Συνέχεια από Δευτέρα 13. Ιουλίου 2026
ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ 7
Επαναστατικοί χιλιαστές και μυστικοί αναρχικοί του Μεσαίωνα
Του NORMAN COHN,
Του NORMAN COHN,
Εκδόσεις PIMLICO
3. Ο Μεσσιανισμός των αποπροσανατολισμένων φτωχών
Η επίδραση της ταχείας κοινωνικής μεταβολής
ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ των φτωχών, με επικεφαλής μεσσίες ή ζωντανούς αγίους και αντλώντας την έμπνευσή τους από τις σιβυλλικές ή ιωάννειες προφητείες σχετικά με τις Έσχατες Ημέρες, εμφανίζονταν με αυξανόμενη συχνότητα από τα τέλη του ενδέκατου αιώνα και εξής. Δεν εμφανίστηκαν όμως σε όλες τις περιόδους ούτε σε όλες τις περιοχές. Όσον αφορά τη βόρεια Ευρώπη, μόνο στην κοιλάδα του Ρήνου μπορεί κανείς να διακρίνει μια φαινομενικά αδιάκοπη παράδοση επαναστατικού χιλιασμού που συνεχίζεται μέχρι τον δέκατο έκτο αιώνα. Σε ορισμένες περιοχές της σημερινής Βελγικής επικράτειας και της βόρειας Γαλλίας μια τέτοια παράδοση μπορεί να ανιχνευθεί από τα τέλη του ενδέκατου έως τα μέσα του δέκατου τέταρτου αιώνα· σε ορισμένες περιοχές της νότιας και κεντρικής Γερμανίας, από τα μέσα του δέκατου τρίτου αιώνα μέχρι τη Μεταρρύθμιση· μετά από αυτήν, μπορούν να παρατηρηθούν οι απαρχές μιας παράδοσης στην Ολλανδία και στη Βεστφαλία. Στο περιθώριο πολύ μεγαλύτερων αναστατώσεων, μια χιλιαστική ταραχή σημειώθηκε γύρω από το Λονδίνο και μια άλλη στη Βοημία. Με μία ή δύο μικρές εξαιρέσεις, όλα τα κινήματα με τα οποία ασχολείται η παρούσα μελέτη αναδύθηκαν μέσα σε αυτά τα αρκετά ακριβή όρια· και εύλογα τίθεται το ερώτημα γιατί συνέβη αυτό.
Όσο επισφαλές κι αν είναι να αναζητά κανείς την αιτιότητα κοινωνικών φαινομένων σε μια κοινωνία που δεν μπορεί να παρατηρηθεί άμεσα, η εμφάνιση του επαναστατικού χιλιασμού είναι εδώ πολύ καθαρά καθορισμένη, τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο, ώστε να μη σημαίνει κάτι. Μια πανοραμική θεώρηση υποδηλώνει ότι οι κοινωνικές καταστάσεις μέσα στις οποίες σημειώθηκαν εκρήξεις επαναστατικού χιλιασμού ήταν πράγματι αξιοσημείωτα ομοιόμορφες· και αυτή η εντύπωση επιβεβαιώνεται όταν εξετάζει κανείς συγκεκριμένες εκρήξεις λεπτομερώς.
Οι περιοχές στις οποίες οι πανάρχαιες προφητείες για τις Έσχατες Ημέρες απέκτησαν ένα νέο, επαναστατικό νόημα και μια νέα, εκρηκτική δύναμη ήταν οι περιοχές που υπερπληθύνονταν σοβαρά και εμπλέκονταν σε μια διαδικασία ταχείας οικονομικής και κοινωνικής μεταβολής. Τέτοιες συνθήκες συναντώνταν άλλοτε σε μια περιοχή και άλλοτε σε άλλη, διότι ως προς αυτά η ανάπτυξη της μεσαιωνικής Ευρώπης κάθε άλλο παρά ομοιόμορφη ήταν. Όπου κι αν εμφανίζονταν, η ζωή έφτανε να διαφέρει τεράστια από την εγκατεστημένη αγροτική ζωή που αποτελούσε τον κανόνα σε όλο το χιλιετές διάστημα του Μεσαίωνα· και αξίζει να εξετάσουμε σε τι ακριβώς συνίστατο αυτή η διαφορά.
Ασφαλώς δεν ήταν ότι η παραδοσιακή ζωή στη γη ήταν εύκολη. Οι γεωργικές τεχνικές, αν και βελτιώθηκαν, δεν ήταν ποτέ τέτοιες ώστε να διατηρούν την αγροτιά σε κατάσταση αφθονίας, ακόμη και υπό ευνοϊκές συνθήκες· και για τους περισσότερους αγρότες η ζωή πρέπει πάντοτε να ήταν ένας σκληρός αγώνας. Σε κάθε χωριό υπήρχαν πολλοί αγρότες που ζούσαν κοντά ή ακριβώς στο επίπεδο της επιβίωσης· και το γεωργικό πλεόνασμα ήταν τόσο μικρό και οι συγκοινωνίες τόσο επισφαλείς, ώστε μια κακή σοδειά συχνά σήμαινε μαζικό λιμό. Για γενιές ολόκληρες μεγάλες περιοχές της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης λεηλατούνταν από εισβολείς Βόρειους και Μαγυάρους, και για αιώνες πολύ μεγαλύτερες περιοχές ρίχνονταν επανειλημμένα σε αναταραχή από τους ιδιωτικούς πολέμους των φεουδαρχών βαρόνων.
