Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

Ο Ζακ Αταλί υπαγορεύει τη γραμμή: Ο Πόλεμος των Κόσμων

 Riccardo Paccosi - 16 Νοεμβρίου 2026

Ο Ζακ Αταλί υπαγορεύει τη γραμμή: Ο Πόλεμος των Κόσμων


Πηγή: Ρικάρντο Πακόζι

Ο ATTALI ΧΑΡΑΖΕΙ ΤΗ ΓΡΑΜΜΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΕΥΡΩΠΗΣ-ΡΩΣΙΑΣ
.
Το 2020, λίγες μέρες μετά την έναρξη της πανδημικής έκτακτης ανάγκης, ο Jacques Attali έδωσε τον τόνο: η έκτακτη ανάγκη —είπε σε μια συνέντευξη— πρέπει να χρησιμεύσει για την ενίσχυση της παγκόσμιας διακυβέρνησης (δηλαδή —όπως θα δούμε αργότερα— της υπερεθνικής διοίκησης του ΠΟΥ σε θέματα υγείας, καθώς και του διεθνούς Ψηφιακού Διαβατηρίου αμέσως μετά τους μαζικούς εμβολιασμούς).
Στη
συνέντευξη που δημοσιεύτηκε σήμερα στο Quotidiano Nazionale (σύνδεσμος στα σχόλια), ο Γάλλος τραπεζίτης δίνει ξανά τον τόνο, αλλά αυτή τη φορά το κάνει όσον αφορά τον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας, τονίζοντας ουσιαστικά δύο βασικά σημεία:
1) Alea iacta est, ή «ο πόλεμος θα τελειώσει μόνο όταν υπάρξει νικητής στο πεδίο της μάχης»: επομένως, οδεύουμε προς άμεση σύγκρουση με τη Ρωσία, ακριβώς όπως αποφασίστηκε πριν από δώδεκα χρόνια από την ελίτ της παγκοσμιοποίησης.
2) Εντός του δυτικού στρατοπέδου, πρόκειται να φτάσει 
η αναμέτρηση. Αποκαλώντας τον Τραμπ «Ρώσο πράκτορα», ο Αττάλι διευκρινίζει τη συνεχιζόμενη σύγκρουση μεταξύ της παγκοσμιοποιητικής «αριστεράς» που αποτελείται από την ΕΕ, το Ηνωμένο Βασίλειο και τους Αμερικανούς Δημοκρατικούς, έναντι της υπερεθνικιστικής «δεξιάς» που αποτελείται από MAGAs, τεχνοκράτες του Σκοτεινού Διαφωτισμού και τη φονταμενταλιστική πτέρυγα του Σιωνισμού. Ουσιαστικά, οι Ευρωπαίοι παγκοσμιοποιητές στοχεύουν να διατηρήσουν το κύριο βάρος της άμεσης σύγκρουσης με τη Ρωσία για μερικά χρόνια, στοιχηματίζοντας στην επακόλουθη πτώση του Τραμπ, την επιστροφή των Δημοκρατικών στην εξουσία και στη συνέχεια - όπως υποδηλώνουν πρόσφατες δηλώσεις των τελευταίων - την άμεση είσοδο των Ηνωμένων Πολιτειών στη σύγκρουση πριν από το 2030.
Εάν
οι σκληρές δηλώσεις που δημοσίευσαν χθες τόσο ο Πούτιν όσο και το δίδυμο Μακρόν-Τζόνσον σχετικά με την είσοδο της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ υποδηλώνουν έναν προληπτικό και φαινομενικά ασταμάτητο ρόλο του παγκοσμιοποιητικού στρατοπέδου, πρέπει να ειπωθεί ότι εμπλέκονται και άλλοι παράγοντες.

Τις επόμενες ημέρες, το στρατόπεδο Σιωνιστών-Τραμπ θα επιδιώξει να αντιμετωπίσει τους παγκοσμιοποιητές, πρώτα και κύρια μετατοπίζοντας την κατάσταση έκτακτης ανάγκης αλλού, πιθανώς αναζωπυρώνοντας τη σύγκρουση με το Ιράν. Αυτό, τουλάχιστον, φαίνεται να υποδηλώνει η εισροή αμερικανικών δεξαμενόπλοιων και αεροπλανοφόρων στον Κόλπο τις τελευταίες 48 ώρες.
Επίσης,
σε αντιπαγκοσμιοποιητικό πνεύμα είναι η τριμερής σινο-ρωσο-αμερικανική σύνοδος κορυφής που έχει προγραμματιστεί για τις 19 Νοεμβρίου. Αυτή η συνάντηση, ωστόσο, θα είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από μια νέα Γιάλτα: η κατάσταση του Αμερικανού Προέδρου και οι στρατηγικές διαφορές μεταξύ Ρωσίας και Κίνας σχετικά με το αν θα τεθεί ή όχι η ουκρανική σύγκρουση στην ημερήσια διάταξη καθιστούν απίθανο αυτή η σύνοδος κορυφής να αποτελέσει σημείο καμπής
.

