Συνέχεια από Δευτέρα 13 Απριλίου 2026
Στη ζωή μου. Αναμνήσεις του Πλωτίνου 4
Marcello Veneziani
Marcello Veneziani
Marsilio
ΒΙΒΛΙΟ II
ΒΙΒΛΙΟ II
Αλεξάνδρεια, ή περί της Σοφίας
«Ἀνάγκη δὲ πάντα ἀλλήλοις συμπεπλεγμένα εἶναι· καὶ οὐ μόνον ἐπὶ τοῦ καθ’ ἕκαστον καλῶς λέγεται τὸ “πάντα συνωμοτεῖν”, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ πρῶτον ἐπὶ τοῦ παντός.»
«Κατ’ ανάγκην όλα τα πράγματα είναι αλληλεξαρτώμενα· και όχι μόνο για το επιμέρους άτομο λέγεται σωστά ότι “όλα συνωμοτούν”, αλλά πολύ περισσότερο και πρωτίστως για το σύμπαν.» (II, 3, 7)
Κυκλοφορούσαν πάπυροι με μαγικές φόρμουλες και τολμηρά φίλτρα που είχαν έρθει από την Ανατολή. Οι Αλεξανδρινοί αφιερώνονταν μαζικά —άνδρες και γυναίκες— στη λατρεία των άστρων και του ζωδιακού κύκλου. Στο πάθος τους δεν υπήρχε πλέον ούτε η θρησκεία των προγόνων ούτε η επιστήμη του Κλαύδιου Πτολεμαίου· αντανακλούσε μάλλον μια κοσμική δεισιδαιμονία που άγγιζε την ειδωλολατρία. Ο Ήλιος δεν ήταν πια το ορατό μάτι του Ενός, αλλά ο ίδιος λατρευόταν ως ένα μακρινό και λαμπερό είδωλο· οι ουράνιες γεωμετρίες δεν αφηγούνταν πλέον τα θεία σχέδια, αλλά χρησίμευαν για την εκτέλεση —και ίσως και την πώληση— κοσμικών προγνώσεων· οι κινήσεις των άστρων και η μεγαλοπρεπής τάξη των ουρανίων σφαιρών δεν ωθούσαν πια τον άνθρωπο να αδιαφορεί για τα γήινα ή να θεωρεί ασήμαντες τις έγνοιες αυτής της ζωής, αλλά αντίθετα γίνονταν βιβλία για να διαβάζει κανείς το μέλλον του, τη μοίρα της περιουσίας του, τους έρωτες με μια κοπέλα, την έκβαση ενός αγώνα. Το αιώνιο γινόταν υπηρέτης του χρόνου, ο μακρόκοσμος του μικρόκοσμου, και ο ιστός του σύμπαντος τρεφόταν από εφήμερα ωροσκόπια εύθραυστων ζωών.
Με τον καιρό έμαθα να μην περιφρονώ αυτή την πείνα για σημεία· κατάλαβα ότι μέσα σε εκείνη τη δεισιδαιμονία κρυβόταν ένα ύστατο απομεινάρι αρχαίων πεποιθήσεων και πίσω από αυτές αρχέγονες σοφίες. Μερικές φορές ακόμη και ένα κομμάτι υφάσματος που βρίσκεται ανάμεσα στις πέτρες μπορεί να μας θυμίσει έναν ήρωα, μια επική μάχη. Πίσω από το είδωλο διακρίνεται ένας θεός· το σημαντικό είναι να διακρίνει κανείς το φεγγάρι από το δάχτυλο που το δείχνει. Αλλά αυτό το δάχτυλο στραμμένο προς τον ουρανό αποκαλύπτει μια λησμονημένη σοφία και μια ορφάνια από το ιερό που δεν πρέπει να περιφρονείται.
Σε αυτή την Αλεξάνδρεια ζούσα μια μοναχική απογοήτευση. Περιπλανιόμουν στους δρόμους και στις σχολές της. Για μέρες παρακολουθούσα μαθήματα που δεν άφηναν κανένα ίχνος στο μυαλό μου. Ασκήσεις σοφιστών, ακροβατισμοί χωρίς σκοπό πέρα από την επίδειξη γνώσεων ή την εύνοια κάποιου ισχυρού που στέλνει τα παιδιά του στα μαθήματα και καλεί φιλοσόφους στα πολυτελή του συμπόσια. Μετά από μερικούς άκαρπους μήνες σκέφτηκα να εγκαταλείψω την Αλεξάνδρεια, αλλά ο πειρασμός μου ήταν διπλός: να πάω στην Περσία και να φτάσω μέχρι την Ινδία αναζητώντας αληθινούς δασκάλους, ή να στραφώ προς την Αθήνα για να φοιτήσω στην Ακαδημία. Η έλλειψη καθοδήγησης με συγκρατούσε από το πρώτο ταξίδι· η φήμη της Αθήνας για μια κενή ενασχόληση με έννοιες, μέχρι την επικράτηση της ρητορικής πάνω στη φιλοσοφία, με συγκρατούσε από το δεύτερο.
