Από τον Αυγουστίνο στον Λεμ, τον Νίτσε και την Κρίση της Σύγχρονης Εσωτερικότητας: Μια Ιστορία του Εσωτερικού Κενού του Σύγχρονου Ανθρώπου
Σύνταξη Inchiostronero
πριν μάθει κανείς να μετράει το βάθος της σιωπής του.»
Η παρανόηση της σύγχρονης εξερεύνησης
«Ο άνθρωπος είχε πάει προς άλλους κόσμους και άλλους πολιτισμούς χωρίς να γνωρίζει πλήρως τις δικές τους εσοχές, τα αδιέξοδά τους, τα χάσματα τους και τις μαύρες, καγκελωτές πόρτες τους.»
Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια ακριβέστερη διάγνωση της πνευματικής κατάστασης της νεωτερικότητας από αυτή που διατύπωσε ο Stanisław Lem στο Solaris . (1) Σε αυτή την πρόταση δεν υπάρχει μόνο ένας στοχασμός πάνω στην επιστημονική φαντασία, ούτε μια προειδοποίηση προς την επιστημονική έρευνα: υπάρχει η ακριβής εικόνα ενός πολιτισμού που έχει μπερδέψει την κίνηση με τη γνώση, την επέκταση με την κατανόηση, την εξερεύνηση με την αλήθεια.
Η σύγχρονη εποχή έχει χτίσει την πνευματική της ταυτότητα γύρω από μια ακριβή χειρονομία: την απελευθέρωση. Απελευθέρωση από την παράδοση, την απελευθέρωση από τους αρχαίους κοσμολογικούς περιορισμούς, την απελευθέρωση από την κεντρικότητα της γης, την απελευθέρωση από τη συμβολική τάξη που είχε τοποθετήσει την ανθρωπότητα μέσα σε μια νοητή δομή του κόσμου. Αυτό το κίνημα υπήρξε, από πολλές απόψεις, μια εξαιρετική απελευθέρωση. Έχει παράγει επιστήμη, τεχνολογία, ιατρική, αστρονομία και προηγουμένως αδιανόητες δυνατότητες επικοινωνίας. Αλλά έχει επίσης δημιουργήσει μια βαθιά παρανόηση: την ιδέα ότι η γνώση σημαίνει, πάνω απ' όλα, πρόοδο στο διάστημα.
Η κατάκτηση του σύμπαντος έχει γίνει έτσι η κυρίαρχη μεταφορά για τη γνώση. Όσο πιο μακριά φτάνουμε, τόσο περισσότερο πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε. Όσο περισσότερο διευρύνουμε το πεδίο εφαρμογής μας, τόσο περισσότερο νομίζουμε ότι κατανοούμε την πραγματικότητα. Σε αυτό το νοητικό σχήμα, το άγνωστο βρίσκεται πάντα αλλού: σε έναν άλλο πλανήτη, σε έναν άλλο γαλαξία, σε μια άλλη πιθανή μορφή ζωής. Το αίνιγμα δεν κατοικεί πλέον την ανθρωπότητα, αλλά το σύμπαν.
Εδώ ακριβώς η πρόταση του Λεμ μετατρέπεται από λογοτεχνική παρατήρηση σε ιστορική κρίση. Ο σύγχρονος άνθρωπος πραγματικά συνάντησε νέους κόσμους πριν συναντήσει τον εαυτό του. Κατασκεύασε όργανα ικανά να διασχίσουν αστρικές αποστάσεις χωρίς να κατασκευάσει εξίσου αποτελεσματικά όργανα για να διασχίσει τις δικές του εσωτερικές περιοχές. Έμαθε να μετρά τον χώρο με αυξανόμενη ακρίβεια, αλλά σταδιακά έπαψε να διερευνά τα δικά του βάθη.
Ο Σολάρις δεν αφηγείται μια συνάντηση με έναν άλλο πολιτισμό. Αφηγείται την αποτυχία αυτής της συνάντησης. Ο πλανήτης δεν ανταποκρίνεται σύμφωνα με τις κατηγορίες της γήινης επιστήμης· δεν επιτρέπει στον εαυτό του να αναχθεί σε αντικείμενο, ούτε μπορεί να ερμηνευτεί μέσα στους κώδικες της ανθρώπινης γνώσης. Αυτό που επιστρέφει στους εξερευνητές δεν είναι μια νέα μορφή γνώσης, αλλά μια ανησυχητική αποκάλυψη: αυτό που συναντούν, στην πραγματικότητα, είναι η δική τους εσωτερικότητα. Όχι ένας άλλος κόσμος, αλλά ένας καθρέφτης.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο. Η νεωτερικότητα πίστευε ότι το άγνωστο βρισκόταν μπροστά, ενώ συχνά βρισκόταν μέσα. Πίστευε ότι το μέλλον συνέπιπτε με την διανυθείσα απόσταση, ενώ το αληθινό αίνιγμα συνέπιπτε με τα ανεξερεύνητα βάθη. Από αυτή την οπτική γωνία, ο χώρος δεν είναι μόνο μια κατάκτηση: γίνεται και μια διαφυγή. Μια σιωπηλή, συχνά ασυνείδητη, διαφυγή από το εσωτερικό.
