
I. A. Lebedev
Σειρά «Πολιτική Επιστήμη. Θρησκειολογία», 2016, τόμ. 16, σ. 35–39.
Διαδικτυακή πρόσβαση στο περιοδικό: http://isu.ru/izvestia
Κρατικό Παιδαγωγικό Πανεπιστήμιο του Nizhny Novgorod «K. Minin» (Πανεπιστήμιο Minin), Nizhny Novgorod
Περίληψη. Το άρθρο είναι αφιερωμένο στη διερεύνηση των πηγών ιδεών που ενέπνευσαν τον θεμελιωτή του σλαβοφιλισμού, A. S. Khomiakov, να διαμορφώσει την έννοια της sobornost ως «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα», την οποία ο στοχαστής προσδιόριζε ως αντικειμενικό παράγοντα της ομαλής ύπαρξης της Εκκλησίας, του κράτους και της κοινωνίας και, επιπλέον, ως αρχή της αυτοσυντήρησης και της αλληλεπίδρασής τους. Στην εργασία εξετάζονται οι ιδεαλιστικές απόψεις των εκπροσώπων της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας, του Schelling και του Hegel, ως ένας από τους παράγοντες που επηρέασαν στο επίπεδο των ιδεών τη διαμόρφωση της διδασκαλίας του θεμελιωτή του σλαβοφιλισμού περί «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα». Ο συγγραφέας καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο A. S. Khomiakov, αντλώντας από τις ιδεαλιστικές αντιλήψεις του Schelling και του Hegel, διατυπώνει μια αυτοτελή, πρωτότυπη αντίληψη της sobornost ως «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα», η οποία δεν στερείται δυνατότητας πρακτικής εφαρμογής.
Λέξεις-κλειδιά: A. S. Khomiakov, Schelling, Hegel, sobornost, «ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα», αγάπη, καθολική πληρότητα, «παγκόσμιο πνεύμα», «πνεύματα των λαών».
Η ιδιαιτερότητα του σλαβοφιλισμού, κύριος θεωρητικός του οποίου υπήρξε και παραμένει αναμφίβολα ο Aleksei Stepanovich Khomiakov, συνίσταται στο ότι κατέστησε αντικείμενο των φιλοσοφικών του ερευνών τη ρωσική πνευματική ζωή, η οποία καθοριζόταν από την ορθόδοξη παράδοση. Τα επιχειρήματα των σλαβόφιλων υπέρ της ιδιοτυπίας του ρωσικού εθνικού πολιτισμού, στη βάση του οποίου βρίσκεται ο ανατολικός Χριστιανισμός, έχουν θεμελιώδη κοσμοθεωρητική σημασία. Από αυτή την άποψη, η φιλοσοφία των σλαβόφιλων αποτέλεσε, αφενός, μια ιδιότυπη ανάπτυξη της ανατολικοχριστιανικής πατερικής σκέψης —της ορθόδοξης αγιοπατερικής παράδοσης και της ρωσικής ασκητικής ζωής— και, αφετέρου, έλαβε υπόψη τα επιτεύγματα της σύγχρονής τους φιλοσοφικής σκέψης.
Δεν θα εξετάσουμε λεπτομερώς ολόκληρο το φάσμα των ιστοριοσοφικών, θεολογικών και άλλων ζητημάτων που συνδέονται με τη διδασκαλία του Khomiakov περί sobornost· θα επισημάνουμε μόνο τη βασική θέση. Οι στοχασμοί του για τη sobornost συνιστούν μια διδασκαλία «περί ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα», ως αντίθεση στον ατομισμό της Εκκλησίας και της κοινωνίας. Η ουσία αυτής της φιλοσοφικής αντίληψης του Khomiakov συνίσταται στο ότι η εκάστοτε κοινότητα ανθρώπων —για παράδειγμα, μια ενοριακή κοινότητα, οι κάτοικοι του ίδιου χωριού, οι πολίτες μιας χώρας και ούτω καθεξής— νοείται πρωτίστως στο επίπεδο των ιδεών και, κατά συνέπεια, στην πράξη ως ενιαίο όλο, διατηρώντας όμως τα μέλη της, πράγμα εξαιρετικά σημαντικό, τα ατομικά τους χαρακτηριστικά. Εδώ, ωστόσο, ο φιλόσοφος δεν μιλά για κάποια μηχανική ενότητα, για μια αναγκαστική συνένωση των ατόμων σαν να ήταν μικρά γρανάζια ενός μηχανισμού, όπως, για παράδειγμα, στη φιλοσοφία του σοσιαλισμού, η οποία εκφράστηκε στην πράξη κυρίως ως καταναγκαστικός κολεκτιβισμός, αλλά παρουσιάζει κάθε ενότητα ως ζωντανό οργανισμό. Βάση μιας τέτοιας ενότητας, κατά τον Khomiakov, αποτελεί η αμοιβαία, ελεύθερη, αδελφική αγάπη όλων προς όλους και προς τον καθένα. Αυτή η κατηγορία της αγάπης είναι ευαγγελική, αλλά στους σλαβόφιλους αποκτά και οντολογικά χαρακτηριστικά, καθώς γίνεται το θεμέλιο της γνώσης της αλήθειας και, επομένως, του