Το συζήτησα σε ένα πανδοχείο με έναν νεαρό ονόματι Ερέννιος. Από αυτόν είχα ακούσει να γίνεται λόγος για τις διδασκαλίες του Αριστοτέλη, τον οποίο είχε χαρακτηρίσει ως τον «θετό πατέρα» της Αλεξάνδρειας. Τον ρώτησα πρώτα γιατί αυτή η ασυνήθιστη συγγένεια, επισημαίνοντας πόσο παράξενο είναι να θεωρείται ένας φιλόσοφος ιδρυτής μιας πόλης. Ο Ερέννιος απάντησε ότι τον ονόμασε θετό πατέρα επειδή, ως δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ήταν εκείνος που ενέπνευσε στον νεαρό την ιδέα να συνδέσει το όνομά του με μια πόλη που θα αποτελούσε όχι μόνο ένδοξο σημάδι της δύναμής του ως στρατηλάτη αλλά και της σοφίας του· μια πόλη εμπνευσμένη από φιλοσόφους αλλά όχι διοικούμενη από αυτούς. Το παράδειγμα του Πλάτωνα στις Συρακούσες ήταν αρκετό.
Η εξοικείωση του Ερέννιου με τη ζωή και τις σκέψεις των φιλοσόφων με ώθησε να τον ρωτήσω αν είχε νέα από την Ακαδημία της Αθήνας ή από τις σχολές που είχαν ιδρυθεί εκεί, και αν γνώριζε σε ποια χέρια να εμπιστευτώ τον εαυτό μου για να φτάσω στην Περσία και την Ινδία. Ο Ερέννιος αρχικά μίλησε αινιγματικά, σαν Σίβυλλα. Έπειτα με παρέπεμψε στις σχολές της Περγάμου και της Σμύρνης, όπου ο Γάιος και ο Αλβίνιος δίδασκαν. Σιγά σιγά άνοιξε περισσότερο και μου μίλησε τελικά για έναν άνθρωπο που είχε έρθει από μακριά, δίδασκε στην Αλεξάνδρεια και μπορούσε να μου δώσει πολύτιμες συμβουλές. Ονομαζόταν Αμμώνιος, αποκαλούμενος Σάκκας επειδή στα νιάτα του κουβαλούσε βαριά φορτία για να ζήσει. Μου φάνηκε παράξενο ένας αχθοφόρος να γνωρίζει φιλοσοφία. Όμως, ωθούμενος από την επιθυμία της ψυχής, πήγα να τον ακούσω. Η ήρεμη και βαθιά φωνή του, τα βλέμματά του χαμένα στους φωτεινούς ουρανούς της σοφίας που άλλοτε κατέβαιναν πάνω στα μάτια σου σαν αετοί πάνω στο θήραμα, αιχμαλωτίζοντάς τα, αλλά κυρίως τα λόγια του, που τακτοποιούσαν τις έννοιες με καθαρή ομορφιά και πρωτόγνωρο βάθος, ήταν βάλσαμο για το πληγωμένο μου πνεύμα. Άνοιξαν νέοι ουρανοί και νέες αρμονίες. Έμεινα στα πόδια του δασκάλου έντεκα χρόνια. Ο Αμμώνιος είχε ταξιδέψει πολύ και φαινόταν να γνωρίζει την Ινδία, την Περσία και την Ελλάδα.
Όταν μετέφερε τα σακιά, είχε υπάρξει οπαδός του Χριστού, και εκείνη η παλιά του αφοσίωση δεν την είχε ποτέ σβήσει ούτε —πολύ περισσότερο— απαρνηθεί. «Πήγα παραπέρα», έλεγε. «Ανέβηκα ένα επίπεδο», πρόσθετε, και κατόπιν διευκρίνιζε: «αλλά για να ανέβεις ένα επίπεδο δεν πρέπει να γκρεμίσεις το προηγούμενο».
Ο Αμμώνιος είχε μια απόμερη σχολή και οδηγούσε τους πιο οξυδερκείς μαθητές ως τα κατώφλια της σοφίας. Εκεί σταματούσε. «Αφήστε τους να την υπερβούν ή να οπισθοχωρήσουν μόνοι τους», έλεγε. Όταν όμως έπεφτε το βράδυ, η ταπεινή του κατοικία μεταμορφωνόταν σε ναό. Μαζευόμασταν κοντά του, εγώ, ο Ερέννιος και ο Ωριγένης. Ήταν και ο Λογγίνος, αλλά δεν συμμετείχε στη σύναξη (synusia) και σύντομα έφυγε από τη σχολή για να πάει στην Αθήνα.