Επιπλέον, το μεγαλύτερο μέρος της αγροτιάς ζούσε κανονικά σε κατάσταση μόνιμης και οχληρής εξάρτησης από τους κυρίους του, εκκλησιαστικούς ή λαϊκούς. Πολλοί αγρότες ήταν δουλοπάροικοι, οι οποίοι έφεραν την ανελευθερία τους στο αίμα τους και τη μετέδιδαν από γενιά σε γενιά. Ένας δουλοπάροικος ανήκε εκ γενετής στην περιουσία ενός κυρίου· και αυτό θεωρούνταν μια μοναδικά ταπεινωτική κατάσταση. Υπήρχαν όμως και άλλες συνθήκες που, αν και λιγότερο ταπεινωτικές, ήταν ωστόσο σχεδόν εξίσου δύσκολο να τις αντέξει κανείς όσο και την ίδια τη δουλοπαροικία.
Κατά τη διάρκεια των μακρών αιώνων των διαρκώς επανερχόμενων πολέμων, όταν δεν υπήρχε αποτελεσματική κεντρική κυβέρνηση, οι περισσότεροι μικρογαιοκτήμονες είχαν θεωρήσει αναγκαίο να παραδώσουν τα κτήματά τους στον τοπικό κύριο, ο οποίος, με την ομάδα των έφιππων ακολούθων του, ήταν ο μόνος σε θέση να προσφέρει προστασία. Οι απόγονοι αυτών των ανθρώπων εξαρτώνταν επίσης από έναν κύριο· και παρόλο που η εξάρτησή τους ρυθμιζόταν από ένα μόνιμο και κληρονομικό συμβόλαιο, δεν ήταν κατ’ ανάγκην λιγότερο επαχθής από εκείνη ενός δουλοπάροικου.
Σε μια εποχή κατά την οποία οι πιο αποτελεσματικές εγγυήσεις προσωπικής ανεξαρτησίας βρίσκονταν στην κατοχή γης και στην ικανότητα να φέρει κανείς όπλα, οι αγρότες βρίσκονταν σε πολύ μειονεκτική θέση· διότι μόνο οι ευγενείς μπορούσαν να διαθέτουν πανοπλία, και σχεδόν όλη η γη στις αγροτικές περιοχές κατεχόταν είτε από ευγενείς είτε από την Εκκλησία. Η γη πάνω στην οποία θα ζούσε κανείς έπρεπε να μισθωθεί, η προστασία έπρεπε να κερδηθεί· και αυτό σήμαινε ότι οι περισσότεροι αγρότες έπρεπε να παρέχουν στους κυρίους τους έναν τρομερό όγκο αγγαρειών, τακτικών εισφορών σε είδος και ειδικών προστίμων και εισφορών.
Ομολογουμένως, οι συνθήκες της αγροτικής ζωής ήταν εξαιρετικά ποικίλες. Η αναλογία δεσμευμένων και ελεύθερων μέσα στον αγροτικό πληθυσμό διέφερε πολύ από αιώνα σε αιώνα και από περιοχή σε περιοχή· και πάλι, μέσα σε αυτές τις δύο κύριες κατηγορίες υπήρχαν άπειρες παραλλαγές τόσο ως προς το νομικό καθεστώς όσο και ως προς την ευπορία· ακόμη και μέσα στον πληθυσμό ενός και μόνο χωριού υπήρχαν συνήθως μεγάλες ανισότητες. Αλλά, ακόμη κι αν ληφθούν πλήρως υπόψη όλες αυτές οι πολυπλοκότητες, εξακολουθεί να είναι αλήθεια ότι, αν η φτώχεια, οι κακουχίες και μια συχνά καταπιεστική εξάρτηση μπορούσαν από μόνες τους να το γεννήσουν, ο επαναστατικός χιλιασμός θα ήταν ισχυρός ανάμεσα στους αγρότες της μεσαιωνικής Ευρώπης.
Ωστόσο, αυτό κανονικά δεν συνέβαινε. Μια έντονη προθυμία των δουλοπάροικων να δραπετεύσουν· επαναλαμβανόμενες προσπάθειες των αγροτικών κοινοτήτων να αποσπάσουν παραχωρήσεις· σύντομες, σπασμωδικές εξεγέρσεις — τέτοια πράγματα ήταν αρκετά οικεία στη ζωή πολλών φέουδων. Αλλά δεν συνέβαινε συχνά να παρακινηθούν εγκατεστημένοι αγρότες να επιδοθούν στην επιδίωξη της Χιλιετίας. Και όταν το έκαναν, αυτό συνέβαινε είτε επειδή είχαν παρασυρθεί από κάποιο μεγάλο κίνημα που είχε προέλθει από εντελώς διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, είτε επειδή ο δικός τους παραδοσιακός τρόπος ζωής γινόταν αδύνατος, είτε —και αυτή ήταν η συνηθέστερη περίπτωση— και για τους δύο αυτούς λόγους μαζί.
