Συνέχεια από Κυριακή 29. Μαρτίου 2026
Φευγαλέες ματιές στο διάβολο: Προσωπικές μαρτυρίες ενός ψυχιάτρου για την κατάληψη, τον εξορκισμό και τη λύτρωση 30
Του M. Scott Peck
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Τι είναι η Κατοχή;
Σε αυτό το σημείο φαντάζομαι ότι πολλοί από εσάς αναρωτιέστε:
«Και τι να κάνω με όλα αυτά;»
Του M. Scott Peck
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Τι είναι η Κατοχή;
Σε αυτό το σημείο φαντάζομαι ότι πολλοί από εσάς αναρωτιέστε:
«Και τι να κάνω με όλα αυτά;»
Υπάρχει ένα σκανταλιάρικο κομμάτι μέσα μου που μπαίνει στον πειρασμό να απαντήσει:
«Δεν ξέρω!»
Ή αλλιώς: «Αυτό είναι δικό σου πρόβλημα».
Αλλά αξίζετε κάτι περισσότερο. Και ενώ είναι αλήθεια ότι δεν μπορώ να σας πω τι να κάνετε με όλα αυτά, μπορώ τουλάχιστον να σας πω τι έκανα εγώ.
Μέχρι τη μέρα που γνώρισα τη Jersey, δεν πίστευα στον διάβολο.
Ή, για να είμαι απολύτως ακριβής, μέχρι τρεις ώρες αφού τη γνώρισα, ήμουν κατά 99+ τοις εκατό βέβαιος ότι ο διάβολος δεν υπήρχε.
Στην πραγματικότητα, χρησιμοποιούσα την Jersey ως μέρος μιας στρατηγικής για να αποδείξω την ανυπαρξία του διαβόλου όσο το δυνατόν πιο επιστημονικά – στον ίδιο μου τον εαυτό.
Μόνο που το «πείραμά» μου άρχισε να γυρίζει μπούμερανγκ τη στιγμή που άκουσα τη Jersey να λέει για τους δαίμονές της:
«Τους λυπάμαι· είναι στην πραγματικότητα μάλλον αδύναμα και αξιολύπητα πλάσματα».
Όταν γύρισα αεροπορικώς στο σπίτι μετά από εκείνη την πρώτη αξιολόγηση, δεν είχα μεταστραφεί σε πίστη στον διάβολο· ήταν το πολύ-πολύ μισό-μισό.
Κι όμως, τι εκπληκτική μεταβολή του νου! Από εχθρική στάση σε ουδέτερη μέσα σε μία μόνο ημέρα — αρκετή, πάντως, για να συνεχίσω την έρευνα.
Τρεις μήνες αργότερα, αφού ο Terry κι εγώ είχαμε αντιμετωπίσει την Jersey, αποκαλύπτοντας μια κραυγαλέα κακή προσωπικότητα, και αφού είχα μιλήσει με τον Malachi και είχα χρόνο να επεξεργαστώ την εμπειρία, υποθέτω ότι είχα πια μεταστραφεί.
Ήμουν τώρα 95 τοις εκατό βέβαιος — αρκετά ώστε να δώσω εντολή να γίνει εξορκισμός, παρόλο που ήξερα ότι το ίδιο μου το επάγγελμα ίσως επιχειρούσε να με «αφορίσει».
Δύο μήνες αργότερα, την παραμονή του εξορκισμού, έχοντας ακούσει την Jersey να μου ουρλιάζει ενώ ταυτόχρονα χαμογελούσε, η βεβαιότητά μου ότι ήταν δαιμονικά κατειλημμένη είχε φτάσει στο 99 τοις εκατό.
Τέσσερις ημέρες αργότερα ήταν 100 τοις εκατό. Απόλυτη.
Δεν θα αμφέβαλλα ποτέ ξανά για την ύπαρξη του Σατανά.
Ο εξορκισμός της Beccah δεν αύξησε τη βεβαιότητά μου για την ύπαρξη του διαβόλου — δεν υπάρχει κάτι πέρα από την απόλυτη βεβαιότητα.
Το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι ήταν τόσο συγκεχυμένος — ότι η Beccah/Λούσιφερ μας χειραγωγούσε τόσο σκληρά — ώστε δεν είμαι βέβαιος ότι θα είχα επιβιώσει χωρίς αυτή την απόλυτη βεβαιότητα.
Ως ψυχίατρος, είχα μεταστραφεί, μόνο από την υπόθεση της Jersey, από την πεποίθηση ότι ο διάβολος δεν υπάρχει, σε μια πίστη — μια βεβαιότητα — ότι ο διάβολος υπάρχει και πιθανότατα και δαίμονες (υπό τον έλεγχό του).
Με τον όρο διάβολος εννοώ ένα πνεύμα που είναι ισχυρό (μπορεί να βρίσκεται σε πολλά μέρη ταυτόχρονα και να εκδηλώνεται με ποικίλους καθαρά παραφυσικούς τρόπους), απόλυτα κακόβουλο (το μοναδικό του κίνητρο φαινόταν να είναι η καταστροφή των ανθρώπων ή ολόκληρης της ανθρώπινης φυλής), δόλιο και ματαιόδοξο, ικανό να εγκαθίσταται κατά κάποιον τρόπο μέσα στο νου, τον εγκέφαλο, την ψυχή ή το σώμα ευάλωτων και πρόθυμων ανθρώπων — ένα πνεύμα που είχε διάφορα ονόματα (μεταξύ αυτών Lucifer και Satan), που ήταν πραγματικό και υπήρχε.
Προσπάθησα να αφηγηθώ τις ιστορίες της Jersey και της Beccah με τη μέγιστη δυνατή επιστημονική πληρότητα. Δεν παρέλειψα καμία σημαντική λεπτομέρεια. Κατά συνέπεια, εσείς κι εγώ διαθέτουμε ακριβώς την ίδια βάση δεδομένων για να εργαστούμε. Ωστόσο, δεν θεωρώ πιθανό, αυτή τη στιγμή, να καταλήξουμε στα ίδια συμπεράσματα.