Ανάμεσα σε όλα αυτά, τέλος, βρίσκεται και ο λαός: μέσα σε αυτόν, σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, αναδύονται μαζικά κινήματα διαμαρτυρίας.
Ενώ στο ιταλικό πλαίσιο, αυτό το φαινόμενο έχει μέχρι στιγμής λάβει τον στείρο και ακίνδυνο χαρακτήρα μιας «αριστερής» κινητοποίησης ενάντια σε μια «δεξιά» κυβέρνηση, σε πολλές άλλες χώρες η κινητοποίηση αποκαλύπτει αντιθέτως πτυχές της λαϊκής αυτονομίας, οι οποίες επιμένουν παρά τις αναπόφευκτες προσπάθειες εξωτερικού ελέγχου από τον προοδευτικό παγκοσμιοποιητή.

Ανεξάρτητα
από το πώς εξελίσσονται αυτά τα κινήματα, είναι σαφές ότι στο εγγύς μέλλον θα είναι απαραίτητο -για όλη την αντισυστημική αντιπολίτευση- να υφάνουν κοινωνικά δίκτυα και να δημιουργήσουν οργανωτικά επίπεδα που δεν θα είναι μόνο δημόσια. Αυτό θα διασφαλίσει ότι η τρέχουσα εξέγερση στους δρόμους θα αντικατασταθεί από μια δυναμική συντακτικής αντιεξουσίας ικανή να μετατρέψει τον γεωπολιτικό πόλεμο σε κοινωνικό πόλεμο εντός των ευρωπαϊκών εθνών, ενάντια στις παγκοσμιοποιητικές ελίτ που τις έχουν υπό την ευθύνη τους.

Σύγχρονη morbillerie (ασθένεια-θνησιμότητα)

Αυτό που είναι εντυπωσιακό και εκπληκτικό σε αυτόν τον σύγχρονο κόσμο είναι ότι, αφού έχουμε κατεδαφίσει όλα τα είδωλα και έχουμε στοιχηματίσει όλα τα ανθρώπινα στοιχήματα στη λογική (που δεν σημαίνει απαραίτητα λογική), ανακαλύπτουμε ότι συμπεριφέρεται με εντελώς παράλογο τρόπο και έχει με τη σειρά του γίνει αντικείμενο ειδωλολατρίας, η οποία ισοδυναμεί με άρνηση της ίδιας της της φύσης. Αυτό θυμίζει κάπως το παράδοξο του Russell, αλλά πάνω απ' όλα τη σοφιστική διαδικασία με την οποία, όπως είπε ο Πρωταγόρας, μπορεί κανείς να «κάνει το πιο αδύναμο επιχείρημα να φαίνεται ισχυρότερο». Φυσικά, δεν υπάρχει βελτίωση του λόγου εδώ, αλλά απλώς ποσότητα, δηλαδή, κατακλύζεται από ψευδοαλήθειες που ταυτόχρονα αποκρύπτουν και αποκαλύπτουν τα πραγματικά συμφέροντα που διακυβεύονται. Γενικά, ωστόσο, η παντελής απουσία απαιτήσεων για μια διάσταση διαφορετική από την τεχνολατρία, η οποία είναι το υποπροϊόν αυτής της κουλτούρας που είναι αποτελεσματικά εμπορεύσιμη στο ευρύ κοινό, απαιτεί από τον απλό άνθρωπο να έχει την πεποίθηση ότι η τεχνολογία και η επιστήμη είναι πολύ πιο ισχυρές από ό,τι στην πραγματικότητα είναι, ότι γνωρίζουν πολύ περισσότερα από ό,τι εμείς, έτσι ώστε να τραβήξουν ένα ελεήμονο πέπλο πάνω από τον ωκεανό των πραγμάτων που δεν γνωρίζουμε, ενώ το κύπελλο που κρατάμε στο χέρι μας μοιάζει με μια θάλασσα απεριόριστου πλάτους.