μετασχηματισμού της ύπαρξης τόσο του προσώπου όσο και της κοινωνίας. Μιλώντας για τη διδασκαλία του Khomiakov περί sobornost από αυτή την άποψη, δεν μπορούμε, κατά τη γνώμη μας, να μην παραθέσουμε τη δήλωση ενός άλλου εξέχοντος Ρώσου φιλοσόφου και θεολόγου, του N. A. Berdyaev, ο οποίος έλεγε κατά λέξη τα εξής: «Η κατάφαση της αγάπης ως κατηγορίας της γνώσης αποτελεί την ψυχή της θεολογίας του Khomiakov» [1, σ. 87]. Παραπάνω επισημάναμε ότι, κατά την εξέταση του θέματος της sobornost, ο Khomiakov είχε ως οδηγό την ουσία της ευαγγελικής θρησκείας, όπου «ο Θεός είναι αγάπη» (Α΄ Ιωάννου 4:8), ενώ ο ίδιος ο Χριστός, ας το υπενθυμίσουμε, λέει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου (εδώ και στη συνέχεια η πλάγια γραφή είναι δική μας. — L. I.), αν έχετε αγάπη μεταξύ σας» (Ιωάννης 13:35). Και τώρα ας δώσουμε τον λόγο στον ίδιο τον Khomiakov: «Η αλήθεια, απρόσιτη στη μεμονωμένη νόηση, είναι προσιτή μόνο στο σύνολο των νοήσεων που συνδέονται με την αγάπη» [5, σ. 283]. Φαίνεται πως μια ορισμένη συμφωνία μεταξύ των θέσεων αυτών είναι προφανής.
Ο ίδιος ο στοχαστής παρουσιάζεται μπροστά μας ως μια εξαιρετικά πολύπλευρη προσωπικότητα, διαθέτοντας, παράλληλα με τη λαμπρή μόρφωσή του, και βαθιά θρησκευτικότητα. Αυτό δεν είναι ασήμαντο για την έρευνά μας, καθώς ακριβώς μέσα από το πρίσμα της τελευταίας αξιολογούσε οτιδήποτε ερχόταν σε επαφή με το ανήσυχο πνεύμα του. Το ίδιο συνέβη και με τη γερμανική κλασική φιλοσοφία, πρωτίστως όπως εκπροσωπείται από τον Schelling και τον Hegel, για την κληρονομιά ιδεών των οποίων, στο μέτρο που μας ενδιαφέρει, θα μιλήσουμε. Ας επισημάνουμε εξαρχής ότι δεν επιδιώκουμε να εξετάσουμε ολόκληρη την πολυπλοκότητα των φιλοσοφικών συστημάτων των Γερμανών στοχαστών, αλλά θα σταθούμε μόνο σε εκείνα τα σημεία που θα προσελκύσουν την προσοχή μας λόγω της συνάφειάς τους με τη συγκεκριμένη θεματική.
Ο Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775–1854) δημιούργησε το σύστημά του του υπερβατολογικού ιδεαλισμού ή ιδεορεαλισμού: ο «Θεός», το απόλυτο «Εγώ», το «όριο» ή η «ενότητα των αντιθέτων» —του ιδεαλισμού και του ρεαλισμού, της σκέψης και της εποπτείας, του πεπερασμένου και του απείρου, του γενικού και του ιδιαίτερου, του γένους και του ατόμου, του ορίου και του απεριόριστου κ.ο.κ. [βλ. 9, σ. 273· πρβλ. 7, σ. 508–514]. Οι προαναφερθείσες αντινομίες, οι οποίες, κατά τον Schelling, «είναι ενωμένες μέσα στο απόλυτο» [7, σ. 514] και από τις οποίες «καμία έννοια του επιμέρους δεν είναι χωρισμένη μέσα στον Θεό από την έννοια όλων των πραγμάτων» [7, σ. 519], αποτελούν, κατά τη γνώμη μας, ορισμένες προϋποθέσεις της διδασκαλίας του Khomiakov περί sobornost, δηλαδή περί «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα». Ο Schelling γράφει για κάποια «ενότητα», από την οποία «προήλθαν τα πάντα» και την οποία «διαθέτει» κάθε πράγμα. Κάθε πράγμα «τείνει προς την ενότητα, αλλά το καθένα από μια ορισμένη απόσταση» [7, σ. 533]. Και ανάλογα με την απομάκρυνση ή την εγγύτητα του πράγματος προς την «ενότητα», την «καθολική πληρότητα», καθορίζεται σε ευθεία αναλογία ο βαθμός της τελειότητάς του. Κάθε επιμέρους —πράγμα— έχει τη δυνατότητα να επιδιώκει την «καθολική πληρότητα», και στο καθένα «έχει δοθεί ο ιδιαίτερος χρόνος του, ώστε μέσα στην πολλαπλότητα να είναι ένα και μέσα στην απειρία — πεπερασμένο» [7, σ. 542]. Στη συνέχεια, ο Schelling καταλήγει στη σκέψη ότι είναι αναγκαία κάποια «απόλυτη σύνδεση, ένας δεσμός» μεταξύ απείρου και πεπερασμένου: «Το σύμπαν, δηλαδή η απειρία των μορφών μέσα στις οποίες καταφάσκει τον εαυτό του ο αιώνιος δεσμός, είναι σύμπαν, πραγματική ολότητα, μόνο μέσω του δεσμού, δηλαδή μέσω της ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα» [8, σ. 37].