Έτσι, εγώ μεταστράφηκα σε μια πίστη στον διάβολο. Εφόσον εσείς έχετε την ίδια βάση δεδομένων με εμένα, σημαίνει αυτό ότι περιμένω να γίνετε κι εσείς πιστοί στον διάβολο; Όχι. Βλέπετε, υπάρχει… μία καθοριστική διαφορά στις εμπειρίες μας. Εγώ ήμουν εκεί, ενώ εσείς όχι. Το να βλέπεις είναι να πιστεύεις. Εγώ είδα άμεσα. Εσείς μπορέσατε να δείτε μόνο μέσα από τα δικά μου μάτια, και η εμπειρία σας είναι αναγκαστικά έμμεση.
Όχι, το περισσότερο που μπορώ να ελπίζω είναι ότι, διαβάζοντας για την Jersey και τη Beccah, έχετε μετακινηθεί από ένα κλειστό σε ένα ανοιχτό μυαλό — ότι θα ήσασταν πρόθυμοι να εξετάσετε περισσότερα στοιχεία, αν αυτά ήταν διαθέσιμα… ότι θεωρείτε το ζήτημα άξιο περαιτέρω μελέτης.
Συνοψίζοντας, ελπίζω ότι θα μπορέσετε να δείτε πως ζητήματα όπως η κατοχή και ο εξορκισμός, οι δαίμονες και η απελευθέρωση, αποτελούν ένα κατάλληλο πεδίο επιστημονικής έρευνας. Πιο συγκεκριμένα, θα ήθελα να ενωθείτε μαζί μου στην πρόταση να καταστεί η «δαιμονολογία» ένα αναδυόμενο υπο-πεδίο της ψυχιατρικής και της ψυχολογίας.
Δύο μόνο περιπτώσεις δεν αρκούν για να δημιουργηθεί μια επιστήμη. Αποτελούν όμως την αρχή μιας επιστήμης — και αυτό αρκεί για να ξεκινήσει.
Η Jersey και η Beccah δεν θα μπορούσαν να είναι πιο διαφορετικές περιπτώσεις. Ωστόσο, πέρα από το ότι ήταν κατειλημμένες, είχαν και αρκετά κοινά στοιχεία. Καταρχάς, ήταν και οι δύο πολύ καλές και πολύ κακές.
Έχω ήδη αναφέρει την καλοσύνη τους από διάφορες οπτικές γωνίες. Σημείωσα ότι ένιωθα πως υπήρχε κάτι δυνητικά ιερό σε καθεμία από αυτές. Για παράδειγμα, διαχρονικά υπάρχει μια σύνδεση ανάμεσα στην αγιότητα και το φως. Αυτή η σύνδεση ίσως εξηγεί γιατί οι παλιοί ζωγράφοι απεικόνιζαν συνήθως τους αγίους με φωτοστέφανα (που σήμερα κάποιοι ίσως θα αποκαλούσαν «αύρες»).
Στο τέλος και των δύο εξορκισμών — της Jersey και της Beccah — τα πρόσωπά τους ήταν πλημμυρισμένα από φως. Ήταν σχεδόν υπερβολικά λαμπερά. Έχω δει φως στα πρόσωπα πολλών καλών ανθρώπων, αλλά ποτέ σε τέτοιο βαθμό.
Ο Malachi κι εγώ συμφωνούσαμε σε ένα κρίσιμο σημείο: οι κατειλημμένοι άνθρωποι δεν είναι κακοί· βρίσκονται σε σύγκρουση ανάμεσα στο καλό και το κακό. Αν δεν υπήρχε αυτή η σύγκρουση, δεν θα μπορούσαμε να γνωρίζουμε ότι υπάρχει κάτι τέτοιο όπως η κατοχή. Είναι αυτή η σύγκρουση που γεννά το «στίγμα» της κατοχής. Οι απολύτως κακοί άνθρωποι δεν βρίσκονται σε σύγκρουση· δεν νιώθουν πόνο ή δυσφορία. Δεν υπάρχει εσωτερική ταραχή.
Ωστόσο, όσον αφορά τους απολύτως κακούς ανθρώπους, εγώ και ο Malachi διαφωνούσαμε.
Ο Malachi πίστευε ότι οι απολύτως κακοί άνθρωποι είναι σπάνιοι.
Ο Malachi παρουσίασε αρκετούς από αυτούς στο Hostage to the Devil, αλλά όλοι ήταν ασαφείς, σκιώδεις μορφές. Εγώ, αντίθετα, πιστεύω ότι οι απολύτως κακοί άνθρωποι είναι αρκετά συχνοί — πολύ πιο συχνοί από τους κατειλημμένους — και παρουσίασα αρκετούς από αυτούς στο People of the Lie με σημαντική λεπτομέρεια.
Ο Malachi πίστευε ότι οι απολύτως κακοί άνθρωποι είναι έτσι εξαιτίας δαιμονικής εμπλοκής και λόγω της πλήρους συγκατάθεσης και συνεργασίας τους με το δαιμονικό. Γι’ αυτό τους αποκαλούσε «τέλεια κατειλημμένους». Τους θεωρούσε μη ερευνήσιμους. Εγώ, αντίθετα, τους ονόμασα «οι άνθρωποι του ψεύδους» και πιστεύω ότι μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο έρευνας, έστω και με δυσκολία. Χωρίς να αποδίδω την κακία τους σε δαιμονική εμπλοκή, έχω επανειλημμένα πει: «Δεδομένων των καθολικών δυναμικών της τεμπελιάς και του ναρκισσισμού, δεν νομίζω ότι οι άνθρωποι του ψεύδους χρειάζονται τον Σατανά για να τους στρατολογήσει στο κακό· πιστεύω ότι είναι απολύτως ικανοί να στρατολογούν τον εαυτό τους».
