Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

Η sobornost και η ευχαριστιακή εκκλησιολογία: Ο Aleksei Khomiakov και οι διάδοχοί του 1

Η sobornost και η ευχαριστιακή εκκλησιολογία: 

Ο Aleksei Khomiakov και οι διάδοχοί του 1

Κάλλιστος Ware

International Journal for the Study of the Christian Church Vol. 11, Nos. 2–3, May–August 2011, 216–235

Η εκκλησιολογία είναι ένας σχετικά νέος κλάδος της θεολογικής έρευνας και βρίσκεται ακόμη σε διαδικασία διαμόρφωσης. Ο πρώτος ορθόδοξος στοχαστής που στοχάστηκε με πρωτότυπο και δημιουργικό τρόπο πάνω στη φύση της Εκκλησίας ήταν ο Aleksei Khomiakov. Στήριξε την εκκλησιολογία του στην έννοια της sobornost, η οποία σημαίνει «συνοδικότητα» και ομοφωνία εν ελευθερία. Επέμενε ότι ο αποφασιστικός παράγοντας στην εκκλησιαστική ζωή δεν είναι η εξουσία δικαιοδοσίας αλλά η αμοιβαία αγάπη. Καμία σύνοδος δεν πρέπει να θεωρείται οικουμενική, αν δεν έχει γίνει «αποδεκτή» από τον λαό του Θεού στο σύνολό του. Μολονότι ασκούσε οξεία κριτική στη Δύση, τόσο στη ρωμαιοκαθολική όσο και στη μεταρρυθμισμένη, ο Khomiakov έδειχνε συμπάθεια προς τον Αγγλικανισμό. Οι ιδέες του αναπτύχθηκαν και διατυπώθηκαν με μεγαλύτερη ακρίβεια από τον Nikolai Afanasiev και τον Ιωάννη Ζηζιούλα, οι οποίοι, επηρεασμένοι και οι δύο από τον Ιγνάτιο Αντιοχείας, αντιλαμβάνονται την Εκκλησία με ευχαριστιακούς όρους. Ο Afanasiev χρησιμοποίησε την «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» για να δικαιολογήσει τη διακοινωνία, αλλά άλλοι δεν τον ακολούθησαν σε αυτό. Ο δεσμός μεταξύ Εκκλησίας και Ευχαριστίας φωτίζει τη θεολογία των συνόδων και το πρόβλημα της ορθόδοξης διασποράς. Ο Ζηζιούλας έχει επικριθεί επειδή παραμελεί το Βάπτισμα και τον ρόλο του «γέροντα» ή πνευματικού πατέρα. Φαίνεται πιθανό ότι το ευχαριστιακό «πρότυπο» της Εκκλησίας θα συνεχίσει να επικρατεί στην Ορθοδοξία στο μέλλον, και μέχρι στιγμής δεν έχει προταθεί καμία βιώσιμη εναλλακτική προς αυτό.

Λέξεις-κλειδιά: sobornost· αμοιβαία αγάπη· ευχαριστιακή εκκλησιολογία· αποδοχή των συνόδων· διακοινωνία· ορθόδοξη διασπορά· Βάπτισμα· πνευματικοί πατέρες και μητέρες

«… μόλις τώρα αρχίζει…»

«Η ιστορία του Χριστιανισμού μόλις τώρα αρχίζει», είπε ο Ρώσος ιερέας Alexander Men στη διάλεξη που έδωσε στις 8 Σεπτεμβρίου, λίγες ώρες πριν δολοφονηθεί.¹ Αν είναι αλήθεια ότι ο Χριστιανισμός γενικά μόλις τώρα αρχίζει, τότε ασφαλώς το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για την εκκλησιολογία ειδικότερα: είναι, όπως βεβαιώνει ο John Erickson, «ένας σχετικά νέος κλάδος του θεολογικού εγχειρήματος».² Ο π. Georges Florovsky (1893–1979) διατύπωσε την ίδια επισήμανση σε ένα άρθρο που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1948, και τα λόγια του παραμένουν εξίσου έγκυρα σήμερα όσο και όταν γράφτηκαν για πρώτη φορά: «Η θεολογία της Εκκλησίας βρίσκεται ακόμη im Werden, σε διαδικασία διαμόρφωσης».³ Αλλού φτάνει μάλιστα να υποστηρίξει: «Η διδασκαλία περί Εκκλησίας βρίσκεται ακόμη σε ένα “προθεολογικό” στάδιο», αλλά στη συνέχεια μετριάζει αυτή τη διατύπωση προσθέτοντας: «Η δήλωση αυτή είναι ίσως κάπως υπερβολική».⁴[ΕΙΛΙΚΡΙΝΑ ΝΤΡΕΠΟΜΑΣΤΕ ΝΑ ΑΚΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΘΕΟΛΟΓΟ ΝΑ ΜΑΣ ΛΕΕΙ ΟΤΙ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΑΡΧΙΖΕΙ ΑΠΟ ΕΜΕΝΑ, ( καί τόν ίσκιο μου)]

Ο ισχυρισμός ότι η εκκλησιολογία είναι ένας «νέος κλάδος», που βρίσκεται «σε διαδικασία διαμόρφωσης», μπορεί εκ πρώτης όψεως να προκαλεί έκπληξη. Δεν είχαν οι Πατέρες, Έλληνες και Λατίνοι, πολλά να πουν για το μυστήριο της Εκκλησίας; Πράγματι, έτσι είναι. Ωστόσο, ως επί το πλείστον, οι σχετικές διατυπώσεις τους εμφανίζονται σχεδόν παρεμπιπτόντως, στο πλαίσιο της συζήτησης άλλων θεμάτων· και όταν αναφέρονται εκτενέστερα στην Εκκλησία, αυτό συμβαίνει συνήθως σε συνάρτηση με το συγκεκριμένο ζήτημα της ενότητας και του σχίσματος. Τα ελληνικά πατερικά κείμενα που επιδιώκουν να προσφέρουν μια περισσότερο ή λιγότερο συστηματική επισκόπηση της χριστιανικής πίστης κατά κανόνα δεν περιέχουν ιδιαίτερη ενότητα για την Εκκλησία. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, στο έργο του Ωριγένη Περί αρχών, στον Μέγα κατηχητικό λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης και, κυρίως, στην πραγματεία του αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού Έκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεως.⁵[ΜΗΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ ΜΙΑ ΑΠΟΣΤΑΣΗ ΑΠΟ ΕΝΑ ΠΡΑΓΜΑ, ΕΝΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΓΙΑ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΛΟΓΟΣ; ΠΩΣ ΝΑ ΒΓΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΜΙΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙ ΑΥΤΗΣ; ΜΗΠΩΣ ΕΝΝΟΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ Η ΟΠΟΙΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΓΑΙΝΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ; ΚΑΙ ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΕΧΕΙ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ. ΣΩΣΤΑ; ΘΑ ΧΥΘΕΙ ΛΕΕΙ ΕΙΣ ΠΑΣΑΝ ΣΑΡΚΑΝ. ΕΥΚΑΙΡΙΑ. ΑΡΚΕΤΑ ΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ]

Δεν βρίσκουμε στους Έλληνες Πατέρες έναν ακριβή και τυπικό ορισμό της Εκκλησίας: όπως το διατυπώνει ο Florovsky, «Δεν ορίζει κανείς αυτό που είναι αυτονόητο».⁶ «Μπορεί κανείς να συζητά για το φως ενώ λάμπει ο ήλιος;» ρωτά ο Paul Evdokimov (1901–1970), και στη συνέχεια παραθέτει τον π. Paul Florensky: «Η ιδέα της Εκκλησίας δεν υπάρχει καθόλου, υπάρχει όμως η ίδια η Εκκλησία, και για κάθε ζωντανό μέλος της Εκκλησίας αυτή είναι ό,τι πιο απτό και πιο οικείο».⁷ Η φύση της Εκκλησίας γίνεται αντιληπτή μέσω της άμεσης εμπειρίας. Μπορούμε να εφαρμόσουμε σε αυτό το πλαίσιο μια αγαπημένη φράση του π. Sergei Bulgakov (1871–1944): «Ἔρχεσθε καὶ ὄψεσθε» (Ιω. 1:39).[ΟΛΗ Η ΡΩΣΙΚΗ ΔΙΑΣΠΟΡΑ. ΚΑΙ Ο ΜΠΟΥΛΓΚΑΚΟΦ Ο ΣΟΦΟΣ; ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΑΥΤΟΝΟΗΤΗ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΠΕΛΩΡΙΕ ΘΕΟΛΟΓΕ]

Όταν μιλούν για την Εκκλησία, οι Έλληνες Πατέρες προτιμούν γενικά να χρησιμοποιούν τη συμβολική γλώσσα της Βίβλου και της Λειτουργίας, παρά να αναπτύσσουν μια αυστηρά συλλογιστική επιχειρηματολογία. «Το μυστήριο της Εκκλησίας», σύμφωνα με τα λόγια του Evdokimov, «… μπορεί μόνο να απεικονιστεί και να περιγραφεί, όπως θα μπορούσε να γίνει σε μια εικόνα — δεν μπορεί να οριστεί με απόλυτη σαφήνεια».⁸ Ο «εικονικός» συμβολισμός αυτού του είδους είναι ιδιαίτερα πλούσιος στις συριακές περιγραφές της Εκκλησίας.⁹ Από την ελληνική παράδοση, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προσφέρει ο Ποιμήν του Ερμά (δεύτερος αιώνας). Εδώ η Εκκλησία εμφανίζεται στον Ερμά μέσα σε μια σειρά οραμάτων, πρώτα ως ηλικιωμένη γυναίκα και έπειτα ως πύργος. Τονίζεται ιδιαίτερα η σεβάσμια ηλικία της γυναίκας: «Δημιουργήθηκε πριν από όλα», του λέγεται, «… και για χάρη της συγκροτήθηκε ο κόσμος». Ωστόσο, ο πύργος που αντικρίζει ο Ερμάς είναι ημιτελής, και καινούργιες πέτρες προστίθενται διαρκώς σε αυτόν.¹⁰[ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΙΩΝΙΑ ΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΠΕΡΕΝΝΙΑΛΙΣΜΟΥ ΣΥΧΩΡΕΜΕΝΕ. ΤΙ ΘΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΘΑ ΒΑΛΟΥΜΕ ΚΑΙ ΓΙΑΓΙΑΔΕΣ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ; ΤΙ ΛΕΕΙ Ο κ. ΞΙΩΝΗΣ;]

Το νόημα αυτών των δύο «φανερώσεων» δεν είναι δύσκολο να ερμηνευτεί. Η πρώτη, εκείνη της ηλικιωμένης γυναίκας, εκφράζει την αιώνια προΰπαρξη της Εκκλησίας, ενώ η δεύτερη υπογραμμίζει τη συμμετοχή της Εκκλησίας στη δυναμική κίνηση της ιστορικής μεταβολής και στρέφει την προσοχή στην αδιάκοπη διαδικασία κατά την οποία η Εκκλησία καλείται διαρκώς να γίνεται αυτό που είναι. Στην εκκλησιαστική μας ζωή υπάρχει μια σταθερή ένταση ανάμεσα στο «ήδη» και στο «όχι ακόμη»· και επομένως η εκκλησιακή μας εσχατολογία δεν είναι ούτε αποκλειστικά μελλοντική ούτε αποκλειστικά πραγματοποιημένη, αλλά χρειάζεται μάλλον να νοείται ως εγκαινιασμένη. Ωστόσο, τίποτε από αυτά δεν διατυπώνεται με αφηρημένους όρους στον Ποιμένα. Μας προσφέρονται απλώς δύο υποβλητικές εικόνες.[ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΤΟ ΟΧΙ ΑΚΟΜΗ ΣΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΔΕΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΣΙΛΟΥΑΝΟ. ΟΧΙ ΑΚΟΜΗ ΛΕΝΕ ΟΙ ΑΓΙΟΙ ΓΙΑ ΛΙΓΗ ΜΕΤΑΝΟΙΑ ΑΚΟΜΗ, ΣΥΧΩΡΕΜΕΝΕ]

Για να βρούμε έναν στοχαστή στη χριστιανική Ανατολή που να καθιστά τη φύση της Εκκλησίας κύριο θέμα της θεολογίας του, πρέπει να προχωρήσουμε χρονικά, πέρα από την πατερική εποχή, στον δέκατο ένατο αιώνα. Ο πρώτος πραγματικός εκκλησιολόγος στην ιστορία της Ορθοδοξίας είναι ο Ρώσος Aleksei Khomiakov (1804–1860), ηγέτης του σλαβόφιλου κινήματος· ακόμη κι αυτός, όμως, απέχει πολύ από το να είναι συστηματικός. Ας αρχίσουμε, λοιπόν, εξετάζοντας την κατανόησή του για τη sobornost ή «συνοδικότητα». Στη συνέχεια, ας δούμε πώς αναπτύχθηκαν οι ιδέες του από τους δύο κορυφαίους ορθόδοξους εκκλησιολόγους του εικοστού αιώνα, τον Ρώσο Nikolai Afanasiev (1893–1966) και τον Έλληνα Ιωάννη Ζηζιούλα, Μητροπολίτη Περγάμου (γεννημένο το 1931). Και οι δύο αναπτύσσουν μια θεολογία της Εκκλησίας βασισμένη στην έννοια της κοινωνίας, και οι δύο θεωρούν ότι αυτή η εκκλησιακή κοινωνία φανερώνεται κατεξοχήν στην Ευχαριστία. Άλλοι σύγχρονοι ορθόδοξοι συγγραφείς, που στοχάστηκαν βαθιά πάνω στο νόημα της Εκκλησίας, θα αναφερθούν όπου δοθεί η ευκαιρία· μακάρι να υπήρχε ο χώρος για να τους εξετάσουμε όλους λεπτομερώς. Έχω ήδη αναφερθεί στον Florovsky και στον Bulgakov. Μεγάλη σημασία έχουν επίσης, μεταξύ των Ρώσων, ο Vladimir Solovyov (1853–1900), ο Vladimir Lossky (1903–1958) και ο Alexander Schmemann (1921–1983)· μεταξύ των Ελλήνων, ο Ιωάννης Ρωμανίδης (1927–2001)· και μεταξύ των Ρουμάνων, ο Dumitru Staniloae (1903–1993)[ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ; ΔΙΠΛΑ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΣΥΜΕΩΝ;].

