτέλης τον αναφέρει ως υποστηρικτή μιας «μίξης» μεταξύ των Ιδεών και των αισθητών πραγμάτων, παρόμοιας με αυτήν που μπορεί να συμβεί ανάμεσα στο «λευκό», εννοούμενο ως το χρώμα το λευκό, και το «λευκό» εννοούμενο ως τα λευκά πράγματα. Το χρώμα λευκό, πράγματι, είναι η αιτία της λευκότητας των λευκών πραγμάτων επειδή είναι παρόν μέσα σε αυτά, δηλαδή έχει αναμιχθεί με αυτά. Για τη «μίξη» αυτή είχε μιλήσει πρώτος ο Αναξαγόρας σε σχέση με τους «σπόρους» που υπάρχουν σε όλα τα πράγματα, αλλά ο Εύδοξος επανέλαβε αυτή την ιδέα για να την εφαρμόσει στη σχέση μεταξύ Ιδεών και αισθητών πραγμάτων, προσπαθώντας με αυτό τον τρόπο να εξηγήσει πώς οι Ιδέες μπορούν να είναι αιτία του είναι και της δυνατότητας γνώσης των πραγμάτων.

Είναι πιθανό ότι ο Εύδοξος είχε πάρει μέρος στη συζήτηση για τις Ιδέες που είχε ξεκινήσει από τον Παρμενίδη εντός της Ακαδημίας κατά τη δεύτερη περίοδο που πέρασε στην Αθήνα, μεταξύ 355 και 350 π.Χ.⁴⁶· την ίδια περίοδο που συμμετείχε και στη συζήτηση για τις κινήσεις των πλανητών και για εκείνη που θα μας απασχολήσει αμέσως, περί της ηδονής. Το μεγαλείο του ως μαθηματικού και αστρονόμου, το οποίο θα μπορούσε να είχε εξασφαλίσει την απόλυτη εμπιστοσύνη του Αριστοτέλη σε αυτό το πεδίο, δεν ήταν αρκετό για να του εξασφαλίσει και την εκτίμηση του Σταγειρίτη σχετικά με τις Ιδέες, αφού ο τελευταίος αναμφίβολα θεωρούσε τη λύση του Εύδοξου ως μια κατεύθυνση αντίθετη προς τη δική του, δηλαδή την αποδοχή μιας πραγματικής παρουσίας των Ιδεών στα αισθητά πράγματα για να εξηγηθεί η λειτουργία αιτίας που αποδίδεται σε αυτές. Ο Αριστοτέλης στην πραγματικότητα δηλώνει ότι με τη θέση του Εύδοξου είναι εύκολο να καταλήξει κανείς σε «πολλές και αδύνατες συνέπειες». Η επεξήγηση αυτής της δήλωσης βρίσκεται ακόμα μία φορά, όπως και προηγουμένως, στον Αλέξανδρο τον Αφροδισιέα, ο οποίος παραθέτει αυτό το απόσπασμα στο τρίτο βιβλίο του έργου Περί Ψυχής. Από εκεί προκύπτει ότι και ο Αριστοτέλης είχε εξετάσει με προσοχή τη θέση του Εύδοξου και την είχε κριτικάρει.

Οι αδύνατες συνέπειες της θέσης του Εύδοξου που παρατίθενται σε αυτή είναι οι εξής:

1. Αν οι Ιδέες αναμειγνύονται με τα άλλα πράγματα, τότε θα πρέπει να είναι σώματα, επειδή η ανάμειξη είναι χαρακτηριστικό των σωμάτων. Αυτό, βέβαια, έρχεται σε αντίθεση με την πλατωνική πεποίθηση ότι οι Ιδέες είναι άυλες, καθώς είναι καταληπτές μόνο από τον νου και όχι ορατές με τα μάτια. Αν ήταν πράγματι σώματα, τότε ο Αντισθένης θα είχε δει, πέρα από το άλογο, και την ιππότητα. Εδώ λοιπόν ο Αριστοτέλης επισημαίνει ότι η έννοια της ανάμειξης προϋποθέτει μια υλιστική σύλληψη της πραγματικότητας, η οποία είναι ασύμβατη με την πλατωνική άποψη.

2. Επιπλέον, για να μπορέσουν να αναμειχθούν με τα πράγματα, οι Ιδέες θα πρέπει να είναι αντίθετες από αυτά, επειδή η ανάμειξη συμβαίνει ανάμεσα σε αντίθετα· ενώ για τον Πλάτωνα οι Ιδέες είναι πρότυπα των πραγμάτων, επομένως κατέχουν τα ίδια χαρακτηριστικά με αυτά, έστω και σε τέλειο βαθμό, και όχι αντίθετα χαρακτηριστικά. Εδώ ο Αριστοτέλης στηρίζεται στην ιδέα του ότι η ανάμειξη γίνεται πάντα ανάμεσα σε αντίθετα⁴⁷.

3. Αν οι Ιδέες ήταν αναμεμειγμένες με τα πράγματα, τότε μέσα σε κάθε πράγμα θα υπήρχε ολόκληρη η Ιδέα του ή μόνο ένα μέρος αυτής· αλλά αν υπήρχε ολόκληρη η Ιδέα, τότε, εφόσον η Ιδέα είναι μία, θα έπρεπε να είναι παρούσα σε πολλά πράγματα, κάτι που είναι αδύνατον· αν όμως υπήρχε μόνο ένα μέρος της Ιδέας, τότε το πράγμα θα ήταν αυτό που είναι μέσω της ανάμειξής του με ένα μέρος της Ιδέας· για παράδειγμα, ο άνθρωπος θα ήταν άνθρωπος λόγω της ανάμειξής του με ένα μέρος της Ιδέας του ανθρώπου, κάτι που επίσης είναι αδύνατον. Πρόκειται, όπως φαίνεται, για την ίδια αντίρρηση που ο Πλάτωνας είχε απευθύνει στον εαυτό του στον Παρμενίδη σχετικά με την έννοια της μετοχής.