Παρότι εγώ και ο Malachi συμφωνούσαμε ότι οι κατειλημμένοι άνθρωποι δεν είναι απολύτως κακοί — ότι κάποιο μέρος της ψυχής τους παραμένει καλό — αυτή η καλοσύνη δεν φαινόταν ιδιαίτερα έντονη στον Malachi. Στην Jersey και στην Beccah, όμως, εγώ ένιωσα ότι η καλοσύνη τους ήταν τόσο μεγάλη ώστε να υποδηλώνει μια πιθανή αγιότητα. Αυτό με οδήγησε στην υπόθεση ότι η κατοχή είναι τόσο σπάνια κατάσταση επειδή υπάρχουν πολύ περισσότεροι άνθρωποι απ’ ό,τι δαίμονες. Προς έκπληξή μου, αυτή η υπόθεση συνέπιπτε με τη διαδεδομένη χριστιανική διδασκαλία ότι η μάχη μεταξύ καλού και κακού ουσιαστικά κερδήθηκε από τον Ιησού όταν πέθανε στον σταυρό. Παρόλο που συχνά δεν το νιώθουμε έτσι, αυτή η διδασκαλία υποστηρίζει ότι αυτό που απομένει σήμερα είναι απλώς μια «εκκαθάριση» των απελπιστικά λιγοστών υποτακτικών του Σατανά. Όντας, κατά κάποιον τρόπο, σε φυγή, ο Σατανάς προσπαθεί απεγνωσμένα να σβήσει τις φωτιές. Είναι λοιπόν φυσικό ότι αυτός και οι ακόλουθοί του θα πλήττουν μόνο εκείνους τους ανθρώπους που αποτελούν ιδιαίτερη απειλή για τις δυνάμεις του σκότους. Με άλλα λόγια, πιστεύω ότι αυτή η δυνητική αγιότητα είναι ο λόγος που ο διάβολος τους δίνει ιδιαίτερη προσοχή.
Είναι όμως εξαιρετικά σημαντικό να κατανοήσουμε ότι τα εν δυνάμει ιερά θύματα της κατοχής δεν είναι απλώς καλά. Είναι επίσης πολύ κακά ως αποτέλεσμα της κατοχής τους. Έχοντας εν μέρει καταληφθεί από το δαιμονικό, εκδηλώνουν το κακό του δαιμονικού. Παρά την καλοσύνη της, η Jersey είχε αρχίσει να εγκαταλείπει επανειλημμένα τα βρέφη της. Και η Beccah, παρά την εντυπωσιακή θεολογική της κατανόηση, ήταν μια καταναγκαστική, χρόνια απατεώνισσα.
Οι περισσότεροι ψυχίατροι πιστεύουν ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν μέσα τους ένα στοιχείο κακίας ή κακού, το οποίο προσπαθούν να κρύψουν σε εκείνο το μέρος του νου που ο Carl Jung ονόμασε «Σκιά». Αλλά αυτό είναι κάτι διαφορετικό από την κατοχή. Ενώ μπορεί να υπάρχει ένας μέτριος αγώνας μεταξύ καλού και κακού στην ψυχή σχεδόν κάθε ανθρώπου, στους ανθρώπους που είναι κατειλημμένοι ο αγώνας είναι τιτάνιος.
Τέλος, ας επιστρέψω στην αρχή, όπου σημείωσα πόσο εξαιρετικά διαφορετικές ήταν η Jersey και η Beccah. Υπάρχουν μόνο τέσσερις ακόμη γνήσιοι εξορκιστές που έχω γνωρίσει προσωπικά. Ένα από τα πράγματα στα οποία συμφωνούμε και οι πέντε είναι ότι οι κατειλημμένοι άνθρωποι διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Δεν υπάρχει κάτι όπως «τυπική» περίπτωση κατοχής, ούτε «τυπικός» εξορκισμός. Όσο έμπειρος κι αν είναι, όσο καλά κι αν γνωρίζει τον ασθενή, από τη στιγμή που αρχίζει η επίκληση, ο εξορκιστής εισέρχεται σε ανεξερεύνητη περιοχή και δεν έχει ιδέα τι θα κληθεί να αντιμετωπίσει.
Φαινόταν αρκετά αξιοσημείωτο ότι, όταν έφτασα στην ουσία των πραγμάτων, και οι δύο ύποπτες περιπτώσεις μου αποδείχθηκαν περιπτώσεις σατανικής κατοχής. Δεν είχα ποτέ διαβάσει για περίπτωση καθαρής σατανικής κατοχής, γι’ αυτό και κάλεσα πανικόβλητος για βοήθεια εκείνο το πρώτο κυριακάτικο απόγευμα.
Για αρκετά χρόνια μετά την ολοκλήρωση του εξορκισμού της Jersey, πήγα στο άλλο άκρο και αναρωτιόμουν αν υπήρχε καν κάτι τέτοιο όπως δαιμονική κατοχή, και αν όλες οι περιπτώσεις κατοχής δεν ήταν, στην ουσία τους, σατανική κατοχή. Ήταν αλήθεια ότι, πριν φτάσουμε στον Σατανά στην περίπτωση της Jersey, έπρεπε να περάσουμε μέσα από τέσσερις δαίμονες. Αλλά ήταν πράγματι δαίμονες; Καθένας από αυτούς αντιπροσώπευε μια ψευδή ιδέα ή αίρεση που η Jersey κουβαλούσε για πολλά χρόνια — αρκετά ώστε καθεμία από αυτές τις ψευδείς ιδέες να αναπτύξει ένα είδος δικής της προσωπικότητας. Έμοιαζαν να προκύπτουν περισσότερο από την ψυχή της Jersey παρά να είναι οντότητες που την είχαν καταλάβει. Έτσι αναρωτήθηκα μήπως ήταν απλώς ιδέες της Jersey πίσω από τις οποίες κρυβόταν ο Σατανάς, ή μήπως, αντί να είναι ανεξάρτητοι δαίμονες, δεν ήταν παρά αντανακλάσεις του Ενός.
Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης της Beccah, φάνηκε να συναντήσαμε έναν αληθινό δαίμονα, τον Ιούδα — έναν από τους πιο γνωστούς δαίμονες, κοντά στον Σατανά στην ιεραρχία αλλά παρ’ όλα αυτά ξεχωριστό από αυτόν. Και σίγουρα, όταν εκδιώξαμε τον Ιούδα, η ανάρρωση της Beccah ήταν τίποτα λιγότερο από θαυματουργή για τρεις εβδομάδες. Πράγματι, το γεγονός ότι διήρκεσε μόνο τρεις εβδομάδες δεν μειώνει καθόλου τον θαυματουργό της χαρακτήρα. Ο επιστήμονας μέσα μου φυσικά αναρωτήθηκε μήπως επρόκειτο για θεραπεία τύπου placebo, αλλά το αμφέβαλα. Η Beccah ήταν βαριά και συνεχώς καταθλιπτική κάθε μέρα επί τριάντα χρόνια. Το να μην αισθάνεται καθόλου κατάθλιψη για είκοσι μία συνεχόμενες ημέρες ήταν μια θεραπεία πολύ μεγαλύτερης κλίμακας από ό,τι θα περίμενε κανείς από το φαινόμενο placebo. Έτσι άρχισα να πιστεύω, μαζί με όσους έχουν γράψει για το θέμα, ότι οι δαίμονες είναι κακά πνεύματα με δική τους υπόσταση και κάτι περισσότερο από απλές αντανακλάσεις του Σατανά.