Είναι δυνατό να δει κανείς γιατί, παρά όλη τη φτώχεια, τις κακουχίες και την εξάρτηση, η αγροτική κοινωνία του πρώιμου Μεσαίωνα —και του ύστερου Μεσαίωνα επίσης σε πολλές περιοχές— θα έπρεπε να είναι σχετικά απρόσδεκτη στη μαχητική εσχατολογία των μη προνομιούχων. Σε βαθμό που δύσκολα μπορεί να υπερβληθεί, η αγροτική ζωή διαμορφωνόταν και συντηρούνταν από το έθιμο και την κοινοτική ρουτίνα. Στις πλατιές βόρειες πεδιάδες οι αγρότες ήταν συνήθως συγκεντρωμένοι σε χωριά· και εκεί οι κάτοικοι ενός χωριού ακολουθούσαν μια αγροτική ρουτίνα που είχε αναπτυχθεί από το χωριό ως συλλογικότητα. Οι λωρίδες γης τους βρίσκονταν στενά συνυφασμένες στα ανοικτά χωράφια, και στο όργωμα, στη σπορά και στον θερισμό πρέπει συχνά να εργάζονταν ως ομάδα. Κάθε αγρότης είχε το δικαίωμα να χρησιμοποιεί την «κοινή γη» σε καθορισμένη έκταση και όλα τα ζώα έβοσκαν εκεί μαζί.
Οι κοινωνικές σχέσεις μέσα στο χωριό ρυθμίζονταν από κανόνες οι οποίοι, αν και διέφεραν από χωριό σε χωριό, είχαν πάντοτε την κύρωση της παράδοσης και θεωρούνταν πάντοτε απαραβίαστοι. Και αυτό ίσχυε όχι μόνο για τις σχέσεις μεταξύ των ίδιων των χωρικών, αλλά και για τη σχέση μεταξύ κάθε χωρικού και του κυρίου του. Στην πορεία μακρών αγώνων ανάμεσα σε συγκρουόμενα συμφέροντα, κάθε φέουδο είχε αναπτύξει τους δικούς του νόμους, οι οποίοι, μόλις καθιερώνονταν από τη χρήση, καθόριζαν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις κάθε ατόμου. Σε αυτό το «έθιμο του φέουδου» υπαγόταν και ο ίδιος ο κύριος· και οι αγρότες ήταν συνήθως εξαιρετικά άγρυπνοι ώστε να εξασφαλίζουν ότι πράγματι το τηρούσε.
Οι αγρότες μπορούσαν να είναι πολύ αποφασιστικοί στην υπεράσπιση των παραδοσιακών τους δικαιωμάτων και ακόμη, σε ορισμένες περιστάσεις, στην επέκτασή τους. Μπορούσαν να έχουν αυτή την αποφασιστικότητα, διότι ο πληθυσμός ήταν αραιός και η εργασία περιζήτητη· αυτό τους έδινε ένα πλεονέκτημα που, σε κάποιον βαθμό, αντιστάθμιζε τη συγκέντρωση της έγγειας ιδιοκτησίας και της ένοπλης ισχύος στα χέρια των κυρίων τους. Ως αποτέλεσμα, το φεουδαρχικό καθεστώς δεν ήταν καθόλου ένα σύστημα ανεξέλεγκτης εκμετάλλευσης της εργασίας. Αν το έθιμο δέσμευε τους αγρότες να αποδίδουν εισφορές και υπηρεσίες, καθόριζε επίσης τα ποσά τους. Και στους περισσότερους αγρότες έδινε τουλάχιστον εκείνη τη βασική ασφάλεια που πηγάζει από την κληρονομική και εγγυημένη μίσθωση ενός κομματιού γης.
Η θέση του αγρότη στην παλαιά αγροτική κοινωνία ενισχυόταν επίσης σημαντικά από το γεγονός ότι —ακριβώς όπως και ο ευγενής— περνούσε τη ζωή του σταθερά ενταγμένος σε μια ομάδα συγγενών. Η μεγάλη οικογένεια στην οποία ανήκε ένας αγρότης αποτελούνταν από εξ αίματος συγγενείς, τόσο από την ανδρική όσο και από τη γυναικεία γραμμή καταγωγής, καθώς και από τους/τις συζύγους τους· όλοι τους ήταν δεμένοι μεταξύ τους μέσω των δεσμών τους με την κεφαλή της ομάδας —τον πατέρα ή, ελλείψει αυτού, τη μητέρα— του πρεσβύτερου κλάδου της οικογένειας. Συχνά αυτή η συγγενική ομάδα αναγνωριζόταν επισήμως ως ο μισθωτής της αγροτικής εκμετάλλευσης, η οποία παρέμενε κατοχυρωμένη σε αυτήν όσο η ομάδα εξακολουθούσε να υπάρχει.