4.Για να μπορέσουν να αναμειχθούν με τα πράγματα, οι Ιδέες θα πρέπει να είναι διαιρετές σε μέρη, κάτι που συνεπάγεται ότι μπορούν να υποστούν διαίρεση, σε αντίθεση με την απόλυτη αδιαιρεσία τους· και, αφού πρέπει να είναι όλα τα μέρη όμοια μεταξύ τους, ένα μέρος της Ιδέας του ανθρώπου θα πρέπει να είναι άνθρωπος, όπως ένα μέρος του χρυσού είναι χρυσός, πράγμα το οποίο είναι αδύνατον. Η αντιπαραβολή με τον χρυσό δείχνει για άλλη μια φορά ότι η έννοια της ανάμειξης εφαρμόζεται μόνο σε υλικές πραγματικότητες, διαιρετές σε υλικού τύπου μέρη.

5.Αν οι Ιδέες αναμειγνύονταν με τα πράγματα, τότε σε κάθε πράγμα θα έπρεπε να είναι αναμεμειγμένες πολλές Ιδέες, για παράδειγμα, ο άνθρωπος δεν είναι μόνο άνθρωπος, αλλά και ζώο και έμψυχο ον, άρα θα πρέπει να μετέχει σε όλες αυτές τις Ιδέες. Μα τότε η Ιδέα του ανθρώπου θα είναι αναμεμειγμένη με άλλες Ιδέες, δηλαδή με εκείνη του ζώου και του έμψυχου, και οι Ιδέες θα ήταν σύνθετες και όχι απλές, πράγμα που είναι αδύνατον. Ο Πλάτωνας, πράγματι, στον Σοφιστή και στον Φίληβο, παραδέχεται ότι οι Ιδέες μετέχουν σε άλλες Ιδέες, αλλά όχι με την έννοια της υλικής ανάμειξης⁴⁸.

6.Αν οι Ιδέες ήταν αναμεμειγμένες με τα πράγματα, τότε πώς θα μπορούσαν να είναι πρότυπα αυτών, σύμφωνα με όσα υποστηρίζουν οι υπερασπιστές των Ιδεών; Τα πρότυπα γενικά δεν είναι αναμεμειγμένα με τα πράγματα των οποίων είναι πρότυπα.

7.Αν οι Ιδέες ήταν αναμεμειγμένες με τα πράγματα, τότε θα χάνονταν μαζί με την απώλεια αυτών, ενώ οι υποστηρικτές των Ιδεών πιστεύουν ότι αυτές είναι αιώνιες.

8.Αν οι Ιδέες ήταν αναμεμειγμένες με τα πράγματα, τότε δεν θα ήταν ούτε ακίνητες, όπως ισχυρίζονται οι υποστηρικτές τους⁴⁹.

Όπως φαίνεται, ο Αριστοτέλης στρέφει εναντίον του Εύδοξου επιχειρήματα ακαδημαϊκής προέλευσης, δείχνοντας την ασυμβατότητα της θέσης του Εύδοξου με την αποδοχή της ύπαρξης των Ιδεών. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ίδιος αποδέχεται την ύπαρξη των Ιδεών και όλα τα χαρακτηριστικά που τους απέδιδαν οι υποστηρικτές τους· η κριτική του είναι, κατά κάποιο τρόπο, εσωτερική, προερχόμενη από την ίδια την Ακαδημία. Ο Αριστοτέλης, με λίγα λόγια, θέλει να δείξει ότι η προσπάθεια του Εύδοξου να εξηγήσει την αιτιότητα που ασκούν οι Ιδέες στα πράγματα απέτυχε, αν και βασίστηκε σε μια θεμιτή ανάγκη.

Συνεχίζεται με: 5. Σπεύσιππος και η αντικατάσταση των Ιδεών με τους μαθηματικούς αριθμούς

Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (62)

     Συνέχεια από:  Κυριακή 16 Αυγούστου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θ΄

Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΣΩΚΡΑΤΗ

Ο ΣΩΚΡΑΤΙΚΟΣ ΘΕΟΣ ΚΑΙ ΤΟ «ΔΑΙΜΟΝΙΟΝ» ΩΣ «ΘΕΪΚΟΝ ΣΗΜΕΙΟΝ

Σχέσεις μεταξὺ θεολογίας καὶ σωκρατικῆς ἠθικῆς

Τὸ φαινόμενο τοῦ δαιμονίου, παρ' ὅτι, ὅπως διαπιστώσαμε, εἶναι ἐμφανῶς θρησκευτικῆς φύσεως, ἐν τούτοις δὲν θίγει διόλου τὴν αὐτονομία τῆς σωκρατικῆς φιλοσοφικῆς διανοήσεως, στὸν βαθμό ποὺ εἶναι βασισμένη στὸν καθαρὸ λόγο. Αὐτὸ ἰσχύει τόσον γιὰ τὴ διαλεκτική μέθοδο ὅσον καὶ γιὰ τὴν ἀντίληψη τοῦ ἀνθρώπου ὡς ψυχῆς καὶ γιὰ τὴν προτροπὴ πρὸς τὴ φροντίδα καί, συνεπῶς, γιὰ τὴν ἀντίληψη τῆς σωκρατικῆς ἠθικῆς γενικῶς καὶ εἰδικῶς.

Ἡ σωκρατικὴ ἠθική, φύσει καὶ θέσει, δὲν εἶναι θεοκρατική, γι' αὐτὸ καὶ δὲν ἀντλεῖ τὴν ἰσχύ της ἀπὸ τὴ θεία βούληση ὡς «ἐντολή»: Στηρίζεται ἀποκλειστικῶς σὲ αὐτὸ ποὺ ἀποτελεῖ τὴν οὐσία τοῦ ἀνθρώπου, δηλαδὴ στὴν ψυχὴ ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς νοήσεως, καὶ γενικῶς στὴν ἀξία ποὺ ἔχουν τὰ πράγματα καθ' ἑαυτά.