Σε αυτό το σημείο έχω να προσφέρω μόνο μία αδύναμη υπόθεση για το γιατί και οι δύο περιπτώσεις μου ήταν περιπτώσεις σατανικής κατοχής. Προσέγγισα την Jersey και τη Beccah ως σκληροπυρηνικός επιστήμονας και ως ένας πολύ παραδοσιακός ψυχίατρος με εθνική φήμη, την οποία δεν ήθελα να χάσω. Αν επρόκειτο να διαγνώσω κατοχή, τότε, μα τον Θεό, έπρεπε να είναι σωστή διάγνωση. Κατά συνέπεια, ίσως δεν είναι τυχαίο ότι επέλεξα να διαγνώσω μόνο τις πιο σοβαρές περιπτώσεις κατοχής, και επειδή ήταν οι πιο σοβαρές, ήταν τελικά σατανικές περιπτώσεις. Η μόνη άλλη πιθανότητα που μπορώ να σκεφτώ είναι ότι, για κάποιο λόγο, ο Θεός ήθελε να δω περιπτώσεις σατανικής κατοχής — αλλά αυτό δεν αποτελεί επιστημονικά αποδεκτή υπόθεση. Δεν θα στεκόταν με τίποτα.
Έπειτα, το ζήτημα των ονομάτων ίσως έχει σημασία. Η Jersey δεν μίλησε ποτέ καν για τον εαυτό της ως κατειλημμένη από τον Σατανά. Εγώ απλώς υπέθεσα στο τέλος ότι αυτό που αντιλαμβανόμουν ως Αντίχριστο ήταν επίσης ο Σατανάς και το προσφώνησα έτσι όταν το εκδίωξα. Η Beccah, από την άλλη πλευρά, μόλις επανακαταλήφθηκε (μετά το τρίβδομο θαύμα που ακολούθησε την εκδίωξη του Ιούδα), ονόμασε αμέσως τον νέο κατακτητή της ως Λούσιφερ. Μερικές φορές τον προσφωνούσαμε ως Λούσιφερ. Πιο συχνά τον προσφωνούσαμε ως Σατανά. Ούτε αυτός ούτε η Beccah έδειχναν να έχουν προτίμηση στο όνομα.
Παρόλα αυτά, ο κατακτητής της Jersey ήταν πολύ διαφορετικός στην εμφάνιση και στη φύση από τον κατακτητή της Beccah. Η Beccah, έχοντας μεγαλώσει ως Εβραία, χρησιμοποιούσε το όνομα της Παλαιάς Διαθήκης για τον Σατανά — το όνομα του όφεως, του διαβόλου που προκάλεσε το προπατορικό αμάρτημα στον Κήπο της Εδέμ. Οι φονταμενταλιστές Χριστιανοί που αρνούνται τη θεωρία της εξέλιξης χρησιμοποιούν βιβλικές χρονολογίες και τοποθετούν τον πειρασμό του Αδάμ και της Εύας από το φίδι λίγες χιλιάδες χρόνια πριν από τη γέννηση του Χριστού. Η μεγαλύτερη μερίδα των Χριστιανών που αποδέχονται τη θεωρία της εξέλιξης τοποθετούν την Εδέμ στην εποχή των πρώτων ανθρώπων, πριν από περίπου δύο ή περισσότερα εκατομμύρια χρόνια από τη γέννηση του Χριστού.
Ανεξάρτητα από το όνομα, θα τοποθετούσα με απόλυτη βεβαιότητα τον φιδίσιο δαίμονα της Beccah σε μια εποχή πριν από αρκετά εκατομμύρια χρόνια. Μίλησα για τις ιδιότητες της βαρύτητας, του μεγέθους και της ακινησίας του φιδιού της Beccah, αλλά δεν ανέφερα ένα ακόμη ξεχωριστό συναίσθημα που είχα κατά τη διάρκεια του εξορκισμού της. Στα σωθικά μου ένιωθα ότι αυτό το φίδι έπρεπε να είναι εκατομμυρίων ετών για να έχει φτάσει σε τόσο τεράστιο μέγεθος και τέτοια ακινησία. Ένιωθα ανήμπορος μπροστά του, γιατί μου φαινόταν πως θα χρειάζονταν δεκάδες εκσκαφείς και γερανοί να δουλεύουν μαζί για να απομακρύνουν αυτό το τέρας. Πραγματικά ένιωθα ότι ήταν ένα πλάσμα που βρισκόταν εκεί από την αιωνιότητα.
Το σατανικό πρόσωπο της Jersey δεν μου έδωσε παρόμοια αίσθηση μεγάλης αρχαιότητας. Ήταν ένα πολύ πιο ανθρωπόμορφο πρόσωπο, αν και η αποκρουστικότητά του ήταν εξίσου απάνθρωπη με εκείνη του φιδιού. Έχω σταθεί μπροστά σε καθρέφτη για ώρες και ώρες μετά τον εξορκισμό προσπαθώντας να μιμηθώ εκείνο το σατανικό πρόσωπο, αλλά δεν υπήρχε τρόπος εγώ, ένας συνηθισμένος άνθρωπος, να παραμορφώσω το πρόσωπό μου σε μια τόσο μη ανθρώπινη έκφραση. Ήταν επίσης ένα πρόσωπο γρήγορο στις κινήσεις του, εντελώς διαφορετικό από τη νωθρότητα του όφεως. Έτσι, πράγματι ένιωσα ότι ο κύριος δαίμονας της Jersey — ο Αντίχριστος που φαινόταν σατανικός — ανήκε περίπου στην εποχή της γέννησης και του θανάτου του Ιησού, ενώ ο φιδίσιος δαίμονας της Beccah ανήκε στην εποχή της γέννησης του ανθρώπινου γένους.