Σε αυτούς τους συλλογισμούς ο Schelling εξέφρασε εν μέρει ό,τι θα επεξεργαζόταν αργότερα ο θεμελιωτής του σλαβοφιλισμού. Ωστόσο, με την ιδέα του πρώτου ότι το σύμπαν «καταφάσκει τον εαυτό του μέσα στην απειρία των μορφών», ότι το απόλυτο «είναι απόλυτο μόνο ως απόλυτη κατάφαση του εαυτού του μέσα σε όλες τις μορφές» [8, σ. 35], ότι «για το άπειρο είναι ουσιώδες να καταφάσκει τον εαυτό του με τη μορφή του πεπερασμένου» [στο ίδιο, σ. 36], ο Khomiakov, ο οποίος γνώριζε την ανατολικοχριστιανική καταφατική θεολογία, σύμφωνα με την οποία ο Θεός είναι παντοδύναμος και αυτάρκης, προφανώς δεν συμφώνησε, καθώς σε αυτές τις διατυπώσεις του Γερμανού φιλοσόφου ακούγονται νότες πανθεϊσμού. Ο Schelling διευκρίνισε, ωστόσο, ότι οι παραπάνω «μορφές» είναι μόνο το «είναι του Θεού» και όχι «ο υπάρχων Θεός» [10, σ. 349], αλλά τελικά έγραψε: «Από την αρχή, μόλις ο Θεός διαχώρισε το ιδεατό και το πραγματικό, έπρεπε να θέσει το ιδεατό ως χωριστό κόσμο. Όπως στο πραγματικό υπήρχαν το πραγματικό, το ιδεατό και το αδιαφοροποίητο των δύο, έτσι συμβαίνει και στο ιδεατό, αλλά μέσα σε αυτό τα πάντα βρίσκονται υπό τη δύναμη του ιδεατού. Επομένως, και στο ιδεατό του Θεού υπάρχει κάτι που, ενώ είναι το ίδιο εξ ολοκλήρου ιδεατό, αντιστοιχεί στη φύση. Τότε ο Θεός βρίσκεται πραγματικά μέσα στα πάντα και ο πανθεϊσμός είναι αληθής» [10, σ. 391, 396]. Φυσικά, τέτοιες ιδεολογικές θέσεις, όπως λέγεται, δεν «χωρούσαν» στο πλαίσιο της ορθόδοξης παράδοσης και δεν μπορούσαν να γίνουν αποδεκτές από τους σλαβόφιλους.
Ας περάσουμε τώρα στην εξέταση των ιδεών του Hegel που έχουν σημασία για εμάς στο πλαίσιο αυτού του άρθρου. Ο Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831), ένας ακόμη από τους θεμελιωτές της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας, προσδιόριζε τα γεγονότα της «παγκόσμιας ιστορίας» ως «διαλεκτική των επιμέρους πνευμάτων των λαών», τα οποία, στην ιδιαιτερότητά τους, διαθέτουν «ως προς το περιεχόμενο» μια «ιδιαίτερη αρχή» και έχουν ιστορία «εντός των ορίων του ίδιου του εαυτού τους» [3, σ. 329]. Αν εξετάσουμε προσεκτικότερα αυτή τη σκέψη του Γερμανού κλασικού φιλοσόφου, μπορούμε να διακρίνουμε αμυδρά την αρχή της «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα» που διερευνούμε, όπου τα «πνεύματα των λαών», διατηρώντας το «ιδιαίτερό» τους, εντάσσονται στην «παγκόσμια ιστορία», καθιστάμενα —ας το επαναλάβουμε— ιδιαίτερο μέρος του όλου. Αυτή η διαδικασία οδηγεί στο ότι «το πνεύμα, το οποίο αρχικά υπάρχει μόνο καθ’ εαυτό, οδηγεί τον εαυτό του στη συνείδηση και στην αυτοσυνειδησία και, επομένως, στην αποκάλυψη και στην πραγματικότητα της καθ’ εαυτήν και δι’ εαυτήν υπάρχουσας ουσίας του, καθιστάμενο ταυτόχρονα και εξωτερικά καθολικό, παγκόσμιο πνεύμα» [3, σ. 329]. Και αυτή η «κίνηση», πράγμα σημαντικό για εμάς, «είναι η οδός της απελευθέρωσης της πνευματικής υπόστασης» [3, σ. 329].