Επί αιώνες, ο δυτικός πολιτισμός αντιλαμβανόταν τη γνώση ως ένα διαφορετικό κίνημα. Όχι ως μια εξωτερική επέκταση, αλλά ως μια εσωτερική επιστροφή. Όχι ως κατάκτηση του κόσμου, αλλά ως ανακάλυψη της συνείδησης. Όταν ο Αυγουστίνος της Ιππώνας έγραψε: «Μην βγαίνεις έξω από τον εαυτό σου, γύρισε στον εαυτό σου: η αλήθεια κατοικεί μέσα σου», δεν διατύπωσε μια ιδιωτική πνευματική πρόσκληση, αλλά μάλλον υπέδειξε μια δομή γνώσης. Η αλήθεια δεν βρισκόταν αλλού. Δεν ήταν μακρινή. Δεν ήταν απομακρυσμένη. Ήταν προσβάσιμη μόνο μέσω ενός κινήματος αντίθετου από αυτό που θα ευνοούσε αργότερα η νεωτερικότητα.
Ο σύγχρονος πολιτισμός έχει προοδευτικά αντιστρέψει αυτή την τάση. Έχει μετατρέψει την έξοδο σε μέθοδο, την απόσταση σε κριτήριο αλήθειας, την εξερεύνηση σε παράδειγμα γνώσης. Αυτή η σιωπηλή αντιστροφή είναι μια από τις βαθύτερες ρίζες της πνευματικής κρίσης του σύγχρονου ανθρώπου. Γιατί όταν η γνώση γίνεται απλώς επέκταση, η εσωτερικότητα παύει να είναι ένα έδαφος που πρέπει να διασχιστεί και γίνεται ένας τόπος που πρέπει να αποφευχθεί. Και ακριβώς σε αυτό το κενό προκύπτει η συνθήκη που περιγράφει ο Λεμ: ένας πολιτισμός ικανός να φτάσει σε άλλους κόσμους χωρίς να γνωρίζει ακόμη τις δικές του κλειδωμένες πόρτες
Αν η πρώτη παρεξήγηση της νεωτερικότητας ήταν η εξίσωση της γνώσης με την επέκταση στο διάστημα, το Solaris αντιπροσωπεύει μια από τις πιο διαυγείς στιγμές κατά τις οποίες αυτή η παρεξήγηση αμφισβητείται ριζικά. Το μυθιστόρημα του Stanisław Lem δεν περιγράφει μια επιτυχημένη συνάντηση με έναν εξωγήινο πολιτισμό, αλλά το φιλοσοφικό πείραμα μιας αδύνατης συνάντησης. Ο ζωντανός ωκεανός του πλανήτη Solaris δεν μπορεί να ταξινομηθεί, δεν επικοινωνεί σύμφωνα με κατανοητά πρότυπα, δεν δέχεται να γίνει αντικείμενο. Το μόνο που μπορεί να κάνει η ανθρώπινη επιστήμη στην παρουσία του είναι να μετρήσει, να καταγράψει, να υποθέσει. Αλλά καμία από αυτές τις λειτουργίες δεν παράγει γνώση με την πλήρη έννοια του όρου.
Το λάθος των επιστημόνων της Γης είναι ότι πιστεύουν ότι ο Άλλος πρέπει απαραίτητα να λάβει μια μορφή ερμηνεύσιμη εντός των ανθρώπινων κατηγοριών. Αναζητούν δομές, σήματα, γλώσσες. Αναζητούν προθέσεις. Αναζητούν ένα μυαλό ανάλογο με το δικό τους. Αλλά ο Σολάρις δεν παρέχει τίποτα τέτοιο. Αντίθετα, επιστρέφει παρουσίες, μορφές, οπτασίες που αναδύονται από τις αναμνήσεις των ίδιων των παρατηρητών, σαν ο πλανήτης να μην ήταν συνομιλητής αλλά μια ανακλαστική επιφάνεια ικανή να κάνει ορατό αυτό που η ανθρωπότητα δεν γνωρίζει για τον εαυτό της. Δεν είναι ο ωκεανός που είναι αινιγματικός: είναι η ανθρωπότητα.
Υπό αυτή την έννοια, ο Σολάρις δεν είναι ένας πλανήτης που πρέπει να εξερευνηθεί. Είναι ένα κατώφλι που πρέπει να ξεπεραστεί. Εκεί, η επιστήμη συναντά για πρώτη φορά όχι ένα τεχνικό όριο, αλλά ένα ανθρωπολογικό. Δεν είναι τα εργαλεία που αποτυγχάνουν. Αυτό που αποτυγχάνει είναι η ίδια η προϋπόθεση της σύγχρονης γνώσης: η ιδέα ότι η γνώση σημαίνει μετατροπή του άλλου σε αντικείμενο.