Αλλά όλα αυτά δύσκολα μπορούν να θεωρηθούν επιστήμη. Το γεγονός είναι ότι δεν γνωρίζουμε τι σημαίνουν. Δεν γνωρίζουμε αν ο Σατανάς και ο Λούσιφερ είναι ένα και το αυτό ή αν υπάρχει κάποια διαφορά μεταξύ τους. Η χριστιανική θεολογία θα υποστήριζε ότι ο Σατανάς και ο Λούσιφερ είναι, στην ουσία, το ίδιο. Όμως δεν υπάρχει βεβαιότητα για αυτό. Παραμένουν ερωτήματα — μεγάλα ερωτήματα που περιμένουν την επιστήμη να τα προσεγγίσει.
Συνεχίζεται
«Δεν ξέρω!»
Ή αλλιώς: «Αυτό είναι δικό σου πρόβλημα».
Αλλά αξίζετε κάτι περισσότερο. Και ενώ είναι αλήθεια ότι δεν μπορώ να σας πω τι να κάνετε με όλα αυτά, μπορώ τουλάχιστον να σας πω τι έκανα εγώ.
Μέχρι τη μέρα που γνώρισα τη Jersey, δεν πίστευα στον διάβολο.
Ή, για να είμαι απολύτως ακριβής, μέχρι τρεις ώρες αφού τη γνώρισα, ήμουν κατά 99+ τοις εκατό βέβαιος ότι ο διάβολος δεν υπήρχε.
Στην πραγματικότητα, χρησιμοποιούσα την Jersey ως μέρος μιας στρατηγικής για να αποδείξω την ανυπαρξία του διαβόλου όσο το δυνατόν πιο επιστημονικά – στον ίδιο μου τον εαυτό.
Μόνο που το «πείραμά» μου άρχισε να γυρίζει μπούμερανγκ τη στιγμή που άκουσα τη Jersey να λέει για τους δαίμονές της:
«Τους λυπάμαι· είναι στην πραγματικότητα μάλλον αδύναμα και αξιολύπητα πλάσματα».
Όταν γύρισα αεροπορικώς στο σπίτι μετά από εκείνη την πρώτη αξιολόγηση, δεν είχα μεταστραφεί σε πίστη στον διάβολο· ήταν το πολύ-πολύ μισό-μισό.
Κι όμως, τι εκπληκτική μεταβολή του νου! Από εχθρική στάση σε ουδέτερη μέσα σε μία μόνο ημέρα — αρκετή, πάντως, για να συνεχίσω την έρευνα.
Τρεις μήνες αργότερα, αφού ο Terry κι εγώ είχαμε αντιμετωπίσει την Jersey, αποκαλύπτοντας μια κραυγαλέα κακή προσωπικότητα, και αφού είχα μιλήσει με τον Malachi και είχα χρόνο να επεξεργαστώ την εμπειρία, υποθέτω ότι είχα πια μεταστραφεί.
Ήμουν τώρα 95 τοις εκατό βέβαιος — αρκετά ώστε να δώσω εντολή να γίνει εξορκισμός, παρόλο που ήξερα ότι το ίδιο μου το επάγγελμα ίσως επιχειρούσε να με «αφορίσει».
Δύο μήνες αργότερα, την παραμονή του εξορκισμού, έχοντας ακούσει την Jersey να μου ουρλιάζει ενώ ταυτόχρονα χαμογελούσε, η βεβαιότητά μου ότι ήταν δαιμονικά κατειλημμένη είχε φτάσει στο 99 τοις εκατό.
Τέσσερις ημέρες αργότερα ήταν 100 τοις εκατό. Απόλυτη.
Δεν θα αμφέβαλλα ποτέ ξανά για την ύπαρξη του Σατανά.
Ο εξορκισμός της Beccah δεν αύξησε τη βεβαιότητά μου για την ύπαρξη του διαβόλου — δεν υπάρχει κάτι πέρα από την απόλυτη βεβαιότητα.
Το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι ήταν τόσο συγκεχυμένος — ότι η Beccah/Λούσιφερ μας χειραγωγούσε τόσο σκληρά — ώστε δεν είμαι βέβαιος ότι θα είχα επιβιώσει χωρίς αυτή την απόλυτη βεβαιότητα.
Ως ψυχίατρος, είχα μεταστραφεί, μόνο από την υπόθεση της Jersey, από την πεποίθηση ότι ο διάβολος δεν υπάρχει, σε μια πίστη — μια βεβαιότητα — ότι ο διάβολος υπάρχει και πιθανότατα και δαίμονες (υπό τον έλεγχό του).
Με τον όρο διάβολος εννοώ ένα πνεύμα που είναι ισχυρό (μπορεί να βρίσκεται σε πολλά μέρη ταυτόχρονα και να εκδηλώνεται με ποικίλους καθαρά παραφυσικούς τρόπους), απόλυτα κακόβουλο (το μοναδικό του κίνητρο φαινόταν να είναι η καταστροφή των ανθρώπων ή ολόκληρης της ανθρώπινης φυλής), δόλιο και ματαιόδοξο, ικανό να εγκαθίσταται κατά κάποιον τρόπο μέσα στο νου, τον εγκέφαλο, την ψυχή ή το σώμα ευάλωτων και πρόθυμων ανθρώπων — ένα πνεύμα που είχε διάφορα ονόματα (μεταξύ αυτών Lucifer και Satan), που ήταν πραγματικό και υπήρχε.
Προσπάθησα να αφηγηθώ τις ιστορίες της Jersey και της Beccah με τη μέγιστη δυνατή επιστημονική πληρότητα. Δεν παρέλειψα καμία σημαντική λεπτομέρεια. Κατά συνέπεια, εσείς κι εγώ διαθέτουμε ακριβώς την ίδια βάση δεδομένων για να εργαστούμε. Ωστόσο, δεν θεωρώ πιθανό, αυτή τη στιγμή, να καταλήξουμε στα ίδια συμπεράσματα.
Έτσι, εγώ μεταστράφηκα σε μια πίστη στον διάβολο. Εφόσον εσείς έχετε την ίδια βάση δεδομένων με εμένα, σημαίνει αυτό ότι περιμένω να γίνετε κι εσείς πιστοί στον διάβολο; Όχι. Βλέπετε, υπάρχει… μία καθοριστική διαφορά στις εμπειρίες μας. Εγώ ήμουν εκεί, ενώ εσείς όχι. Το να βλέπεις είναι να πιστεύεις. Εγώ είδα άμεσα. Εσείς μπορέσατε να δείτε μόνο μέσα από τα δικά μου μάτια, και η εμπειρία σας είναι αναγκαστικά έμμεση.