Μια τέτοια οικογένεια, που μοιραζόταν το ίδιο «τσουκάλι, την ίδια φωτιά και το ίδιο καρβέλι», που καλλιεργούσε τα ίδια αδιαίρετα χωράφια, ριζωμένη στο ίδιο κομμάτι γης επί γενεές, αποτελούσε μια κοινωνική μονάδα μεγάλης συνοχής — ακόμη κι αν κατά καιρούς μπορούσε και η ίδια να σπαράσσεται από πικρές εσωτερικές διαμάχες. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο μεμονωμένος αγρότης κέρδιζε πολλά από το γεγονός ότι ανήκε σε μια τέτοια ομάδα. Όποια κι αν ήταν η ανάγκη του, ακόμη κι αν δεν ζούσε πλέον μαζί με την οικογένεια, μπορούσε πάντοτε να ζητήσει βοήθεια από τους συγγενείς του και να είναι βέβαιος ότι θα τη λάμβανε. Αν οι δεσμοί του αίματος δέσμευαν, ταυτόχρονα στήριζαν κάθε άτομο.
Το δίκτυο των κοινωνικών σχέσεων μέσα στο οποίο γεννιόταν ένας αγρότης ήταν τόσο ισχυρό και θεωρούνταν τόσο αυτονόητο, ώστε απέκλειε κάθε πολύ ριζικό αποπροσανατολισμό. Όσο το δίκτυο αυτό παρέμενε άθικτο, οι αγρότες απολάμβαναν όχι μόνο μια ορισμένη υλική ασφάλεια, αλλά επίσης —και αυτό είναι ακόμη πιο σχετικό εδώ— μια ορισμένη αίσθηση ασφάλειας, μια βασική βεβαιότητα που ούτε η διαρκής φτώχεια ούτε ο περιστασιακός κίνδυνος μπορούσαν να καταστρέψουν. Επιπλέον, οι ίδιες αυτές κακουχίες θεωρούνταν αυτονόητες, ως μέρος μιας κατάστασης πραγμάτων που φαινόταν να επικρατεί ανέκαθεν.
Οι ορίζοντες ήταν στενοί, και αυτό ίσχυε τόσο για τους κοινωνικούς και οικονομικούς ορίζοντες όσο και για τους γεωγραφικούς. Δεν επρόκειτο απλώς για το ότι η επαφή με τον ευρύτερο κόσμο πέρα από τα όρια του φέουδου ήταν περιορισμένη· η ίδια η σκέψη οποιασδήποτε θεμελιώδους μεταμόρφωσης της κοινωνίας ήταν σχεδόν αδιανόητη. Σε μια οικονομία ομοιόμορφα πρωτόγονη, όπου κανείς δεν ήταν πολύ πλούσιος, δεν υπήρχε τίποτε που να διεγείρει νέες επιθυμίες· ασφαλώς τίποτε που θα μπορούσε να παρακινήσει τους ανθρώπους σε μεγαλεπήβολες φαντασιώσεις πλούτου και δύναμης.
Αυτή η κατάσταση πραγμάτων άρχισε να αλλάζει όταν, από τον ενδέκατο αιώνα και εξής, πρώτα μια περιοχή της Ευρώπης και έπειτα άλλη έγινε αρκετά ειρηνική ώστε να αυξηθεί ο πληθυσμός και να αναπτυχθεί το εμπόριο. Οι πρώτες περιοχές όπου συνέβη αυτό βρίσκονταν εν μέρει σε γαλλικό και εν μέρει σε γερμανικό έδαφος. Τον ενδέκατο, δωδέκατο και δέκατο τρίτο αιώνα, σε μια περιοχή που εκτεινόταν σχεδόν από τον Somme έως τον Ρήνο και είχε ως κέντρο της το μεγάλο πριγκιπάτο το οποίο οι κόμητες της Φλάνδρας κυβερνούσαν με ασυνήθιστη σταθερότητα και αποτελεσματικότητα, ο πληθυσμός αυξήθηκε ραγδαία.
Ήδη από τον ενδέκατο αιώνα, η βορειοανατολική Γαλλία, οι Κάτω Χώρες και η κοιλάδα του Ρήνου συντηρούσαν πληθυσμό μεγαλύτερο από εκείνον που μπορούσε να υποστηρίξει το παραδοσιακό αγροτικό σύστημα. Πολλοί αγρότες άρχισαν να ανακτούν γη από τη θάλασσα, τα έλη και τα δάση, ή μετανάστευσαν προς τα ανατολικά για να συμμετάσχουν στον μεγάλο γερμανικό αποικισμό εδαφών που έως τότε κατοικούνταν από Σλάβους· και για αυτούς τους πρωτοπόρους τα πράγματα πήγαν γενικά αρκετά καλά. Αλλά πολλοί έμειναν πίσω χωρίς κλήρους, ή με κλήρους πολύ μικρούς για να τους συντηρήσουν· και αυτοί έπρεπε να τα βγάλουν πέρα μόνοι τους όπως καλύτερα μπορούσαν. Ένα μέρος αυτού του πλεονάζοντος πληθυσμού σχημάτισε ένα αγροτικό προλεταριάτο· ενώ ένα άλλο μέρος εισέρρευσε στα νέα εμπορικά και βιομηχανικά κέντρα και δημιούργησε ένα αστικό προλεταριάτο.