Ἡ σωκρατικὴ ἠθικὴ εἶναι ἀνεξάρτητη ἀκόμη καὶ ἔναντι τοῦ ζητήματος τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς: οἱ ἀνθρώπινες ἀξίες, ὡς ἐκ τούτου, ἐπιβάλλονται ἀνεξαρτήτως τοῦ γεγονότος ἂν ἡ ψυχὴ ἐξακολουθεῖ νὰ ζεῖ ἢ ὄχι μετὰ τὸν θάνατο τοῦ σώματος. Εἶναι εὐνόητο, λοιπόν, ὅτι γιὰ τὸν Σωκράτη ὁ θεός, ὅπως δὲν παρεμβαίνει στὴ θεμελίωση τῆς ἠθικῆς, μὲ τὸν ἴδιο τρόπο δὲν ἐπεμβαίνει σὲ αὐτὸν ἢ τὸν ἄλλο κόσμο μέσῳ τῆς ἐπιβραβεύσεως ἢ τῆς τιμωρίας. Ὁ Maier ἀναφέρει σχετικῶς: «[...] Στὴ θεότητα δὲν ἐναπόκειται κἂν τὸ καθῆκον νὰ ἐξασφαλίσει ἔξωθεν μιὰ εὔλογη ἀντιστοιχία μεταξὺ ἠθικῆς ἀξίας καὶ εὐτυχίας. Ἡ εὐτυχία εἶναι γιὰ τὸν Σωκράτη ἀπολύτως ἐσωτερικὸ ζήτημα, καθὼς ὀφείλει τὴν προέλευσή της καὶ ἔχει τὴν ἔδρα της στὴν ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου: κατοικεῖ στὴν ἴδια τὴν ἠθικὴ ζωή. Ὁ καλὸς φέρει ἐντὸς αὐτοῦ τὴν ἀνταμοιβή του, τὸ ἴδιο καὶ ὁ κακὸς τὴν τιμωρία του»42.

Κατόπιν τούτου, λοιπόν, ὁ ἀναγνώστης θὰ ἀναρωτιέται, ἴσως, μὲ ποιον τρόπο συμβιβάζονται, ἀπὸ τὴ μία πλευρά, ἡ σωκρατικὴ ἀντίληψη περὶ θείου – ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς θείας πρόνοιας – καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ἡ ἀπόλυτη πεποίθηση τοῦ Σωκράτους ὅτι ὁ θεὸς φροντίζει ἰδιαιτέρως τοὺς καλούς, σὲ τέτοιο βαθμό μάλιστα, ὥστε νὰ τοῦ στείλει τὸ «δαιμόνιον σημεῖον».

Ἡ ἀπάντηση εἶναι ἁπλή. Οἱ ἠθικὲς αξίες οὔτε δημιουργοῦνται οὔτε ἐπιβάλλονται ἀπὸ τὴ θεότητα. Καθὼς ἀποτελοῦν ἀπὸ μόνες τους ἀνώτατες ἀξίες, ἀναγνωρίζονται καὶ ἀπὸ τὴ θεότητα, καὶ μάλιστα ἐπιβάλλονται ἀκόμη καὶ στοὺς ἴδιους τους θεούς. Ἐξηγεῖται τώρα γιατί ὁ θεός, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν εἶναι δημιουργὸς τῶν ἠθικῶν ἀξιῶν, ἐν τούτοις εἶναι προστάτης τους. Ἐν τέλει, οἱ ἠθικὲς ἀξίες δὲν εἶναι τέτοιες, ἐπειδὴ τὸ θέλησε ὁ θεός, ἀλλὰ ἀντικειμενικῶς ἐνέχουν μία ἐσωτερικὴ τελειότητα. Γι' αὐτὸ καί, ὅπως μὲ ἄριστο τρόπο ἀποδεικνύεται στὸν πλατωνικὸ Εὐθύφρονα 43, χαίρουν ὑψίστης ἐκτιμήσεως ἐκ μέρους τοῦ θεοῦ.

Ἔτσι ἐξηγεῖται, ἐπίσης, γιατί ὁ Σωκράτης ἐπίστευε ὅτι ἡ θεότητα δὲν φροντίζει ὅλους τους θνητοὺς ἐν γένει, ἀλλὰ μονάχα τὸν ἐνάρετο ἄνθρωπο. Λέγει ὁ Σωκράτης στὴν Ἀπολογία τοῦ Πλάτωνος ἀπευθυνόμενος στοὺς δικαστές:
Ἀλλὰ κι ἐσεῖς πρέπει, ἄνδρες δικαστές, νὰ σκέφτεστε μὲ ἐλπίδα τὸν θάνατο καὶ νὰ καταλάβετε ὅτι ἡ ἀλήθεια εἶναι μόνο μία: ὅτι δὲν ὑπάρχει γιὰ τὸν καλὸν ἄνθρωπο κανένα κακό, οὔτε ὅταν ζεῖ οὔτε ὅταν πεθάνει, καὶ ὅτι δὲν ἀμελοῦν οἱ θεοὶ νὰ φροντίζουν γιὰ τὶς ὑποθέσεις του 44.

Σὲ κανένα κείμενο ἀπ' ὅσα ἔχουμε στὴ διάθεσή μας δὲν ἀναφέρεται τὸ ἐνδιαφέρον καὶ ἡ φροντίδα τῶν θεῶν γιὰ τὸν κάθε ἄνθρωπο χωριστά, πόσο μάλλον ἡ φροντίδα τῶν θεῶν γιὰ τὸν ἄνθρωπο ὁ ὁποῖος, ἀφοῦ ξεστρατίσει, ἐπανέρχεται στὸν ὀρθὸ δρόμο.

Συνεπῶς, ἡ θεότητα ἐπεμβαίνει μόνον ὑπὲρ τοῦ ἀνθρώπου (ὑπὸ τὴν ἔννοια τοῦ ἀτόμου) κατὰ τὸ μέτρο ποὺ ἐνσαρκώνει τὴν ἀρετή. Δὲν εἶναι, ὅμως, αὐτὴ ἡ ὁποία προσδίδει ἀξία στὸν ἐνάρετο ἄνθρωπο – μιὰ ἀξία τὴν ὁποία ὁ ἴδιος ὁ ἄνθρωπος φέρει ἀπολύτως. Τοῦτο ὅμως δὲν ἔχει τὸν χαρακτήρα μιᾶς πράξεως ἀγάπης, ὅπως συμβαίνει στὸν χριστιανισμό, ἀλλὰ ἀνάγεται σὲ ἕναν νόμο ἰσότιμης συνυπάρξεως μεταξὺ θεοῦ καὶ ἀνθρώπου. Πρόκειται, δηλαδή, γιὰ ἕνα εἶδος ἀγάπης τοῦ θεοῦ πρὸς τὸν ἄνθρωπο, ἡ ὁποία ὅμως εἶναι ἀνάλογη τῆς ἀξίας ποὺ ἔχει ὁ τελευταῖος. Ἀντιθέτως, ἡ ἀγάπη τοῦ χριστιανικοῦ θεοῦ δὲν εἶναι ἀνάλογη πρὸς τὴν ἀξία τῶν πράξεων τοῦ ἀνθρώπου καὶ γι' αὐτὸ χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὴν ἀνιδιοτέλεια τῆς πλήρους καὶ καθαρῆς προσφοράς.