Υπάρχει μεγαλύτερη υπολογιστική ισχύς και την ονομάζουμε τεχνητή νοημοσύνη. Οτιδήποτε απομένει μέσα στις ζώνες Van Allen το ονομάζουμε διαστημικό αγώνα δρόμου, κάτι που είναι σαν να κάνεις μισό βήμα έξω από την μπροστινή σου πόρτα και να το παρουσιάζεις ως παγκόσμιο γύρο. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε με ακρίβεια τον καιρό πέρα ​​από 72 ώρες, ή ακόμα και λιγότερο, και όμως αναγκαζόμαστε να υιοθετήσουμε χιλιασμούς για το κλίμα που ξεπερνούν κάθε γνωστή γνώση και πιθανότητα. Αλλά αυτό που μας απασχολεί περισσότερο είναι ο κόσμος αυτού που ονομάζεται ιατρική: εδώ, χάρη στη μαγεία της στατιστικής, μας οδηγούν να πιστεύουμε ότι βρισκόμαστε στο κατώφλι της αιώνιας νεότητας, αν όχι της αιώνιας ζωής. Στην πραγματικότητα, γνωρίζουμε πολύ λίγα για το πώς λειτουργούν οι πολύπλοκοι οργανισμοί σαν τον δικό μας, για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της συντριπτικής πλειοψηφίας των φαρμάκων, τα οποία συχνά μόνο ανακουφίζουν τα συμπτώματα και δεν θεραπεύουν τις αιτίες. Ακόμα δεν έχουμε ιδέα πώς να θεραπεύσουμε τους καρκίνους, τους οποίους για σχεδόν εβδομήντα χρόνια βρισκόμαστε στα πρόθυρα της ήττας. Τέλος, διατηρούμε ένα όραμα για τα εμβόλια ως σωτήρια, παρά το γεγονός ότι δεν γνωρίζουμε την εξελικτική ικανότητα των αντιγόνων που υποτίθεται ότι καταπολεμούν. Πριν από τριακόσια χρόνια, περίπου όταν γεννήθηκε η σύγχρονη ιατρική, ήταν πολύ πιο εύκολο να έχει κανείς την ελευθερία να ερευνά και να αλλάζει γνώμη. Σήμερα, κάθε γνήσια ανακάλυψη δημιουργεί έναν οικονομικό μηχανισμό που εμποδίζει την περαιτέρω πρόοδο. Ή μάλλον, η έρευνα συνεχίζεται, αλλά αν έρχεται σε σύγκρουση με μια αποδεδειγμένη ροή κέρδους, παραμένει στο συρτάρι.

Θα ήταν ανόητο να αρνηθούμε ότι έχει σημειωθεί τεράστια πρόοδος, αλλά θα ήταν εξίσου ανόητο να πιστεύουμε ότι έχουμε λύσει τα πάντα, ή σχεδόν τα πάντα: μόλις ξεκινάμε και τα λάθη είναι σαν κρατήρες. Δείτε αυτόν τον πίνακα από το CDC των ΗΠΑ σχετικά με τη θνησιμότητα από μολυσματικές ασθένειες από το 1990 έως το 2000.

Όπως μπορεί εύκολα να παρατηρηθεί, η μείωση της θνησιμότητας οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη βελτίωση της υγιεινής και, πάνω απ' όλα, στις κοινωνικές και υγειονομικές εξελίξεις, οι οποίες επέτρεψαν τη δραστική μείωση της περιγεννητικής θνησιμότητας από 30% σε 1,4%. Αυτό αποδεικνύεται επίσης από την κορύφωση της διαβόητης επιδημίας ισπανικής γρίπης, η οποία εξαπλώθηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου και προκλήθηκε από τον ίδιο ιό της γρίπης των χοίρων, ο οποίος το 2009, υπό εντελώς διαφορετικές συνθήκες, δεν προκάλεσε υψηλότερο από το κανονικό ποσοστό θνησιμότητας. Γενικά, τα εμβόλια δεν είχαν μεγάλο αντίκτυπο σε αυτά τα δεδομένα, σίγουρα πολύ λιγότερο από τα αντιβιοτικά. Ωστόσο, επειδή τα σκευάσματα της ιατρικής βιομηχανίας είναι πολύ πιο κερδοφόρα, δεδομένου ότι χορηγούνται σε υγιείς και όχι μόνο σε ασθενείς, έχουν καταβληθεί προσπάθειες για να ενσταλάξουν ένα είδος αύρας σωτηρίας. Φυσικά, κάποια λειτουργούν, άλλα λιγότερο, άλλα καθόλου, και τελικά, όλα μαζί, κατακλύζουν το ανοσοποιητικό σύστημα, αναγκάζοντάς το να αντιδράσει έναντι αντιγόνων με τα οποία πιθανότατα δεν θα έρθει ποτέ σε επαφή. Γενικά, δεν υπάρχει μια ολοκληρωμένη εικόνα της σχέσης μεταξύ της εξέλιξης των αντιγόνων και των εμβολίων. Έτσι, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με δυσάρεστες εκπλήξεις: παρά τον σχεδόν καθολικό εμβολιασμό κατά της ιλαράς, μέχρι τις 12 Νοεμβρίου 2026, έχουν αναφερθεί 5.412 επιβεβαιωμένα κρούσματα ιλαράς, περισσότερο από το διπλάσιο των 2.289 που καταγράφηκαν για ολόκληρο το 2025, με περίπου δέκα θανάτους. Αλλά ακόμη πιο ανησυχητική είναι η δραματική αύξηση των κρουσμάτων ιλαράς πριν την κύηση: αυτό ονομάζεται συγγενής ιλαρά και είναι η μετάδοση του ιού από τη μητέρα στο νεογέννητο στη μήτρα. Η εξήγηση είναι απλή: η φυσική ανοσία που προέρχεται από τη μόλυνση της νόσου στην παιδική ηλικία είναι πολύ ισχυρότερη από αυτή του εμβολίου, και αυτό που συμβαίνει είναι ότι οι γυναίκες που δεν έχουν προσβληθεί από την ασθένεια αλλά έχουν εμβολιαστεί γίνονται μητέρες: «το πρόγραμμα εμβολιασμού δεν έχει εξαλείψει την ιλαρά, αλλά έχει μετατοπίσει τον κίνδυνο στους πιο ευάλωτους: τα νεογνά και τις έγκυες γυναίκες που τη φέρουν», σύμφωνα με μια ομάδα γυναικολόγων. Το 2000, η ​​ιλαρά κηρύχθηκε εξαλειφθείσα στις ΗΠΑ, αλλά έχει επιστρέψει τα τελευταία χρόνια και οι πρώτοι θάνατοι αρχίζουν να αναφέρονται.
Τώρα, είναι ο εμβολιασμός κατά της ιλαράς πραγματικά απολύτως απαραίτητος; Ακολουθεί ένας πίνακας που δείχνει τους θανάτους από ιλαρά στην Ιταλία από το 1900 έως το 2010, πολύ πριν από την εισαγωγή του υποχρεωτικού εμβολιασμού, ο οποίος επιβλήθηκε χάρη στα ψέματα του Λορεντζίν σχετικά με τους υποτιθέμενους θανάτους στη Μεγάλη Βρετανία:

Όπως φαίνεται, οι βελτιωμένες συνθήκες διαβίωσης έχουν ήδη ουσιαστικά εξαλείψει τους θανάτους, και υπάρχει έρευνα που αποδίδει σημαντικό ρόλο στις εξανθηματικές ασθένειες στην σωστή ωρίμανση του ανοσοποιητικού συστήματος. Τώρα, τα κρούσματα ιλαράς αυξάνονται επίσης στην Ιταλία, και φυσικά, οι γιατροί λένε ότι πάρα πολλά εξακολουθούν να μην εμβολιάζονται. Ωστόσο, πολύ πρόσφατα δεδομένα δείχνουν ότι η κάλυψη της πρώτης δόσης ιλαράς έχει αυξηθεί από 87,3% σε 94,8%, πλησιάζοντας τον στόχο του 95%. Θα περιμένουμε μια πιο αξιόπιστη εκδοχή. Α, αλλά πρέπει να κάνετε τη δεύτερη δόση γύρω στα 15 ή 16 χρόνια, και στη συνέχεια στην Αμερική - δεν αστειεύομαι - οι γυναίκες συμβουλεύονται να κάνουν ένα ακόμη εμβόλιο ένα μήνα πριν συλλάβουν ένα παιδί. Με λίγα λόγια, ψαχουλεύουμε και βλέπουμε μια ανεπαίσθητη διαφορά που πιθανώς έχει μικρή σχέση με την υγεία, αλλά και με την επίγνωση ότι δεν συνειδητοποιούμε ότι είναι η αληθινή μέθοδος της επιστήμης.

Σήμερα η πολιτική είναι άχρηστη: η δύναμη βρίσκεται στο χρήμα

Giulio Tremonti - 16 Νοεμβρίου 2026

Σήμερα η πολιτική είναι άχρηστη: η δύναμη βρίσκεται στο χρήμα


Πηγή: Il Fatto Quotidiano


«Ας ξεκινήσουμε από μια παρατήρηση: δεν μπορούμε να ζήσουμε σε έναν κόσμο όπου ο μόνος κανόνας είναι ότι δεν υπάρχουν κανόνες.»

Καθηγητά Τρεμόντι, προτείνατε μια εξέλιξη των συμφωνιών του Μπρέτον Γουντς, της μεταπολεμικής συμφωνίας για τη ρύθμιση της παγκόσμιας οικονομίας. Με άλλα λόγια, μια νέα συμφωνία που θα έφερνε τάξη στην παγκόσμια αγορά.

Το 2009, η ιταλική κυβέρνηση παρουσίασε μια πρόταση για τη ρύθμιση της αγοράς στη σύνοδο κορυφής της G20. Οι Guido Rossi και Francesco Galgano με βοήθησαν να τη συντάξω. Στη συνέχεια, παρουσίασα την πρόταση στο Πεκίνο, προσκεκλημένος στη στρατιωτική σχολή του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος, και τέλος στο Παρίσι, στην έδρα του ΟΟΣΑ. Δεν προέκυψε τίποτα. Πριν από έξι χρόνια, δημοσίευσα ένα βιβλίο με τίτλο «Οι Τρεις Προφητείες», αναφερόμενος αντίστοιχα σε εκείνες των Μαρξ, Γκαίτε και Λεοπάρντι. Σε αυτό, περιέγραψα λεπτομερώς την ακραία αταξία που θα κατέκλυζε τη ζωή μας.