3. Ο Μεσσιανισμός των αποπροσανατολισμένων φτωχών
Η επίδραση της ταχείας κοινωνικής μεταβολής
ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ των φτωχών, με επικεφαλής μεσσίες ή ζωντανούς αγίους και αντλώντας την έμπνευσή τους από τις σιβυλλικές ή ιωάννειες προφητείες σχετικά με τις Έσχατες Ημέρες, εμφανίζονταν με αυξανόμενη συχνότητα από τα τέλη του ενδέκατου αιώνα και εξής. Δεν εμφανίστηκαν όμως σε όλες τις περιόδους ούτε σε όλες τις περιοχές. Όσον αφορά τη βόρεια Ευρώπη, μόνο στην κοιλάδα του Ρήνου μπορεί κανείς να διακρίνει μια φαινομενικά αδιάκοπη παράδοση επαναστατικού χιλιασμού που συνεχίζεται μέχρι τον δέκατο έκτο αιώνα. Σε ορισμένες περιοχές της σημερινής Βελγικής επικράτειας και της βόρειας Γαλλίας μια τέτοια παράδοση μπορεί να ανιχνευθεί από τα τέλη του ενδέκατου έως τα μέσα του δέκατου τέταρτου αιώνα· σε ορισμένες περιοχές της νότιας και κεντρικής Γερμανίας, από τα μέσα του δέκατου τρίτου αιώνα μέχρι τη Μεταρρύθμιση· μετά από αυτήν, μπορούν να παρατηρηθούν οι απαρχές μιας παράδοσης στην Ολλανδία και στη Βεστφαλία. Στο περιθώριο πολύ μεγαλύτερων αναστατώσεων, μια χιλιαστική ταραχή σημειώθηκε γύρω από το Λονδίνο και μια άλλη στη Βοημία. Με μία ή δύο μικρές εξαιρέσεις, όλα τα κινήματα με τα οποία ασχολείται η παρούσα μελέτη αναδύθηκαν μέσα σε αυτά τα αρκετά ακριβή όρια· και εύλογα τίθεται το ερώτημα γιατί συνέβη αυτό.
Όσο επισφαλές κι αν είναι να αναζητά κανείς την αιτιότητα κοινωνικών φαινομένων σε μια κοινωνία που δεν μπορεί να παρατηρηθεί άμεσα, η εμφάνιση του επαναστατικού χιλιασμού είναι εδώ πολύ καθαρά καθορισμένη, τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο, ώστε να μη σημαίνει κάτι. Μια πανοραμική θεώρηση υποδηλώνει ότι οι κοινωνικές καταστάσεις μέσα στις οποίες σημειώθηκαν εκρήξεις επαναστατικού χιλιασμού ήταν πράγματι αξιοσημείωτα ομοιόμορφες· και αυτή η εντύπωση επιβεβαιώνεται όταν εξετάζει κανείς συγκεκριμένες εκρήξεις λεπτομερώς.
Οι περιοχές στις οποίες οι πανάρχαιες προφητείες για τις Έσχατες Ημέρες απέκτησαν ένα νέο, επαναστατικό νόημα και μια νέα, εκρηκτική δύναμη ήταν οι περιοχές που υπερπληθύνονταν σοβαρά και εμπλέκονταν σε μια διαδικασία ταχείας οικονομικής και κοινωνικής μεταβολής. Τέτοιες συνθήκες συναντώνταν άλλοτε σε μια περιοχή και άλλοτε σε άλλη, διότι ως προς αυτά η ανάπτυξη της μεσαιωνικής Ευρώπης κάθε άλλο παρά ομοιόμορφη ήταν. Όπου κι αν εμφανίζονταν, η ζωή έφτανε να διαφέρει τεράστια από την εγκατεστημένη αγροτική ζωή που αποτελούσε τον κανόνα σε όλο το χιλιετές διάστημα του Μεσαίωνα· και αξίζει να εξετάσουμε σε τι ακριβώς συνίστατο αυτή η διαφορά.
Ασφαλώς δεν ήταν ότι η παραδοσιακή ζωή στη γη ήταν εύκολη. Οι γεωργικές τεχνικές, αν και βελτιώθηκαν, δεν ήταν ποτέ τέτοιες ώστε να διατηρούν την αγροτιά σε κατάσταση αφθονίας, ακόμη και υπό ευνοϊκές συνθήκες· και για τους περισσότερους αγρότες η ζωή πρέπει πάντοτε να ήταν ένας σκληρός αγώνας. Σε κάθε χωριό υπήρχαν πολλοί αγρότες που ζούσαν κοντά ή ακριβώς στο επίπεδο της επιβίωσης· και το γεωργικό πλεόνασμα ήταν τόσο μικρό και οι συγκοινωνίες τόσο επισφαλείς, ώστε μια κακή σοδειά συχνά σήμαινε μαζικό λιμό. Για γενιές ολόκληρες μεγάλες περιοχές της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης λεηλατούνταν από εισβολείς Βόρειους και Μαγυάρους, και για αιώνες πολύ μεγαλύτερες περιοχές ρίχνονταν επανειλημμένα σε αναταραχή από τους ιδιωτικούς πολέμους των φεουδαρχών βαρόνων.