Γι' αυτό ο Λεμ λέει μια από τις πιο αποφασιστικές ατάκες στο μυθιστόρημα: «Δεν χρειαζόμαστε άλλους κόσμους. Χρειαζόμαστε καθρέφτες». Δεν πρόκειται για αποποίηση της εξερεύνησης, αλλά μάλλον για μια επανερμηνεία της. Το άγνωστο δεν συμπίπτει απαραίτητα με αυτό που είναι μακρινό. Μπορεί να συμπίπτει με αυτό που είναι απωθημένο.
Έτσι, ο Σολάρις γίνεται η συμβολική φιγούρα μιας ιστορικής μετάβασης. Η ανθρωπότητα έρχεται αντιμέτωπη με τη ριζική ετερότητα και ανακαλύπτει ότι δεν μπορεί να την συναντήσει μέχρι ο άνθρωπος να είναι πρόθυμος να συναντήσει τον εαυτό του. Ο καθρέφτης δεν είναι μια λογοτεχνική μεταφορά: είναι μια προϋπόθεση της γνώσης. Αν ο καθρέφτης είναι απαραίτητος, σημαίνει ότι η αλήθεια δεν βρίσκεται έξω από τον άνθρωπο, αλλά στον τόπο που έχει αποφύγει εδώ και καιρό να αμφισβητήσει: την εσωτερική του φύση.
Αν ο Σολάρις καταδεικνύει τα όρια της γνώσης όταν αυτή περιορίζεται σε εξωτερική επέκταση, η σκέψη του Αυγουστίνου του Ιππώνα δείχνει με εκπληκτική σαφήνεια προς την αντίθετη κατεύθυνση, μια κατεύθυνση που ο σύγχρονος πολιτισμός έχει σταδιακά εγκαταλείψει. Στις σκέψεις του, η αλήθεια δεν βρίσκεται ποτέ στο μακρινό διάστημα ή στην κοσμική ετερότητα, αλλά στα βάθη της ανθρωπότητας. Γι' αυτό η πρόσκλησή του εξακολουθεί να διατηρεί απροσδόκητη δύναμη σήμερα: «Μην βγαίνεις έξω από τον εαυτό σου, γύρισε στον εαυτό σου: η αλήθεια κατοικεί μέσα στον εσωτερικό άνθρωπο».
Αυτά τα λόγια δεν ανήκουν αποκλειστικά στη χριστιανική πνευματική παράδοση. Εκφράζουν μια αληθινή δομή γνώσης. Ο Αυγουστίνος κατανοεί ότι ο άνθρωπος συναντά την αλήθεια όχι διασχίζοντας τον κόσμο, αλλά διασχίζοντας τον εαυτό του. Δεν είναι η κίνηση προς τα έξω που παράγει κατανόηση, αλλά η επιστροφή προς τα μέσα. Η αλήθεια δεν είναι μακρινή: είναι κρυμμένη.
Η νεωτερικότητα έχει καταφέρει ακριβώς το αντίθετο. Έχει μετατρέψει την έξοδο σε μέθοδο, την απόσταση σε κριτήριο, την επέκταση σε υπόσχεση γνώσης. Το σύμπαν έχει γίνει ο συμβολικός ορίζοντας μέσα στον οποίο τοποθετείται το άγνωστο, ενώ η εσωτερικότητα έχει σταδιακά πάψει να γίνεται αντιληπτή ως έδαφος προς εξερεύνηση. Αυτή η σιωπηλή αντιστροφή περιέχει έναν από τους πιο βαθιούς μετασχηματισμούς της δυτικής συνείδησης: όχι την εγκατάλειψη της αλήθειας, αλλά την εκτόπισή της.
Υπό αυτή την έννοια, η κατάκτηση του διαστήματος αντιπροσωπεύει πολύ περισσότερα από απλή τεχνική πρόοδο. Είναι το ορατό σημάδι μιας μετατόπισης στον ανθρωπολογικό προσανατολισμό. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει μάθει να μετρά τις κοσμικές αποστάσεις με αυξανόμενη ακρίβεια, ακριβώς τη στιγμή που έπαψε να διερευνά τα δικά του βάθη. Η διαστολή του γνωστού σύμπαντος συνοδεύτηκε από μια συρρίκνωση της εσωτερικότητας.
Εδώ ακριβώς το Σολάρις μπορεί να διαβαστεί ως μια ανεστραμμένη Αυγουστίνια παραβολή. Οι επιστήμονες του μυθιστορήματος ξεκινούν να συναντήσουν τον Άλλο και αντ' αυτού συναντούν αυτό που δεν γνωρίζουν για τον εαυτό τους. Αναζητούν έναν κοσμικό συνομιλητή και βρίσκουν μια ανάμνηση που τους προηγείται. Επιδιώκουν να ερμηνεύσουν τον πλανήτη και ερμηνεύονται από αυτόν. Το ταξίδι προς τα έξω μετατρέπεται έτσι σε μια ακούσια επιστροφή προς τα μέσα, αλλά μια επιστροφή χωρίς κατεύθυνση, επειδή ο πολιτισμός που το αναλαμβάνει έχει ξεχάσει προ πολλού την κατεύθυνση που υπέδειξε ο Αυγουστίνος.