Ο πρωτοπόρος: Khomiakov


Ο Aleksei Stepanovich Khomiakov υπήρξε από πολλές απόψεις μια ασυνήθιστη μορφή.¹¹ Απόστρατος ίλαρχος και γαιοκτήμονας στην ύπαιθρο, δεν κατείχε ποτέ καμία ακαδημαϊκή θέση. Ανήκε στην παράδοση των ορθόδοξων λαϊκών θεολόγων, της οποίας αξιοσημείωτα παραδείγματα αποτελούν επίσης ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, τον δέκατο τέταρτο αιώνα, και ο Nichifor Crainic, τον εικοστό. Χάρη στο εύρος των ενδιαφερόντων του, ο Khomiakov ήταν ως προς το πνεύμα ένας «αναγεννησιακός άνθρωπος», που έχει παρομοιαστεί με τον Pico della Mirandola. Εκτός από ποιητής, επινόησε νέες μεθόδους για την απόσταξη μπράντι και τον εξευγενισμό της ζάχαρης. Εφηύρε επίσης μια ατμομηχανή, την οποία βάφτισε «Αθόρυβο Κινητήρα»· όταν όμως στάλθηκε στην Έκθεση του Λονδίνου, ο Khomiakov διαπίστωσε με απογοήτευση ότι στην πράξη παρήγαγε «ασυνήθιστους και φρικτούς ήχους», σε τέτοιο βαθμό ώστε οι ένοικοι των γειτονικών πανσιόν να απειλούν με δικαστικές ενέργειες.¹² Ο Khomiakov έτρεφε ιδιαίτερη αγάπη για την Αγγλία και, πάνω απ’ όλα, για την Οξφόρδη, της οποίας τους «πράσινους χλοοτάπητες και τους βαθύσκιωτους χώρους» ανακαλούσε με στοργή.¹³

Ως θρησκευτικός στοχαστής, ο Khomiakov έχει αξιολογηθεί με ποικίλους τρόπους, και ορισμένοι τον έχουν απορρίψει ως «ψευδοθεολόγο». Προσωπικά, εκτιμώ ιδιαίτερα τα γραπτά του· έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στο να πειστώ να ενταχθώ στην Ορθόδοξη Εκκλησία, αν και πρέπει να παραδεχτώ ότι δεν έχω συναντήσει ποτέ κανέναν άλλο στον οποίο να είχαν το ίδιο αποτέλεσμα. Δικαίως μπορεί να θεωρηθεί ο πρώτος ορθόδοξος συγγραφέας των νεότερων χρόνων που στοχάστηκε με ανεξάρτητο και δημιουργικό τρόπο πάνω στη φύση της Εκκλησίας.

Ο Khomiakov προβληματιζόταν έντονα από αυτό που έχει ονομαστεί «ψευδομόρφωση» ή «βαβυλώνια αιχμαλωσία» της Ορθοδοξίας,¹⁴ δηλαδή από τον τρόπο με τον οποίο η ορθόδοξη θεολογία και η εκκλησιαστική ζωή, από τον δέκατο έβδομο αιώνα και εξής, είχαν περιέλθει υπό την κυριαρχία της δυτικής σχολαστικής ορολογίας και των δυτικών θεολογικών εννοιών και μεθόδων επιχειρηματολογίας, είτε ρωμαιοκαθολικών είτε μεταρρυθμισμένων. Ήταν πεπεισμένος ότι, ενώ η Ρώμη και ο Προτεσταντισμός μοιράζονται τις ίδιες βασικές προϋποθέσεις, η Ορθοδοξία διαφέρει ριζικά και από τους δύο, αντιπροσωπεύοντας «έναν νέο και άγνωστο κόσμο».¹⁵ Αυτό που ο ίδιος και οι άλλοι σλαβόφιλοι αποδοκίμαζαν περισσότερο στη Δύση, τόσο στη ρωμαϊκή όσο και στη μεταρρυθμισμένη, ήταν ό,τι αντιλαμβάνονταν ως ορθολογισμό και νομικισμό της. Ως αποτέλεσμα αυτών των δύο χαρακτηριστικών, πίστευαν, η Δύση είχε χάσει, στις θρησκευτικές και κοινωνικές δομές της, την αληθινή αίσθηση της κοινότητας, εκείνης της ζωντανής και οργανικής ενότητας που συμφιλιώνει τις αντικρουόμενες αξιώσεις της ελευθερίας και της υπακοής και την οποία οι Ρώσοι στοχαστές δηλώνουν με τον όρο sobornost.¹⁶ Ας εξετάσουμε τις επικρίσεις τους· διότι, μολονότι ο Khomiakov και οι άλλοι σλαβόφιλοι αδικούν ασφαλώς τον δυτικό πολιτισμό και τη δυτική θρησκευτική σκέψη στις καλύτερες εκφράσεις τους, η πολεμική τους μας βοηθά να κατανοήσουμε τι θεωρούσαν, αντιδιαστέλλοντάς το προς τη Δύση, ως ιδιαίτερο γνώρισμα της Ορθοδοξίας.

Οι σλαβόφιλοι θεωρούσαν τον ορθολογισμό πρωταρχική αιτία του σχίσματος μεταξύ Ορθοδοξίας και Ρώμης, το «προπατορικό αμάρτημα» της δυτικής εκκλησιολογίας. Σύμφωνα με τα λόγια του Ivan Kireevsky (1806–1856), του σημαντικότερου σλαβόφιλου μετά τον Khomiakov:

Η Ρώμη προτίμησε τον αφηρημένο συλλογισμό από την ιερή παράδοση, η οποία αποτελεί την παρακαταθήκη του κοινού φρονήματος ολόκληρου του χριστιανικού κόσμου και μέσα στην οποία ο κόσμος αυτός συγκροτείται ως ζωντανή, αδιάσπαστη ενότητα. Αυτή η εξύψωση του συλλογισμού πάνω από την παράδοση υπήρξε στην πραγματικότητα η μόνη βάση για την εμφάνιση μιας χωριστής και ανεξάρτητης Ρώμης… Η Ρώμη αποχώρησε από την Εκκλησία εξαιτίας της επιθυμίας της να εισαγάγει στην πίστη νέα δόγματα, δόγματα άγνωστα στην ιερή παράδοση, τα οποία ήταν από τη φύση τους συμπτωματικά προϊόντα της δυτικής λογικής.¹⁷

Ο δυτικός ορθολογισμός, κατά την άποψη των σλαβόφιλων, ενισχύθηκε από τον δυτικό νομικισμό. Ο Παπισμός μετέτρεψε την Εκκλησία σε μια οργάνωση που συγκρατείται από την εξωτερική εξουσία δικαιοδοσίας. Αντιδρώντας σε αυτό, οι Προτεστάντες επέμειναν στην ελευθερία της ατομικής συνείδησης, αλλά με τον τρόπο αυτό κατακερματίστηκαν πλήρως. Και οι δύο έχουν χάσει την αληθινή κατανόηση της οργανικής ενότητας της Εκκλησίας.

Πίσω από αυτή την κριτική της Δύσης βρίσκεται η έμφαση στην ενότητα του ανθρώπινου προσώπου. Ο Khomiakov, ο Kireevsky και οι άλλοι σλαβόφιλοι μιλούσαν συχνά για την «ολότητα του Πνεύματος». Έβλεπαν τον άνθρωπο ως ένα ακέραιο και αδιαίρετο όλο, που δεν πρέπει να κατακερματίζεται σε μια σειρά χωριστών δυνάμεων. Ο άνθρωπος, υποστήριζαν, πρέπει να θεωρείται ως «λόγος που ενεργεί» ή ως «βούληση που συλλογίζεται»· δεν πρέπει να υπάρχει διαχωρισμός μεταξύ λόγου και βούλησης ή μεταξύ λόγου και συναισθήματος. Εξού και η δυσπιστία του Kireevsky απέναντι στον «αφηρημένο συλλογισμό». Για τον ίδιο και για τον Khomiakov, η αλήθεια δεν είναι τυπική αλλά ηθική και ζωντανή, και αφορά την ολότητα του προσώπου.

Όπως ακριβώς το επιμέρους πρόσωπο δεν πρέπει να κατατέμνεται και να υποδιαιρείται, έτσι και κάθε άνθρωπος πρέπει να θεωρείται ότι συνδέεται ουσιωδώς με όλους τους άλλους ανθρώπους. Η γνώση επιτυγχάνεται όχι στην απομόνωση, αλλά μέσα από τη συλλογική εμπειρία μιας κοινής ζωής. Η ζωντανή αλήθεια αποκαλύπτεται όχι στο απομονωμένο άτομο αλλά στην κοινότητα της Εκκλησίας. Σε αυτή τη συνάφεια, ο Khomiakov απέδιδε μεγάλη σημασία στην αμοιβαία αγάπη: «Η γνώση της αλήθειας δίνεται στην αμοιβαία αγάπη», έγραφε.¹⁸

Υπό το φως αυτής της διπλής έμφασης, στην εσωτερική ενότητα κάθε ανθρώπινου προσώπου και στην κοινωνία που υφίσταται μεταξύ των ανθρώπων, ο Khomiakov διατύπωσε τον βασικό ορισμό του για την αληθινή φύση της Εκκλησίας: «Η Εκκλησία είναι η αποκάλυψη του Αγίου Πνεύματος στην αμοιβαία αγάπη των χριστιανών, σε εκείνη την αγάπη που τους οδηγεί στον Πατέρα μέσω του ενσαρκωμένου Λόγου του, του Κυρίου μας Ιησού Χριστού».¹⁹ Είναι σημαντικό ότι σε αυτό το χωρίο ο Khomiakov μιλά πρώτα για το Άγιο Πνεύμα, και αυτό είναι χαρακτηριστικό της εκκλησιολογίας του, η οποία έχει έντονα πνευματολογικό χαρακτήρα. Στη συνέχεια, όμως, μιλά επίσης για τον Πατέρα και τον Ιησού Χριστό, και έτσι θεωρεί την Εκκλησία με ρητά τριαδικούς όρους. Αυτή η αντίληψη της Εκκλησίας ως εικόνας της Τριάδας υιοθετείται από ορθόδοξους θεολόγους του εικοστού αιώνα, όπως ο Florovsky, ο Lossky, ο Schmemann και ο Ζηζιούλας.

Η αλήθεια, λοιπόν, αποκαλύπτεται, και ειδικότερα η Εκκλησία αποκαλύπτεται, στην αμοιβαία αγάπη των χριστιανών. Σε αυτή την επιμονή στην αμοιβαία αγάπη μπορούμε να διακρίνουμε τη θεμελιώδη αρχή που κυριαρχεί σε ολόκληρη τη θεολογία του Khomiakov και αποτελεί τη σημαντικότερη κληρονομιά του στη σύγχρονη ορθόδοξη σκέψη. Ο αποφασιστικός παράγοντας στην εκκλησιαστική ζωή δεν είναι η εξουσία αλλά η αγάπη. Σύμφωνα με τα λόγια του μαθητή του Khomiakov, George Samarin, «Η Εκκλησία δεν είναι μια διδασκαλία ούτε ένα σύστημα ούτε ένας θεσμός. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός, ο οργανισμός της αλήθειας και της αγάπης ή, μάλλον, είναι η αλήθεια και η αγάπη ως οργανισμός».²⁰

Ως πρότυπο αυτής της διαπροσωπικής ενότητας που, κατά την άποψη του Khomiakov, θα έπρεπε να επικρατεί μέσα στην Εκκλησία, επικαλούνταν τη φυσική κοινότητα του ρωσικού λαού, όπως αυτή εκφραζόταν κατεξοχήν στην αγροτική κοινότητα (obshchina). Όπως είπε ο Turgenev για τον Herzen στα γηρατειά του, ο Khomiakov «αναζητούσε τη σωτηρία σε μια προβιά». Θαύμαζε αυτό που θεωρούσε διαισθητική σοφία των χωρικών, χάρη στην οποία —όχι μέσω μιας διαδικασίας ορθολογικής επιχειρηματολογίας, αλλά μέσω μιας κοινής ενόρασης— συσκέπτονταν και κατέληγαν έτσι σε κοινό φρόνημα. Αυτός, πίστευε, είναι επίσης ο τρόπος με τον οποίο η Εκκλησία επιδιώκει να λαμβάνει τις αποφάσεις της.

Αυτό το «κοινό φρόνημα», το οποίο για τη σλαβόφιλη εκκλησιολογία αποτελεί την ουσία της ζωής της Εκκλησίας στη γη, ήταν ακριβώς εκείνο που είχαν κατά νου όταν χρησιμοποιούσαν τον όρο sobornost. Κυριολεκτικά, sobornost σημαίνει «καθολικότητα», αλλά στη σλαβόφιλη χρήση φέρει την έννοια της καθολικότητας που κατανοείται ειδικότερα ως «συνοδικότητα»· της καθολικότητας, δηλαδή, που ερμηνεύεται με ποιοτικούς μάλλον παρά με ποσοτικούς όρους, εντατικά και πνευματικά μάλλον παρά εκτατικά και γεωγραφικά. Δηλώνει, με άλλα λόγια, την πλήρη ομοφωνία στην αλήθεια μάλλον παρά την παγκόσμια οικουμενικότητα.

Υποδηλώνει την αλήθεια και τη γνώση που δίνονται στους ανθρώπους όχι ως διάσπαρτα άτομα αλλά ως μέλη του ζωντανού Σώματος του Χριστού. Είναι η στιγμή που χαρίζεται διά της χάριτος, κατά την οποία οι πολλοί σκέφτονται και γνωρίζουν ως ένας. Η sobornost υποδηλώνει με αυτόν τον τρόπο την οργανική σύνθεση της ενότητας και της πολλαπλότητας, τη συμφιλίωση της ομοφωνίας και της ελευθερίας, τη συλλογική ενότητα χωρίς την απώλεια της προσωπικής ελευθερίας. Έτσι, ο Khomiakov ερμηνεύει τον όρο «καθολική» (katholiki, sobornaya), όπως χρησιμοποιείται στο Σύμβολο της Πίστεως, με τη σημασία του «καθ’ όλον» ή του «καθ’ όλους»: «Η Καθολική Εκκλησία [δηλαδή η Ορθόδοξη Εκκλησία] είναι η Εκκλησία που είναι σύμφωνα με όλους ή σύμφωνα με την ενότητα όλων, η Εκκλησία της ελεύθερης και τέλειας ομοφωνίας».²¹

ΕΥΧΑΡΙΣΤΟΥΜΕ ΤΟ ΘΕΟ ΠΟΥ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΠΟΥ ΑΞΙΖΟΥΜΕ!

Σημειώσεις:


1 Βλ. Roberts και Shukman, Christianity for the Twenty-First Century, σ. 185. Ο π. Alexander δολοφονήθηκε από αγνώστους την Κυριακή 9 Σεπτεμβρίου 1990, καθώς περπατούσε από το σπίτι του μέσα από το δάσος για να πάρει το τρένο και να πάει στην εκκλησία.

2 Erickson, «The Church in Modern Orthodox Thought», σ. 138.

3 Florovsky, «The Church: Her Nature and Task», σ. 58.

4 Florovsky, «Christ and his Church», σ. 159 (αντλεί την έκφραση «προθεολογική φάση» από τον M.D. Koster).

5 Όπως επισημαίνει ο Florovsky, «Christ and his Church», σ. 159.

6 Florovsky, «The Church: Her Nature and Task», σ. 57.

7 Evdokimov, «The Principal Currents of Orthodox Ecclesiology», σ. 26.

8 Evdokimov, «The Principal Currents of Orthodox Ecclesiology», σ. 26.

9 Βλ. Murray, Symbols of Church and Kingdom.

10 Ερμάς, Ποιμήν, Όραση II, iv, 1· III, ii, 4–9· έκδ. Joly, σ. 96, 104.

11 Η εκκλησιολογία του Khomiakov εκτίθεται πληρέστερα στο έργο του L’Église latine et le Protestantisme, όπου αντιπαραβάλλει την ορθόδοξη θέση προς εκείνη της Ρώμης και του Προτεσταντισμού. Μεγάλα τμήματα του έργου είναι διαθέσιμα σε αγγλική μετάφραση: βλ. Jakim και Bird, On Spiritual Unity, σ. 57–139· Schmemann, Ultimate Questions, σ. 31–69. Για το θεμελιώδες δοκίμιο του Khomiakov «The Church is One», μαζί με τη σημαντική αλληλογραφία του με τον William Palmer του Κολεγίου Magdalen, βλ. Birkbeck, Russia and the English Church· πρβλ. Jakim και Bird, On Spiritual Unity, σ. 31–53, 143–183. Η καλύτερη μελέτη για τον Khomiakov παραμένει εκείνη του Gratieux, A.S. Khomiakov. Βλ. επίσης Bolshakoff, The Doctrine of the Unity of the Church· Christoff, An Introduction to Nineteenth-Century Slavophilism· Florovsky, Ways of Russian Theology, μέρος 2, σ. 38–53· Tsurikov, A.S. Khomiakov. Για την αλληλογραφία με τον Palmer, βλ. Wheeler, Palmer’s Pilgrimage, σ. 289–302.