Ο Αμμώνιος μας άνοιξε τις πύλες της σοφίας. Μαζί του κατάλαβα ότι δεν είχαν κοπεί όλα τα νήματα στην Αλεξάνδρεια· υπήρχε ένας υπόγειος δεσμός που οδηγούσε στον Platon και από αυτόν στον Pitagora και στον Orfeo. Τότε συνειδητοποίησα την ακόμη ζωντανή ύπαρξη μιας Παράδοσης· μιας ζωντανής και αόρατης δάδας που μεταδιδόταν εδώ και αιώνες.
Ο Αμμώνιος μύησε εμένα, τον Ωριγένη και τον Ερέννιο στα μυστήρια που σιγοκαίνε κάτω από τη φιλοσοφία, ορατά μόνο σε εκείνους που ξέρουν να βλέπουν. Η σκέψη του Πλάτωνα αναζούσε στα μαθήματά του· οι φιλοσοφίες του Εύδωρου, του Κλήμη και του Φίλωνα δένονταν με εκείνο το ρεύμα. Ο Αμμώνιος δεν κατέγραφε τις διδασκαλίες του, ακολουθώντας το παράδειγμα του Socrate. Υπάρχουν μάλιστα κάποιοι που λένε ότι δεν ήξερε να γράφει.
Από τα μαθήματά του κατανόησα και τη βαθύτερη φύση εκείνης της πόλης που μου είχε φανεί αφιερωμένη στον χαμαιλέοντα, λόγω της μανίας της για μεταμορφώσεις. Κατάλαβα ότι αυτή η ανησυχία, τόσο μεταδοτική και διαδεδομένη στους κατοίκους της, αντιστοιχούσε σε βαθύτερες μεταμορφώσεις. Ο Αμμώνιος μας δίδαξε, μέσα από μια ανοδική πορεία, τον δρόμο των μεταβολών. Και αποκάλυψε στους τρεις μαθητές του τη σοφία του Ερμή του Τρισμέγιστου, ο οποίος είχε δράσει στην Αλεξάνδρεια και είχε μεταδώσει σε δίκαιους ανθρώπους το μυστικό της βασιλικής του τέχνης.
Σταδιακά φτάσαμε να συλλάβουμε τους βαθύτερους δεσμούς που στηρίζουν τη φιλοσοφία, έως ότου πλησιάσαμε τις φωτεινές παρυφές της σοφίας, εκεί όπου το Αγαθό συναντά το Ένα. Κατεβαίνοντας από εκείνη την κορυφή, εγώ, ο Ερέννιος και ο Ωριγένης ορκιστήκαμε ότι ποτέ δεν θα διαδώσουμε τις διδασκαλίες του Αμμωνίου.
Αλλά ο λόγος του ανθρώπου συχνά φεύγει με τον άνεμο· η χρυσή σιωπή είναι δύσκολο να διατηρηθεί, ο χρόνος τη φθείρει. Έτσι ο Ερέννιος διέδωσε τα μυστικά μαθήματα του δασκάλου μας. Τον πρόδωσε η πολυλογία του ή ίσως η μοναχική του ένδεια. Σύντομη υπήρξε η ζωή του μετά τα χρόνια που πέρασε στη σκιά του Αμμωνίου: έμαθα στην Αντιόχεια ότι ο Ερέννιος πέθανε την ίδια ημέρα που, έναν χρόνο πριν, ο Αμμώνιος είχε εγκαταλείψει την επίγεια ζωή.
Ωστόσο, το φώσφορο εκείνων των διδασκαλιών, όταν εκτέθηκε στο βέβηλο φως της ημέρας, πέρασε απαρατήρητο. Ένα αιλουροειδές, για όποιον γνωρίζει μόνο γάτες, θα είναι απλώς μια γάτα· για όποιον γνωρίζει τον λύγκα, μπορεί να είναι λύγκας· μόνο για εκείνον που γνωρίζει το λιοντάρι μπορεί να αποκαλυφθεί ως λιοντάρι.
Από την πλευρά του, ο Ωριγένης διατήρησε το μυστικό, αλλά όχι για πολύ: θεώρησε τον εαυτό του απαλλαγμένο από τον όρκο όταν έμαθε ότι ο Ερέννιος είχε ήδη διαδώσει αυτές τις διδασκαλίες. Η πορεία του τον οδήγησε να συναντήσει τον Πλάτωνα με τη θρησκεία του Χριστού, επιστρέφοντας εκεί απ’ όπου είχε ξεκινήσει, όπως και ο Αμμώνιος.