Δεν είναι η ετερότητα του Σολάρις που είναι ακατανόητη. Είναι ο σύγχρονος άνθρωπος που έχει χάσει τη γλώσσα που χρειάζεται για να κατανοήσει τι συναντά όταν στέκεται μπροστά στον καθρέφτη του.
Αν ο Αυγουστίνος είχε υποδείξει την πορεία επιστροφής στην εσωτερικότητα ως τον τόπο της αλήθειας, ο Φρίντριχ Νίτσε αντιπροσωπεύει τη στιγμή που αυτή η πορεία ξαφνικά γίνεται αδιάβατη. Όχι επειδή την καταστρέφει σκόπιμα, αλλά επειδή εκθέτει την μη αναστρέψιμη ιστορική της κρίση. Η σκέψη του δεν εγκαινιάζει τον μηδενισμό: τον κάνει ορατό. Ο Νίτσε δεν είναι υπεύθυνος για τη σύγχρονη άβυσσο. Είναι αυτός που τη φωτίζει.
Όταν ανακοινώνει τον θάνατο του Θεού, δεν κάνει μια μεταφυσική πρόκληση ή μια πολεμική χειρονομία κατά της θρησκείας. Περιγράφει έναν μετασχηματισμό που έχει ήδη συμβεί στην ευρωπαϊκή συνείδηση. Η νεωτερικότητα δεν χάνει το υπερβατικό της κέντρο λόγω σφάλματος, αλλά μέσω της ιστορικής διαδικασίας. Οι κατηγορίες που για αιώνες καθοδηγούσαν την ανθρώπινη εμπειρία - αλήθεια, καλοσύνη, τάξη, σκοπός - παύουν προοδευτικά να έχουν στοιχεία. Παραμένουν ως λέξεις, αλλά όχι πλέον ως θεμέλια.
Σε αυτό το σημείο η εσωτερικότητα αλλάζει νόημα. Όσο υπάρχει ένα υπερβατικό κέντρο, η επιστροφή στον εσωτερικό άνθρωπο που υποδεικνύει ο Αυγουστίνος διατηρεί μια κατεύθυνση. Η εσωτερικότητα είναι ένας κατοικήσιμος τόπος επειδή είναι προσανατολισμένη. Όταν αυτό το κέντρο υποχωρεί, η εσωτερικότητα δεν εξαφανίζεται, αλλά γίνεται ένας χώρος χωρίς εγγυήσεις. Ο άνθρωπος συνεχίζει να κοιτάζει μέσα του, αλλά δεν βρίσκει πλέον αυτό που για αιώνες αποτελούσε την αρχή της ενότητάς του.
Ο μηδενισμός προκύπτει ακριβώς από αυτόν τον μετασχηματισμό. Δεν είναι η άρνηση όλων των αξιών. Είναι η ανακάλυψη ότι οι αξίες δεν έχουν πλέον σαφή βάση. Ο Νίτσε κατανοεί ότι ο ευρωπαϊκός πολιτισμός έχει εισέλθει σε μια νέα εποχή, στην οποία η ανθρωπότητα πρέπει να μάθει να ζει χωρίς τη συμβολική υποστήριξη που είχε δομήσει την εμπειρία της για χιλιετίες. Η άβυσσος δεν ανοίγει επειδή κάποιος την σκάβει. Ανοίγει επειδή το έδαφος στο οποίο κάποτε περπατούσε η ανθρωπότητα υποχωρεί.
Από αυτή την οπτική γωνία, ο κόσμος που περιγράφεται στο Solaris εμφανίζεται ως μια από τις πιο ακριβείς εικόνες της σύγχρονης κατάστασης. Οι επιστήμονες που βρίσκονται σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη πιστεύουν ότι αντιμετωπίζουν ένα κοσμικό αίνιγμα, αλλά στην πραγματικότητα αντιμετωπίζουν την ίδια εμπειρία που περιγράφει ο Νίτσε: την ανακάλυψη ότι η ανθρωπότητα δεν διαθέτει πλέον μια γλώσσα ικανή να εγγυηθεί μια ουσιαστική συνάντηση με την ετερότητα. Ο ωκεανός του Solaris δεν είναι απλώς ακατανόητος. Είναι το σημάδι ενός σύμπαντος που δεν παρέχει πλέον στην ανθρωπότητα επιβεβαίωση της κεντρικότητάς του. Σε αυτή τη σιωπή ανοίγεται η άβυσσος της νεωτερικότητας.
Αν ο Νίτσε έκανε ορατό το άνοιγμα της αβύσσου, η Σιμόν Βάιλ ήταν από τις ελάχιστες στοχαστές του εικοστού αιώνα που κατάλαβαν ότι αυτό το κενό δεν συμπίπτει απαραίτητα με μια μη αναστρέψιμη πτώση. Η σκέψη της προκύπτει ακριβώς στο σημείο όπου η νεωτερικότητα ανακαλύπτει ότι δεν μπορεί πλέον να βασίζεται σε μια σαφή βάση, αλλά αρνείται να ερμηνεύσει αυτή την κατάσταση ως μια απλή απώλεια. Το κενό δεν είναι απλώς στέρηση. Μπορεί να γίνει χώρος.