Όποιος σάς αντιπαθεί θα πει: ο συνηθισμένος Τρεμόντι που κάνει διαλέξεις σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η παγκοσμιοποίηση, η τελευταία ουτοπία του εικοστού αιώνα (η άλλη ήταν ο κομμουνισμός), έθεσε την αγορά πάνω από την πολιτική και τις τράπεζες πάνω από τις κυβερνήσεις. Το 1994, έγραψα «Το Φάντασμα της Φτώχειας», ένα κείμενο που προμήνυε τι θα συνέβαινε αργότερα. Η Δύση θα εξήγαγε κεφάλαια στην Ασία, θα εισήγαγε πλούτο για τη Γουόλ Στριτ και τη Σίλικον Βάλεϊ και θα προκαλούσε εκτεταμένη φτώχεια για τη δική της εργατική τάξη.

Φαντάζομαι ότι ο Τρεμόντι υποστήριζε τους καπιταλιστές, όχι τους σοσιαλιστές.

Αποκλείεται! Επιτρέψτε μου να ολοκληρώσω. Ο Φράνσις Φουκουγιάμα, με τον οποίο μάλιστα διαφωνούσα, μίλησε ακόμη και για το «τέλος της ιστορίας». Με την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, εξήγησε, η ιδεολογική εξέλιξη της ανθρωπότητας είχε φτάσει στο τελικό της σημείο.

Τα χρήματα πάνω απ' όλα, η πολιτική (και η δημοκρατία) πάνω απ' όλα.

Όλη η εξουσία σε αυτούς που ασκούν την εξουσία του χρήματος. Η επιλογή ήταν να απελευθερωθεί το διαδίκτυο από το στρατιωτικό του πλαίσιο και να εισαχθεί στην πολιτική σφαίρα, ακολουθώντας μια λογική laissez-faire . Ήταν η αρχή των πάντων. Ποτέ στην ιστορία δεν έχουμε δει τόσο βαθιά αλλαγή σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Έτσι, περάσαμε από έναν κόσμο φτιαγμένο από χαρτί, από το " cogito ergo sum" του Ντεκάρτ στο " digito ergo sum " του Έλον Μασκ .

Βοηθάει άραγε να φαινόμαστε άγριοι τώρα, που είμαστε βυθισμένοι σε αυτό το μεγάλο ψηφιακό χάος;

Πάντα πολεμούσα την απόλυτη ιδεολογία του χρήματος, στην παράλογη εποχή που πίστευαν ότι η απλή εκτύπωσή του θα έλυνε προβλήματα. Και έχω γίνει μάρτυρας και έχω πολεμήσει την παρακμή των δημοκρατικών θεσμών, την υποταγή τους στα οικονομικά. Χρειάζεται να θυμηθώ μια συνάντηση με τον Γιούργκεν Χάμπερμας σχετικά με τις τεχνοκρατικές υπερβολές στους ευρωπαϊκούς θεσμούς; Είπε ότι «ένα ήπιο πραξικόπημα» βρισκόταν σε εξέλιξη.

Η μυρωδιά του χρήματος.

Όταν ο χρηματοπιστωτικός τομέας περνάει κρίση, λαμβάνεται η απόφαση να τυπωθεί χρήμα. Η ιδεολογία του χρήματος διαπέρασε κάθε συνείδηση ​​και αναπτύχθηκαν μέθοδοι και συστήματα για τη διαχείριση των κοινωνικών κρίσεων μέσω καινοτόμων μοντέλων που απεικόνιζαν τον νέο κόσμο. Χρήματα από ελικόπτερο στις ΗΠΑ ή « ό,τι χρειαστεί» στην Ευρώπη. Εφόσον αυτό δεν ήταν αρκετό, εφευρέθηκαν τα αρνητικά επιτόκια!