Έμεινα εγώ με το μυστικό μιας σοφίας, πιστεύοντας ότι δεν είναι η διατήρηση του μυστικού που δεσμεύει στη σιωπή, αλλά η υπόσχεση να το διατηρήσεις. Ο λόγος του άλλου δεν μπορεί να λύσει τον δικό σου. Γιατί η υπόσχεση μας δεσμεύει απέναντι στον Θεό και όχι απέναντι στους άλλους ανθρώπους. Μόνος προς τον Μόνο.
Εκείνα τα χρόνια επέστρεψα μόνο μία φορά στη Λυκόπολη. Ήταν εξαιτίας ενός ονείρου: σε μια αυγή σκεπασμένη, που έμοιαζε με ηλιοβασίλεμα λόγω των ξεθωριασμένων χρωμάτων της που έγερναν προς το ημίφως, έβλεπα τη μητέρα μου να απομακρύνεται ξαπλωμένη σε μια βάρκα χωρίς κυβερνήτη, παραδομένη στα ρεύματα του Νείλου. Το βλέμμα της ήταν γαλήνιο, αν και πρόδιδε έναν μορφασμό· το σώμα της δεν έδειχνε να κινείται, μόνο ένα χέρι υψωνόταν ελαφρά, σαν να ήθελε να δείξει κάτι. Εκείνο το πρωινό όνειρο χαράχτηκε στα μάτια και στην ψυχή μου όταν ξύπνησα. Έτσι αποφάσισα να φύγω για τη Λυκόπολη.
Το ταξίδι δεν ήταν μακρύ, αλλά σημαδεμένο από μια λεπτή οδύνη. Η αγωνία μεγάλωνε όσο πλησίαζα στον τόπο της καταγωγής μου. Ξένος στην πατρίδα ένιωσα εκείνη τη σκοτεινή ημέρα· ξένες μου φάνηκαν εκείνες οι παρουσίες, εκείνοι οι τόποι και ακόμη και εκείνο το τραπέζι που είχαν συνοδεύσει την παιδική και εφηβική μου ηλικία. Έφτασα στο σπίτι στο λυκόφως. Το σώμα της μητέρας μου κειτόταν άψυχο σε ένα κρεβάτι από καλάμια. Ήταν σαν να είχε επιστρέψει στην παιδική της ηλικία. Το πρόσωπό της μαρτυρούσε ένα φοβισμένο πέρασμα και μια γαλήνια άφιξη. Κοίταξα τη μήτρα της σαν το πρώτο μου σπίτι. Γύρω βρίσκονταν ο πατέρας μου, τα αδέλφια μου, η υπηρέτρια που είχε πια γεράσει και οι άλλοι δούλοι. Ο πατέρας μου είπε ότι πριν αφήσει την τελευταία της πνοή ένα παράξενο χαμόγελο, έπειτα από μακρές οδύνες, είχε εμφανιστεί στο πρόσωπό της και ένα χέρι είχε προσπαθήσει να υψωθεί, σαν να ήθελε να δείξει κάτι. Ήταν η τελευταία φορά που είδα τη Λυκόπολη, το πατρικό σπίτι και την οικογένειά μου.
Ακολουθώντας τη συμβουλή του ετοιμοθάνατου Αμμώνιου Σακκά, εγκατέλειψα, έπειτα από έντεκα εξαιρετικά γόνιμα χρόνια, τη σχολή του για να συνεχίσω τον δρόμο που μου είχε υποδείξει. «Είναι καιρός να πας στη Συρία», μου είπε πριν βυθιστεί σε μια βασιλική σιωπή, με μάτια ανοιχτά και χωρίς ανάσα. Και εγώ, που δεν είχα λύσει τον όρκο μου, έφυγα. Ήμουν τότε τριάντα εννέα ετών.
Συνεχίζεται με:
ΒΙΒΛΙΟ ΙΙΙ
Αντιόχεια, ή περί της Σύγκρουσης
οἱ ἄνθρωποι παίζουσιν ἐνταῦθα, καὶ οὐκ ἴσασιν ὅτι παίζουσιν·
καὶ αἱ μάχαι καὶ οἱ φόνοι καὶ αἱ ἁρπαγαί, πάντα παιδιὰ γίγνεται.
καὶ δεῖ νομίζειν ταῦτα ὥσπερ ἐν θεάτρῳ γιγνόμενα καὶ μὴ σπουδάζειν περὶ αὐτά.