Ἐὰν ὅμως εἶναι ἔτσι, ἐὰν, δηλαδή, ἡ θεότητα ἀσχολεῖται ἰδιαιτέρως μὲ τὸν ἄνθρωπο ὄχι ὡς ἄτομο ἀλλὰ ὡς ἄνθρωπο καλό, τότε ἰσχύει καὶ τὸ ἀντίστροφο: ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν ἔχει ἀνάγκη τὴ βοήθεια τῆς θεότητας προκειμένου νὰ εἶναι καλός. Ἡ ἰδιαίτερη φροντίδα ποὺ ἐπιδεικνύει ἡ θεότητα γιὰ τὸν καλὸ ἄνθρωπο εἶναι συνέπεια καὶ ὄχι προϋπόθεση τῆς καλοσύνης του. Ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτὴ ὁ Maier ἀκριβολογεῖ ὅταν γράφει: «Γιὰ τὸν Σωκράτη, ἡ ἠθικὴ αὐτάρκεια ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι ἡ τελευταία ἄγκυρα σωτηρίας γιὰ κάθε πόθο εὐτυχίας καὶ ἐμπιστοσύνης στὴ ζωή. Ὁ Σωκράτης δὲν διανοεῖται κἂν νὰ ἀναζητήσει στὴ θεότητα ἕνα στέρεο στήριγμα γιὰ τὸν ἄνθρωπο, ὁ ὁποῖος χρήζει ἀπελευθέρωσης καὶ σωτηρίας. Ὁ ἠθικὸς βίος ἀπὸ μόνος του εἶναι ὑγεία καὶ ἀπελευθέρωση. Ἡ σωκρατικὴ αἰσιοδοξία – ἂς μὴν τὸ ξεχνούμε – θεμελιώνεται ἀποκλειστικῶς στὸ ἠθικὸ συναίσθημα, ἡ σωκρατικὴ πίστη εἶναι μία βαθιὰ ἠθικὴ πίστη. Τελικῶς, ἡ “φιλοσοφία" τοῦ Σωκράτους εἶναι καὶ παραμένει τὸ εὐαγγέλιο στὸν ἐδῶ κόσμο» 45.

Σημειώσεις
42. MAIER, Socrate, II, σ. 138.
43. Στὸν Εὐθύφρωνα ἐπαληθεύεται ἡ θεωρία, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία τὸ ἱερὸ δὲν εἶναι ἱερὸ ἐπειδὴ ἀρέσει στοὺς θεούς, ὅπως ἐπίστευαν οἱ Ἕλληνες, ἀλλά, ἀντιθέτως, τὸ ἱερὸ ἀρέσει στοὺς θεοὺς ἀκριβῶς γιὰ τὸν λόγο ὅτι εἶναι ἱερό.
44. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Ἀπολογία Σωκράτους, 41 c-d.
45. H. MAIER, Socrates, II, σ. 143.

PROVIDENTIA DIVINA — ΘΕΙΑ ΠΡΟΝΟΙΑ 1

  Η Θεία Πρόνοια ενεργεί με μαθηματική ακρίβεια! (γέρων Σωφρόνιος του Έσσεξ)

PROVIDENTIA DIVINA — ΘΕΙΑ ΠΡΟΝΟΙΑ 1
Το θέμα της θείας πρόνοιας στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη

Εναρκτήρια διάλεξη προς τα Τμήματα Φιλολογίας και Φιλοσοφίας του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ, η οποία εκφωνήθηκε την Παρασκευή, 15 Οκτωβρίου 1976, από τον
A. P. Bos
Λέκτορα Αρχαίας και Πατερικής Φιλοσοφίας.

Ο A. P. Bos (Abraham P. Bos, γεν. 1943 στο Baarn της Ολλανδίας) είναι Ολλανδός ιστορικός της αρχαίας φιλοσοφίας και πατρολόγος, με ιδιαίτερη ειδίκευση στον Αριστοτέλη. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία (1960–1966) και Φιλοσοφία (1962–1968) στο Vrije Universiteit Amsterdam και το 1971 εκπόνησε διδακτορική διατριβή πάνω στην πρώιμη αριστοτελική κοσμολογία. Από το 1976 έως το 2006 δίδαξε Αρχαία και Πατερική Φιλοσοφία στο Vrije Universiteit του Άμστερνταμ και σήμερα είναι ομότιμος καθηγητής.

Τα κύρια ερευνητικά του πεδία είναι ο Αριστοτέλης, η σχέση ελληνικής φιλοσοφίας και χριστιανικής πίστεως, καθώς και η Γνώση και ιδιαίτερα ο Βασιλείδης. Ωστόσο, το πιο χαρακτηριστικό μέρος του έργου του είναι η προσπάθειά του να δώσει μια νέα συνολική ερμηνεία της φυσικής φιλοσοφίας, της ψυχολογίας και της θεολογίας του Αριστοτέλη.

Ιδιαίτερα σημαντικά είναι τρία σημεία της έρευνάς του.

Πρώτον, η αριστοτελική θεολογία. Ήδη η εναρκτήρια διάλεξή του το 1976, Providentia Divina: The Theme of Divine Pronoia in Plato and Aristotle, εξετάζει το πρόβλημα της θείας πρόνοιας στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Το ενδιαφέρον αυτό κορυφώθηκε στο σημαντικό βιβλίο:
A. P. Bos, Cosmic and Meta-Cosmic Theology in Aristotle’s Lost Dialogues, Brill, 1989.
Εδώ ο Bos επιχειρεί να ανασυγκροτήσει τη θεολογία των χαμένων αριστοτελικών διαλόγων και να δείξει ότι η σχέση Θεού και κόσμου στον Αριστοτέλη είναι πολύ πλουσιότερη από την απλή εικόνα του «Ακινήτου Κινούντος». Το έργο μεταφράστηκε στα ιταλικά ως Teologia cosmica e metacosmica. Per una nuova interpretazione dei dialoghi perduti di Aristotele.