12 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. xxiv–xxv.

13 Στο ίδιο, σ. 81.

14 Αντλώ αυτές τις εκφράσεις από τον Florovsky, Ways of Russian Theology, μέρος 1, σ. 37, 85, 121. Βλ. επίσης την εισήγησή του «Western Influences in Russian Theology», που παρουσιάστηκε στο Πρώτο Συνέδριο Ορθόδοξης Θεολογίας στην Αθήνα το 1936.

15 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. 67.

16 Φαίνεται ότι ο ίδιος ο Khomiakov δεν χρησιμοποιούσε το αφηρημένο ουσιαστικό sobornost, μολονότι χρησιμοποιούσε συχνά το αντίστοιχο επίθετο sobornaya, το οποίο στη σλαβονική απόδοση του Συμβόλου της Πίστεως μεταφράζει το ελληνικό «καθολική», στη φράση που αναφέρεται στην Εκκλησία. Βλ. Pain, Sobornost, σ. 88–129.

17 Kireevsky, Polnoe sobranie sochinenii (Μόσχα, 1911), τόμ. 1, σ. 226· παρατίθεται στον Pain, Sobornost, σ. 165–166. Δεν υπάρχει κάτι παράξενο στη φράση του Kireevsky «δυτική λογική»; Ασφαλώς δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως η «δυτική λογική»· υπάρχει καλή λογική και κακή λογική.

18 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. 94.

19 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 267.

20 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. xxxv (η πλάγια γραφή στο πρωτότυπο).

21 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 398.

ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ 19 Το «Ελεύθερο Πνεύμα» EΝΑΣ ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ Woke κουλτούρας ΚΑΙ ΤΗΣ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΑΣ ΣΥΝΟΔΟΥ.

Συνέχεια από Δευτέρα  9. Νοεμβρίου 2026

ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ 19

Επαναστατημένοι χιλιαστές και μυστικοί αναρχικοί του Μεσαίωνα

Του NORMAN COHN, 

Εκδόσεις PIMLICO

6 Ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος ως Μεσσίας

Η Ιωακειμιτική προφητεία και ο Φρειδερίκος Β΄

Η ανάσταση του Φρειδερίκου

Τριάντα τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Φρειδερίκος Β΄ γνώρισε μια ανάσταση πολύ παρόμοια με εκείνη που είχε κάποτε συμβεί στον Βαλδουίνο, κόμη της Φλάνδρας. Στην καταχώριση για το έτος 1284, ένας χρονικογράφος αναφέρεται σε έναν πρώην ερημίτη κοντά στη Βορμς,⁸³ ο οποίος ισχυριζόταν ότι ήταν ο αυτοκράτορας· περίπου την ίδια εποχή, ένας άλλος μιλά για μια παρόμοια μορφή που είχε εισέλθει στο Λύμπεκ με συνοδεία, μέσα σε μεγάλο λαϊκό ενθουσιασμό. Και στις δύο περιπτώσεις, ο ψευδο-Φρειδερίκος είχε εξαφανιστεί μόλις φάνηκε πιθανό να αποκαλυφθεί η πραγματική του ταυτότητα. Ήταν άραγε ο ίδιος άνθρωπος που το 1284 κατόρθωσε να εγκατασταθεί με βασιλική μεγαλοπρέπεια στην κοιλάδα του Ρήνου; Ίσως όχι, γιατί αυτός ο τελευταίος φαίνεται πως δεν ήταν τόσο ένας απατεώνας όσο ένας μεγαλομανής που πίστευε πραγματικά ότι ήταν ο Φρειδερίκος.⁸⁴ Αφού εκδιώχθηκε από την Κολωνία ως παράφρων, βρήκε εξαιρετική υποδοχή στη γειτονική πόλη Νόις, η οποία έτυχε να βρίσκεται σε σφοδρή διαμάχη με τον αρχιεπίσκοπο της Κολωνίας· εκεί εγκατέστησε την αυλή του. Όπως ακριβώς ο Bertrand de Ray, περιέγραφε πώς είχε περάσει πολλά χρόνια ως προσκυνητής, εκπληρώνοντας ένα επιτίμιο για τις αμαρτίες της προηγούμενης ζωής του· αν και μερικές φορές, αξιοποιώντας τους θρύλους που είχαν ήδη αρχίσει να περιβάλλουν τον νεκρό Φρειδερίκο, ισχυριζόταν ότι κατοικούσε στα έγκατα της γης. Η είδηση της έλευσής του διαδόθηκε πολύ μακριά· στην Ιταλία προκάλεσε τέτοια αναστάτωση, ώστε αρκετές πόλεις έστειλαν απεσταλμένους στο Νόις για να διερευνήσουν το ζήτημα, ενώ οι Ιωακειμίτες έσπευσαν να συμπεράνουν ότι επιτέλους ο Φρειδερίκος αναλάμβανε πράγματι τον προορισμένο γι’ αυτόν ρόλο του Αντιχρίστου.

Οι συνθήκες στη Γερμανία ευνοούσαν μια τέτοια ανάσταση. Από τις αρχές του αιώνα, η κεντρική εξουσία στη Γερμανία εξασθενούσε διαρκώς και το βασίλειο διαλυόταν σε ένα συνονθύλευμα ημιανεξάρτητων ηγεμονιών — μια διαδικασία ακριβώς αντίστροφη από εκείνη που συντελούνταν στη Γαλλία. Μολονότι ο Φρειδερίκος δεν είχε κάνει τίποτε για να ανακόψει αυτή τη διάλυση και πάντοτε ενδιαφερόταν πολύ περισσότερο για την Ιταλία και τη Σικελία παρά για τη Γερμανία, η ισχυρή και συναρπαστική προσωπικότητά του αποτελούσε εντούτοις σημείο συσπείρωσης της αφοσίωσης των Γερμανών. Τον θάνατό του ακολούθησε η Μεγάλη Μεσοβασιλεία, μια περίοδος διάρκειας μιας γενιάς, κατά την οποία κανένας βασιλιάς δεν κατόρθωσε καν να εξασφαλίσει γενική αναγνώριση στη Γερμανία. Η χώρα βυθίστηκε σε αναταραχή παρόμοια με εκείνη που είχε γνωρίσει η Γαλλία δύο αιώνες νωρίτερα, με βεντέτες και ιδιωτικούς πολέμους να μαίνονται παντού. Αυτή η κατάσταση συνεχίστηκε ακόμη και μετά την εκλογή του Ροδόλφου, του πρώτου μονάρχη των Αψβούργων, ως βασιλιά της Γερμανίας το 1273. Οι ηγεμόνες, έχοντας γευτεί τις χαρές της ανεξαρτησίας, ήταν αποφασισμένοι να μην τις εγκαταλείψουν· πράγμα που σήμαινε ότι ο βασιλιάς έπρεπε να παραμένει αδύναμος. Μόλις εμφανίστηκε ένας διεκδικητής που ισχυριζόταν ότι ήταν ο Φρειδερίκος Β΄, αρκετοί από τους ισχυρότερους ηγεμόνες έσπευσαν να τον αναγνωρίσουν επίσημα, όχι επειδή τον πίστευαν, αλλά επειδή ήθελαν να φέρουν τον Ροδόλφο σε δύσκολη θέση.

Επιπλέον, εκείνη την εποχή υπήρχε στη Γερμανία ένας ακμάζων αστικός πολιτισμός. Ακριβώς κατά τη Μεσοβασιλεία, η βιοτεχνία και το εμπόριο είχαν σημειώσει μεγάλη πρόοδο στις αυτοδιοικούμενες πόλεις· αλλά, μολονότι αυτές οι πόλεις διατηρούσαν μια ζωή πιο εύτακτη και ευημερούσα από οπουδήποτε αλλού στη Γερμανία, σπαράσσονταν από κοινωνικές συγκρούσεις. Στις πόλεις του Ρήνου υπήρχαν περισσότεροι τεχνίτες από ποτέ που ζούσαν μέσα στην ανασφάλεια και τη στέρηση. Εκείνο που συνέβαλε περισσότερο στην επιτυχία του ψευδο-Φρειδερίκου ήταν ασφαλώς το γεγονός ότι οι φτωχοί των πόλεων παρέμεναν προσκολλημένοι στις μεσσιανικές προσδοκίες που συνδέονταν με τον αυτοκράτορα Φρειδερίκο Β΄. Ο μονάρχης του Νόις παρουσιαζόταν πάνω απ’ όλα ως φίλος των φτωχών· και βρήκε τους προπαγανδιστές του ανάμεσα σε prophetae, τους οποίους τα χρονικά χαρακτηρίζουν αιρετικούς.

Στο τέλος, μεθυσμένος από την επιτυχία, ο ψευδο-Φρειδερίκος ξεπέρασε τα όριά του. Κατευθυνόμενος προς τον νότο, ανακοίνωσε την πρόθεσή του να συγκαλέσει αυτοκρατορική συνέλευση στη Φρανκφούρτη και κάλεσε τον βασιλιά Ροδόλφο να παρουσιαστεί ενώπιόν του, ώστε ο ίδιος, ως αυτοκράτορας, να του παραχωρήσει το βασίλειο της Γερμανίας. Η απάντηση του Ροδόλφου ήταν να εκστρατεύσει εναντίον του διεκδικητή και να πολιορκήσει την πόλη Βέτσλαρ, όπου εκείνος είχε καταφύγει. Η πόλη ήταν διχασμένη, όπως είχε διχαστεί η Βαλανσιέν στην περίπτωση του ψευδο-Βαλδουίνου· τώρα, όπως και τότε, ο απλός λαός ήταν έτοιμος να πάρει τα όπλα για να υπερασπιστεί τον αυτοκράτορά του. Παρ’ όλα αυτά, ο άνθρωπος αυτός παραδόθηκε στον Ροδόλφο, είτε από άλλους είτε με τη θέλησή του· και, αφού δικάστηκε, κάηκε στην πυρά. Ο τρόπος της εκτέλεσης έχει σημασία, γιατί η καύση δεν χρησιμοποιούνταν σε περιπτώσεις πολιτικής εξέγερσης, αλλά μόνο σε περιπτώσεις μαγείας ή αίρεσης· αυτό επιβεβαιώνει όσα υποδηλώνουν και τα χρονικά: ότι ο άνθρωπος αυτός ήταν ένας φανατικός που θεωρούσε τον εαυτό του όχι απλώς τον πραγματικό Φρειδερίκο Β΄, αλλά έναν εσχατολογικό σωτήρα, σταλμένο από τον Θεό για να τιμωρήσει τον κλήρο και να εγκαθιδρύσει την κυριαρχία του σε ολόκληρο τον κόσμο. Φαίνεται επίσης ότι ο ψευδο-Φρειδερίκος παρέμεινε μέχρι τέλους απολύτως πεπεισμένος πως θα ανασταινόταν μέσα σε δύο ημέρες, ότι το υποσχέθηκε στους οπαδούς του και ότι εκείνοι τον πίστεψαν. Και πράγματι, αντικαταστάθηκε αμέσως από μια παρόμοια μορφή, αυτή τη φορά στις Κάτω Χώρες, η οποία ισχυριζόταν ότι είχε αναστηθεί από τους νεκρούς τρεις ημέρες αφότου κάηκε και η οποία εκτελέστηκε με τη σειρά της στην Ουτρέχτη.


Λαϊκές παραδόσεις άρχισαν τώρα να συσσωρεύονται γύρω από τη μορφή του ψευδο-Φρειδερίκου, όπως είχαν συσσωρευτεί γύρω από τη μορφή του ίδιου του Φρειδερίκου. Η εκτέλεση στο Βέτσλαρ είχε χρησιμεύσει μόνο για να ενισχύσει τη φήμη του αυτοκράτορα ως υπεράνθρωπου και αθάνατου όντος.

Διαδιδόταν ότι ανάμεσα στις στάχτες της πυράς δεν είχαν βρεθεί οστά, αλλά μόνο ένα μικρό φασόλι· και οι άνθρωποι συμπέραναν αμέσως ότι αυτό σήμαινε πως η θεία πρόνοια είχε σώσει τον αυτοκράτορα από τις φλόγες, πως ήταν ακόμη ζωντανός και πως κάποια μέρα θα επέστρεφε οπωσδήποτε. Αυτή η πεποίθηση διατηρήθηκε από γενιά σε γενιά. Στα μέσα του 14ου αιώνα εξακολουθούσαν να λένε ότι ο Φρειδερίκος θα επέστρεφε αδιαμφισβήτητα, ακόμη κι αν τον έκοβαν σε χίλια κομμάτια ή —ασφαλώς μια αναφορά στο Βέτσλαρ— ακόμη κι αν τον έκαιγαν ώσπου να γίνει στάχτη· γιατί τέτοια ήταν η αμετάκλητη απόφαση του Θεού. Πλάθονταν παράξενοι και παραστατικοί θρύλοι. Ο μυθικός εκείνος μονάρχης της Ανατολής, ο Πρεσβύτερος Ιωάννης,⁶ είχε προμηθεύσει τον αυτοκράτορα με έναν χιτώνα από αμίαντο, ένα μαγικό δαχτυλίδι που του επέτρεπε να εξαφανίζεται και ένα μαγικό ποτό που τον κρατούσε για πάντα νέο. Συχνά ο αυτοκράτορας, με τη μορφή προσκυνητή, εμφανιζόταν σε χωρικούς και τους εκμυστηρευόταν ότι θα ερχόταν ακόμη η ώρα που θα έπαιρνε τη δικαιωματική του θέση στην κεφαλή της αυτοκρατορίας.

Κατά τη διάρκεια του 14ου αιώνα, όλες οι εσχατολογικές ελπίδες που οι μεσαιωνικές μάζες είχαν κατορθώσει κατά καιρούς να αντλήσουν από τις σιβυλλικές προφητείες και τις προφητείες του Ιωάννη συγκεντρώθηκαν, στη Γερμανία, στο πρόσωπο του μελλοντικού, αναστημένου Φρειδερίκου:

«Σε όλες τις χώρες αρχίζει ένας καιρός δεινών. Ανάμεσα στις δύο κεφαλές της χριστιανοσύνης ξεσπά διαμάχη, αρχίζει ένας άγριος αγώνας. Πολλές μητέρες πρέπει να θρηνήσουν το παιδί τους, άντρες και γυναίκες πρέπει εξίσου να υποφέρουν. Η λεηλασία και ο εμπρησμός πηγαίνουν χέρι χέρι, όλοι ορμούν ο ένας στον λαιμό του άλλου, ο καθένας βλάπτει τον άλλον στο πρόσωπό του και στα υπάρχοντά του, δεν υπάρχει κανείς που να μην έχει λόγο να θρηνεί. Όταν όμως τα δεινά φτάσουν σε τέτοιο σημείο ώστε κανείς να μην μπορεί να τα ανακουφίσει, τότε εμφανίζεται, με το θέλημα του Θεού, ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος, τόσο ευγενής και τόσο πράος. Γεμάτοι θάρρος, άντρες και γυναίκες συρρέουν αμέσως για το ταξίδι πέρα από τη θάλασσα. Τους έχει δοθεί η υπόσχεση της Βασιλείας του Θεού. Έρχονται κατά πλήθη, ο καθένας βιάζεται να προλάβει τον άλλον. Η ειρήνη βασιλεύει σε όλη τη χώρα, τα φρούρια δεν απειλούν πια, δεν υπάρχει πλέον λόγος να φοβάται κανείς τη βία. Κανείς δεν αντιστέκεται στη σταυροφορία προς το ξεραμένο δέντρο. Όταν ο αυτοκράτορας κρεμά την ασπίδα του πάνω του, το δέντρο βγάζει φύλλα και άνθη. Ο Πανάγιος Τάφος ελευθερώνεται· από εδώ και πέρα δεν χρειάζεται να τραβηχτεί κανένα σπαθί για χάρη του. Ο ευγενής αυτοκράτορας αποκαθιστά τον ίδιο νόμο για όλους τους ανθρώπους. Όλα τα ειδωλολατρικά βασίλεια δηλώνουν υποταγή στον αυτοκράτορα. Εκείνος ανατρέπει την εξουσία των Εβραίων, αν και όχι με τη δύναμη των όπλων· η ισχύς τους συντρίβεται για πάντα και υποτάσσονται χωρίς αγώνα. Από την κυριαρχία του κλήρου δεν απομένει σχεδόν τίποτε. Ο ευγενικής καταγωγής ηγεμόνας διαλύει εντελώς τα μοναστήρια, δίνει τις μοναχές σε γάμο· σας το λέω, πρέπει να καλλιεργούν αμπέλια και σιτηρά για εμάς!»