Όχι, το περισσότερο που μπορώ να ελπίζω είναι ότι, διαβάζοντας για την Jersey και τη Beccah, έχετε μετακινηθεί από ένα κλειστό σε ένα ανοιχτό μυαλό — ότι θα ήσασταν πρόθυμοι να εξετάσετε περισσότερα στοιχεία, αν αυτά ήταν διαθέσιμα… ότι θεωρείτε το ζήτημα άξιο περαιτέρω μελέτης.
Συνοψίζοντας, ελπίζω ότι θα μπορέσετε να δείτε πως ζητήματα όπως η κατοχή και ο εξορκισμός, οι δαίμονες και η απελευθέρωση, αποτελούν ένα κατάλληλο πεδίο επιστημονικής έρευνας. Πιο συγκεκριμένα, θα ήθελα να ενωθείτε μαζί μου στην πρόταση να καταστεί η «δαιμονολογία» ένα αναδυόμενο υπο-πεδίο της ψυχιατρικής και της ψυχολογίας.
Δύο μόνο περιπτώσεις δεν αρκούν για να δημιουργηθεί μια επιστήμη. Αποτελούν όμως την αρχή μιας επιστήμης — και αυτό αρκεί για να ξεκινήσει.
Η Jersey και η Beccah δεν θα μπορούσαν να είναι πιο διαφορετικές περιπτώσεις. Ωστόσο, πέρα από το ότι ήταν κατειλημμένες, είχαν και αρκετά κοινά στοιχεία. Καταρχάς, ήταν και οι δύο πολύ καλές και πολύ κακές.
Έχω ήδη αναφέρει την καλοσύνη τους από διάφορες οπτικές γωνίες. Σημείωσα ότι ένιωθα πως υπήρχε κάτι δυνητικά ιερό σε καθεμία από αυτές. Για παράδειγμα, διαχρονικά υπάρχει μια σύνδεση ανάμεσα στην αγιότητα και το φως. Αυτή η σύνδεση ίσως εξηγεί γιατί οι παλιοί ζωγράφοι απεικόνιζαν συνήθως τους αγίους με φωτοστέφανα (που σήμερα κάποιοι ίσως θα αποκαλούσαν «αύρες»).
Στο τέλος και των δύο εξορκισμών — της Jersey και της Beccah — τα πρόσωπά τους ήταν πλημμυρισμένα από φως. Ήταν σχεδόν υπερβολικά λαμπερά. Έχω δει φως στα πρόσωπα πολλών καλών ανθρώπων, αλλά ποτέ σε τέτοιο βαθμό.
Ο Malachi κι εγώ συμφωνούσαμε σε ένα κρίσιμο σημείο: οι κατειλημμένοι άνθρωποι δεν είναι κακοί· βρίσκονται σε σύγκρουση ανάμεσα στο καλό και το κακό. Αν δεν υπήρχε αυτή η σύγκρουση, δεν θα μπορούσαμε να γνωρίζουμε ότι υπάρχει κάτι τέτοιο όπως η κατοχή. Είναι αυτή η σύγκρουση που γεννά το «στίγμα» της κατοχής. Οι απολύτως κακοί άνθρωποι δεν βρίσκονται σε σύγκρουση· δεν νιώθουν πόνο ή δυσφορία. Δεν υπάρχει εσωτερική ταραχή.
Ωστόσο, όσον αφορά τους απολύτως κακούς ανθρώπους, εγώ και ο Malachi διαφωνούσαμε.
Ο Malachi πίστευε ότι οι απολύτως κακοί άνθρωποι είναι σπάνιοι.
Ο Malachi παρουσίασε αρκετούς από αυτούς στο Hostage to the Devil, αλλά όλοι ήταν ασαφείς, σκιώδεις μορφές. Εγώ, αντίθετα, πιστεύω ότι οι απολύτως κακοί άνθρωποι είναι αρκετά συχνοί — πολύ πιο συχνοί από τους κατειλημμένους — και παρουσίασα αρκετούς από αυτούς στο People of the Lie με σημαντική λεπτομέρεια.
Ο Malachi πίστευε ότι οι απολύτως κακοί άνθρωποι είναι έτσι εξαιτίας δαιμονικής εμπλοκής και λόγω της πλήρους συγκατάθεσης και συνεργασίας τους με το δαιμονικό. Γι’ αυτό τους αποκαλούσε «τέλεια κατειλημμένους». Τους θεωρούσε μη ερευνήσιμους. Εγώ, αντίθετα, τους ονόμασα «οι άνθρωποι του ψεύδους» και πιστεύω ότι μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο έρευνας, έστω και με δυσκολία. Χωρίς να αποδίδω την κακία τους σε δαιμονική εμπλοκή, έχω επανειλημμένα πει: «Δεδομένων των καθολικών δυναμικών της τεμπελιάς και του ναρκισσισμού, δεν νομίζω ότι οι άνθρωποι του ψεύδους χρειάζονται τον Σατανά για να τους στρατολογήσει στο κακό· πιστεύω ότι είναι απολύτως ικανοί να στρατολογούν τον εαυτό τους».
Παρότι εγώ και ο Malachi συμφωνούσαμε ότι οι κατειλημμένοι άνθρωποι δεν είναι απολύτως κακοί — ότι κάποιο μέρος της ψυχής τους παραμένει καλό — αυτή η καλοσύνη δεν φαινόταν ιδιαίτερα έντονη στον Malachi. Στην Jersey και στην Beccah, όμως, εγώ ένιωσα ότι η καλοσύνη τους ήταν τόσο μεγάλη ώστε να υποδηλώνει μια πιθανή αγιότητα. Αυτό με οδήγησε στην υπόθεση ότι η κατοχή είναι τόσο σπάνια κατάσταση επειδή υπάρχουν πολύ περισσότεροι άνθρωποι απ’ ό,τι δαίμονες. Προς έκπληξή μου, αυτή η υπόθεση συνέπιπτε με τη διαδεδομένη χριστιανική διδασκαλία ότι η μάχη μεταξύ καλού και κακού ουσιαστικά κερδήθηκε από τον Ιησού όταν πέθανε στον σταυρό. Παρόλο που συχνά δεν το νιώθουμε έτσι, αυτή η διδασκαλία υποστηρίζει ότι αυτό που απομένει σήμερα είναι απλώς μια «εκκαθάριση» των απελπιστικά λιγοστών υποτακτικών του Σατανά. Όντας, κατά κάποιον τρόπο, σε φυγή, ο Σατανάς προσπαθεί απεγνωσμένα να σβήσει τις φωτιές. Είναι λοιπόν φυσικό ότι αυτός και οι ακόλουθοί του θα πλήττουν μόνο εκείνους τους ανθρώπους που αποτελούν ιδιαίτερη απειλή για τις δυνάμεις του σκότους. Με άλλα λόγια, πιστεύω ότι αυτή η δυνητική αγιότητα είναι ο λόγος που ο διάβολος τους δίνει ιδιαίτερη προσοχή.