Δεύτερον, το Περὶ κόσμου. Σε αντίθεση με τη μεγάλη πλειονότητα των νεότερων μελετητών, υπερασπίστηκε τη γνησιότητα και την αριστοτελικότητα του Περὶ κόσμου. Τη θέση αυτή είχε αναπτύξει ανεξάρτητα ήδη πριν από τη συνεργασία του με τον Giovanni Reale· κατόπιν οι δύο μελετητές ένωσαν τις έρευνές τους στη μεγάλη έκδοση του 1995:
Giovanni Reale – Abraham P. Bos, Il trattato Sul cosmo per Alessandro attribuito ad Aristotele, Milano, Vita e Pensiero, 1995.
Ο Bos θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικό ότι η θεολογία του Περὶ κόσμου δεν χρειάζεται να θεωρηθεί στωική ή μεταγενέστερη παρέμβαση, αλλά μπορεί να κατανοηθεί μέσα από την ίδια την αριστοτελική θεολογική και κοσμολογική παράδοση. Ακόμη και το 2021, στην κριτική του για το νέο Σχόλιο των Gregorić–Karamanolis, επανήλθε στο ζήτημα και τόνισε τον αριστοτελικό χαρακτήρα της θεολογίας του έργου.

Τρίτον, η ψυχή και το πνεῦμα. Στη μεταγενέστερη έρευνά του ο Bos υποστήριξε μια αρκετά πρωτότυπη ερμηνεία: το «σώμα» που χρησιμοποιεί η ψυχή ως όργανό της στον Αριστοτέλη δεν πρέπει πάντοτε να ταυτίζεται απλώς με το ορατό φυσικό σώμα· καθοριστικό ρόλο παίζει το πνεῦμα (pneuma) ως ιδιαίτερο «εργαλειακό σώμα» της ψυχής. Η άποψη αυτή αναπτύσσεται κυρίως στο:
A. P. Bos, The Soul and Its Instrumental Body: A Reinterpretation of Aristotle’s Philosophy of Living Nature, Brill, 2003,
και, μαζί με τον Rein Ferwerda, στο:
A. P. Bos – R. Ferwerda, Aristotle, On the Life-Bearing Spirit (De spiritu), Brill, 2008.

Ο ίδιος έφθασε μάλιστα να χαρακτηρίσει το πνεῦμα ως ένα είδος «πεμπτουσίας» της αριστοτελικής φιλοσοφίας, επειδή κατά την ερμηνεία του συνδέει ψυχολογία, βιολογία, κοσμολογία και θεολογία.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας για τη θεολογία του Αριστοτέλη

Στις μέρες μας οι Πατέρες της Εκκλησίας έχουν περιέλθει σε δύσκολη θέση. Πολλοί σύγχρονοι θεολόγοι είναι έτοιμοι να τους ρίξουν και πάλι στα λιοντάρια. Σε πλήθος κριτικών μελετών επιχειρούν να δείξουν ότι, στη μεταφυσική θεολογική σκέψη των Πατέρων, η ελληνική φιλοσοφία, σαν λύκος με ένδυμα προβάτου, περιφέρεται αναζητώντας να καταβροχθίσει τη βιβλική θεολογία, αντί να βόσκει μαζί της στο λιβάδι της αλήθειας, όπως οι Πατέρες ήλπιζαν με αγαθή πίστη.

Μια άλλη συνηθισμένη μομφή κατά των Πατέρων της Εκκλησίας είναι ότι η γνώση τους για τις απόψεις των εθνικών συνομιλητών τους ήταν απλώς επιφανειακή. Ακόμη και όταν αντιπαρατίθεντο πολεμικά προς την ελληνική φιλοσοφική παράδοση, λέγεται ότι σχεδόν δεν φρόντιζαν να ανατρέχουν στα πρωτότυπα φιλοσοφικά συγγράμματα. Η γνώση τους γι’ αυτά παρέμενε περιορισμένη σε έναν μικρό αριθμό καθιερωμένων έργων, ανθολογιών ή συνοπτικών εγχειριδίων. Υπάρχει κάποια βάση γι’ αυτή την κατηγορία και απέχει πολύ από μένα η πρόθεση να ζητήσω πλήρη αθώωση των Πατέρων ως προς αυτό το σημείο.

Μόνο ως προς ένα ζήτημα θα προσπαθήσω να δείξω ότι ίσως έχουμε συνηθίσει να χρησιμοποιούμε υπερβολικά πολύ μαύρο χρώμα στην εικόνα που σχηματίζουμε για αυτούς τους παλαιούς συγγραφείς, πιθανότατα εξαιτίας ενός δικού μας τυφλού σημείου, ενός κενού στις γνώσεις μας για την ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας. Το ζήτημα αυτό αφορά τις μαρτυρίες τους για τη φιλοσοφική θεολογία του Αριστοτέλη.

Συμβαίνει πράγματι αρκετοί από αυτούς τους Πατέρες να μας λέγουν ότι ο Αριστοτέλης, στη φιλοσοφία του, είχε αναπτύξει το θέμα μιας θείας προνοίας —για λόγους ευκολίας μεταφράζω εδώ «θεία πρόνοια»· ελπίζω ότι από όσα ακολουθούν θα καταστεί σαφές πως σημαντικά στοιχεία του νοήματος του όρου πρόνοια χάνονται με αυτή τη μετάφραση.

Σύμφωνα με αυτούς, ο Αριστοτέλης ταύτιζε αυτή τη θεία δραστηριότητα με την αιτία της τάξεως και της αρμονίας μέσα στον κόσμο, αν και της απέδιδε περιορισμένο πεδίο ενεργείας· δεν δρα σε ολόκληρη τη φύση, αλλά μόνο στους ουρανούς, δηλαδή από τη σφαίρα των απλανών αστέρων έως τη σφαίρα μέσα στην οποία η Σελήνη κινείται γύρω από τη Γη.

Στην υποσελήνια πραγματικότητα η θεία πρόνοια ενεργεί μόνο έμμεσα.¹

Ωστόσο, έχουμε στην κατοχή μας τη Μεταφυσική του Αριστοτέλη, και οι περισσότεροι σύγχρονοι μελετητές υποστηρίζουν ότι στο δωδέκατο βιβλίο αυτού του έργου αποκλείεται κάθε είδους θεία πρόνοια. Εκεί αναπτύσσεται το ακόλουθο επιχείρημα: εάν ανήκε στην ουσία του Θεού το ότι η νόησή του θα εξακολουθούσε επίσης να «σκέπτεται» τον κόσμο, τότε η αυτοπραγμάτωσή του θα εξαρτιόταν από την ύπαρξη μιας πραγματικότητας έξω από αυτόν.