«Οι άνθρωποι οπλίζονται ο ένας εναντίον του άλλου επειδή είναι θνητοί· και οι συντεταγμένες τους μάχες, που μοιάζουν με πυρρίχιους χορούς, μας δείχνουν ότι οι ανθρώπινες υποθέσεις δεν είναι παρά παιχνίδια και ότι ο θάνατος δεν είναι τίποτε το φοβερό»
(ΙΙΙ, 2, 15)
«Ἀνάγκη δὲ πάντα ἀλλήλοις συμπεπλεγμένα εἶναι· καὶ οὐ μόνον ἐπὶ τοῦ καθ’ ἕκαστον καλῶς λέγεται τὸ “πάντα συνωμοτεῖν”, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ πρῶτον ἐπὶ τοῦ παντός.»
«Κατ’ ανάγκην όλα τα πράγματα είναι αλληλεξαρτώμενα· και όχι μόνο για το επιμέρους άτομο λέγεται σωστά ότι “όλα συνωμοτούν”, αλλά πολύ περισσότερο και πρωτίστως για το σύμπαν.» (II, 3, 7)
Κυκλοφορούσαν πάπυροι με μαγικές φόρμουλες και τολμηρά φίλτρα που είχαν έρθει από την Ανατολή. Οι Αλεξανδρινοί αφιερώνονταν μαζικά —άνδρες και γυναίκες— στη λατρεία των άστρων και του ζωδιακού κύκλου. Στο πάθος τους δεν υπήρχε πλέον ούτε η θρησκεία των προγόνων ούτε η επιστήμη του Κλαύδιου Πτολεμαίου· αντανακλούσε μάλλον μια κοσμική δεισιδαιμονία που άγγιζε την ειδωλολατρία. Ο Ήλιος δεν ήταν πια το ορατό μάτι του Ενός, αλλά ο ίδιος λατρευόταν ως ένα μακρινό και λαμπερό είδωλο· οι ουράνιες γεωμετρίες δεν αφηγούνταν πλέον τα θεία σχέδια, αλλά χρησίμευαν για την εκτέλεση —και ίσως και την πώληση— κοσμικών προγνώσεων· οι κινήσεις των άστρων και η μεγαλοπρεπής τάξη των ουρανίων σφαιρών δεν ωθούσαν πια τον άνθρωπο να αδιαφορεί για τα γήινα ή να θεωρεί ασήμαντες τις έγνοιες αυτής της ζωής, αλλά αντίθετα γίνονταν βιβλία για να διαβάζει κανείς το μέλλον του, τη μοίρα της περιουσίας του, τους έρωτες με μια κοπέλα, την έκβαση ενός αγώνα. Το αιώνιο γινόταν υπηρέτης του χρόνου, ο μακρόκοσμος του μικρόκοσμου, και ο ιστός του σύμπαντος τρεφόταν από εφήμερα ωροσκόπια εύθραυστων ζωών.
Με τον καιρό έμαθα να μην περιφρονώ αυτή την πείνα για σημεία· κατάλαβα ότι μέσα σε εκείνη τη δεισιδαιμονία κρυβόταν ένα ύστατο απομεινάρι αρχαίων πεποιθήσεων και πίσω από αυτές αρχέγονες σοφίες. Μερικές φορές ακόμη και ένα κομμάτι υφάσματος που βρίσκεται ανάμεσα στις πέτρες μπορεί να μας θυμίσει έναν ήρωα, μια επική μάχη. Πίσω από το είδωλο διακρίνεται ένας θεός· το σημαντικό είναι να διακρίνει κανείς το φεγγάρι από το δάχτυλο που το δείχνει. Αλλά αυτό το δάχτυλο στραμμένο προς τον ουρανό αποκαλύπτει μια λησμονημένη σοφία και μια ορφάνια από το ιερό που δεν πρέπει να περιφρονείται.
Σε αυτή την Αλεξάνδρεια ζούσα μια μοναχική απογοήτευση. Περιπλανιόμουν στους δρόμους και στις σχολές της. Για μέρες παρακολουθούσα μαθήματα που δεν άφηναν κανένα ίχνος στο μυαλό μου. Ασκήσεις σοφιστών, ακροβατισμοί χωρίς σκοπό πέρα από την επίδειξη γνώσεων ή την εύνοια κάποιου ισχυρού που στέλνει τα παιδιά του στα μαθήματα και καλεί φιλοσόφους στα πολυτελή του συμπόσια. Μετά από μερικούς άκαρπους μήνες σκέφτηκα να εγκαταλείψω την Αλεξάνδρεια, αλλά ο πειρασμός μου ήταν διπλός: να πάω στην Περσία και να φτάσω μέχρι την Ινδία αναζητώντας αληθινούς δασκάλους, ή να στραφώ προς την Αθήνα για να φοιτήσω στην Ακαδημία. Η έλλειψη καθοδήγησης με συγκρατούσε από το πρώτο ταξίδι· η φήμη της Αθήνας για μια κενή ενασχόληση με έννοιες, μέχρι την επικράτηση της ρητορικής πάνω στη φιλοσοφία, με συγκρατούσε από το δεύτερο.