Είναι όμως εξαιρετικά σημαντικό να κατανοήσουμε ότι τα εν δυνάμει ιερά θύματα της κατοχής δεν είναι απλώς καλά. Είναι επίσης πολύ κακά ως αποτέλεσμα της κατοχής τους. Έχοντας εν μέρει καταληφθεί από το δαιμονικό, εκδηλώνουν το κακό του δαιμονικού. Παρά την καλοσύνη της, η Jersey είχε αρχίσει να εγκαταλείπει επανειλημμένα τα βρέφη της. Και η Beccah, παρά την εντυπωσιακή θεολογική της κατανόηση, ήταν μια καταναγκαστική, χρόνια απατεώνισσα.
Οι περισσότεροι ψυχίατροι πιστεύουν ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν μέσα τους ένα στοιχείο κακίας ή κακού, το οποίο προσπαθούν να κρύψουν σε εκείνο το μέρος του νου που ο Carl Jung ονόμασε «Σκιά». Αλλά αυτό είναι κάτι διαφορετικό από την κατοχή. Ενώ μπορεί να υπάρχει ένας μέτριος αγώνας μεταξύ καλού και κακού στην ψυχή σχεδόν κάθε ανθρώπου, στους ανθρώπους που είναι κατειλημμένοι ο αγώνας είναι τιτάνιος.
Τέλος, ας επιστρέψω στην αρχή, όπου σημείωσα πόσο εξαιρετικά διαφορετικές ήταν η Jersey και η Beccah. Υπάρχουν μόνο τέσσερις ακόμη γνήσιοι εξορκιστές που έχω γνωρίσει προσωπικά. Ένα από τα πράγματα στα οποία συμφωνούμε και οι πέντε είναι ότι οι κατειλημμένοι άνθρωποι διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Δεν υπάρχει κάτι όπως «τυπική» περίπτωση κατοχής, ούτε «τυπικός» εξορκισμός. Όσο έμπειρος κι αν είναι, όσο καλά κι αν γνωρίζει τον ασθενή, από τη στιγμή που αρχίζει η επίκληση, ο εξορκιστής εισέρχεται σε ανεξερεύνητη περιοχή και δεν έχει ιδέα τι θα κληθεί να αντιμετωπίσει.
Φαινόταν αρκετά αξιοσημείωτο ότι, όταν έφτασα στην ουσία των πραγμάτων, και οι δύο ύποπτες περιπτώσεις μου αποδείχθηκαν περιπτώσεις σατανικής κατοχής. Δεν είχα ποτέ διαβάσει για περίπτωση καθαρής σατανικής κατοχής, γι’ αυτό και κάλεσα πανικόβλητος για βοήθεια εκείνο το πρώτο κυριακάτικο απόγευμα.
Για αρκετά χρόνια μετά την ολοκλήρωση του εξορκισμού της Jersey, πήγα στο άλλο άκρο και αναρωτιόμουν αν υπήρχε καν κάτι τέτοιο όπως δαιμονική κατοχή, και αν όλες οι περιπτώσεις κατοχής δεν ήταν, στην ουσία τους, σατανική κατοχή. Ήταν αλήθεια ότι, πριν φτάσουμε στον Σατανά στην περίπτωση της Jersey, έπρεπε να περάσουμε μέσα από τέσσερις δαίμονες. Αλλά ήταν πράγματι δαίμονες; Καθένας από αυτούς αντιπροσώπευε μια ψευδή ιδέα ή αίρεση που η Jersey κουβαλούσε για πολλά χρόνια — αρκετά ώστε καθεμία από αυτές τις ψευδείς ιδέες να αναπτύξει ένα είδος δικής της προσωπικότητας. Έμοιαζαν να προκύπτουν περισσότερο από την ψυχή της Jersey παρά να είναι οντότητες που την είχαν καταλάβει. Έτσι αναρωτήθηκα μήπως ήταν απλώς ιδέες της Jersey πίσω από τις οποίες κρυβόταν ο Σατανάς, ή μήπως, αντί να είναι ανεξάρτητοι δαίμονες, δεν ήταν παρά αντανακλάσεις του Ενός.
Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης της Beccah, φάνηκε να συναντήσαμε έναν αληθινό δαίμονα, τον Ιούδα — έναν από τους πιο γνωστούς δαίμονες, κοντά στον Σατανά στην ιεραρχία αλλά παρ’ όλα αυτά ξεχωριστό από αυτόν. Και σίγουρα, όταν εκδιώξαμε τον Ιούδα, η ανάρρωση της Beccah ήταν τίποτα λιγότερο από θαυματουργή για τρεις εβδομάδες. Πράγματι, το γεγονός ότι διήρκεσε μόνο τρεις εβδομάδες δεν μειώνει καθόλου τον θαυματουργό της χαρακτήρα. Ο επιστήμονας μέσα μου φυσικά αναρωτήθηκε μήπως επρόκειτο για θεραπεία τύπου placebo, αλλά το αμφέβαλα. Η Beccah ήταν βαριά και συνεχώς καταθλιπτική κάθε μέρα επί τριάντα χρόνια. Το να μην αισθάνεται καθόλου κατάθλιψη για είκοσι μία συνεχόμενες ημέρες ήταν μια θεραπεία πολύ μεγαλύτερης κλίμακας από ό,τι θα περίμενε κανείς από το φαινόμενο placebo. Έτσι άρχισα να πιστεύω, μαζί με όσους έχουν γράψει για το θέμα, ότι οι δαίμονες είναι κακά πνεύματα με δική τους υπόσταση και κάτι περισσότερο από απλές αντανακλάσεις του Σατανά.