Μια προφανής παρατήρηση φαίνεται τώρα να είναι ότι η θεωρία που συναντούμε στους Πατέρες της Εκκλησίας θα μπορούσε εύκολα να είχε διορθωθεί, εάν μόνο είχαν μπει στον κόπο να αναζητήσουν ένα αντίγραφο της Μεταφυσικής. Το γεγονός ότι αυτό δεν συνέβη φαίνεται να υποδηλώνει μια φιλολογικο-φιλοσοφική αμέλεια ως προς την προσφυγή ad fontes, δηλαδή στις ίδιες τις πηγές.

Διατύπωση του προβλήματος

Αντιμέτωπος με αυτή την κατάσταση, πώς μπορεί ο ιστορικός της φιλοσοφίας να καθορίσει ποια ήταν πράγματι η άποψη του Αριστοτέλη για τη θεία πρόνοια; Εάν η Μεταφυσική είναι πράγματι έργο του Αριστοτέλη, τότε παρουσιάζονται δύο δυνατότητες:
α. Οι πληροφορίες που παρέχουν οι Πατέρες της Εκκλησίας σχετικά με μια περιορισμένη θεία πρόνοια είναι εσφαλμένες. Αυτό θα πρέπει να αποδειχθεί και, στη συνέχεια, θα πρέπει να δοθεί μια εξήγηση για το πώς αυτή η παράδοση κατόρθωσε να αποκτήσει τόσους πολλούς οπαδούς κατά τους ύστερους ελληνιστικούς χρόνους.
β. Οι πληροφορίες σχετικά με τη θεολογία του Αριστοτέλη είναι αξιόπιστες. Στην περίπτωση αυτή χρειάζεται να εξηγηθεί η σχέση τους με τα δεδομένα του βιβλίου XII της Μεταφυσικής και να διευκρινιστεί τι προκάλεσε τη μεταβολή της απόψεως, εάν πράγματι συνέβη μια τέτοια μεταβολή.

Εάν ο στόχος είναι μια συνολική μελέτη, ο ιστορικός της φιλοσοφίας θα χρειαστεί να διερευνήσει:
πού εμφανίστηκε το θέμα της θείας πρόνοιας στην ελληνική φιλοσοφία·
ποιες καταστάσεις πραγμάτων προοριζόταν να εξηγήσει αυτό το θέμα·
ποιες διαφορετικές προσεγγίσεις αναπτύχθηκαν· ποια, τέλος, ενδέχεται να ήταν η θέση του Αριστοτέλη μέσα στο πλαίσιο αυτού του φιλοσοφικού προβλήματος.

Μέσα στα όρια αυτής της διαλέξεως το σύμπλεγμα αυτό των προβλημάτων μπορεί να εξεταστεί μόνο σε συντομευμένη μορφή. Ορισμένες σχετικές πλευρές θα παραλειφθούν εντελώς. Για παράδειγμα, δεν θα εξετάσω τις απαρχές μιας διδασκαλίας περί θείας προνοίας κατά την προπλατωνική περίοδο. Ούτε θα πραγματευθώ εξαντλητικά τις διάφορες φάσεις που μεσολάβησαν ανάμεσα στην πρώιμη αριστοτελική αντίληψη και στη θεολογία του βιβλίου XII της Μεταφυσικής.

Θα ήθελα να επικεντρωθώ σε εκείνο που η C. J. de Vogel, στην εναρκτήρια διάλεξή της του 1947, αποκάλεσε «το μεγαλύτερο πρόβλημα που μας κληροδότησε η φιλοσοφία της Αρχαιότητας», δηλαδή τη σχέση μεταξύ των δύο κορυφαίων εκπροσώπων της, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη.

Πιστεύω, ωστόσο, ότι μια συζήτηση του θέματος της θείας πρόνοιας στους ύστερους διαλόγους του Πλάτωνα και μια ανάλυση των testimonia σχετικά με τα χαμένα έργα του πρώιμου Αριστοτέλη θα δείξουν ότι στη φιλοσοφική θεολογία του Αριστοτέλη πρέπει να διακριθούν περισσότερες από μία φάσεις και ότι πρέπει να παραχωρηθεί χώρος και σε μια άποψη όπως εκείνη που του απέδιδαν οι Πατέρες της Εκκλησίας.
Κατά την πορεία της έρευνας θα είναι αναγκαίο να αξιολογείται επανειλημμένα τι ακριβώς διακυβεύεται σε αυτό το σύμπλεγμα προβλημάτων. Με αυτόν τον τρόπο εξαναγκάζεται κανείς να λάβει θέση απέναντι στις λύσεις που έδωσαν οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές σε ένα κεντρικό πρόβλημα συστηματικής φιλοσοφίας.

1. Η ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΟΗΣΗ ΩΣ ΑΡΧΗ

Η προετοιμασία της διδασκαλίας περί θείας προνοίας στον Φαίδωνα του Πλάτωνα

Στο διαφωτιστικό βιβλίο της για τον Πλάτωνα, η C. J. de Vogel χαρακτηρίζει «την πρόνοια της θεότητας» ως μία από τις τρεις κύριες αρχές της πλατωνικής φιλοσοφίας. Μπορεί κανείς να συμφωνήσει με αυτό, αν και απαιτείται μια περαιτέρω διευκρίνιση υπό την εξής έννοια: η ιδέα ότι η θεία πραγματικότητα σχετίζεται με τον κόσμο του ανθρώπου αποτελεί για τον Πλάτωνα μια θρησκευτική πεποίθηση, η οποία κατά την εξέλιξη της σκέψεώς του προσέλαβε σταδιακά τη μορφή φιλοσοφικής θεωρίας.

Πράγματι, ήδη στον Φαίδωνα ο Πλάτων υιοθετεί την άποψη —η οποία, σύμφωνα με πολλούς σύγχρονους μελετητές, σχετίζεται με την ορφική σκέψη— ότι οι θεοί φροντίζουν τον άνθρωπο όπως ο ποιμένας φροντίζει τα πρόβατά του. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι ο Πλάτων είχε ήδη αναπτύξει εδώ μια φιλοσοφική θεολογία όπως εκείνη που συναντούμε στον Σοφιστή, στον Πολιτικό και στον Τίμαιο, όπου η θεότητα αποτελεί το αναγκαίο, έσχατο θεμέλιο εξηγήσεως όλης της υπόλοιπης πραγματικότητας.