Για τη Weil, η κρίση του σύγχρονου κόσμου δεν έγκειται στην απουσία απαντήσεων, αλλά στην αδυναμία να σταματήσει κανείς πριν από ερωτήσεις. Ο σύγχρονος άνθρωπος φοβάται τη σιωπή επειδή την ερμηνεύει ως έλλειψη. Γεμίζει τον χώρο της εμπειρίας με δραστηριότητα, παραγωγή, κίνηση, πληροφορίες. Αλλά ακριβώς αυτός ο κορεσμός εμποδίζει την πιο δύσκολη πράξη: την προσοχή. Η προσοχή δεν είναι συγκέντρωση ή εκούσια προσπάθεια. Είναι διαθεσιμότητα. Είναι αναστολή. Είναι μια μορφή αναμονής.
Γι' αυτό η Weil μπορούσε να γράψει μια από τις πιο ριζοσπαστικές φράσεις της ευρωπαϊκής σκέψης του εικοστού αιώνα: «Η απόλυτη προσοχή είναι προσευχή». Αυτός δεν είναι ένας θρησκευτικός ορισμός με τη συμβατική έννοια του όρου. Είναι ένας γνωστικός ορισμός. Η προσοχή είναι η χειρονομία μέσω της οποίας ο άνθρωπος αποκηρύσσει την κυριαρχία πάνω σε αυτό που συναντά και δέχεται να μεταμορφωθεί από αυτό. Με αυτή την έννοια, αντιπροσωπεύει την πιο βαθιά απάντηση στην κρίση που άνοιξε ο μηδενισμός. Εκεί που η νεωτερικότητα έβλεπε μόνο την απόσυρση των θεμελίων, η Weil διακρίνει την πιθανότητα μιας νέας μορφής σχέσης με την αλήθεια.
Το κενό δεν είναι πλέον ο χώρος που άφησε η απουσία του Θεού. Γίνεται ο χώρος στον οποίο ο άνθρωπος μπορεί επιτέλους να ακούσει. Δεν συμπίπτει με την απώλεια προσανατολισμού, αλλά με την αναστολή των ψευδών βεβαιοτήτων που είχαν καταστήσει αδύνατη την αυθεντική εμπειρία της πραγματικότητας. Η σιωπή δεν είναι η άρνηση της γνώσης. Είναι η κατάστασή της.
Από αυτή την οπτική γωνία, ακόμη και η εμπειρία που περιγράφεται στο Solaris αποκτά διαφορετικό νόημα. Η αδυναμία των επιστημόνων να κατανοήσουν τον πλανήτη δεν πηγάζει μόνο από την ανεπάρκεια των εργαλείων τους, αλλά και από την αδυναμία τους να σταματήσουν μπροστά σε κάτι που δεν μπορεί να αναχθεί σε αντικείμενο. Παρατηρούν χωρίς να βλέπουν, καταγράφουν χωρίς να κατανοούν, αναλύουν χωρίς να ακούν. Αυτό που τους λείπει δεν είναι η επιστήμη. Είναι η προσοχή. Και ακριβώς σε αυτή την έλλειψη βρίσκεται η κρίσιμη διαφορά μεταξύ της γνώσης που κατακτά και της γνώσης που περιμένει.
Αν ο Νίτσε έκανε ορατή την κρίση της θεμελίωσης και η Σιμόν Βέιλ έδειξε πώς το κενό μπορεί να γίνει χώρος προσοχής, ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι είναι ο συγγραφέας που διερεύνησε με τον πιο διαυγή τρόπο τις ηθικές συνέπειες αυτής της μεταμόρφωσης. Στα μυθιστορήματά του, η άβυσσος δεν είναι μεταφορά. Είναι μια συγκεκριμένη συνθήκη της ανθρώπινης ύπαρξης. Είναι ο τόπος όπου η ανθρώπινη ελευθερία ξαφνικά βρίσκεται χωρίς εγγυήσεις.
Το ερώτημα που διατρέχει ολόκληρο το έργο του δεν αφορά απλώς την πίστη ή τον αθεϊσμό. Αφορά την ίδια την πιθανότητα ευθύνης. Αν ο άνθρωπος δεν στηρίζεται πλέον σε μια προφανή υπερβατική τάξη, σε ποια βάση μπορεί να στηριχτεί ακόμα η διάκριση μεταξύ καλού και κακού; Αυτή είναι η ένταση που αναδύεται με ιδιαίτερη δύναμη στη μορφή του Ιβάν Καραμάζοφ, του χαρακτήρα που ενσαρκώνει με τον πιο ριζικό τρόπο τη σύγχρονη συνείδηση που αντιμετωπίζει τη σιωπή του ουρανού. Δεν εκφράζει μια επιφανειακή εξέγερση, αλλά μια ηθική διαμαρτυρία που γεννιέται από την άρνηση αποδοχής ενός κόσμου στον οποίο ο αθώος πόνος δεν βρίσκει καμία δικαιολογία.