Στα μέσα του 14ου αιώνα, η Γερμανία είχε γίνει αυτό που επρόκειτο να παραμείνει έως τον 16ο αιώνα: ένα συνονθύλευμα αλληλομαχόμενων ηγεμονιών, ένα διαρκές χάος, μέσα στο οποίο ο αυτοκράτορας ήταν εντελώς ανίσχυρος. Την ίδια εποχή, οι πόλεις της νότιας και της κεντρικής Γερμανίας είχαν αντικαταστήσει τις πόλεις των Κάτω Χωρών ως κύρια κέντρα του εμπορικού καπιταλισμού βόρεια των Άλπεων· και οι κοινωνικές συγκρούσεις στο εσωτερικό τους είχαν αποκτήσει άγρια ένταση. Ενώ οι εύπορες συντεχνίες πολεμούσαν τους πατρικίους και η μία την άλλη, ανάμεσα στους φτωχούς σιγόκαιγε ένα θανάσιμο μίσος για όλους τους πλούσιους.

Συναντούμε έναν χρονικογράφο του Μαγδεμβούργου να προειδοποιεί τους εύπορους αστούς ότι «δεν πρέπει να αφήνουμε τον απλό λαό να κάνει υπερβολικά το δικό του, όπως συνέβη τελευταία. Πρέπει να τον κρατούμε σταθερά υπό έλεγχο· γιατί υπάρχει ένα παλιό μίσος ανάμεσα στους πλούσιους και στους φτωχούς. Οι φτωχοί μισούν όποιον έχει περιουσία και είναι περισσότερο πρόθυμοι να βλάψουν τους πλούσιους απ’ όσο οι πλούσιοι τους φτωχούς». Η οπτική των φτωχών έβρισκε τώρα στη γερμανική λογοτεχνία μια έκφραση εξίσου βίαιη με εκείνη που είχε βρει έναν αιώνα νωρίτερα στη γαλλική. Ο ποιητής Suchenwirt,⁷ για παράδειγμα, περιγράφει πώς πεινασμένοι άντρες, αφήνοντας τις χλωμές και αποστεωμένες γυναίκες και τα παιδιά τους στις άθλιες καλύβες τους, συνωστίζονται στα στενά δρομάκια, οπλισμένοι με αυτοσχέδια όπλα και γεμάτοι απελπισμένο θάρρος:

«Τα σεντούκια των πλουσίων είναι γεμάτα, των φτωχών είναι άδεια. Η κοιλιά του φτωχού είναι κούφια… Σπάστε την πόρτα του πλούσιου! Θα φάμε μαζί του. Καλύτερα να μας σφάξουν όλους παρά να πεθάνουμε από την πείνα· προτιμούμε να διακινδυνεύσουμε γενναία τη ζωή μας παρά να χαθούμε με αυτόν τον τρόπο…»

Ήταν αναμενόμενο ότι, μέσα σε μια τέτοια κοινωνία, ο μελλοντικός Φρειδερίκος θα αποκτούσε ολοένα σαφέστερα τη μορφή του μεγάλου κοινωνικού επαναστάτη, του μεσσία των φτωχών. Το 1348, ύστερα από έναν ακριβώς αιώνα, οι προφητείες του Arnold και των Σουηβών ιεροκηρύκων επανεμφανίζονται με ακόμη πιο εμφατική μορφή στις λαϊκές προσδοκίες που καταγράφει ο μοναχός Ιωάννης του Βίντερτουρ: «Μόλις αναστηθεί από τους νεκρούς και βρεθεί ξανά στο απόγειο της δύναμής του, θα παντρέψει φτωχές γυναίκες και κοπέλες με πλούσιους άντρες, και αντίστροφα. Θα φροντίσει να επιστραφούν στους ανηλίκους, στα ορφανά και στις χήρες όλα όσα τους έχουν κλέψει, και να αποδοθεί πλήρης δικαιοσύνη στον καθένα». Επιπλέον —και η εικόνα προέρχεται απευθείας από μια ψευδοϊωακειμιτική προφητεία— «θα καταδιώξει τον κλήρο τόσο άγρια, ώστε, αν οι κληρικοί δεν έχουν άλλον τρόπο να κρύψουν τις κουρές τους, θα τις καλύψουν με κοπριά αγελάδας…»

Ο Ιωάννης του Βίντερτουρ σπεύδει να αποστασιοποιηθεί από αυτές τις ανησυχητικές πεποιθήσεις. Είναι, παρατηρεί, καθαρή τρέλα να πιστεύει κανείς ότι ο αιρετικός αυτοκράτορας μπορεί ποτέ να επιστρέψει· είναι αντίθετο προς την καθολική πίστη —και πάλι η σκιά του Βέτσλαρ!— να ασκήσει ποτέ ξανά κυρίαρχη εξουσία ένας άνθρωπος που έχει καεί στην πυρά. Ο μοναχός είχε σοβαρό λόγο να είναι τόσο κατηγορηματικός· γιατί αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί δόγμα της Δευτέρας Παρουσίας του Φρειδερίκου θεωρούνταν εξαιρετικά επικίνδυνη αίρεση. Αυτό εξακολουθούσε να ισχύει έναν αιώνα αργότερα, δύο αιώνες μετά την εποχή του ίδιου του Φρειδερίκου. «Από τον αυτοκράτορα Φρειδερίκο, τον αιρετικό», έγραφε ένας χρονικογράφος το 1434, «προέκυψε μια νέα αίρεση, στην οποία ορισμένοι χριστιανοί εξακολουθούν να προσχωρούν κρυφά· πιστεύουν ακράδαντα ότι ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος είναι ακόμη ζωντανός και θα παραμείνει ζωντανός έως το τέλος του κόσμου, και ότι κανένας άλλος εκτός από αυτόν δεν υπήρξε ούτε θα υπάρξει αληθινός αυτοκράτορας… Ο Διάβολος επινόησε αυτή την ανοησία για να παραπλανήσει αυτούς τους αιρετικούς και ορισμένους απλοϊκούς ανθρώπους…»

Το πόσο σοβαρά αντιμετώπιζε ο κλήρος αυτή την αίρεση και πόσο άγρυπνα επαγρυπνούσε για να την εντοπίσει φαίνεται από την παράξενη ιστορία ενός Έλληνα φιλοσόφου, ο οποίος τόλμησε το 1469 να γνωστοποιήσει στη Ρώμη την πεποίθηση που είχε σχηματίσει έπειτα από μακρόχρονη μελέτη των ελληνικών σιβυλλικών χρησμών: ότι ο Τελευταίος Αυτοκράτορας θα προσηλύτιζε σύντομα όλους τους λαούς στον χριστιανισμό. Σε αυτήν, όπως και σε άλλες βυζαντινές προφητείες, η έλευση του Τελευταίου Αυτοκράτορα δεν συνεπαγόταν με κανέναν τρόπο σφαγή του κλήρου ή κοινωνικές ανατροπές οποιουδήποτε είδους. Αυτό όμως ήταν τόσο αδιανόητο για τις εκκλησιαστικές αρχές της Ρώμης, ώστε φυλάκισαν τον άτυχο άνθρωπο και δήμευσαν τα υπάρχοντά του.

Μανιφέστα για έναν μελλοντικό Φρειδερίκο

Σημειώσεις:

83 Για τον ψευδο-Φρειδερίκο κοντά στη Worms: Annales Colmarienses maiores, σ. 211· στη Lübeck: Detmar-Chronik, σ. 367.

84 Κύριες πηγές για την ιστορία του ψευδο-Φρειδερίκου της Neuss: Ellenhard of Strasbourg (2), σσ. 125–126· Vita Henrici II archiepiscopi (Treverensis) altera, σσ. 462–463. Για μια αφήγηση λιγότερο αξιόπιστη ως προς τα γεγονότα, η οποία όμως δείχνει πώς αναδιαμορφώθηκε η ιστορία μέσα στη λαϊκή φαντασία, βλ. τη Reimchronik του Ottokar, στίχοι 32324 κ.ε. (σσ. 423 κ.ε.). Ο Ottokar, πρώην αοιδός που έγραφε μεταξύ 1305 και 1320, φαίνεται ότι αντλούσε από μια εκδοχή η οποία, κυκλοφορώντας στον απλό λαό της Αυστρίας και όντας έντονα χρωματισμένη από ψευδοϊωακειμιτικές ιδέες, δεχόταν τον μονάρχη της Neuss ως τον πραγματικό Φρειδερίκο Β΄. Για νεότερες περιγραφές: Meyer (Victor)· Schultheiss, σσ. 23–47· Voigt, σσ. 145 κ.ε.· Winkelmann.

Ο ψευδο-Φρειδερίκος ως προσκυνητής: Continuatio Anglica (βλ. στο λήμμα Martin of Troppau), σ. 252. Για τον ισχυρισμό του ότι είχε κατοικήσει κάτω από τη γη, βλ. την επιστολή του που παρατίθεται στη Σημείωση του Vita Henrici, σ. 462.
Για τις αντιδράσεις στην Ιταλία: Salimbene, σ. 537.
Γερμανοί ηγεμόνες αναγνωρίζουν τον διεκδικητή: Magdeburger Schöppenchronik, σ. 170.

85 Για τον ψευδο-Φρειδερίκο ως μεσσία των φτωχών των πόλεων: Schultheiss, σ. 170· Voigt, σ. 148.
Ο ψευδο-Φρειδερίκος υπόσχεται ότι θα αναστηθεί: Ottokar, σ. 426.
Για την εκτέλεση στην Ουτρέχτη: Annales Blandinienses, σ. 33.
Ο αυτοκράτορας σώζεται από τις φλόγες: Ottokar, σ. 427.
Ο Θεός έχει αποφασίσει την επιστροφή του: Ιωάννης του Βίντερτουρ, σ. 280.

86 Ο αυτοκράτορας και ο Πρεσβύτερος Ιωάννης: Oswald der Schreiber, σ. 1012 κ.εξ., και ιδίως σ. 1027.
Για την πίστη σε έναν μελλοντικό αυτοκράτορα-σωτήρα —τον οποίο συνήθως φαντάζονταν ως αναστημένο Φρειδερίκο— στη Γερμανία από τον 14ο έως τον 16ο αιώνα: Bezold (4)· Döllinger (MW), σ. 317 κ.εξ.· Kampers (1), σ. 100 κ.εξ.· Peuckert, σ. 213–243, 606–629· Rosenkranz· Schultheiss· Wadstein, σ. 261 κ.εξ.
«Σε όλες τις χώρες…»: Regenbogen. Πρβλ. Oswald der Schreiber, στο ίδιο σημείο.
«Δεν πρέπει να αφήνουμε…»: Magdeburger Schöppenchronik, σ. 313.

87 Suchenwirt: παρατίθεται στον Bezold (3), σ. 60.
Ιωάννης του Βίντερτουρ, σ. 280. Το μοτίβο της απόκρυψης της κουράς εμφανίζεται ήδη στην ψευδοϊωακειμιτική πραγματεία του 13ου αιώνα Oraculum Cyrilli. Επρόκειτο να γίνει πολύ δημοφιλές στη Γερμανία· πρβλ. Peuckert, σ. 189.
«Από τον αυτοκράτορα Φρειδερίκο…»: Rothe, σ. 426. Πρβλ. τα σχόλιά του (σ. 466) για τον ψευδο-Φρειδερίκο του Νόις και τους πολλούς «που έχουν προσχωρήσει στην αίρεσή του».
Για τον Έλληνα φιλόσοφο: Döllinger (MW), σ. 285–286.

ΔΥΟ ΜΕΓΑΛΕΣ ΑΙΡΕΣΕΙΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΑΝ ΣΤΗ ΔΥΣΗ ΔΙΠΛΑ ΣΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΤΟΥΣ ΘΕΟΛΟΓΙΕΣ, ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΚΙΝΑΤΗ. Ο ΠΕΛΑΓΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΒΒΑ ΙΩΑΚΕΙΝ ΝΤΑ ΦΙΟΡΕ, ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΑ. ΔΕΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΤΗΚΑΝ ΠΑΡΑ ΤΙΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΤΩΝ ΘΕΟΛΟΓΩΝ ΤΟΥΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΟΝΟΜΑΖΟΝΤΑΙ ΕΠΙΣΗΣ DOTTORI DELLA CHIESA. ΔΙΟΤΙ Η ΑΙΡΕΣΗ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΝΑΙΡΕΣΕΙ ΤΗΝ ΑΙΡΕΣΗ. 
ΤΟ ΘΑΥΜΑΣΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΟΜΩΣ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ Η ΨΕΥΔΟΠΡΟΦΗΤΕΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΕΠΑΙΞΕ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΠΙΣΤΩΝ ΚΑΙ Η ΙΔΙΑ ΨΕΥΔΟΠΡΟΦΗΤΕΙΑ ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΝΑ ΠΑΙΖΕΙ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΔΙΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΔΟΓΜΑΤΟΣ. ΠΕΡΙΕΡΓΗ ΣΥΜΠΤΩΣΗ ΕΤΣΙ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ;

Ο ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΥ (22)

 Συνέχεια απο Τετάρτη, 29 Μαΐου 2013 

του HENRI DE LYBAC
 
ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΕΡΙΑ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ.
Με τον Ντοστογιέφσκι..........εκλαϊκεύεται.