Ανάμεσα στον Φαίδωνα και στους τρεις αυτούς διαλόγους της τελευταίας περιόδου του Πλάτωνα μεσολαβούν πολλά χρόνια και έντονη πνευματική εργασία.

Όπως είπαμε, παρακάμπτουμε τις αντιλήψεις του Αναξαγόρα και του Διογένη του Απολλωνιάτη, οι οποίοι ασφαλώς άσκησαν επίδραση στον Πλάτωνα. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο εκείνοι έθεσαν το πρόβλημα ήταν λιγότερο περιεκτικός και λιγότερο φιλόδοξος. Με τον Πλάτωνα η φιλοσοφία ακολουθεί έναν νέο δρόμο. Εδώ η φιλοσοφία της φύσεως εντάσσεται μέσα σε μια φιλοσοφική «θεολογία της φύσεως». Όπως παρατηρήθηκε παραπάνω, ακόμη και στον Πλάτωνα αυτή η θεολογία της φύσεως δεν είχε επεξεργαστεί εξαρχής.

Στον Φαίδωνα, όμως, ο Πλάτων κάνει το σημαντικότερο προπαρασκευαστικό βήμα —στο τμήμα που συνήθως αποκαλείται «αυτοβιογραφία του Σωκράτη». Εκεί η παλαιά σύγκρουση ανάμεσα στους φιλοσόφους της φύσεως και τον Παρμενίδη προσλαμβάνει μια νέα μορφή. Απέναντι στους φιλοσόφους της φύσεως, οι οποίοι ήταν προσηλωμένοι στα φαινόμενα της φυσικής πραγματικότητας, ο Παρμενίδης είχε δείξει ότι η πραγματικότητα της νοήσεως είναι διαφορετικής τάξεως. Αμέσως συμπέρανε ότι, σε σύγκριση με τη φυσική πραγματικότητα, αυτή ανήκει σε ανώτερη τάξη. Δεν κατόρθωσε όμως να υποδείξει έναν βατό δρόμο που θα οδηγούσε σε μια σύνθεση του φυσικού κόσμου και του κόσμου της νοήσεως μέσα σε μία ενιαία και περιεκτική σύλληψη. Ο Παρμενίδης αρνήθηκε κάθε οντολογικό κύρος στον φυσικό κόσμο, επειδή αυτός δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις αυστηρές απαιτήσεις που, κατά την άποψή του, θέτει ο λόγος.

Στον Φαίδωνα ο Πλάτων καθιστά σαφές ότι, κατά τη γνώμη του, κάθε φιλοσοφία που παραμελεί τα φυσικά πράγματα είναι ανεπαρκής, και ο ίδιος δεν πρόκειται να αρκεστεί σε αυτήν. Ο Σωκράτης είχε μεγάλες προσδοκίες από τη φιλοσοφία του Αναξαγόρα, όταν το μόνο που είχε ακούσει ήταν ότι ο στοχαστής αυτός μιλούσε για μια λογική αρχή, τον Νοῦν, η οποία ενεργεί μέσα στη φύση. Ήλπιζε ότι εκεί θα έβρισκε την επιζητούμενη σύνθεση. Ασφαλώς, σε μια τέτοια φιλοσοφία θα έπρεπε να εκτίθεται η σχέση ανάμεσα στην πραγματικότητα της νοήσεως και στη φυσική πραγματικότητα!

Η πληρέστερη γνωριμία, όμως, με το έργο του Αναξαγόρα οδήγησε σε απογοήτευση. Ο Αναξαγόρας δεν ξεκίνησε από την ουσιώδη διαφορά ανάμεσα στον κόσμο της νοήσεως και στον κόσμο των φυσικών πραγμάτων. Θεωρώντας εκ νέου τον Νοῦν ως μια φυσική-βιολογική οντότητα, στην πραγματικότητα υπολείπεται των κατακτήσεων στις οποίες είχαν ήδη φθάσει οι Ελεάτες.

Ο ίδιος ο Πλάτων κάνει τότε το αποφασιστικό βήμα προς την πραγματοποίηση του σκοπού του. Εισάγει τη διδασκαλία του περί των Ιδεών, των αιώνιων, πάντοτε απολύτως ταυτόσημων με τον εαυτό τους, μη φυσικών πραγματικοτήτων. Οι Ιδέες αυτές είναι «αιτίες», αναγκαίες αρχές εξηγήσεως όλων των φυσικών πραγμάτων. Διατηρεί μια αυστηρή διάκριση ανάμεσα στη νόηση και στον φυσικό κόσμο, αλλά ταυτόχρονα τα συνδέει, παρουσιάζοντας την πραγματικότητα της νοήσεως ως πρωταρχική και αρχέγονη, ενώ τα φυσικά πράγματα είναι δευτερογενή, παράγωγα και αιτιατά.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ο Πλάτων δεν προτείνει ακόμη κάποια θεωρία σχετικά με έναν θείο Νοῦν ή έναν Δημιουργό, όπως συναντούμε στα μεταγενέστερα έργα του. Γι’ αυτό υποθέτω ότι στον Φαίδωνα η διδασκαλία αυτή δεν είχε ακόμη αναπτυχθεί.¹⁰

Το διπλό σύμπλεγμα προβλημάτων που προκύπτει από τη νέα προσέγγιση του Φαίδωνος

Σημειώσεις:

1 Με τη μία ή την άλλη μορφή, η πληροφορία αυτή παρέχεται από τους: Τατιανό, Oratio adversus Graecos, κεφ. 2· Αθηναγόρα, Legatio pro Christianis, κεφ. 25· Ιππόλυτο, Refutatio I, 20, 22 και VII, 14· Κλήμεντα Αλεξανδρέα, Protrepticus V, 66 και Stromateis V, 14· Ωριγένη, Contra Celsum I, 21 και III, 75· Ευσέβιο, Praeparatio Evangelica XV, 5, 1· Γρηγόριο Ναζιανζηνό, Oratio XXVII, 10· Επιφάνιο, Adversus Omnes Haereses III, 2, 9· Θεοδώρητο, Graecorum affectionum curatio IV, 46· Χαλκίδιο, In Timaeum Comm. κεφ. 248.
Για λόγους πληρότητας πρέπει να μνημονευθούν και μη χριστιανοί συγγραφείς που παρέχουν την ίδια πληροφορία. Πρβλ. Ψευδο-Πλούταρχο, Placita II, 3, και Στοβαίο, Eclogae Physicae I, 21, 6. Πρβλ. A. J. Festugière, L’idéal religieux des Grecs et l’Évangile, Paris 1932, 221–263: «Aristote dans la littérature grecque chrétienne jusqu’à Théodoret».