Σε αυτό το σημείο έχω να προσφέρω μόνο μία αδύναμη υπόθεση για το γιατί και οι δύο περιπτώσεις μου ήταν περιπτώσεις σατανικής κατοχής. Προσέγγισα την Jersey και τη Beccah ως σκληροπυρηνικός επιστήμονας και ως ένας πολύ παραδοσιακός ψυχίατρος με εθνική φήμη, την οποία δεν ήθελα να χάσω. Αν επρόκειτο να διαγνώσω κατοχή, τότε, μα τον Θεό, έπρεπε να είναι σωστή διάγνωση. Κατά συνέπεια, ίσως δεν είναι τυχαίο ότι επέλεξα να διαγνώσω μόνο τις πιο σοβαρές περιπτώσεις κατοχής, και επειδή ήταν οι πιο σοβαρές, ήταν τελικά σατανικές περιπτώσεις. Η μόνη άλλη πιθανότητα που μπορώ να σκεφτώ είναι ότι, για κάποιο λόγο, ο Θεός ήθελε να δω περιπτώσεις σατανικής κατοχής — αλλά αυτό δεν αποτελεί επιστημονικά αποδεκτή υπόθεση. Δεν θα στεκόταν με τίποτα.
Έπειτα, το ζήτημα των ονομάτων ίσως έχει σημασία. Η Jersey δεν μίλησε ποτέ καν για τον εαυτό της ως κατειλημμένη από τον Σατανά. Εγώ απλώς υπέθεσα στο τέλος ότι αυτό που αντιλαμβανόμουν ως Αντίχριστο ήταν επίσης ο Σατανάς και το προσφώνησα έτσι όταν το εκδίωξα. Η Beccah, από την άλλη πλευρά, μόλις επανακαταλήφθηκε (μετά το τρίβδομο θαύμα που ακολούθησε την εκδίωξη του Ιούδα), ονόμασε αμέσως τον νέο κατακτητή της ως Λούσιφερ. Μερικές φορές τον προσφωνούσαμε ως Λούσιφερ. Πιο συχνά τον προσφωνούσαμε ως Σατανά. Ούτε αυτός ούτε η Beccah έδειχναν να έχουν προτίμηση στο όνομα.
Παρόλα αυτά, ο κατακτητής της Jersey ήταν πολύ διαφορετικός στην εμφάνιση και στη φύση από τον κατακτητή της Beccah. Η Beccah, έχοντας μεγαλώσει ως Εβραία, χρησιμοποιούσε το όνομα της Παλαιάς Διαθήκης για τον Σατανά — το όνομα του όφεως, του διαβόλου που προκάλεσε το προπατορικό αμάρτημα στον Κήπο της Εδέμ. Οι φονταμενταλιστές Χριστιανοί που αρνούνται τη θεωρία της εξέλιξης χρησιμοποιούν βιβλικές χρονολογίες και τοποθετούν τον πειρασμό του Αδάμ και της Εύας από το φίδι λίγες χιλιάδες χρόνια πριν από τη γέννηση του Χριστού. Η μεγαλύτερη μερίδα των Χριστιανών που αποδέχονται τη θεωρία της εξέλιξης τοποθετούν την Εδέμ στην εποχή των πρώτων ανθρώπων, πριν από περίπου δύο ή περισσότερα εκατομμύρια χρόνια από τη γέννηση του Χριστού.
Ανεξάρτητα από το όνομα, θα τοποθετούσα με απόλυτη βεβαιότητα τον φιδίσιο δαίμονα της Beccah σε μια εποχή πριν από αρκετά εκατομμύρια χρόνια. Μίλησα για τις ιδιότητες της βαρύτητας, του μεγέθους και της ακινησίας του φιδιού της Beccah, αλλά δεν ανέφερα ένα ακόμη ξεχωριστό συναίσθημα που είχα κατά τη διάρκεια του εξορκισμού της. Στα σωθικά μου ένιωθα ότι αυτό το φίδι έπρεπε να είναι εκατομμυρίων ετών για να έχει φτάσει σε τόσο τεράστιο μέγεθος και τέτοια ακινησία. Ένιωθα ανήμπορος μπροστά του, γιατί μου φαινόταν πως θα χρειάζονταν δεκάδες εκσκαφείς και γερανοί να δουλεύουν μαζί για να απομακρύνουν αυτό το τέρας. Πραγματικά ένιωθα ότι ήταν ένα πλάσμα που βρισκόταν εκεί από την αιωνιότητα.
Το σατανικό πρόσωπο της Jersey δεν μου έδωσε παρόμοια αίσθηση μεγάλης αρχαιότητας. Ήταν ένα πολύ πιο ανθρωπόμορφο πρόσωπο, αν και η αποκρουστικότητά του ήταν εξίσου απάνθρωπη με εκείνη του φιδιού. Έχω σταθεί μπροστά σε καθρέφτη για ώρες και ώρες μετά τον εξορκισμό προσπαθώντας να μιμηθώ εκείνο το σατανικό πρόσωπο, αλλά δεν υπήρχε τρόπος εγώ, ένας συνηθισμένος άνθρωπος, να παραμορφώσω το πρόσωπό μου σε μια τόσο μη ανθρώπινη έκφραση. Ήταν επίσης ένα πρόσωπο γρήγορο στις κινήσεις του, εντελώς διαφορετικό από τη νωθρότητα του όφεως. Έτσι, πράγματι ένιωσα ότι ο κύριος δαίμονας της Jersey — ο Αντίχριστος που φαινόταν σατανικός — ανήκε περίπου στην εποχή της γέννησης και του θανάτου του Ιησού, ενώ ο φιδίσιος δαίμονας της Beccah ανήκε στην εποχή της γέννησης του ανθρώπινου γένους.
Αλλά όλα αυτά δύσκολα μπορούν να θεωρηθούν επιστήμη. Το γεγονός είναι ότι δεν γνωρίζουμε τι σημαίνουν. Δεν γνωρίζουμε αν ο Σατανάς και ο Λούσιφερ είναι ένα και το αυτό ή αν υπάρχει κάποια διαφορά μεταξύ τους. Η χριστιανική θεολογία θα υποστήριζε ότι ο Σατανάς και ο Λούσιφερ είναι, στην ουσία, το ίδιο. Όμως δεν υπάρχει βεβαιότητα για αυτό. Παραμένουν ερωτήματα — μεγάλα ερωτήματα που περιμένουν την επιστήμη να τα προσεγγίσει.
Συνεχίζεται