Το συζήτησα σε ένα πανδοχείο με έναν νεαρό ονόματι Ερέννιος. Από αυτόν είχα ακούσει να γίνεται λόγος για τις διδασκαλίες του Αριστοτέλη, τον οποίο είχε χαρακτηρίσει ως τον «θετό πατέρα» της Αλεξάνδρειας. Τον ρώτησα πρώτα γιατί αυτή η ασυνήθιστη συγγένεια, επισημαίνοντας πόσο παράξενο είναι να θεωρείται ένας φιλόσοφος ιδρυτής μιας πόλης. Ο Ερέννιος απάντησε ότι τον ονόμασε θετό πατέρα επειδή, ως δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ήταν εκείνος που ενέπνευσε στον νεαρό την ιδέα να συνδέσει το όνομά του με μια πόλη που θα αποτελούσε όχι μόνο ένδοξο σημάδι της δύναμής του ως στρατηλάτη αλλά και της σοφίας του· μια πόλη εμπνευσμένη από φιλοσόφους αλλά όχι διοικούμενη από αυτούς. Το παράδειγμα του Πλάτωνα στις Συρακούσες ήταν αρκετό.
Η εξοικείωση του Ερέννιου με τη ζωή και τις σκέψεις των φιλοσόφων με ώθησε να τον ρωτήσω αν είχε νέα από την Ακαδημία της Αθήνας ή από τις σχολές που είχαν ιδρυθεί εκεί, και αν γνώριζε σε ποια χέρια να εμπιστευτώ τον εαυτό μου για να φτάσω στην Περσία και την Ινδία. Ο Ερέννιος αρχικά μίλησε αινιγματικά, σαν Σίβυλλα. Έπειτα με παρέπεμψε στις σχολές της Περγάμου και της Σμύρνης, όπου ο Γάιος και ο Αλβίνιος δίδασκαν. Σιγά σιγά άνοιξε περισσότερο και μου μίλησε τελικά για έναν άνθρωπο που είχε έρθει από μακριά, δίδασκε στην Αλεξάνδρεια και μπορούσε να μου δώσει πολύτιμες συμβουλές. Ονομαζόταν Αμμώνιος, αποκαλούμενος Σάκκας επειδή στα νιάτα του κουβαλούσε βαριά φορτία για να ζήσει. Μου φάνηκε παράξενο ένας αχθοφόρος να γνωρίζει φιλοσοφία. Όμως, ωθούμενος από την επιθυμία της ψυχής, πήγα να τον ακούσω. Η ήρεμη και βαθιά φωνή του, τα βλέμματά του χαμένα στους φωτεινούς ουρανούς της σοφίας που άλλοτε κατέβαιναν πάνω στα μάτια σου σαν αετοί πάνω στο θήραμα, αιχμαλωτίζοντάς τα, αλλά κυρίως τα λόγια του, που τακτοποιούσαν τις έννοιες με καθαρή ομορφιά και πρωτόγνωρο βάθος, ήταν βάλσαμο για το πληγωμένο μου πνεύμα. Άνοιξαν νέοι ουρανοί και νέες αρμονίες. Έμεινα στα πόδια του δασκάλου έντεκα χρόνια. Ο Αμμώνιος είχε ταξιδέψει πολύ και φαινόταν να γνωρίζει την Ινδία, την Περσία και την Ελλάδα.
Όταν μετέφερε τα σακιά, είχε υπάρξει οπαδός του Χριστού, και εκείνη η παλιά του αφοσίωση δεν την είχε ποτέ σβήσει ούτε —πολύ περισσότερο— απαρνηθεί. «Πήγα παραπέρα», έλεγε. «Ανέβηκα ένα επίπεδο», πρόσθετε, και κατόπιν διευκρίνιζε: «αλλά για να ανέβεις ένα επίπεδο δεν πρέπει να γκρεμίσεις το προηγούμενο».
Ο Αμμώνιος είχε μια απόμερη σχολή και οδηγούσε τους πιο οξυδερκείς μαθητές ως τα κατώφλια της σοφίας. Εκεί σταματούσε. «Αφήστε τους να την υπερβούν ή να οπισθοχωρήσουν μόνοι τους», έλεγε. Όταν όμως έπεφτε το βράδυ, η ταπεινή του κατοικία μεταμορφωνόταν σε ναό. Μαζευόμασταν κοντά του, εγώ, ο Ερέννιος και ο Ωριγένης. Ήταν και ο Λογγίνος, αλλά δεν συμμετείχε στη σύναξη (synusia) και σύντομα έφυγε από τη σχολή για να πάει στην Αθήνα.