2 Αριστοτέλης, Metaphysica XII, 9, 1074b21–35. Πρβλ. C. J. de Vogel, Theoria, Assen 1967, 197:
«Για τον Αριστοτέλη, μια Πρόνοια η οποία στον Πλάτωνα αποτελεί την πρωταρχική προϋπόθεση της κοσμολογικής εξηγήσεως και ένα σημαντικό άρθρο πίστεως καθίσταται περιττή. Η έννοιά του περί Θεού (Νόηση που νοεί τον εαυτό της) δεν αφήνει χώρο για Πρόνοια, αφού για τον Αριστοτέλη η θεία αυτογνωσία δεν περιλαμβάνει γνώση του κόσμου».
Πρβλ. ήδη την εναρκτήρια διάλεξή της, «Een groot probleem uit de Antieke Wijsbegeerte gezien in zijn historisch perspektief», Utrecht 1947, 18.

3 Αυτό το θεωρώ δεδομένο, μολονότι έχει αναζωπυρωθεί και πάλι κάποια συζήτηση. Βλ. F. Grayeff, Aristotle and his School; An Inquiry into the History of the Peripatos. With a Commentary on Metaph. Z. H. A and [sic], London 1974, 47· 82. Σύμφωνα με αυτόν, το Corpus Aristotelicum δεν αποτελεί έργο μόνο του Αριστοτέλη, αλλά όχι λιγότερων από δύο ή τριών γενεών περιπατητικών φιλοσόφων. Ο G. Cardona προχωρεί ακόμη περισσότερο, «È autentica la teoria Aristotelica del primo motore immobile?», Rivista critica di Storia della Filosofia 23 (1968), 123–148 και 26 (1971), 243–270. Ο συγγραφέας αυτός είναι διατεθειμένος να τοποθετήσει τη Μεταφυσική XII στον 7ο αιώνα μ.Χ.

4 Δεν αρκεί να υποδειχθεί η προέλευση της παραδόσεως, εφόσον αυτή είναι εσφαλμένη. Αυτή είναι η συνήθης διαδικασία. Ο A. J. Festugière, L’idéal religieux, 226 κ.ε., ο οποίος διαπιστώνει σύγκρουση με τη Μεταφυσική XII, συμπεραίνει ότι για τον λόγο αυτό η παράδοση είναι εσφαλμένη και στη συνέχεια δηλώνει ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας ακολούθησαν λανθασμένο δρόμο επειδή αποδέχθηκαν το De Mundo ως γνήσιο — έργο το οποίο, σύμφωνα με τους περισσότερους σύγχρονους μελετητές, δεν μπορεί να έχει γραφεί από τον Αριστοτέλη. Πολύ πρόσφατα, ωστόσο, επισημάνθηκε ότι η βάση πάνω στην οποία απορρίπτεται το De Mundo ως αριστοτελικό έργο είναι ανεπαρκής. Πρβλ. G. Reale, Aristotele, Trattato sul cosmo per Alessandro, Napoli 1974. Ελπίζω σύντομα να δημοσιεύσω ένα άρθρο στο οποίο θα υποστηρίζεται η άποψη του Reale.

5 C. J. de Vogel, Plato, de filosoof van het Transcendente, Baarn 1968, 157. Βλ. επίσης παραπάνω, σημ. 2.

6 Πλάτων, Φαίδων 62b κ.ε.

7 Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται από τον J. Moreau, L’Âme du Monde de Platon aux Stoïciens, Paris (1939) 1965, 56 και 71–72.

8 Φαίδων 95c κ.ε.

9 Ο W. K. C. Guthrie, A History of Greek Philosophy IV, Cambridge 1975, 348, τονίζει το γεγονός ότι ο Πλάτων αναζητούσε μια τελεολογική εξήγηση των φυσικών φαινομένων. Νομίζω ότι η επιδίωξη του Πλάτωνα ήταν ακόμη πιο θεμελιώδης. Αναζητεί μια φιλοσοφία η οποία ταυτίζει τον Νοῦν ως βασικό παράγοντα μέσα στη Φύσιν, αναγνωρίζοντας συγχρόνως τα αποτελέσματα της ελεατικής θεωρήσεως της πραγματικότητας της νοήσεως. Στον βαθμό που αυτός ο Νοῦς ενεργεί «με διάκριση», μια τέτοια άποψη συνεπάγεται τον προσανατολισμό της Φύσεως προς κάποιον σκοπό. Αυτό οδηγεί αναγκαστικά τον Πλάτωνα σε εκείνο που ο Guthrie αποκαλεί «την πιο εντυπωσιακή του υπόθεση», δηλαδή «ότι καθετί έρχεται στο είναι για κάποιον σκοπό».

10 Έτσι R. Hackforth, «Plato’s Theism», Classical Quarterly 30 (1936), 8:
«Μου φαίνεται πιθανό ότι ο θεϊσμός έγινε μέρος της φιλοσοφίας του Πλάτωνα, σε διάκριση από τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις, σε μεταγενέστερη περίοδο από εκείνη της Πολιτείας.»
Πρβλ. J. H. M. M. Loenen, Nous in het systeem van Plato’s philosophie, Amsterdam 1951, 101–106, και C. J. de Vogel, Theoria, 148. Αντίθετα προς αυτή την άποψη, ο Hager υποστηρίζει ότι ήδη στον Φαίδωνα προϋποτίθεται πράγματι ότι ο θείος Νοῦς αποτελεί αρχή της αιτιότητας. Πρβλ. F. P. Hager, Der Geist und das Eine: Untersuchungen zum Problem der Wesensbestimmung des höchsten Prinzips als Geist oder als Eines in der griechischen Philosophie, Bern/Stuttgart 1970, 11–16 (με σημ. 15).