Σε αυτό το πλαίσιο, η φράση που αποδίδεται στον Ιβάν αποκτά την πλήρη σημασία της: «Αν ο Θεός δεν υπάρχει, όλα επιτρέπονται». Δεν πρόκειται για δήλωση ηθικής άδειας, αλλά για την πιο ακραία διατύπωση ενός προβλήματος. Ο Ντοστογιέφσκι κατανοεί ότι η σύγχρονη ελευθερία δεν συνίσταται απλώς στην χειραφέτηση από μια εξωτερική εξουσία. Συνίσταται στην ανάληψη μιας ευθύνης που δεν μπορεί πλέον να ανατεθεί. Όταν τα θεμέλια κλονίζονται, η ελευθερία δεν μειώνεται. Γίνεται πιο επαχθής.
Γι' αυτό το λόγο η άβυσσος που περιγράφεται στους Αδελφούς Καραμάζοφ δεν συμπίπτει με τον παθητικό μηδενισμό. Αντίθετα, είναι ο χώρος στον οποίο ο άνθρωπος ανακαλύπτει ότι καμία εξωτερική δομή δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη συνείδηση. Η απεριόριστη ελευθερία δεν είναι προνόμιο. Είναι μια δοκιμασία. Ο σύγχρονος άνθρωπος αναγκάζεται να λαμβάνει αποφάσεις χωρίς καμία σαφή μεταφυσική εγγύηση. Η ευθύνη του γίνεται απόλυτη ακριβώς όταν ο προσανατολισμός του φαίνεται να κλονίζεται.
Από αυτή την οπτική γωνία, η εμπειρία του Solaris αποκτά ένα περαιτέρω νόημα. Οι επιστήμονες που βρίσκονται σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη αντιμετωπίζουν κάτι περισσότερο από ένα απλό κοσμικό αίνιγμα. Αντιμετωπίζουν μια μορφή ελευθερίας για την οποία δεν έχουν πλέον συγκεκριμένα κριτήρια. Ο καθρέφτης που επιστρέφει ο ωκεανός δεν προσφέρει απαντήσεις. Επιστρέφει ερωτήματα. Και ακριβώς σε αυτή τη σιωπή αποκαλύπτεται η συνθήκη που περιγράφει ο Ντοστογιέφσκι: τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με τον εαυτό του χωρίς να μπορεί να βασιστεί σε ένα θεμέλιο που τον προϋπάρχει.
Σε αυτό το σημείο, το ταξίδι που έχουμε διανύσει μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε πιο καθαρά αυτό που είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα του σύγχρονου πολιτισμού: την εξαιρετική του ικανότητα επέκτασης, που συνοδεύεται από μια προοδευτική δυσκολία στην απόκτηση εσωτερικής γνώσης. Η νεωτερικότητα δεν είναι απλώς μια εποχή ανακαλύψεων. Είναι μια μετατόπιση στον προσανατολισμό. Για πρώτη φορά στη Δυτική ιστορία, η ανάπτυξη της τεχνολογικής δύναμης δεν συμπίπτει πλέον με την εμβάθυνση της ανθρώπινης εμπειρίας.
Αυτό το κενό δεν είναι άμεσα ορατό, επειδή η νεωτερικότητα έχει παράγει αντικειμενικά εξαιρετικά αποτελέσματα. Έχει διευρύνει τους ορίζοντες του γνωστού κόσμου, έχει μεταμορφώσει τις υλικές συνθήκες ύπαρξης και έχει επιτρέψει μια άνευ προηγουμένου κυκλοφορία γνώσης. Αλλά αυτή η ίδια η επιτάχυνση έχει βοηθήσει στην εδραίωση μιας έμμεσης ιδέας: ότι η γνώση σημαίνει, πάνω απ 'όλα, επέκταση της ανθρώπινης κυριαρχίας πάνω στην πραγματικότητα. Η γνώση έχει σταδιακά ταυτιστεί με την ικανότητα παρέμβασης, τροποποίησης και πρόβλεψης. Έχει πάψει να συμπίπτει με την ικανότητα κατανόησης.
Με αυτή την έννοια, η νεωτερικότητα μπορεί να περιγραφεί ως ένας πολιτισμός τεχνολογίας χωρίς εσωτερικότητα, προόδου χωρίς ανθρωπολογία, επιστήμης χωρίς συνείδηση. Όχι επειδή η τεχνολογία είναι ένα λάθος, ούτε επειδή η πρόοδος είναι μια ψευδαίσθηση, αλλά επειδή η ανάπτυξή τους συνέβη χωρίς μια παράλληλη διερεύνηση του ζητήματος του τι είναι οι άνθρωποι. Η διεύρυνση των δυνατοτήτων προηγήθηκε της διευκρίνισης του νοήματος.