Ο Αμμώνιος μας άνοιξε τις πύλες της σοφίας. Μαζί του κατάλαβα ότι δεν είχαν κοπεί όλα τα νήματα στην Αλεξάνδρεια· υπήρχε ένας υπόγειος δεσμός που οδηγούσε στον Platon και από αυτόν στον Pitagora και στον Orfeo. Τότε συνειδητοποίησα την ακόμη ζωντανή ύπαρξη μιας Παράδοσης· μιας ζωντανής και αόρατης δάδας που μεταδιδόταν εδώ και αιώνες.
Ο Αμμώνιος μύησε εμένα, τον Ωριγένη και τον Ερέννιο στα μυστήρια που σιγοκαίνε κάτω από τη φιλοσοφία, ορατά μόνο σε εκείνους που ξέρουν να βλέπουν. Η σκέψη του Πλάτωνα αναζούσε στα μαθήματά του· οι φιλοσοφίες του Εύδωρου, του Κλήμη και του Φίλωνα δένονταν με εκείνο το ρεύμα. Ο Αμμώνιος δεν κατέγραφε τις διδασκαλίες του, ακολουθώντας το παράδειγμα του Socrate. Υπάρχουν μάλιστα κάποιοι που λένε ότι δεν ήξερε να γράφει.
Από τα μαθήματά του κατανόησα και τη βαθύτερη φύση εκείνης της πόλης που μου είχε φανεί αφιερωμένη στον χαμαιλέοντα, λόγω της μανίας της για μεταμορφώσεις. Κατάλαβα ότι αυτή η ανησυχία, τόσο μεταδοτική και διαδεδομένη στους κατοίκους της, αντιστοιχούσε σε βαθύτερες μεταμορφώσεις. Ο Αμμώνιος μας δίδαξε, μέσα από μια ανοδική πορεία, τον δρόμο των μεταβολών. Και αποκάλυψε στους τρεις μαθητές του τη σοφία του Ερμή του Τρισμέγιστου, ο οποίος είχε δράσει στην Αλεξάνδρεια και είχε μεταδώσει σε δίκαιους ανθρώπους το μυστικό της βασιλικής του τέχνης.
Σταδιακά φτάσαμε να συλλάβουμε τους βαθύτερους δεσμούς που στηρίζουν τη φιλοσοφία, έως ότου πλησιάσαμε τις φωτεινές παρυφές της σοφίας, εκεί όπου το Αγαθό συναντά το Ένα. Κατεβαίνοντας από εκείνη την κορυφή, εγώ, ο Ερέννιος και ο Ωριγένης ορκιστήκαμε ότι ποτέ δεν θα διαδώσουμε τις διδασκαλίες του Αμμωνίου.
Αλλά ο λόγος του ανθρώπου συχνά φεύγει με τον άνεμο· η χρυσή σιωπή είναι δύσκολο να διατηρηθεί, ο χρόνος τη φθείρει. Έτσι ο Ερέννιος διέδωσε τα μυστικά μαθήματα του δασκάλου μας. Τον πρόδωσε η πολυλογία του ή ίσως η μοναχική του ένδεια. Σύντομη υπήρξε η ζωή του μετά τα χρόνια που πέρασε στη σκιά του Αμμωνίου: έμαθα στην Αντιόχεια ότι ο Ερέννιος πέθανε την ίδια ημέρα που, έναν χρόνο πριν, ο Αμμώνιος είχε εγκαταλείψει την επίγεια ζωή.
Ωστόσο, το φώσφορο εκείνων των διδασκαλιών, όταν εκτέθηκε στο βέβηλο φως της ημέρας, πέρασε απαρατήρητο. Ένα αιλουροειδές, για όποιον γνωρίζει μόνο γάτες, θα είναι απλώς μια γάτα· για όποιον γνωρίζει τον λύγκα, μπορεί να είναι λύγκας· μόνο για εκείνον που γνωρίζει το λιοντάρι μπορεί να αποκαλυφθεί ως λιοντάρι.
Από την πλευρά του, ο Ωριγένης διατήρησε το μυστικό, αλλά όχι για πολύ: θεώρησε τον εαυτό του απαλλαγμένο από τον όρκο όταν έμαθε ότι ο Ερέννιος είχε ήδη διαδώσει αυτές τις διδασκαλίες. Η πορεία του τον οδήγησε να συναντήσει τον Πλάτωνα με τη θρησκεία του Χριστού, επιστρέφοντας εκεί απ’ όπου είχε ξεκινήσει, όπως και ο Αμμώνιος.