Σε αυτό έγκειται η διαφορά της ιδέας του Hegel από ό,τι τελικά θα συναντήσουμε στον Khomiakov, όπου την «ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα» συγκροτούν οντολογικά ελεύθερα πρόσωπα και όχι πρόσωπα που απελευθερώνονται κατά τη διαδικασία της μετουσίωσης. Βλέπουμε ότι, στο σύνολό τους, οι σλαβόφιλοι απέρριπταν την ιστοριοσοφία του Hegel, στην κριτική της οποίας έχουν αφιερωθεί αρκετές σελίδες [για περισσότερα βλ. 4, σ. 5], με κύριο αντικείμενο τον ορθολογισμό των Γερμανών φιλοσόφων. Ωστόσο, κατά τον Khomiakov, υπεύθυνοι για τα σφάλματα δεν είναι ούτε ο «διορατικός» Schelling ούτε ο Hegel, ο «ευσυνείδητος φανατικός της διάνοιας, η οποία εκλαμβάνεται ως λόγος», αλλά ολόκληρη η γερμανική φιλοσοφική σχολή, «που διαπλάστηκε από την κοινή διανοητική εργασία της Γερμανίας και τον γερμανικό Προτεσταντισμό» [5, σ. 266–268]. Τέτοιες αντιλήψεις της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας ο Khomiakov τις μελετούσε μέσα από το πρίσμα του ανατολικού Χριστιανισμού, χάρη στο οποίο οικοδόμησε το δικό του, από πολλές απόψεις πρωτότυπο σύστημα σκέψης, όπου, σύμφωνα με την παρατήρηση του N. A. Berdyaev, «το θρησκευτικό στοιχείο ήταν ισχυρότερο από το φιλοσοφικό» [1, σ. 111]. Αυτό ήταν αρκετά νέο στις συνθήκες της ρωσικής πραγματικότητας, καθώς συνέβαλλε στην εκκλησιοποίηση της φιλοσοφίας.
Τόσο ο Schelling όσο και ο Hegel επηρέασαν αναμφίβολα τη διαμόρφωση του Khomiakov ως φιλοσόφου. Εκείνος όμως δεν υπήρξε επίγονός τους. Ο στοχαστής «εκκλησιοποιεί» τη φιλοσοφία, δίνοντας έμφαση στη «θέση περί ρωσικού μεσσιανισμού», η οποία βασίζεται στην «Ορθοδοξία και στην κοινοτικότητα». Σε αυτό το συμπέρασμα καταλήγει ο γνωστός μελετητής της κληρονομιάς ιδεών των σλαβόφιλων, καθηγητής L. E. Shaposhnikov [6, σ. 41]. Δεν θα μιλήσουμε λεπτομερώς γι’ αυτό, καθώς υπερβαίνει τα όρια της θεματικής που έχει τεθεί στο παρόν άρθρο.
Κλείνοντας, θα πούμε μόνο ότι η διδασκαλία του Khomiakov περί sobornost ως «ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα», θεμελιωμένης στη ζωντανή αμοιβαία αγάπη, υπερέβη τελικά, κατά τη γνώμη μας, στο επίπεδο των ιδεών τη διαλεκτική «ενότητα των αντιθέτων» των στοχαστών που εξετάσαμε. Το ζήτημα είναι ότι ο ορθολογισμός στην εγελιανή του μορφή, όπως θεωρεί ο Khomiakov, «παραμερίζει το ον», δηλαδή στο σύστημά του δεν υπάρχει θέση για το «δημιουργικό πνεύμα», καθώς η ίδια η έννοια, στην πληρέστερη αφαίρεσή της, όφειλε να αναγεννήσει τα πάντα από τα ίδια της τα σπλάχνα [5, σ. 294].
Η διδασκαλία περί sobornost επιδιώκει ακριβώς να συνδέσει το «δημιουργικό πνεύμα» με τη δραστηριότητα των ανθρώπων τόσο στην Εκκλησία όσο και στην κοινωνία και στο κράτος. Δυστυχώς, οι αρχές της sobornost δεν πραγματώθηκαν ποτέ στο σύνολό τους ούτε στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία ούτε, πολύ περισσότερο, στη ρωσική ιστορία.
Βιβλιογραφία