Υπάρχει ακόμα ένας λογαριασμός να ξεκαθαρίσει με τον Μάριο Ντράγκι. Την αποκάλεσε «την Ευρώπη των ηλιθίων». Είστε ακόμα πεπεισμένος ότι υπήρχαν πολλοί ηλίθιοι που ζούσαν στις Βρυξέλλες;

Στην πραγματικότητα, όχι μόνο στις Βρυξέλλες, αλλά ακόμη και σήμερα, ως απόδειξη του ισχυρισμού μου, παρατηρώ έναν πολλαπλασιασμό συγγραφέων που γράφουν βιβλία που καταδεικνύουν την αναδρομική σκέψη. Δεν επιχειρούν, ωστόσο, να απαντήσουν στο ερώτημα: Πού ήσουν;

Πού ήταν η πολιτική;

Τα τελευταία χρόνια, η πολιτική έχει υποκύψει στα οικονομικά και τα οικονομικά στην τεχνολογία. Τον δέκατο έκτο αιώνα, η γνώση και η εξουσία ήταν όλες κλειδωμένες στα μοναστήρια. Σήμερα, η συγκέντρωση της εξουσίας και της γνώσης βρίσκεται μέσα στο ασφυκτικό κύκλωμα των διαδικτυακών ολιγαρχιών. Αλλά ακόμη και αυτό καταρρέει. Ίσως είναι καιρός να επιστρέψουμε στο παλιό Παγκόσμιο Νομικό Πρότυπο , την πρόταση που απέτυχε να υλοποιηθεί το 2009.

Λέγεται ότι ο Τρεμόντι έχει αρκετή αυτοεκτίμηση: είναι αρκετά αλαζόνας. Σε προσβάλλει αυτό;

Η αλήθεια; Ένιωσα άσχημα όταν ο Κοράντο Γκουτζάντι αστειεύτηκε στην τηλεόραση (νιώθω σαν αυτές οι σύντομες κωμικές σειρές όπου με κορόιδευε να έχουν επιστρέψει στο διαδίκτυο). Σήμερα γελάω με αυτό.

Ως τέσσερις φορές υπουργός, το όνομά σας συνδέεται με την εποχή Μπερλουσκόνι. Δεν νιώθετε παράταιρος τώρα, ένας φιλελεύθερος όπως εσείς που εκλέξατε με τους Αδελφούς της Ιταλίας;

Έχω μια ειλικρινή φιλία με την Τζόρτζια Μελόνι. Την γνωρίζω από τότε που ήμασταν και οι δύο αντιπρόεδροι της Βουλής των Αντιπροσώπων. Περάσαμε χρόνο μαζί και συνειδητοποίησα ότι αυτή η νεαρή γυναίκα διέθετε ασυνήθιστη δύναμη και ταλέντο, καθώς και μια σαφώς καθορισμένη επαγγελματική πορεία.

Οτιδήποτε άλλο εκτός από αουτσάιντερ!

Αλλά σίγουρα όχι!

(επιμέλεια Antonello Caporale)

ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ-ΑΠΟ ΤΗ ΓΝΩΣΗ ΕΩΣ ΤΟΝ RICHARD DE SAINT-VICTOR 1

 ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ-ΑΠΟ ΤΗ ΓΝΩΣΗ ΕΩΣ ΤΟΝ RICHARD DE SAINT-VICTOR 1

Δοκίμια και κριτικές αναλύσεις του

René ROQUES

Διευθυντή σπουδών στην École Pratique des Hautes Études

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΑΣ

108, λεωφόρος Saint-Germain, Παρίσι, 1962

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Θεολογική δομή και αποκάλυψη

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ
ΣΤΑ ΟΡΙΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΘΕΟΛΟΓΙΩΝ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ — Το «Κατά Θωμάν Ευαγγέλιο»: η κριτική έκδοσή του και η ταυτοποίησή του
I Η γνωστικιστική «βιβλιοθήκη» του Nag-Hamâdi
II Παρουσίαση, έκδοση και μετάφραση του «Κατά Θωμάν Ευαγγελίου»
III Ελληνικά παράλληλα: «Οξύρρυγχος» 1, 654, 655
IV Ιουδαιοχριστιανικές πηγές
V Μανιχαϊκές, γνωστικιστικές και αιρετικές πηγές
VI Προέλευση και χρονολόγηση: «Ευαγγέλιο» και «Πράξεις του Θωμά»
VII Σημιτισμοί
VIII Η κατάσταση των προβλημάτων που θέτει το «Κατά Θωμάν Ευαγγέλιο»
IX Τα «Λόγια» και η διδασκαλία της Καινής Διαθήκης
X Γνωστικιστικά θέματα
A) Εσωτερισμός
B) Μύηση μέσω της γνώσης
C) Η Βασιλεία ως επιστροφή στην πρωταρχική ενότητα
D) Επιστροφή στη Ζωή και στο Φως
E) Ο γνωστικιστής απέναντι στον κόσμο και στη σάρκα
XI Δογματικές σταθερές ή αυτονομία των «Λογίων»;

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II — Πρόοδος και κάθαρση στον Πλωτίνο
I Η πλωτινική πρόοδος
II Η πλωτινική κάθαρση

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ III — Ελληνική αλληγορία και ιουδαιοχριστιανική αλληγορία
I Η ελληνική αλληγορία
II Η ιουδαϊκή αλληγορία
III Η χριστιανική αλληγορία
IV Αλληγορική τεχνική και θρησκευτική αξιωματική