Έμεινα εγώ με το μυστικό μιας σοφίας, πιστεύοντας ότι δεν είναι η διατήρηση του μυστικού που δεσμεύει στη σιωπή, αλλά η υπόσχεση να το διατηρήσεις. Ο λόγος του άλλου δεν μπορεί να λύσει τον δικό σου. Γιατί η υπόσχεση μας δεσμεύει απέναντι στον Θεό και όχι απέναντι στους άλλους ανθρώπους. Μόνος προς τον Μόνο.
Εκείνα τα χρόνια επέστρεψα μόνο μία φορά στη Λυκόπολη. Ήταν εξαιτίας ενός ονείρου: σε μια αυγή σκεπασμένη, που έμοιαζε με ηλιοβασίλεμα λόγω των ξεθωριασμένων χρωμάτων της που έγερναν προς το ημίφως, έβλεπα τη μητέρα μου να απομακρύνεται ξαπλωμένη σε μια βάρκα χωρίς κυβερνήτη, παραδομένη στα ρεύματα του Νείλου. Το βλέμμα της ήταν γαλήνιο, αν και πρόδιδε έναν μορφασμό· το σώμα της δεν έδειχνε να κινείται, μόνο ένα χέρι υψωνόταν ελαφρά, σαν να ήθελε να δείξει κάτι. Εκείνο το πρωινό όνειρο χαράχτηκε στα μάτια και στην ψυχή μου όταν ξύπνησα. Έτσι αποφάσισα να φύγω για τη Λυκόπολη.
Το ταξίδι δεν ήταν μακρύ, αλλά σημαδεμένο από μια λεπτή οδύνη. Η αγωνία μεγάλωνε όσο πλησίαζα στον τόπο της καταγωγής μου. Ξένος στην πατρίδα ένιωσα εκείνη τη σκοτεινή ημέρα· ξένες μου φάνηκαν εκείνες οι παρουσίες, εκείνοι οι τόποι και ακόμη και εκείνο το τραπέζι που είχαν συνοδεύσει την παιδική και εφηβική μου ηλικία. Έφτασα στο σπίτι στο λυκόφως. Το σώμα της μητέρας μου κειτόταν άψυχο σε ένα κρεβάτι από καλάμια. Ήταν σαν να είχε επιστρέψει στην παιδική της ηλικία. Το πρόσωπό της μαρτυρούσε ένα φοβισμένο πέρασμα και μια γαλήνια άφιξη. Κοίταξα τη μήτρα της σαν το πρώτο μου σπίτι. Γύρω βρίσκονταν ο πατέρας μου, τα αδέλφια μου, η υπηρέτρια που είχε πια γεράσει και οι άλλοι δούλοι. Ο πατέρας μου είπε ότι πριν αφήσει την τελευταία της πνοή ένα παράξενο χαμόγελο, έπειτα από μακρές οδύνες, είχε εμφανιστεί στο πρόσωπό της και ένα χέρι είχε προσπαθήσει να υψωθεί, σαν να ήθελε να δείξει κάτι. Ήταν η τελευταία φορά που είδα τη Λυκόπολη, το πατρικό σπίτι και την οικογένειά μου.
Ακολουθώντας τη συμβουλή του ετοιμοθάνατου Αμμώνιου Σακκά, εγκατέλειψα, έπειτα από έντεκα εξαιρετικά γόνιμα χρόνια, τη σχολή του για να συνεχίσω τον δρόμο που μου είχε υποδείξει. «Είναι καιρός να πας στη Συρία», μου είπε πριν βυθιστεί σε μια βασιλική σιωπή, με μάτια ανοιχτά και χωρίς ανάσα. Και εγώ, που δεν είχα λύσει τον όρκο μου, έφυγα. Ήμουν τότε τριάντα εννέα ετών.
Συνεχίζεται με:
ΒΙΒΛΙΟ ΙΙΙ
Αντιόχεια, ή περί της Σύγκρουσης
οἱ ἄνθρωποι παίζουσιν ἐνταῦθα, καὶ οὐκ ἴσασιν ὅτι παίζουσιν·
καὶ αἱ μάχαι καὶ οἱ φόνοι καὶ αἱ ἁρπαγαί, πάντα παιδιὰ γίγνεται.
καὶ δεῖ νομίζειν ταῦτα ὥσπερ ἐν θεάτρῳ γιγνόμενα καὶ μὴ σπουδάζειν περὶ αὐτά.
«Οι άνθρωποι οπλίζονται ο ένας εναντίον του άλλου επειδή είναι θνητοί· και οι συντεταγμένες τους μάχες, που μοιάζουν με πυρρίχιους χορούς, μας δείχνουν ότι οι ανθρώπινες υποθέσεις δεν είναι παρά παιχνίδια και ότι ο θάνατος δεν είναι τίποτε το φοβερό»
(ΙΙΙ, 2, 15)