Εδώ ακριβώς η εικόνα του Σολάρις αποκτά συμβολική σημασία που υπερβαίνει τη λογοτεχνική διάσταση. Ο πλανήτης που φαντάζεται ο Λεμ αντιπροσωπεύει όχι μόνο τη ριζική ετερότητα που συναντά η ανθρωπότητα στο διάστημα. Αντιπροσωπεύει την ίδια τη δύσκολη θέση της Δύσης απέναντι στην ιστορία της. Ένας πολιτισμός ικανός να κατασκευάσει ολοένα και πιο εκλεπτυσμένα εργαλεία για την κατανόηση του κόσμου ανακαλύπτει ξαφνικά ότι του λείπουν εξίσου εκλεπτυσμένα εργαλεία για την κατανόηση του εαυτού του. Το αίνιγμα δεν είναι πλέον απλώς αυτό που βρίσκεται πέρα από τα όρια του εξερευνημένου σύμπαντος. Είναι αυτό που βρίσκεται μέσα στα όρια της ανθρώπινης εμπειρίας.
Γι' αυτό η αποτυχημένη συνάντηση με τον Σολάρις δεν αποτελεί μεμονωμένο επεισόδιο στη φιλοσοφική επιστημονική φαντασία του εικοστού αιώνα. Είναι μια μορφή της σύγχρονης συνθήκης. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει πολλαπλασιάσει τις δυνατότητές του να παρεμβαίνει στην πραγματικότητα χωρίς να αναπτύσσει με την ίδια ένταση την ικανότητα να αναρωτιέται για τη συνείδησή του. Έμαθε να αλλάζει τον κόσμο πριν κατανοήσει το νόημα των δικών του μετασχηματισμών. Αυτή η δυσαναλογία αποκαλύπτει τη βαθύτερη ένταση της νεωτερικότητας: έναν πολιτισμό που έχει μάθει να διασχίζει τον χώρο χωρίς να έχει μάθει ακόμη να διασχίζει τον εαυτό του.
Στο τέλος του ταξιδιού μέσα από τους Λεμ, Αυγουστίνο, Νίτσε, Σιμόν Βάιλ και Ντοστογιέφσκι, καθίσταται δυνατό να αναγνωριστεί πιο καθαρά η φύση της παρανόησης που συνοδεύει τον σύγχρονο πολιτισμό. Δεν πρόκειται για τεχνικό λάθος ή υπερβολική εμπιστοσύνη στην επιστήμη. Είναι μια μετατόπιση στον προσανατολισμό. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει μάθει να κοιτάζει όλο και πιο μπροστά ακριβώς την ίδια στιγμή που έπαψε να κοιτάζει όλο και πιο βαθιά. Έχει πολλαπλασιάσει τα εργαλεία εξερεύνησής του χωρίς να αναπτύξει τα εργαλεία της αυτογνωσίας με την ίδια ένταση.
Γι' αυτό η φράση του Stanisław Lem, ξαναδιαβασμένη υπό το φως ολόκληρου του ταξιδιού, αποκτά ένα νόημα που υπερβαίνει το αφηγηματικό πλαίσιο από το οποίο προέρχεται: «Δεν χρειαζόμαστε άλλους κόσμους. Χρειαζόμαστε καθρέφτες». Δεν υπονοεί την αποποίηση της εξερεύνησης, αλλά μάλλον μια ιεραρχία. Δεν είναι ο χώρος που είναι άχρηστος. Είναι ο χώρος χωρίς εσωτερικότητα που γίνεται άγονος. Ένας πολιτισμός που διασχίζει το σύμπαν χωρίς να διασχίζει τον εαυτό του κινδυνεύει να μετατρέψει κάθε ανακάλυψη σε ένα ολοένα και μεγαλύτερο αίνιγμα.
Ο Αυγουστίνος είχε υποδείξει την κατεύθυνση της επιστροφής, ο Νίτσε είχε καταδείξει την κρίση θεμελίωσης που έκανε αυτή την επιστροφή πιο δύσκολη, η Σιμόν Βέιλ είχε αναγνωρίσει στο κενό μια πιθανότητα προσοχής, ο Ντοστογιέφσκι είχε αποκαλύψει την ευθύνη που προκύπτει όταν ο άνθρωπος δεν μπορεί πλέον να αναθέσει την έννοια της δικής του ελευθερίας. Σε αυτή την τροχιά, ο καθρέφτης εμφανίζεται όχι ως λογοτεχνική εικόνα, αλλά ως ανθρωπολογική αναγκαιότητα. Δεν είναι σύμβολο ατομικής αντανάκλασης. Είναι η προϋπόθεση κάθε πιθανού μέλλοντος.
Το πρόβλημα της νεωτερικότητας δεν είναι ότι αναζητήσαμε άλλους κόσμους, αλλά ότι πιστεύαμε ότι αυτοί οι κόσμοι θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν την ανθρώπινη γνώση. Το Solaris, με την αδιαπέραστη σιωπή του, επιστρέφει στον σύγχρονο πολιτισμό το ερώτημα που απέφευγε εδώ και καιρό: όχι τι θα βρούμε πέρα από τα όρια του γνωστού σύμπαντος, αλλά τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος τελικά συναντήσει την εικόνα του.