Επιπλέον, το μεγαλύτερο μέρος της αγροτιάς ζούσε κανονικά σε κατάσταση μόνιμης και οχληρής εξάρτησης από τους κυρίους του, εκκλησιαστικούς ή λαϊκούς. Πολλοί αγρότες ήταν δουλοπάροικοι, οι οποίοι έφεραν την ανελευθερία τους στο αίμα τους και τη μετέδιδαν από γενιά σε γενιά. Ένας δουλοπάροικος ανήκε εκ γενετής στην περιουσία ενός κυρίου· και αυτό θεωρούνταν μια μοναδικά ταπεινωτική κατάσταση. Υπήρχαν όμως και άλλες συνθήκες που, αν και λιγότερο ταπεινωτικές, ήταν ωστόσο σχεδόν εξίσου δύσκολο να τις αντέξει κανείς όσο και την ίδια τη δουλοπαροικία.
Κατά τη διάρκεια των μακρών αιώνων των διαρκώς επανερχόμενων πολέμων, όταν δεν υπήρχε αποτελεσματική κεντρική κυβέρνηση, οι περισσότεροι μικρογαιοκτήμονες είχαν θεωρήσει αναγκαίο να παραδώσουν τα κτήματά τους στον τοπικό κύριο, ο οποίος, με την ομάδα των έφιππων ακολούθων του, ήταν ο μόνος σε θέση να προσφέρει προστασία. Οι απόγονοι αυτών των ανθρώπων εξαρτώνταν επίσης από έναν κύριο· και παρόλο που η εξάρτησή τους ρυθμιζόταν από ένα μόνιμο και κληρονομικό συμβόλαιο, δεν ήταν κατ’ ανάγκην λιγότερο επαχθής από εκείνη ενός δουλοπάροικου.
Σε μια εποχή κατά την οποία οι πιο αποτελεσματικές εγγυήσεις προσωπικής ανεξαρτησίας βρίσκονταν στην κατοχή γης και στην ικανότητα να φέρει κανείς όπλα, οι αγρότες βρίσκονταν σε πολύ μειονεκτική θέση· διότι μόνο οι ευγενείς μπορούσαν να διαθέτουν πανοπλία, και σχεδόν όλη η γη στις αγροτικές περιοχές κατεχόταν είτε από ευγενείς είτε από την Εκκλησία. Η γη πάνω στην οποία θα ζούσε κανείς έπρεπε να μισθωθεί, η προστασία έπρεπε να κερδηθεί· και αυτό σήμαινε ότι οι περισσότεροι αγρότες έπρεπε να παρέχουν στους κυρίους τους έναν τρομερό όγκο αγγαρειών, τακτικών εισφορών σε είδος και ειδικών προστίμων και εισφορών.
Ομολογουμένως, οι συνθήκες της αγροτικής ζωής ήταν εξαιρετικά ποικίλες. Η αναλογία δεσμευμένων και ελεύθερων μέσα στον αγροτικό πληθυσμό διέφερε πολύ από αιώνα σε αιώνα και από περιοχή σε περιοχή· και πάλι, μέσα σε αυτές τις δύο κύριες κατηγορίες υπήρχαν άπειρες παραλλαγές τόσο ως προς το νομικό καθεστώς όσο και ως προς την ευπορία· ακόμη και μέσα στον πληθυσμό ενός και μόνο χωριού υπήρχαν συνήθως μεγάλες ανισότητες. Αλλά, ακόμη κι αν ληφθούν πλήρως υπόψη όλες αυτές οι πολυπλοκότητες, εξακολουθεί να είναι αλήθεια ότι, αν η φτώχεια, οι κακουχίες και μια συχνά καταπιεστική εξάρτηση μπορούσαν από μόνες τους να το γεννήσουν, ο επαναστατικός χιλιασμός θα ήταν ισχυρός ανάμεσα στους αγρότες της μεσαιωνικής Ευρώπης.
Ωστόσο, αυτό κανονικά δεν συνέβαινε. Μια έντονη προθυμία των δουλοπάροικων να δραπετεύσουν· επαναλαμβανόμενες προσπάθειες των αγροτικών κοινοτήτων να αποσπάσουν παραχωρήσεις· σύντομες, σπασμωδικές εξεγέρσεις — τέτοια πράγματα ήταν αρκετά οικεία στη ζωή πολλών φέουδων. Αλλά δεν συνέβαινε συχνά να παρακινηθούν εγκατεστημένοι αγρότες να επιδοθούν στην επιδίωξη της Χιλιετίας. Και όταν το έκαναν, αυτό συνέβαινε είτε επειδή είχαν παρασυρθεί από κάποιο μεγάλο κίνημα που είχε προέλθει από εντελώς διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, είτε επειδή ο δικός τους παραδοσιακός τρόπος ζωής γινόταν αδύνατος, είτε —και αυτή ήταν η συνηθέστερη περίπτωση— και για τους δύο αυτούς λόγους μαζί.