Ο πιό σημαντικός μάρτυρας της Οικονομίας του Αγίου Πνεύματος ή της καταλήψεως και της ταυτίσεως της διανοίας με το ΝΕΟ, είναι ο Ντοστογιέφσκι. Δέν θα μείνουμε στις γλυκανάλατες δηλώσεις του Ernst Bloch (τον οποίο θα επισκεφθούμε στην συνέχεια), σύμφωνα με τον οποίο ο μεγάλος μυθιστοριογράφος είχε αντιληφθεί στα όνειρά του «την μουσική του Βυζαντίου που είχε διατηρήσει μέσα του ο Ωριγένης του και πίστευε ως εκ τούτου στην επιστροφή του Αγίου Πνεύματος». Ο Αλεξανδρινός δέν είχε καμμία σχέση και δέν είναι καθόλου το αρχαίο Βυζάντιο, αλλά η απολύτως μοντέρνα George Sand, η οποία λειτουργεί σαν μύστης και ψυχαγωγός, όπως και για τον Herzen. Απλώς πρέπει να δούμε τα όρια της επιρροής αυτής!
Στα 1923, ο Ivan Puzyma είχε δημοσιεύσει στην Γερμανία ένα άρθρο, ο Ντοστογιέφσκι και το Αιώνιο Ευαγγέλιο, στο οποίο είχε σχεδιαστεί ένας πρώτος παραλληλισμός ανάμεσα στο Spiridion και στους Αδελφούς Καραμαζώφ. Επανέλαβε με περισσότερες λεπτομέρειες το θέμα στα 1939 στις «Μελέτες» του: «Η λογοτεχνική συγγένεια των Αδελφών Καραμαζώφ και του Spiridion» αφού μας θυμίζει , πώς σύμφωνα και με τον ίδιο τον Ντοστογιέφσκι, η επιρροή της George Sand στην νεότητά του υπήρξε απολύτως ιδιαίτερη. Την εκθείασε διότι αποκατέστησε τις αρχές της Επαναστάσεως και για το γεγονός ότι πίστεψε στην ηθική τελειότητα του ανθρώπου και τέλος ομολόγησε πώς είδε σ’αυτή, ανεξαρτήτως ορισμένων θέσεων της, μία απο τις μεγαλύτερες μαθήτριες του Χριστού. Στην συνέχεια λοιπόν ο συγγραφεύς αναφέρει ένα χωρίο στο οποίο ο μυθιστοριογράφος δηλώνει πώς το πρώτο κείμενο της Sand που διάβασε ήταν το διήγημα L’ucoque, και πώς βρισκόταν κατόπιν τούτου σε πυρετώδη ένταση για όλη την επόμενη νύχτα. Το διήγημα είχε εμφανιστεί στο «περιοδικό των δύο κόσμων» στα 1838 και στο τέλος του ιδίου έτους το περιοδικό ξεκινούσε την δημοσίσευση του Spiridion (εκ του Spirito που σημαίνει πνεύμα).

Η ομοιότης ανάμεσα στο θέμα του Spiridion και των Αδελφών Καραμαζώφ είναι απίστευτη. Ας δούμε όμως με απόλυτη συντομία την ψυχή της George Sand, όπως την εκτυπώνει ο βιογράφος της Wladimir Karenin: «Απο τότε που ακούμπησε τα μεγάλα προβλήματα της ανθρωπότητος, της πίστεως, του καλού και του κακού, βυθίστηκε στα δόγματα του Αγίου Ιωάννη και τα αντιπαρέβαλε σε κείνα του Αγίου Πέτρου, του Αποστόλου της στρατευμένης Εκκλησίας, της αδιαλλαξίας και της μισαλλοδοξίας. Έγραψε κάποια στιγμή μάλιστα σ’έναν παπά που την είχε ενθαρρύνει για κάποια φιλανθρωπική προσφορά: Την ημέρα που θα κηρύξετε καθαρά και απλά το Ευαγγέλιο του Ιωάννη, χωρίς ψευδή σχόλια, εγώ θα ρίξω την συμμετοχή μου στο Φιλανθρωπικό έργο της ελεημοσύνης, στο κουτί της Εκκλησίας σας».
Ο Ντοστογιέφσκι απλοποιεί το τριπλό σχήμα της Sand, Spiridion-φωτισμός, φωτισμός-Αλέξης, Αλέξης-Αγγελος, και το συγκεντρώνει στην μοναδική σχέση ανάμεσα στον Στάρετς Ζωσιμά και στον δόκιμο Αλέσα ή Αλεξέι, που είναι το ίδιο όνομα του Αλέξης. Και στο ένα και στο άλλο έργο ο γέρος αποκαλύπτει στον νεότερο την προηγούμενη κοσμική του ζωή, την μεταστροφή του, τις πιό μυστικές του σκέψεις. Ο Ζωσιμάς δίνει στον Αλεξέϊ, την ίδια παράξενη υποχρέωση να επιστρέψει στον κόσμο, που είχε δώσει ο Αλέξης της Sand στον νεαρό εξομολογούμενο του, τον Αγγελο. Μετά τον θάνατό του, αντί για το θαύμα που περίμεναν τα πνευματικοπαίδια του, η μνήμη του Στάρετς σβύνει, όπως και εκείνη του Αλέξη. Πρέπει να σημειώσουμε σ’αυτό το σημείο πώς ο Ντοστογιέφσκι είχε διαβάσει το Spiridion στην πρώτη του έκδοση, στην οποία δέν αναφερόταν ακόμη το όνομα του Ιωακείμ, κάτι που εξηγεί και την απουσία του στους Αδελφούς Καραμαζώφ. (θα ήταν λοιπόν οπαδός του Ιωακείμ χωρίς να το γνωρίζει). Η εξάρτησή του πάντως είναι ξεκάθαρη.

Και πραγματικά είναι: ο Ντοστογιέφσκι καθυστερημένα ενθυμείται το Spiridion. Όμως αυτοί οι χαρακτήρες ενώνονται με τόσους άλλους, αποσπασμένους απο άλλους συγγραφείς και απο την πραγματικότητα πάνω απ’όλα, που θολώνει αρκετά το τοπίο των αληθινών προθέσεων του Ντοστογιέφσκι. Ας σημειώσουμε ιδιαιτέρως πώς οι δύο χαρακτήρες, που παρουσιάζουν μία κάποια συμμετρία με εκείνους της Sand, ο στάρετς Ζωσιμάς και ο μαθητής του Αλέσα, ανήκουν στην πραγματικότητα. Η συναστροφή του με τον Σολόβιεφ, που ενέπνευσε τον Ντοστογιέφσκι στην περιγραφή του Αλέσα, τον απομακρύνει αρκετά απο μία απλή μίμηση της Sand. Εξάλλου στις πρώτες εκδοχές του Μυθιστορήματος, ο νεαρός ονομαζόταν «ο ηλίθιος» όπως ο πρίγκιπας Μίσκιν και εάν στην συνέχεια ο συγγραφέας του έδωσε το όνομα του Αλέσα, το έκανε στην μνήμη του γιού του Αλεξέϊ, ο οποίος πέθανε τριών ετών τον Μάϊο του 1878. Το Spiridion εδώ δέν μετράει. Όσο για τον γερο-Ζωσιμά, ο ίδιος ο Ντοστογιέφσκι μας πληροφορεί για την καταγωγή του: «Δέν θα επινοήσω τίποτε, έγραψε το 1870 στον Μαϊκοφ, περιοριζόμενος να παρουσιάσω τον αληθινό Τύχων, τον οποίο κρατώ μέσα στην καρδιά μου χρόνια».

Ο Ρώσος συγγραφεύς έθρεψε ίσως κάποιες ψευδαισθήσεις, όπως και πολλοί σύγχρονοι του, γύρω απο την George Sand. Διατήρησε γι’αυτή έναν σταθερό θαυμασμό. Αυτό όμως δέν σημαίνει πώς ο Χριστιανισμός του ή ο σοσιαλισμός τους είναι ανάλογος. Προσπαθεί οπωσδήποτε να φανερωθεί σ’ένα αδύνατο έργο, σε μία υπεράνθρωπη προσπάθεια. Διότι όσο πετυχημένοι και αν είναι οι Αδελφοί Καραμαζώφ, δέν έχουν νόημα, παρά μόνον εάν ληφθούν σαν μία πρώτη σημείωση, ένα απόσπασμα, σαν μία απλή εισαγωγή (μία στιγμή μας λέει ο ίδιος της πρώτης νεότητος του ήρωά του) σε κείνη της «ζωή ενός μεγάλου αμαρτωλού» που είχε κατά νού απο χρόνια και δέν γράφτηκε ποτέ. Εάν θέλουμε να μιλήσουμε με κάποια ακρίβεια για επιρροές, δέν πρέπει να σκεφτόμαστε τόσο την Sand, όσο τον Βλαδίμηρο Σολόβιεφ, ή τον Νικολάϊ Φεντόροφ. Και εάν θέλουμε να φανερώσουμε το αληθινό κέντρο, το ουσιώδες θέμα του έργου, ίσως θα’πρεπε να ανατρέξουμε στο θέμα «παιδικότης»

Συνεχίζεται.

Ο ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΥ (21)

 Συνέχεια απο Τρίτη, 28 Μαΐου 2013

ΕΑΛΩ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ.
ΠΟΛΙΟΡΚΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΟΛΙΚΙΣΜΟ ΤΟΥ ΤΡΕΜΠΕΛΑ ΑΛΛΑ ΕΠΕΣΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΡΩΣΙΚΗ ΝΕΟ-ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ.

του HENRI DE LYBAC



Ο ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ.

Ο Ντοστογιέφσκι βρέθηκε στό μέσον της εκρήξεως του ηφαιστείου του αποκρυφισμού, μέσα στην ιστορία του ανθρώπου, που είχε αρχίσει να προειδοποιεί απο την μακρυνή εποχή του Ιωακείμ ντα Φιόρε. Ο Γερμανικός ιδεαλισμός περνά στα χέρια των Ρώσων, όπως παληότερα στην ιστορία, το Ελληνικό πνεύμα μεταφυτεύθηκε και επιβίωσε στην Ρώμη. Είχαν ήδη εμφανισθεί οι Σλαβόφιλοι, το είδος τών ανθρώπων που θα πραγματοποιούσαν την Τρίτη εποχή του Αγίου Πνεύματος, μέσω της επαναστάσεως. Μία επανάσταση που διαρκεί μέχρι σήμερα και μιμείται στην πραγματικότητα την κίνηση των πλανητών. Είναι μία περιστροφή. Μία επανάσταση (επαναστροφή) που γεννήθηκε απο τον Γαλιλαίο και ενσαρκώνει στην ιστορία τον Θεό του Αριστοτέλη, το κινητό ακίνητο, που δίνει την κίνηση στους Πλανήτες, τους αρχαίους Θεούς της φιλοσοφίας, τους κατοίκους του Ουρανού. Οπως συστηματοποιήθηκε απο τον Νεοπλατωνισμό και ιδιαιτέρως απο τον Πλωτίνο. Μονή, πρόοδος, επιστροφή. Αυτός ο Νεοπλατωνισμός και η Χριστιανική του εκδοχή που δόθηκε απο τον Αυγουστίνο κινεί το πνεύμα της Δύσεως μέχρι σήμερα, μέχρι τον Ορθόδοξο Οικουμενισμό του Ζηζιούλα και της Ακαδημίας Βόλου.
Οι Σλαβόφιλοι λοιπόν κληρονομούν τον Γερμανικό ιδεαλισμό και ηγούνται των προσπαθειών που γίνονται σήμερα διά του Οικουμενισμού, για την πραγματοποίηση του Χιλιασμού, της τέλειας Τρίτης εποχής. Όπως το είχε προφητέψει και ο Βίργιλιος:
Iam nova progenies caelo demittitur alto.
Τώρα πιά ένα καινούργιο γένος αποστέλλεται απο τα ύψη του Ουρανού.