Επειδή πριν από κάθε νέα εξερεύνηση, απομένει ένα κατώφλι που πρέπει να ξεπεραστεί. Όχι αυτό που χωρίζει τους πλανήτες, αλλά αυτό που χωρίζει την ανθρωπότητα από τον εαυτό της. Και μέχρι να ξεπεραστεί αυτό το κατώφλι, κάθε ταξίδι προς τα έξω παραμένει ημιτελές. Ο καθρέφτης, με αυτή την έννοια, δεν είναι το τέλος του ταξιδιού. Είναι η αρχή του.
Το Συντακτικό Προσωπικό
(1)
Περιγραφή
Το αριστούργημα της φιλοσοφικής επιστημονικής φαντασίας.
«Το «Solaris» είναι ένα εκθαμβωτικό κόσμημα, η τραγωδία του Ορφέα και της Ευρυδίκης της εποχής μας, το υψηλότερο κείμενο της σύγχρονης πολωνικής λογοτεχνίας για εμάς» – Oreste del Buono, Tuttolibri-La Stampa
Το «Solaris» είναι ένα αριστούργημα φιλοσοφικής επιστημονικής φαντασίας. Βρισκόμαστε στα πιο απομακρυσμένα σημεία του σύμπαντος που έχει εξερευνήσει η ανθρωπότητα. Ένας αστροναύτης, από τη Γη, προσγειώνεται στον διαστημικό σταθμό που περιστρέφεται γύρω από τον πλανήτη Solaris. Εδώ βρίσκει μια ατμόσφαιρα μυστηρίου και καχυποψίας: κανείς δεν τον καλωσορίζει, οι λίγοι επισκέπτες στο διαστημόπλοιο φαίνονται αναστατωμένοι και συγκλονισμένοι, ένας πρόσφατος θάνατος αναφέρεται με προσοχή αλλά όπως ήταν αναμενόμενο, τα αντικείμενα υφίστανται παράξενες παραμορφώσεις, οι παρουσίες γίνονται αισθητές. Ο Solaris είναι γνωστός στους ανθρώπους ως ο μεγάλος «ζωντανός» πλανήτης. Φαίνεται σαν ένας απέραντος ωκεανός και θα έπρεπε να είχε εκραγεί αν η τροχιά του ακολουθούσε τους νόμους της φυσικής. Αλλά είναι σαν να είναι προικισμένος με μια συνειδητή ικανότητα αντίδρασης, και αυτή η ικανότητα φαίνεται να συνδέεται με τις εμφανίσεις φαντασμάτων, τις ζωντανές προβολές εφιαλτών, ονείρων και φαντασιώσεων. Ο αστροναύτης αναγκάζεται να αμφισβητήσει τον εαυτό του, ενώ η ίδια αγωνία που διαπερνά ολόκληρο το περιβάλλον τον μολύνει - το μυστήριο του θανάτου του συντρόφου του, πρώτα και κύρια. Αλλά αυτό τον ωθεί σε μεγαλύτερα αινίγματα που πρέπει να ξετυλίξει: αν ο Solaris έχει τη δική του ζωή και τι είδους εναλλακτική μορφή ζωής μπορεί να είναι. αν οι «φαντασίες» έχουν κάποια προσιτή εξήγηση· αν όλη αυτή η δραστηριότητα έχει έναν σκοπό, που συνδέεται με κάποιο τρόπο με τα υπαρξιακά πεπρωμένα των ανθρώπων. Αν δεν είναι όλα ένα ενιαίο, τεράστιο μήνυμα. Μια συναρπαστική περιπέτεια, γεμάτη προσμονή και μυστήριο. Αλλά θα μπορούσε κανείς να την ονομάσει και επιστημολογική περιπέτεια, με την έννοια ότι παρουσιάζει στον φακό της αναστοχασμού έναν τεράστιο αριθμό ερωτημάτων που βασιλεύουν στους κλάδους της φιλοσοφίας. Μεταξύ αυτών, το πιο ενδιαφέρον φαίνεται να είναι το θέμα της Ταυτότητας, του Υποκειμένου, του Εαυτού. Δεν υπάρχει ένας ενιαίος, αυτοπροσδιοριζόμενος Εαυτός. Ο καθένας είναι ένα αρχιπέλαγος Εαυτών, και κάθε ένα από τα νησιά αυτού του αρχιπελάγους κινείται σε σχέση με τον Εαυτό που τον περιέχει, σαν ένα παράλληλο σύμπαν. Άλλωστε, το μυαλό, τα όριά του, οι δυνατότητές του, οι δεσμοί του με την ισχυρή μηχανή που το υποστηρίζει, τον εγκέφαλο, είναι τα θέματα γύρω από τα οποία περιστρέφονταν πάντα οι ιστορίες επιστημονικής φαντασίας αυτού του συγγραφέα από το Λβιβ, που μεγάλωσε στην Κρακοβία, ενός ειδικού στην κυβερνητική, και ο οποίος συγκαταλέγεται στους επιδραστικούς ιδρυτές της σύγχρονης μυθοπλασίας εικονικής πραγματικότητας.