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

ΨΕΥΔΟΔΙΟΝΥΣΙΑΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ: Ο ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Ο ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΗΣ, ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΘΕΟΛΟΓΙΕΣ ΤΟΥ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ — Το διονυσιακό ζήτημα: ιστορική τοποθέτηση και πρόσφατες εξελίξεις
I Το τέλος ενός θρύλου
A) Ο θρύλος
B) Οι αμφιβολίες
C) Ο διονυσιακός θρύλος κατά τον 15ο και τον 16ο αιώνα
D) Ο διονυσιακός θρύλος κατά τους τρεις τελευταίους αιώνες

II Το πρόβλημα των ψευδοδιονυσιακών συγγραμμάτων
A) Ο Διονύσιος και ο νεοπλατωνισμός
B) Παραθέματα από τον Διονύσιο πριν από τον 6ο αιώνα;
C) Δογματικές και λειτουργικές ενδείξεις
D) Τα πρώτα παραθέματα από το διονυσιακό Corpus
E) Η χρονολόγηση του Corpus;

III Απόπειρες ταυτοποίησης του συγγραφέα

A) Παλαιότερες υποθέσεις
B) Ο Διονύσιος, επίσκοπος Αλεξανδρείας;
C) Ο Βασίλειος Καισαρείας;
D) Ο Αμμώνιος Σακκάς;
E) Ο Στέφανος Μπαρ Σουνταϊλί;
F) Ο Σεβήρος Αντιοχείας;
G) Ο Πέτρος ο Ίβηρας;
H) Ο Πέτρος ο Κναφεύς;
I) Διάφορες προτάσεις

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II — Ο Πέτρος ο Ίβηρας και το διονυσιακό «Corpus»
I Η υπόθεση του κ. Honigmann
II Το επιχείρημα των συμπτώσεων των ημερομηνιών
III Βιογραφικές και δογματικές συσχετίσεις
IV Αντιπαραβολή των χριστολογιών
V Διαφορετικές παρουσιάσεις της τριαδικής διδασκαλίας
VI Δύο διαφορετικές αγγελολογίες

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ III — Το διονυσιακό «Corpus»: περιεχόμενο και σχετική χρονολόγηση
I Αυθεντικές πραγματείες
A) Περί θείων ονομάτων
B) Περί μυστικής θεολογίας
C) Οι Ιεραρχίες: κοινή διδασκαλία
D) Περί ουρανίας ιεραρχίας
E) Περί εκκλησιαστικής ιεραρχίας
F) Οι Επιστολές

II Πλασματικές ή απολεσθείσες πραγματείες
III Σχετική χρονολόγηση των διονυσιακών πραγματειών

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV — Οι διονυσιακές «θεολογίες»: έννοιες, λειτουργίες και αλληλοσυνδέσεις
I Ο όρος «θεολογία» και οι χρήσεις του
A) Η «θεολογία» ως συνώνυμο της «Γραφής»
B) Η «θεολογία» ως λόγος του Θεού
C) «Θεολογία» και «οικονομία»

II Οι «θεολογίες» ως μέθοδοι ή ως λειτουργίες
A) Δύο θεολογικοί προσανατολισμοί
B) Μια ιεραρχία μεθόδων ή λειτουργιών
1 Συμβολική θεολογία, 141· 2 Καταφατική θεολογία, 142· 3 Αποφατική θεολογία, 143· 4 Μυστική θεολογία, 144

III Αλληλοσύνδεση των θεολογικών μεθόδων ή λειτουργιών
A) Οριζόντιες αλληλοσυνδέσεις
B) Κάθετες αλληλοσυνδέσεις
C) Νεοπλατωνικά σχήματα
D) Βιβλική και εκκλησιαστική θεολογία

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V — Σημασία και προϋποθέσεις της διονυσιακής θεωρίας
I Συμβολικός σχηματισμός και θεωρία
II Μυστηριακή και ιεραρχική θεωρία
III Οι βαθμίδες της θεωρίας
IV Η θεωρία των θείων ονομάτων
V Μυστική κατάσταση και θεωρία

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ


ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI — Συμβολισμός και αποφατική θεολογία στον Ψευδοδιονύσιο
I Η αντίθεση συμβολισμού και αποφατικής θεολογίας
II Σχέσεις ανάμεσα στις δύο μεθόδους
III Συνέπειες αυτών των σχέσεων

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ


ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII — Το νόημα του βαπτίσματος κατά τον Ψευδοδιονύσιο
I Η δομή του βαπτίσματος
II Απουσία τυπολογίας
III Γνωστικιστικές διεισδύσεις
IV Νοητική ερμηνεία

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII — Στοιχεία για μια θεολογία της μοναχικής κατάστασης κατά τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη
I Οι τελετές της μοναχικής καθιέρωσης
II Μοναχική κατάσταση και βάπτισμα
III Μοναχική κατάσταση και ιερατική ιεραρχία
IV Γνώση, ενότητα και τελειότητα του μοναχού