Οι Σλάβοι, φέροντας την προδιάθεσί τους στην ενότητα, στην κοινότητα, στην αλληλεγγύη. Τόσο ξένη και υποτιμημένη απο τις Γερμανικές φυλές.
Η Τρίτη εποχή θα είναι ουσιαστικώς ενεργητική, με μία δραστηριότητα που δέν είναι πλέον απάντηση και ανταπόκριση στην Θεία προτροπή, ούτε δημιουργικός διαλογισμός του εσωτερικού ανθρώπου, αλλά μία αυτόνομη δραστηριότης, ελεύθερη απο κάθε ανάγκη της Χάριτος και κατευθυνόμενη πρός μία μεγάλη αντικειμενική υποχρέωση. Ο άνθρωπος της Τρίτης εποχής, απελευθερωμένος απο την Θεία κηδεμονία, όπως ο μεταστραφείς Ιουδαίος είχε ελευθερωθεί απο την κηδεμονία του Νόμου, δέν χρωστά πιά τίποτε σε κανέναν παρά μόνον στα δικά του προσόντα. Δέν αμφισβητείται ούτε το δόγμα της πτώσεως και της αμαρτίας, ούτε της λυτρώσεως, της απελευθερώσεως απο το κακό μέσω της Χάριτος του Χριστού, αλλά πλησιάζει πλέον η μέρα με την οποία ολοκληρωθείσαι αυτή η λύτρωση, ο άνθρωπος θα βρεθεί στην κατοχή ενός άλλου παραδείσου που θα είναι το αντίστροφο, το αναποδογύρισμα του πρώτου!
«Ο παράδεισος είναι πίσω μας, γράφει ο Cieszkowski, αυτό είναι αλήθεια. Αλλά ένας παράδεισος ζωϊκός καθαρά, Φυτικός, αντικειμενικός, φυσικός. Ας είναι δοξασμένος ο Θεός για το γεγονός πώς απο αυτόν εξήλθαμε, πώς τον χάσαμε! Ο παράδεισος είναι όμως τώρα εμπρός μας, ο παράδεισος της ανθρωπότητος, ο παράδεισος του πνεύματος, ο αναγεννημένος παράδεισος. Θα είναι η εποχή της Ευτυχίας, της ενεργούς και ζωντανής και όχι μιάς ευτυχίας παθητικής και αδιάφορης, η εποχή της Ειρήνης στην δραστηριότητα και όχι της Ησυχίας στην αδράνεια». Αυτός ο παράδεισος θα είναι της ανθρωπο-Θεότητος. Αυτή όμως η ανθρωπότης θα είναι ελευθερωμένη απο κάθε εξάρτηση απέναντι σ’Αυτόν που την δημιούργησε, και κατόπιν την έσωσε: η Θεία Τριάδα θα είναι υποχρεωμένη, για να συσταθεί, να ακολουθήσει τον νόμο του Γίγνεσθαι; (Εδώ κρύβεται και η σημερινή ταύτιση της ενυπάρχουσας (ουσίας) Τριάδος με την Οικονομική, εκ μέρους του Ράνερ).
«Ο κόσμος είναι το σώμα του Θεού. Ο Θεός είναι η ψυχή του κόσμου. Έτσι η ενύπαρξη και η υπερβατικότης του Θεού, ο πανθεϊσμός και η Θεία προσωπικότης, βρίσκονται συμβιβασμένα σε μία στοχαστική, θεωρητική ενότητα. Το Θείο Εγώ είναι διακεκριμένο και ξεχωριστό απο τον κόσμο και παρ’όλα αυτά τον διαπερνά όπως το πνεύμα γεμίζει και πληρεί το σώμα. Αυτό το Εγώ, χωρίς τον κόσμο, θα ήταν μία αφαίρεση. Θα ήταν μόνον η ψυχή χωρίς το σώμα. Πρόκειται λοιπόν για έναν προσωπικό πανθεϊσμό και για μία πανθεϊστική προσωπικότητα». Και τί θα κάνουν οι Χριστιανοί λοιπόν; Θα κραυγάσουν για την αίρεση; και τί είναι μία αίρεση; Η μεγάλη παράδοση, η ολοκληρωμένη παράδοση του ανθρωπίνου πνεύματος περιλαμβάνει στον εαυτό της όλες τις οπτικές γωνίες, είτε Ορθόδοξες, είτε αιρετικές, δέν αδιαφορεί για καμμία, τις αναλύει κριτικά και διατηρεί αυτό που είναι καλό και χρήσιμο. Βεβαίως κριτικάροντας, τις καταδικάζει, αλλά πώς; Μόνον υπερβαίνοντας τες . Αυτό που καθ’αυτό, στην εποχή της διαμάχης και της διακρίσεως, και του διαχωρισμού, φαινόταν ασυμβίβαστο, εναρμονίζεται στην κοινότητα του Αγίου Πνεύματος! Στην κοινωνία του Παρακλήτου.
Στην συνέχεια εμφανίζεται ο Petr Caadaev (1794-1856). Στα «φιλοσοφικά του γράμματα» υπάρχει η προτύπωση της Ρωσικής σκέψης του 19ου αιώνος, του κλασσικού αιώνος της Ρωσίας. Επηρεάστηκε απο τον Μασόνο Joseph de Maistre (τον οποίο συνάντησε στην Πετρούπολη το 1817) και απο τον Μασόνο επίσης Lessing, τον Πατέρα του Γερμανικού ιδεαλισμού. Γι’αυτό και ερμήνευσε το δόγμα του Ιωακείμ με το νόημα που του έδωσε ο Lessing, όπως φαίνεται και στα Φιλοσοφικά γράμματα και στην Απολογία ενός τρελλού. Ιδίως στο κεφάλαιο: «η καλλιέργεια του ανθρωπίνου γένους». Το ιδανικό της παιδείας του είναι Μασονικό. Ενα νοήμων αφηρημένο όν, σε αντιπαράθεση με τους ατομικισμούς της εποχής του, που αποθεώνουν ένα διαγεγραμμένο στην στιγμή του παρόντος, μία εφήμερη πεταλούδα (όπως ακριβώς ο Ράμφος σήμερα διαπραγματεύεται τους Έλληνες. Αντιγράφοντας τα πάντα σε τέτοιο βαθμό που μας αναγκάζει να κάνουμε δεύτερες σκέψεις στην ευφυία του).
Ο Lessing υπήρξε καί ο ίδιος Μασόνος και μυήθηκε το 1770. Μάλιστα σε έναν απο τους διαλόγους του, Ernst und Falk, αναφέρεται στην ουσία της δράσεως της Μασονίας.
«Και εάν οι άνθρωποι δέν ζούσαν για πάντα σε μία άπραγη διασπορά, για πάντα σε μία Εκκλησία (Απλώς) αόρατη;» Αυτή η κρυμμένη Εκκλησία, η ημιορατή ή εσωτερική, έπρεπε να είναι η ίδια η Μασονία, μία επανόρθωση στον κερματισμό των ανθρώπων, ένα υποκατάστατο μίας Χριστιανικής Εκκλησίας αθεράπευτα τραυματισμένης και πάνω απ’όλα ανίκανης να εκμοντερνιστεί, να εξανθρωπιστεί. Αυτή την αόρατη Εκκλησία μεταρρύθμισε ο Lessing διά της παιδείας και δημιούργησε τον Γερμανικό ιδεαλισμό. Οι Μασόνοι και ιδιαιτέρως οι Ροδόσταυροί έψαχναν έναν πρόγονο στο πρόσωπο ενός γέρου Μοναχού (του Ιωακείμ ακριβώς) για να κατορθώσουν να υποκαταστήσουν, όπως εκείνος, με μία θρησκεία του πνεύματος, την θρησκεία του Χριστού. Αυτό το πνεύμα, διαχωρισμένο απο τον Χριστό, αποκαλύπτοντας τα πιό βαθειά μυστικά, πρόσφερε στους ανθρώπους αυτούς, που έκριναν τελειωμένη την θρησκεία του Χριστού, μία θρησκεία του πνεύματος του ανθρώπου, μία θρησκεία της νοήσεως του, της σκέψης του, στεφανωμένης με το μυστικιστικό φωτοστέφανο. Αυτό υπήρξε το κοινό ιδεώδες της πρώτης Μασονερίας που διαδόθηκε τον δέκατο όγδοο αιώνα. Αυτή υπήρξε και η θρησκεία των «Φώτων», του Διαφωτισμού.
Αυτό το ιδεώδες προσέλαβε ο Lessing και το οδήγησε στο τέλος του, το ολοκλήρωσε, παρουσιάζοντας το σαν ένα τέλος που έχει ήδη κατακτηθεί απο μία ελιτ, με μία πρόοδο ανάλογη με του Ιωακειμισμού που γέννησε και γοήτευσε τόσους προφήτες μέχρι την εποχή του Διαφωτισμού. Σε εκείνο το Βασίλειο του Πνεύματος, στην εποχή της εξυπνάδας, της σκέψης, σε κείνο το τελικό επίπεδο και την κατάσταση που διαθέτει πάντοτε το μεγαλοπρεπές όνομα του Αιωνίου Ευαγγελίου, το κατόρθωμα του σημερινού προσώπου (το οποίο κατέγραψε τελικώς ο Αγουρίδης και το πρόσφερε στα πόδια του δαίμονος Μούν).
Αυτή είναι και η εσχατολογία του Ζηζιούλα: η ιστορία μίας ανθρωπότητος σε πορεία πρός το βασίλειο της σκέψεως και της αγνής ηθικής.
Οι διάδοχοι του Caadev αποτέλεσαν τους γνωστούς Σλαβόφιλους γένος και έθνος εκλεκτό, που παίρνει την σκυτάλη απο τους Γερμανούς. Η μόνη διαφορά στην πορεία τους υπήρξε το γεγονός πώς ενώ ο ίδιος ο Caadev ήταν οπαδός του Σέλλινγκ και οπαδοί του Σέλλινγκ υπήρξαν και οι δύο μεγάλοι σλαβόφιλοι που τον ακολούθησαν, ο Κομιακώφ και ο Κιρεέφσκι, οι επόμενες γενιές υπήρξαν οπαδοί του Χέγκελ.
Ο Chomjakov επεξεργάστηκε μία θεωρία σύμφωνα με την οποία δύο ράτσες ή δύο πνεύματα, διεκδικούν το ανθρώπινο γένος: το ένα είναι αρχή ελευθερίας, δημιουργικότητος, Φωτός, το άλλο αρχή επαναπαύσεως, σκότους, ανάγκης και δουλείας. Η καθολική εκκλησία με την αντίληψή της περί ενός πνευματικού κράτους, είναι ο νέος θρίαμβος του δευτέρου στο πρώτο, που ψυχώνει αντιθέτως την Ορθοδοξία. Το πνεύμα της έδρας βασιλεύει με τον διοικητικό φορμαλισμό της κυβερνήσεως. Οπως επίσης με τον λογικό φορμαλισμό της σκέψεως, εμπνέει τον συλλογισμό τού σχολαστικισμού όπως ακριβώς ενέπνεε τις απαγωγές του Ρωμαϊκού Δικαίου.

Συνεχίζεται με τον Ντοστογιέφσκι.

Αμέθυστος.

ΟΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΤΕΣ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ (2)

ΟΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΤΕΣ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

ΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕ ΠΝΕΥΜΑΤΑ

Θεόδωρος Βελλιανίτης, 

Οι πνευματισταί εν Αθήναις“ / 

„Οι πνευματιζόμενοι ποιηταί“

Το Άστυ, Nr. 316, 19.–20. Οκτωβρίου 1891, Σ. 1



Το ζήτημα της ημέρας. – Νέα θαύματα. – Ένα δίστιχο του Μυσσέ. – Κίνηση τραπεζιών και βαρελιών. – Κλπ. κλπ. κλπ.

Συνεχίζουμε να μεταδίδουμε νέες πληροφορίες για το ζήτημα που έθεσε το Άστυ και που σήμερα αναστατώνει ολόκληρη την Αθήνα. Ύστερα από τη φιλική επιστολή του κ. Στρατήγη, πήγαμε και συναντήσαμε ξανά τους πνευματιστές. Μείναμε ολόκληρη τη νύχτα στο σαλόνι του κ. Σουρή και ανοίξαμε μια πιο διεξοδική συζήτηση γι’ αυτό το ζήτημα.

Ο κ. Στρατήγης, ο πιο ένθερμος απ’ όλους, μας έδωσε περισσότερες εξηγήσεις για τα πραγματικά παράδοξα και καταπληκτικά φαινόμενα. Μας είπε ότι, από τότε που σπούδαζε στη Γερμανία, είχε μυηθεί στα μυστήρια του πνευματισμού. Σ’ αυτό συνέβαλαν οι μελέτες που έκανε κατά τη μετάφραση του Φάουστ, ώστε δεν πίστεψε όταν είδε τον κ. Πολέμη να επικοινωνεί με πνεύματα. Αυτό εδραίωσε ακόμη περισσότερο την πεποίθησή του και αύξησε την πίστη του στις θεωρίες για τον πνευματισμό.

«Εμείς», μας είπε, «όπως κι εσύ, αποδίδουμε όλα τα παθολογικά φαινόμενα που παρουσιάζει ο κ. Πολέμης στην ιδιότητά του να υπνωτίζεται. Ο Πολέμης είναι εξαιρετικό υποκείμενο για υπνωτισμό, γιατί διαθέτει τις ικανότητες του αυτοϋπνωτισμού, της αυθυποβολής και της τηλαισθησίας, τις οποίες αναπτύξατε αρκετά διεξοδικά. Εκτός όμως απ’ αυτά, υπάρχουν και άλλα φαινόμενα, ακατανόητα, που δεν υπάγονται στους φυσιολογικούς νόμους. Έτσι, δεν μπορούμε να εξηγήσουμε πώς ο κ. Πολέμης μπορεί, ακουμπώντας μόνο το χέρι του πάνω σε οποιοδήποτε σκεύος, ακόμη και πάνω σε μάρμαρο ή και σε σίδερο, να το κάνει να σείεται, ακόμη και μόνο προσηλώνοντας το βλέμμα του σ’ αυτά τα σώματα.

Μια μέρα περνούσαν από κάποιον δρόμο όπου υπήρχε ένα βαρέλι γεμάτο ρετσίνι. Ο κ. Πολέμης ακούμπησε πάνω του το χέρι του και το βαρέλι, που ζύγιζε ίσως εξακόσιες οκάδες, άρχισε να τρέμει και έπειτα να κινείται, ώστε αναγκάστηκε να σηκώσει το χέρι του για να πέσει αυτό κάτω. Το πιο παράξενο όμως είναι ότι, όταν κοιτάζει άθελά του το μικρό τραπέζι του κ. Σουρή, αυτό αρχίζει να τρέμει κι έπειτα να περιστρέφεται. Όλα αυτά δεν υπάγονται ούτε στον υπνωτισμό ούτε στην υπνοβασία, και κανείς δεν μπορεί να μας πείσει ότι δεν επιδρούν πάνω σ’ αυτά τα άψυχα σώματα παράξενες, άγνωστες μέχρι σήμερα δυνάμεις, σαν κι αυτές που διαθέτει ο Πολέμης.

Η τηλαισθησία του κ. Πολέμη

Και δεν είναι μόνο αυτά, εκείνα που εσύ αποκαλείς πλάνες των αισθήσεων. Εμείς έχουμε πειστεί απόλυτα ότι δεν είναι ψευδαισθήσεις. Σου αναφέρω ένα παράδειγμα. Μια μέρα ο κ. Πολέμης περπατούσε μαζί με τον κ. Σουρή σε απόσταση χιλίων μέτρων από μένα. Ξαφνικά ο κ. Πολέμης σταματά και λέει:

— Ας περιμένουμε τον Στρατήγη. Έρχεται και σε λίγο θα είναι εδώ.

Έκπληκτος ο κ. Σουρής με είδε ύστερα από λίγη ώρα να εμφανίζομαι. Αλλά ακόμη κι αυτές οι σκιές και τα φαντάσματα που εσύ χλευάζεις…»

— Καλά, δεν θα λύσουμε τώρα αυτό το ζήτημα. Εμείς, λοιπόν, πιστεύουμε ακράδαντα σ’ αυτά τα φαντάσματα και στις αναλήψεις της ψυχής του Πολέμη, γιατί έχουμε μπροστά μας γεγονότα. Σας δίνω ένα απλούστατο παράδειγμα. Πριν από λίγες μέρες βρίσκονταν σ’ αυτό το σαλόνι ο κ. Πολέμης και ο Σουρής. Εγώ ήμουν στον γάμο του αδελφού μου στον Πειραιά. Αυτό οι φίλοι μας δεν το γνώριζαν. Ξαφνικά ο Πολέμης λέει: «Έλα να δούμε πού βρίσκεται ο Στρατήγης». Κάθισε μπροστά στον καθρέφτη και με είδε να φοράω φράκο, ανάμεσα στους καλεσμένους του γάμου, μελαγχολικό, και να σκέφτομαι: «Τι χάνω μένοντας εδώ». Με ρώτησαν την επόμενη μέρα και έμεινα έκπληκτος, γιατί όχι μόνο ήμουν στον γάμο, αλλά σκεφτόμουν και περίπου αυτά τα πράγματα.


Μια άλλη μέρα πλησιάσαμε όλοι μαζί στον καθρέφτη και ο κ. Πολέμης ζήτησε να δει την αδελφή του. Πράγματι, την είδε να παίρνει φάρμακο. Όλα αυτά αποδείχτηκαν απολύτως αληθινά και ακριβή. Πολλές φορές βρίσκει την ώρα με ακρίβεια δευτερολέπτου, χωρίς να έχει μπροστά του ρολόι. Εξήγησέ μας όλα αυτά. Ονόμασέ τα όπως θέλεις, αλλά δεν μπορείς να τα αποδώσεις μόνο στον υπνωτισμό.

Ο Μυσσέ, τα πνεύματα της ελεημοσύνης, της αγάπης και της ελπίδας

Έδωσες στο κοινό μια εξήγηση για την επίκληση των πνευμάτων. Αφού λοιπόν θέλεις, σου δίνουμε και μερικούς στίχους που δόθηκαν ως χρησμοί. Να, για παράδειγμα, ένα δίστιχο του Μυσσέ, του οποίου το πνεύμα καλέσαμε εδώ μια μέρα. Όταν ρωτήθηκε πού έβρισκε ο Γάλλος ποιητής όλη εκείνη τη φωτιά που έχυσε στους στίχους του, απάντησε:

Η φλόγα όπου έκαιε μες στ’ άσαρκά μου στήθια,
ήταν ο έρως που γεννά η φλογερή αλήθεια.

Και δεν καλέσαμε μόνο πνεύματα ποιητών και φιλοσόφων, αλλά… αλλά και εντελώς αφηρημένα πνεύματα, όπως της ζωγραφικής, της ελπίδας, της αγάπης και της ελεημοσύνης. Να τι είπαν αυτά τα πνεύματα. Η Ελπίδα είπε: «Η ελπίδα είναι η άγκυρα του πλοίου της ζωής μέσα στο πέλαγος του βίου».

Το πνεύμα της αγάπης αποκρίθηκε: «Να αγαπάτε, να αγαπάτε, γιατί όποιος αγαπά δεν πέφτει, όποιος αγαπά δεν λέει ψέματα, όποιος αγαπά δεν σκοτώνει».

Η ελεημοσύνη απάντησε: «Να ελεείτε, να ελεείτε, γιατί η ελεημοσύνη είναι το κλειδί που ανοίγει τις πύλες της Εδέμ».

Όταν, μπροστά μου, έγινε μια ερώτηση στο τραπέζι, ενώ όμως ο κ. Πολέμης απουσίαζε, αυτό δεν μπόρεσε να απαντήσει.

ΓΙΑ ΚΑΛΗ ΜΑΣ ΤΥΧΗ Ο ΣΚΟΤ ΠΕΚ ΜΕ ΤΟΝ ΜΑΛΑΧΙ ΜΑΣ ΦΩΤΙΣΑΝ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΜΕ ΠΕΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ. ΕΙΝΑΙ ΔΑΙΜΟΝΕΣ ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΞΩΓΗΙΝΟΙ ΚΑΙ ΜΑΛΛΟΝ Η ΕΛΛΑΔΑ ΑΚΟΛΟΥΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΜΟΔΑ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΕ ΔΑΙΜΟΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ. ΜΟΝΟ ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΣΚΟΠΟ ΤΩΝ ΕΩΣΦΟΡΙΚΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΥΠΟΠΤΕΥΘΟΥΜΕ ΟΤΙ Η ΤΡΕΛΛΑ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ ΕΧΕΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΕΞΗΓΗΣΗ.

ΠΟΙΗΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕ ΠΝΕΥΜΑΤΑ(1)

ΠΟΙΗΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕ ΠΝΕΥΜΑΤΑ

ΠΑΡΑΞΕΝΟΤΑΤΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ


Θεόδωρος Βελλιανίτης, „Ποιηταί πνευματιζόμενοι“

Το Άστυ, Nr. 314, 17.–18. Οκτωβρίου 1891, Σ. 1

https://digitallib.parliament.gr/main.asp?current=412325




Φυσιολογικά θαύματα. – Ζωγράφος χωρίς να είναι ζωγράφος. – Η συντακτική ομάδα του «Άστεως» σε πνευματιστική συνεδρία. – Υποκείμενο υπνωτισμού.

Τρεις από τους πιο έξυπνους νέους της πόλης μας, ποιητές και οι τρεις, από τους οποίους ο ένας είναι εξαιρετικά δημοφιλής στο ελληνικό κοινό, έπαψαν εδώ και λίγο καιρό να εμφανίζονται στους φιλικούς κύκλους από τους οποίους ήταν αχώριστοι για ολόκληρα χρόνια. Όλοι τούς έβλεπαν, παραδόξως, να περπατούν και οι τρεις μαζί και να αποφεύγουν τη συναναστροφή με τους υπόλοιπους φίλους τους. Αυτό κίνησε την περιέργεια όλων μας. Ζητήθηκαν πληροφορίες και έγινε γνωστό ότι εδώ και είκοσι πέντε μέρες ασχολούνται με πνευματιστικές δραστηριότητες: κινούν τρίποδα τραπέζια, καλούν πνεύματα αρχαίων και νεότερων φιλοσόφων και ποιητών, που τους υπαγορεύουν στίχους, στέκονται μπροστά στον καθρέφτη και βλέπουν να περνούν μέσα του φαντάσματα πανέμορφων γυναικών, μορφές φίλων και λευκές φτερούγες αγγέλων, παίζουν μουσική χωρίς να ξέρουν και ζωγραφίζουν χωρίς να έχουν πιάσει ποτέ στα χέρια τους μολύβι και πινέλο.

Όλα αυτά ήταν αρκετά για να κινήσουν το ενδιαφέρον των στενών τους φίλων και να ληφθούν μέτρα, ώστε να προληφθούν ενδεχόμενες δυσάρεστες συνέπειες. Ύστερα από λίγες μέρες τα επιβεβαίωσαν και οι ίδιοι. Μάλιστα, έλεγαν ακόμη πιο εκπληκτικά πράγματα και χρησιμοποιούσαν λέξεις και φράσεις μιας συνθηματικής γλώσσας, στην οποία σημαντική θέση είχαν το πνεύμα, το περίπνευμα, η μυριάδα των πνευμάτων, η φωτιά και άλλες, ακόμη πιο παράξενες λέξεις, που μας διαφεύγουν τώρα. Διαβεβαίωναν επιπλέον ότι καλούσαν το πνεύμα της ζωγραφικής και τότε ένας από αυτούς έπαιρνε τα μολύβια και δημιουργούσε εικόνες που θα τις ζήλευαν και ο Ραφαήλ και ο Μιχαήλ Άγγελος και ο Τισιανός. Όλοι πειστήκαμε ότι επρόκειτο για καθαρές πλάνες των αισθήσεων, τις οποίες πάθαιναν και οι τρεις, βλέποντας πράγματα διαφορετικά από τα πραγματικά αντικείμενα που είχαν μπροστά τους. Αυτή όμως η δυσπιστία μας τούς έκανε να πραγματοποιήσουν μπροστά μας ορισμένες από τις πνευματιστικές τους «εργασίες», όπως τις αποκαλούν.

Η πρώτη βραδιά

Συμφωνήσαμε, λοιπόν, και προχθές ο ποιητής κ. Προβελέγγιος, ο νευρολόγος γιατρός κ. Σίμων Αποστολίδης, ο συντάκτης μας κ. Κακλαμάνος κι εγώ πήγαμε στο σπίτι του ποιητή που υπνωτιζόταν, όπου μας περίμεναν. Στα πρόσωπα όλων των ανδρών και των γυναικών που ήταν μυημένοι στα μυστήρια απλωνόταν μια γλυκιά γαλήνη αθωότητας, μαζί όμως και μια προκαταβολική ειρωνεία για το πάθημα που θα παθαίναμε εμείς, οι τέσσερις Θωμάδες της νέας εποχής. Ύστερα από λίγα λεπτά, αφού είχε προηγηθεί αρκετή συζήτηση για το πνεύμα, ο νεότερος από τους τρεις κάθισε κοντά σε ένα στρογγυλό τραπέζι, πήρε χαρτί ζωγραφικής και άρχισε να ζωγραφίζει.

Το χέρι του δούλευε με καταπληκτική ταχύτητα. Το μολύβι πετούσε και πάνω στο χαρτί εμφανίζονταν οι συμμετρικές γραμμές ενός σχεδίου που παρίστανε το κεφάλι μιας γυναίκας. Όση ώρα ζωγράφιζε, δεν είχε την παραμικρή αντίληψη όσων συνέβαιναν γύρω του. Δούλευε με τα μάτια προσηλωμένα στο χαρτί, χωρίς να αλλάζει ούτε την παραμικρή από τις γραμμές που χάραζε εξαρχής. Εννοείται ότι το πράγμα ήταν αρκετά εκπληκτικό, καθώς όλοι γνωρίζαμε ότι δεν είχε σπουδάσει ποτέ ζωγραφική. Ο κ. Αποστολίδης πλησίασε αυτόν τον παράξενο ζωγράφο, μέτρησε τους σφυγμούς του και διαπίστωσε ότι από 80 είχαν ανέβει στους 140, χωρίς όμως να παρατηρείται καμία άνοδος της θερμοκρασίας. Το βλέμμα του ήταν ακίνητο και τα δυνατά τρυπήματα με τη βελόνα, που του έκανε ο γιατρός στο χέρι, δεν του προκάλεσαν καμία αντίδραση. Έπειτα ο γιατρός έβαλε το χέρι του ανάμεσα στα μάτια του και στο χαρτί. Τότε ο υπνωτισμένος σταμάτησε να δουλεύει και συνέχισε μόλις το χέρι αποσύρθηκε.


Όταν ο γιατρός ανακοίνωσε ότι οι σφυγμοί του είχαν ανέβει στους 140, ένας από τους πνευματιστές που παρευρίσκονταν θεώρησε ότι αυτό οφειλόταν στη φωτιά που είχε κατέβει από τους ουρανούς και είχε εισχωρήσει στις φλέβες του υπνωτισμένου. Σε λίγο το σχέδιο ολοκληρώθηκε. Ο υπνωτισμένος σωριάστηκε στο ανάκλιντρο, παρουσίασε μια ελαφριά σύσπαση των μυών και σηκώθηκε νιώθοντας πολύ καλά. Οι σφυγμοί του επανήλθαν στα φυσιολογικά επίπεδα, δεν παρατηρήθηκε καθόλου πυρετός και η διαύγεια της σκέψης του δεν θόλωσε στο παραμικρό.

Το σχέδιο που είχε φτιάξει ήταν αρκετά πετυχημένο. Οι πνευματιστές όμως το θεωρούσαν αντάξιο άλλων εποχών, ανώτερο από τα σχέδια του Λεονάρδου ντα Βίντσι και, τελικά, έργο που μόνο τα χέρια ενός θεόπνευστου ανθρώπου θα μπορούσαν να δημιουργήσουν. Τόσο ο υπνωτισμένος όσο και οι συνεργάτες του πίστευαν ότι κάποια υπερφυσική δύναμη, το πνεύμα, η «Μυριάδα», όπως την αποκαλούν, επιδρά στον φίλο τους και δημιουργεί αυτά τα έξοχα ζωγραφικά έργα. Η ίδια δύναμη όμως τον διατάζει να τα καταστρέψει ύστερα από λίγη ώρα και να τα κάψει, διαφορετικά θα πέσει χτυπημένος από κεραυνό.

Ύστερα από λίγη ώρα παρατηρήθηκαν τα ίδια συμπτώματα στον άνθρωπο που μόλις είχε ξυπνήσει. Τον κυρίευσε μια ακατανίκητη επιθυμία να δουλέψει ξανά. Πήρε πάλι το χαρτί και τα μολύβια και σχεδίασε το κεφάλι ενός γενειοφόρου άνδρα, με την ίδια ταχύτητα, αλλά με ασύγκριτα μεγαλύτερη τελειότητα από την πρώτη φορά. Η μορφή του δεύτερου σχεδίου παρίστανε έναν άγιο, όπως τους ζωγράφιζαν οι ζωγράφοι της Αναγέννησης. Ο υπνωτισμένος διαβεβαίωνε ότι δεν γνωρίζει ζωγραφική. Μάθαμε όμως από τον ίδιο ότι, όταν έμενε στο Παρίσι, του άρεσε να περνά τον χρόνο του στις πινακοθήκες και ότι την προσοχή του τραβούσαν περισσότερο τα κεφάλια που είχαν ζωγραφίσει οι ζωγράφοι της Αναγέννησης. Διάβαζε μελέτες αισθητικής και είχε στοιχειώδεις θεωρητικές γνώσεις για τις γραμμές.

Οι φίλοι μας θεώρησαν ότι είχε κάνει αρκετά για να μας πείσουν για την υπερφυσική δύναμη που είχε ανακαλύψει και για την αλήθεια των πνευματιστικών θεωριών, οι οποίες προκαλούν μεγάλο ενδιαφέρον στη Γερμανία, στην Αγγλία και στην Αμερική.


Επιστημονικές εξηγήσεις


Βέβαια, το θέαμα στο οποίο γίναμε μάρτυρες ήταν πραγματικά εξαιρετικό. Ο πνευματισμός όμως δεν έχει καμία σχέση μ’ αυτό. Βρεθήκαμε απλώς μπροστά σε ένα παραξενότατο υπνωτιστικό φαινόμενο, γιατί στη συγκεκριμένη περίπτωση πρόκειται μόνο για υπνωτισμό. Ο ποιητής που υπνωτίζεται είναι ένα σπανιότατο υποκείμενο (sujet), κατάλληλο για επιστημονική μελέτη. Έχει τις σπανιότατες ιδιότητες του αυτοϋπνωτισμού και της αυθυποβολής (autosuggestion). Μπορεί οποιαδήποτε ώρα και στιγμή να αυτοϋπνωτιστεί και να υποβάλει τον εαυτό του. Σ’ αυτή την κατάσταση δημιουργεί σχέδια χωρίς να κατέχει την τέχνη που απαιτείται γι’ αυτό.

Είναι αλήθεια ότι τέτοιο φαινόμενο δεν έχει ακόμη παρατηρηθεί στην επιστήμη. Σε ειδικά βιβλία, ακόμη και στα πιο πρόσφατα, δεν μπορέσαμε να βρούμε παρόμοιο παράδειγμα: ούτε αυτοϋπνωτισμό που να γίνεται με τόση ευκολία ούτε δημιουργία ζωγραφικών έργων από άνθρωπο που αγνοεί αυτή την τέχνη. Είναι αλήθεια ότι οι «υπνωτισμένοι αισθάνονται και ενεργούν, όπως λέει ο Braid, σαν όλες οι εντυπώσεις που περνούν από το μυαλό τους να ήταν πραγματικότητες». Αυτό όμως συμβαίνει ύστερα από υποβολή που κάνει κάποιος άλλος υπνωτιστής. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σπανιότητα του δικού μας υπνωτιστικού φαινομένου.

Στο νοσοκομείο της Σαλπετριέρ, όπου διδάσκει ο επιφανής νευρολόγος Σαρκώ, έχουν παρατηρηθεί πολλά παραδοξότατα φαινόμενα. Έτσι, σε κάποια υπνωτισμένη υπηρέτρια υπέβαλε την ιδέα να μιλήσει λατινικά, κι εκείνη επανέλαβε όλες τις λατινικές λέξεις που είχε ακούσει στην εκκλησία. Στη Γερμανία, ένας άλλος νευρολόγος άκουσε μια υπνωτισμένη υπηρέτρια να προφέρει αγγλικές λέξεις και φράσεις, ενώ αγνοούσε εντελώς αυτή τη γλώσσα. Αργότερα έμαθε ότι η ασθενής είχε υπηρετήσει σε ένα σπίτι όπου έμενε μια Αγγλίδα παιδαγωγός, από την οποία άκουγε αγγλικές φράσεις. Στη Γαλλία, κάποιος υπηρέτης, όταν βρισκόταν σε κατάσταση υπνωτισμού, μιμούνταν απαράμιλλα τους ήχους του βιολιού του περίφημου Σαρασάτε. Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν με βεβαιότητα ότι στον εγκέφαλο υπάρχουν αμέτρητοι πολύπλοκοι μηχανισμοί, που μοιάζουν με τους φωνογράφους του Έδισον: δέχονται και διατηρούν τις εντυπώσεις, οι οποίες εμφανίζονται μόλις δοθεί η κατάλληλη αφορμή.


Μια τέτοια περίπτωση είναι και εκείνη του ανθρώπου που δημιούργησε μπροστά μας τα σχέδια. Παλιές εντυπώσεις από τις επισκέψεις του στα μουσεία και από την ανάγνωση βιβλίων σχετικών με τη ζωγραφική επανεμφανίστηκαν τώρα, όταν ο ίδιος ανέλαβε την έκδοση ενός εικονογραφημένου περιοδικού και αποκαλύφθηκε η ικανότητά του να αυτοϋπνωτίζεται. Όταν συνέρχεται από τον τεχνητό ύπνο, δεν διατηρεί καμία ανάμνηση. Πιστεύει ότι, πριν αρχίσει, δεν έχει καμία σαφή επίγνωση του έργου που δημιουργεί και ότι κάποια αόρατη και θεία δύναμη οδηγεί το χέρι του.

«Ελάχιστα παραδείγματα τέτοιας καταληπτικής κατάστασης παρατηρούνται», λέει ο Bonamaison. «Σ’ αυτή την κατάσταση το υποκείμενο παρουσιάζει μια δεύτερη κατάσταση, που διαφέρει από τη φυσιολογική με πολύ χαρακτηριστικές μεταβολές της προσωπικότητας: αλλαγή του χαρακτήρα, μεγαλύτερη δραστηριότητα των ψυχικών λειτουργιών και ιδιαίτερα της μνήμης, με τη διαφορά ότι, μόλις το υποκείμενο βγει από τη δεύτερη κατάσταση και επιστρέψει στη φυσιολογική, δεν θυμάται τίποτε από όσα συνέβησαν στη δεύτερη».


Τι άλλο κάνει ο υπνωτισμένος

Αυτές είναι οι προσωπικές μας παρατηρήσεις από όσα είδαμε οι ίδιοι. Όσοι παρακολούθησαν επί είκοσι μέρες τις διάφορες φάσεις του ποιητή που υπνωτίζεται διαβεβαιώνουν ότι παίζει πιάνο χωρίς να αγγίζει τα πλήκτρα, αλλά μόνο ακουμπώντας το χέρι του στο ξύλινο μέρος του οργάνου· ότι γράφει ποιήματα εξαιρετικής δύναμης και χρησμούς απαράμιλλης εκφραστικής χάρης. Εμείς δεν είδαμε τίποτε απ’ αυτά, πιστεύουμε όμως ότι θα συμβαίνουν κι αυτά, για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω. Προσθέτουν όμως ότι βλέπουν και φαντάσματα. Κι αυτό είναι επίσης πιστευτό. Αυτές οι τελευταίες αποκαλύψεις του υπνωτισμένου φίλου τους τούς προκάλεσαν νευροπάθεια, που δημιουργεί πλάνες της όρασης και της ακοής. Επομένως, είναι φυσικό να βλέπουν φαντάσματα, τα οποία εξηγούνται με τους νόμους της παθολογίας και είναι αποτέλεσμα αλλοιώσεων του νευρικού συστήματος.