Είναι δυνατό να δει κανείς γιατί, παρά όλη τη φτώχεια, τις κακουχίες και την εξάρτηση, η αγροτική κοινωνία του πρώιμου Μεσαίωνα —και του ύστερου Μεσαίωνα επίσης σε πολλές περιοχές— θα έπρεπε να είναι σχετικά απρόσδεκτη στη μαχητική εσχατολογία των μη προνομιούχων. Σε βαθμό που δύσκολα μπορεί να υπερβληθεί, η αγροτική ζωή διαμορφωνόταν και συντηρούνταν από το έθιμο και την κοινοτική ρουτίνα. Στις πλατιές βόρειες πεδιάδες οι αγρότες ήταν συνήθως συγκεντρωμένοι σε χωριά· και εκεί οι κάτοικοι ενός χωριού ακολουθούσαν μια αγροτική ρουτίνα που είχε αναπτυχθεί από το χωριό ως συλλογικότητα. Οι λωρίδες γης τους βρίσκονταν στενά συνυφασμένες στα ανοικτά χωράφια, και στο όργωμα, στη σπορά και στον θερισμό πρέπει συχνά να εργάζονταν ως ομάδα. Κάθε αγρότης είχε το δικαίωμα να χρησιμοποιεί την «κοινή γη» σε καθορισμένη έκταση και όλα τα ζώα έβοσκαν εκεί μαζί.
Οι κοινωνικές σχέσεις μέσα στο χωριό ρυθμίζονταν από κανόνες οι οποίοι, αν και διέφεραν από χωριό σε χωριό, είχαν πάντοτε την κύρωση της παράδοσης και θεωρούνταν πάντοτε απαραβίαστοι. Και αυτό ίσχυε όχι μόνο για τις σχέσεις μεταξύ των ίδιων των χωρικών, αλλά και για τη σχέση μεταξύ κάθε χωρικού και του κυρίου του. Στην πορεία μακρών αγώνων ανάμεσα σε συγκρουόμενα συμφέροντα, κάθε φέουδο είχε αναπτύξει τους δικούς του νόμους, οι οποίοι, μόλις καθιερώνονταν από τη χρήση, καθόριζαν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις κάθε ατόμου. Σε αυτό το «έθιμο του φέουδου» υπαγόταν και ο ίδιος ο κύριος· και οι αγρότες ήταν συνήθως εξαιρετικά άγρυπνοι ώστε να εξασφαλίζουν ότι πράγματι το τηρούσε.
Οι αγρότες μπορούσαν να είναι πολύ αποφασιστικοί στην υπεράσπιση των παραδοσιακών τους δικαιωμάτων και ακόμη, σε ορισμένες περιστάσεις, στην επέκτασή τους. Μπορούσαν να έχουν αυτή την αποφασιστικότητα, διότι ο πληθυσμός ήταν αραιός και η εργασία περιζήτητη· αυτό τους έδινε ένα πλεονέκτημα που, σε κάποιον βαθμό, αντιστάθμιζε τη συγκέντρωση της έγγειας ιδιοκτησίας και της ένοπλης ισχύος στα χέρια των κυρίων τους. Ως αποτέλεσμα, το φεουδαρχικό καθεστώς δεν ήταν καθόλου ένα σύστημα ανεξέλεγκτης εκμετάλλευσης της εργασίας. Αν το έθιμο δέσμευε τους αγρότες να αποδίδουν εισφορές και υπηρεσίες, καθόριζε επίσης τα ποσά τους. Και στους περισσότερους αγρότες έδινε τουλάχιστον εκείνη τη βασική ασφάλεια που πηγάζει από την κληρονομική και εγγυημένη μίσθωση ενός κομματιού γης.
Η θέση του αγρότη στην παλαιά αγροτική κοινωνία ενισχυόταν επίσης σημαντικά από το γεγονός ότι —ακριβώς όπως και ο ευγενής— περνούσε τη ζωή του σταθερά ενταγμένος σε μια ομάδα συγγενών. Η μεγάλη οικογένεια στην οποία ανήκε ένας αγρότης αποτελούνταν από εξ αίματος συγγενείς, τόσο από την ανδρική όσο και από τη γυναικεία γραμμή καταγωγής, καθώς και από τους/τις συζύγους τους· όλοι τους ήταν δεμένοι μεταξύ τους μέσω των δεσμών τους με την κεφαλή της ομάδας —τον πατέρα ή, ελλείψει αυτού, τη μητέρα— του πρεσβύτερου κλάδου της οικογένειας. Συχνά αυτή η συγγενική ομάδα αναγνωριζόταν επισήμως ως ο μισθωτής της αγροτικής εκμετάλλευσης, η οποία παρέμενε κατοχυρωμένη σε αυτήν όσο η ομάδα εξακολουθούσε να υπάρχει.