Πρέπει να σημειωθεί ότι και οι τρεις είναι από τους πιο ευφάνταστους ποιητές. Ο ένας αφοσιώθηκε στη μελέτη του Φάουστ, όπου διατυπώνονται άφθονες δοξασίες για φαντάσματα και εμφανίσεις, ενώ οι άλλοι δύο μελέτησαν πρόσφατα φιλοσοφικά συστήματα. Όλα αυτά δημιούργησαν στον ευερέθιστο εγκέφαλό τους κάποια νευρική ευαισθησία, την οποία αύξησε η άγνοιά τους για την πρόοδο της επιστήμης στον υπνωτισμό. Έτσι, περιέβαλαν αυτά τα φαινόμενα με θρησκευτική επισημότητα, ενώ σε όλες τους τις σκέψεις κυριαρχεί η θρησκοληψία. Αυτή τους υπαγορεύει να εξαφανίζουν τις εικόνες και τα γραπτά που δημιουργεί ο υπνωτισμένος, τα οποία κατά τα άλλα παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον για την επιστήμη.

Ελπίζουμε ότι σε τόσο ευφυείς νέους η θεραπεία από αυτή την παραφροσύνη θα είναι ευκολότερη απ’ ό,τι συνήθως. Θα γίνει επίσης κατανοητό ότι η υπνωτιστική ικανότητα του ενός, που εκδηλώθηκε με αφορμή την κλοπή κάποιων κοσμημάτων ενός από τους τρεις ποιητές, δεν έχει καμία σχέση με τις αγυρτείες των πνευματιστών ή με τις πλάνες των αισθήσεων όσων πάσχουν από αλλοιώσεις του νευρικού συστήματος, αλλά αποτελεί ένα υπνωτιστικό φαινόμενο, σπάνιο βέβαια, αλλά τίποτε περισσότερο.

Β.

Υστερόγραφο

Επειδή όσα αφορούν την παραπάνω υπόθεση έχουν ήδη γίνει αρκετά γνωστά, αναγκαζόμαστε να αναφέρουμε και τα ονόματα των φίλων μας. Είναι οι κύριοι Γ. Σουρής, συντάκτης του Ρωμηού, Ι. Πολέμης και Γ. Στρατήγης.

Οφείλουμε επίσης να προσθέσουμε ότι, ύστερα από τις εξηγήσεις που τους δόθηκαν, άρχισαν να πείθονται για τον καθαρά φυσιολογικό χαρακτήρα του φαινομένου.

ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΥΤΟΣ Ο ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΚΑΤΑΝΟΕΙΤΑΙ ΕΥΚΟΛΑ. ΚΑΘΟΤΙ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΤΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΣ ΣΤΙΣ ΕΥΡΩΠΑΙΚΕΣς ΧΩΡΕΣ, Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΣΟΛΟΒΙΕΦ ΚΑΙ Η ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΘΕΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ ΜΠΑΙΜΕ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΤΟΥ ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ ΝΑ ΠΡΟΒΛΗΘΕΙ ΜΙΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΑΝ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΚΗΣ. ΤΕΛΙΚΑ ΤΑ ΚΑΤΑΦΕΡΑΝ. 
ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΟΜΩΣ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΝΤ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΕΞΩΓΗΙΝΟΥΣ; ΜΕ ΤΟΝ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΡΧΙΑ ΤΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΩΑΚΕΙΜ ΝΤΑ ΦΙΟΡΕ, Η ΟΠΟΙΑ ΕΠΙΒΛΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΤΗΝ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΟ ΣΥΝΟΔΟ; ΤΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ; ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΙΔΙΟΥ ΤΡΙΑΔΟΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΔΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΟΛΥΤΙΜΗΣ ΝΕΑΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ, ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ Ο ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ ΘΥΣΙΑΣΕ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ; 
ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΣΗ, ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΕΧΟΥΝ ΜΙΑ ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΑΝΕΧΟΜΑΣΤΕ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΑΔΕΙΑ! ΑΥΤΟ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΟΠΛΙΣΕ ΚΑΙ ΣΥΝΕΧΙΖΕΙ ΝΑ ΟΠΛΙΖΕΙ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΣΤΟΝ ΗΣΥΧΑΣΜΟ ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΚΟΛΛΥΒΑΔΕΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΕΖΗΣΑΝ ΠΡΩΤΟΙ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΤΗΝ ΕΠΕΛΑΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΔΙΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ.

«Ο ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΥΠΕΡΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΩΝ ΕΦΗΒΩΝ» Από Αντριάνο Σεγκατόρι

Καθώς οι δεσμοί μεγαλώνουν αλλά οι σχέσεις αποδυναμώνονται, η εφηβεία γίνεται ένα ολοένα και πιο εύθραυστο έδαφος.

«Ο ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΥΠΕΡΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΩΝ ΕΦΗΒΩΝ»

Η Electo φωτογραφίζει μια γενιά που χαρακτηρίζεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την απομόνωση, το άγχος, την επιθετικότητα και την αυξανόμενη εξάρτηση από τα ψηφιακά εργαλεία.

                                                Συντακτικό Προσωπικό της Electo

Τα δεδομένα που συλλέχθηκαν από το έργο MiB σκιαγραφούν μια ολοένα και πιο προβληματική εικόνα των εφήβων: αυξημένη υπερσυνδεσιμότητα, ευρεία χρήση τεχνητής νοημοσύνης, αυξανόμενη ψυχολογική δυσφορία, χαμηλή αυτοεκτίμηση, επιθετικότητα και δυσκολία στην αναγνώριση και έκφραση συναισθημάτων. Σχεδόν ένας στους δύο εφήβους περιορίζει επίσης τις εξόδους του μόνο σε σχολικές δραστηριότητες, ενώ ένα σημαντικό ποσοστό βιώνει παρατεταμένη απομόνωση. Σε αυτό προστίθενται ο εκφοβισμός, ο διαδικτυακός εκφοβισμός, τα στερεότυπα, η κατανάλωση αλκοόλ και η αυξανόμενη δυσκολία στην αναγνώριση της σωματικής και ψυχολογικής βίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα πορτρέτο μιας γενιάς που συνδέεται στενά με τα ψηφιακά εργαλεία, αλλά συχνά είναι πιο μοναχική, εύθραυστη και ευάλωτη στις σχέσεις της πραγματικής ζωής . (NR)

Το 26,8 % των δεκαπεντάχρονων αφιερώνει περισσότερες από τέσσερις ώρες την ημέρα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (το όριο υπερσύνδεσης), σε σύγκριση με 20,7% το 2025. Αυτό το φαινόμενο επηρεάζει κυρίως τα κορίτσια (35%). Το phubbing βρίσκεται επίσης σε άνοδο: πρόκειται για το φαινόμενο της αντιπάθειας για διακοπές κατά τη διάρκεια της διαδικτυακής συνομιλίας ή της συνομιλίας και επηρεάζει το 55% των ερωτηθέντων. Η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται από το 73,1% των εφήβων, κυρίως για να διευκρινίσει ακαδημαϊκά ερωτήματα, να ικανοποιήσει την περιέργεια και να λάβει βοήθεια με τις εργασίες για το σπίτι. Ωστόσο, το 16,2% αυτών αναφέρει μια καθορισμένη δυσλειτουργική χρήση, που χαρακτηρίζεται από συναισθηματική εμπλοκή, άνευ όρων εμπιστοσύνη και εξάρτηση.

Αυτά είναι μερικά από τα αποτελέσματα που συλλέχθηκαν το 2026 στο πλαίσιο του έργου «Αλληλεπιδραστικές Αλλαγές και Ευεξία» (MiB), το οποίο, ξεκινώντας το 2025 και για πέντε χρόνια, θα παρακολουθεί περίπου 3.000 εφήβους καθώς μεγαλώνουν.

«Ο εικονικός κόσμος και τώρα η τεχνητή νοημοσύνη μας προβάλλουν σιωπηλά σε μια νέα διάσταση επικοινωνίας που, προς το παρόν, παράγει περισσότερες δυσκολίες παρά οφέλη».

εξηγεί ο Αντόνιο Τιντόρι, ερευνητής στο Ινστιτούτο Έρευνας Πληθυσμιακών και Κοινωνικών Πολιτικών του CNR και επικεφαλής της διεπιστημονικής ομάδας MUSA.

Σε σύγκριση με πέρυσι, η εικόνα των εφήβων που αναδύονται χαρακτηρίζεται ολοένα και περισσότερο από ευθραυστότητα, εθισμούς και αντικοινωνική συμπεριφορά.

Η ψυχολογική ευεξία των εφήβων επιδεινώνεται: η δυσφορία, η οποία περιλαμβάνει συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης, φτάνει το 20,7% και επηρεάζει σημαντικά τα κορίτσια. Το ποσοστό των εφήβων με χαμηλή αυτοεκτίμηση αυξάνεται επίσης κατά περισσότερο από τρεις ποσοστιαίες μονάδες, μια πάθηση που επηρεάζει το 37,3% του δείγματος και είναι επίσης πιο συχνή μεταξύ των κοριτσιών.

Το 26,2% των εφήβων εμφανίζουν υψηλά επίπεδα επιθετικότητας, ενώ το 16,9% εμφανίζει αλεξιθυμία, δηλαδή αδυναμία αναγνώρισης και έκφρασης των συναισθημάτων τους. Ηθικά αποστασιοποιημένοι, που σημαίνει ότι τείνουν να υποβαθμίζουν τη σοβαρότητα των επιβλαβών συμπεριφορών, είναι το 14,5% των δεκαπεντάχρονων, ένα σημαντικά υψηλότερο ποσοστό αυτών των νέων.

Το φαινόμενο της κοινωνικής απομόνωσης παραμένει σταθερό αλλά σε πολύ υψηλά επίπεδα:
Χικικομόρι


Το 49,9% των εφήβων περιορίζει τις εξόδους του μόνο σε σχολικές δραστηριότητες, περνώντας τον υπόλοιπο χρόνο του στο σπίτι. Μεταξύ αυτών, το 6,6% έχει βιώσει απομόνωση που διαρκεί έξι μήνες ή περισσότερο, το όριο που ορίζει το στάδιο hikikomori . ( 1)

Τα στερεότυπα των φύλων έχουν παρουσιάσει μια μικρή μείωση, ειδικά μεταξύ των κοριτσιών: το 17,6% 
αναφέρει υψηλά επίπεδα προσκόλλησης, το 39,7% μέσο επίπεδο, το 40,1% χαμηλά επίπεδα και το 2,5% των μαθητών αναφέρει μη προσκόλληση. Το φαινόμενο σχετίζεται επίσης με την έκθεση σε διαδικτυακό πορνογραφικό περιεχόμενο, το οποίο επηρεάζει το 15,1% των δεκαπεντάχρονων σε καθημερινή βάση.

Ωστόσο, τα στερεότυπα απέναντι στους μετανάστες αυξάνονται: το 34,1% των νέων εμφανίζει υψηλό επίπεδο προσήλωσης, αύξηση 11 ποσοστιαίων μονάδων σε σύγκριση με το 2025. Οι ομοφοβικές και τρανσφοβικές συμπεριφορές αυξάνονται επίσης, φτάνοντας σε σημαντικά επίπεδα στο 35,3% του δείγματος, με αξιοσημείωτη διαφορά μεταξύ αγοριών (49,7%) και κοριτσιών (16,4%).

Η ομοφοβία είναι επίσης η πιο διαδεδομένη στάση στα σχολεία (45,0%), ακολουθούμενη από την τρανσφοβία (41,1%), τον εκφοβισμό (35,6%), τον ρατσισμό (33,4%) και τον διαδικτυακό εκφοβισμό (25,7%). Το 39,9% δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσει τη βία, είτε σωματική είτε ψυχολογική, καθώς θεωρείται φυσιολογική. Ο εκφοβισμός συνεχίζει να επηρεάζει ένα σημαντικό ποσοστό μαθητών: το 55,5% του δείγματος ανέφερε ότι είναι θύματα. Όσον αφορά τον διαδικτυακό εκφοβισμό, το 47,5% των δεκαπεντάχρονων είναι συστηματικοί δράστες, το 23,0% είναι θύματα και το 16,2% είναι και οι δύο δράστες.

Η κατανάλωση αλκοόλ αυξάνεται: Το 59,9% των ενηλίκων αναφέρουν ότι η κατανάλωση αλκοόλ είναι πολύ ή αρκετά συχνή μεταξύ των συνομηλίκων τους και το 53,5% αναφέρουν σημαντική κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών, αύξηση 25,2% σε σύγκριση με το 2025. Η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, ειδικότερα, παρουσιάζει απότομη αύξηση, ιδίως μεταξύ των κοριτσιών.
Συντακτικό Προσωπικό της Electo     Το Συντακτικό Προσωπικό




«IL DISASTROSO MONDO DEGLI ADOLESCENTI IPERCONNESSI» - Inchiostronero


ΓΙΝΕΤΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ  Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ ΗΔΗ ΑΥΤΟΥΣ ΤΟΥΣ ΤΥΠΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ. ΤΟΥΣ ΜΟΝΟΔΙΑΣΤΑΤΟΥΣ.ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΔΕΞΙΑ. ΟΙ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΟΠΩΣ Η ΖΩΗ ΚΑΙ Ο ΣΩΤΗΡ ΕΠΙΣΗΣ. ΣΗΜΕΡΑ ΕΠΙΒΙΩΝΟΥΝ ΑΥΤΕΣ ΟΙ ΦΥΛΕΣ ΣΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΟΥΣ ΤΟΥ ΚΑΝΤΙΩΤΗ ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΠΑΛΑΙΟΗΜΕΡΟΛΟΓΙΤΕΣ. ΤΟ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΙΔΕΩΝ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΕΞΗΓΕΙ ΜΕ ΕΠΑΡΚΕΙΑ ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΤΥΠΟ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΧΕΙ ΕΝΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ, ΕΝΑ ΚΑΙ ΜΟΝΟ,ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΚΟΙΝΟ ΑΝΘΡΩΠΟ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. ΤΟΝ ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΟ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙ ΝΑ ΠΕΤΥΧΕΙ ΤΗΝ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΔΥΝΑΤΗ ΘΕΣΗ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΒΛΕΠΕΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΕΝΣΑΡΚΩΜΕΝΟ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ. 
ΑΙΣΘΑΝΕΤΑΙ ΑΝΩΤΕΡΟΣ  ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ ΤΩΝ ΖΗΛΩΤΩΝ ΤΗΣ ΠΑΡΑΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΣΩΣΜΕΝΟΣ. 
ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΟΙ ΔΥΣΤΥΧΩΣ ,ΓΙ' ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΛΟΓΟ, ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΓΟΝΕΙΣ. ΣΗΜΕΡΑ Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΤΩΝ ΕΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΣΤΑΣ. ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ.
Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΤΗΝ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΤΗΣ ΕΥΧΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ. ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΤΗΣ ΣΩΦΡΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ , ΤΗΣ ΥΠΟΜΟΝΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΑΠΕΙΝΟΦΡΟΣΥΝΗΣ. ΣΠΑΝΙΖΕΙ ΣΗΜΕΡΑ ΔΥΣΤΥΧΩΣ.