Μια τέτοια οικογένεια, που μοιραζόταν το ίδιο «τσουκάλι, την ίδια φωτιά και το ίδιο καρβέλι», που καλλιεργούσε τα ίδια αδιαίρετα χωράφια, ριζωμένη στο ίδιο κομμάτι γης επί γενεές, αποτελούσε μια κοινωνική μονάδα μεγάλης συνοχής — ακόμη κι αν κατά καιρούς μπορούσε και η ίδια να σπαράσσεται από πικρές εσωτερικές διαμάχες. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο μεμονωμένος αγρότης κέρδιζε πολλά από το γεγονός ότι ανήκε σε μια τέτοια ομάδα. Όποια κι αν ήταν η ανάγκη του, ακόμη κι αν δεν ζούσε πλέον μαζί με την οικογένεια, μπορούσε πάντοτε να ζητήσει βοήθεια από τους συγγενείς του και να είναι βέβαιος ότι θα τη λάμβανε. Αν οι δεσμοί του αίματος δέσμευαν, ταυτόχρονα στήριζαν κάθε άτομο.
Το δίκτυο των κοινωνικών σχέσεων μέσα στο οποίο γεννιόταν ένας αγρότης ήταν τόσο ισχυρό και θεωρούνταν τόσο αυτονόητο, ώστε απέκλειε κάθε πολύ ριζικό αποπροσανατολισμό. Όσο το δίκτυο αυτό παρέμενε άθικτο, οι αγρότες απολάμβαναν όχι μόνο μια ορισμένη υλική ασφάλεια, αλλά επίσης —και αυτό είναι ακόμη πιο σχετικό εδώ— μια ορισμένη αίσθηση ασφάλειας, μια βασική βεβαιότητα που ούτε η διαρκής φτώχεια ούτε ο περιστασιακός κίνδυνος μπορούσαν να καταστρέψουν. Επιπλέον, οι ίδιες αυτές κακουχίες θεωρούνταν αυτονόητες, ως μέρος μιας κατάστασης πραγμάτων που φαινόταν να επικρατεί ανέκαθεν.
Οι ορίζοντες ήταν στενοί, και αυτό ίσχυε τόσο για τους κοινωνικούς και οικονομικούς ορίζοντες όσο και για τους γεωγραφικούς. Δεν επρόκειτο απλώς για το ότι η επαφή με τον ευρύτερο κόσμο πέρα από τα όρια του φέουδου ήταν περιορισμένη· η ίδια η σκέψη οποιασδήποτε θεμελιώδους μεταμόρφωσης της κοινωνίας ήταν σχεδόν αδιανόητη. Σε μια οικονομία ομοιόμορφα πρωτόγονη, όπου κανείς δεν ήταν πολύ πλούσιος, δεν υπήρχε τίποτε που να διεγείρει νέες επιθυμίες· ασφαλώς τίποτε που θα μπορούσε να παρακινήσει τους ανθρώπους σε μεγαλεπήβολες φαντασιώσεις πλούτου και δύναμης.
Αυτή η κατάσταση πραγμάτων άρχισε να αλλάζει όταν, από τον ενδέκατο αιώνα και εξής, πρώτα μια περιοχή της Ευρώπης και έπειτα άλλη έγινε αρκετά ειρηνική ώστε να αυξηθεί ο πληθυσμός και να αναπτυχθεί το εμπόριο. Οι πρώτες περιοχές όπου συνέβη αυτό βρίσκονταν εν μέρει σε γαλλικό και εν μέρει σε γερμανικό έδαφος. Τον ενδέκατο, δωδέκατο και δέκατο τρίτο αιώνα, σε μια περιοχή που εκτεινόταν σχεδόν από τον Somme έως τον Ρήνο και είχε ως κέντρο της το μεγάλο πριγκιπάτο το οποίο οι κόμητες της Φλάνδρας κυβερνούσαν με ασυνήθιστη σταθερότητα και αποτελεσματικότητα, ο πληθυσμός αυξήθηκε ραγδαία.
Ήδη από τον ενδέκατο αιώνα, η βορειοανατολική Γαλλία, οι Κάτω Χώρες και η κοιλάδα του Ρήνου συντηρούσαν πληθυσμό μεγαλύτερο από εκείνον που μπορούσε να υποστηρίξει το παραδοσιακό αγροτικό σύστημα. Πολλοί αγρότες άρχισαν να ανακτούν γη από τη θάλασσα, τα έλη και τα δάση, ή μετανάστευσαν προς τα ανατολικά για να συμμετάσχουν στον μεγάλο γερμανικό αποικισμό εδαφών που έως τότε κατοικούνταν από Σλάβους· και για αυτούς τους πρωτοπόρους τα πράγματα πήγαν γενικά αρκετά καλά. Αλλά πολλοί έμειναν πίσω χωρίς κλήρους, ή με κλήρους πολύ μικρούς για να τους συντηρήσουν· και αυτοί έπρεπε να τα βγάλουν πέρα μόνοι τους όπως καλύτερα μπορούσαν. Ένα μέρος αυτού του πλεονάζοντος πληθυσμού σχημάτισε ένα αγροτικό προλεταριάτο· ενώ ένα άλλο μέρος εισέρρευσε στα νέα εμπορικά και βιομηχανικά κέντρα και δημιούργησε ένα αστικό προλεταριάτο.