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IX — Σχετικά με τις πηγές του Ψευδοδιονυσίου
I Οι στιγμές της διονυσιακής πνευματικότητας
II Λεκτικές συμπτώσεις και δογματικές εξαρτήσεις
III Μίμηση του Θεού και μίμηση του Χριστού
IV Η διονυσιακή ηθική;
V Το Καλό και το Κακό

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΕΣ ΘΕΟΛΟΓΙΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ — Η μέθοδος του «Cur Deus homo» του αγίου Ανσέλμου Καντερβουρίας
I Δομή και προθέσεις του Cur Deus homo
A) Ορθολογικές αποδείξεις
B) Λόγος, πίστη και μακαριότητα
C) Οι αυθεντίες
D) Οι απόπειρες παραγωγικού συλλογισμού της πραγματείας
E) Ο σκοπός της πραγματείας

II Οι συνομιλητές του Cur Deus homo
A) Ο πιστός και ο άπιστος
B) Οι Ιουδαίοι
C) Οι Pagani
1 Οι ειδωλολάτρες στο Άσμα του Ρολάνδου, 259· 2 Η μαρτυρία του Abélard, 260· 3 Ο Pierre le Vénérable και ο Alain de Lille, 264· 4 Η ορθολογική χριστολογία του Al Ghazali, 266· 5 Η συνοχή του Cur Deus homo, 269

III Η μέθοδος του Cur Deus homo
A) Το λεξιλόγιο του λόγου και της απόδειξης
B) Convenientia και necessitas στο CDH, I, 4
C) Convenientia και necessitas σύμφωνα με το CDH, I, 10
D) Η ανσέλμεια αξιωματική
E) Η υπαγωγή των λόγων στο σώμα της αλήθειας
F) Όρια των λόγων: λόγος και υπέρβαση
G) Η αναγκαιότητα αναζήτησης των λόγων
H) Οι συνομιλητές και τα αιτήματά τους
I) Το σωτηριολογικό αίτημα και οι στιγμές της απόδειξης
J) Από την πίστη στη μακαριότητα

IV Συμπεράσματα
A) Πίστη και μέθοδος
B) Ορθολογική μέθοδος
C) Οντολογικό επιχείρημα και χριστολογικό επιχείρημα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II — Γνώση του Θεού και συμβολική θεολογία σύμφωνα με το «In Hierarchiam cœlestem sancti Dionysii» του Hugues de Saint-Victor
I Οι προϋποθέσεις της γνώσης του Θεού και της κατανόησης του συμβόλου
A) Οι δύο θεολογίες
1 Απόλυτη πρωτοκαθεδρία της Αποκάλυψης, 296· 2 Θεία θεολογία και κοσμική θεολογία, 297· 3 Η κοσμική θεολογία, 299· 4 Όρια και κίνδυνοι της κοσμικής θεολογίας, 300· 5 Ο ταπεινωμένος Χριστός, πηγή κάθε σοφίας, 301· 6 Ορολογικές παρατηρήσεις, 303· 7 Συμπέρασμα, 304

B) Η στάση των νόων
1 Κάθαρση, 306· 2 Φωτισμός, 308· 3 Τελείωση ή ένωση, 311· 4 Αγάπη, γνώση και εμπειρία, 312· 5 Επιστροφή και αναγωγή, 320· 6 Ιεραρχία και αναλογία, 323· 7 Συμπέρασμα, 325

II Φύση και θεολογική επεξεργασία του συμβόλου
A) Ο ορισμός του συμβόλου
1 Το σύμβολο είναι για τον άνθρωπο, 327· 2 Οι συμβολικές πηγές, 328· 3 Σημείο και σημαινόμενο, 329· 4 Σύμβολο και αναγωγή, 329· 5 Σύμβολο και πραγματικότητα: η ευχαριστία, 331

B) Όμοιος και ανόμοιος συμβολισμός
1 Οι δύο συμβολισμοί, 333· 2 Υπεροχή του ανόμοιου συμβολισμού, 335· 3 Κάθε σύμβολο είναι ανόμοιο, 337· 4 Ο Διονύσιος και ο Hugues, 338· 5 Η ομοιότητα της ανομοιότητας, 339· 6 Επεξεργασία των συμβόλων, 340· 7 Κάθαρση και αναγωγή, 342

C) Σύμβολα και αποφατική θεολογία

1 Οι δύο διαλεκτικές, 345· 2 Το θεοφανικό σύμπαν, 346· 3 Θεοφάνεια και reductio, 351· 4 Η reductio, 353· 5 Το λεξιλόγιο της reductio και της συμβολοποίησης, 356· 6 Αλληλοσύνδεση, συμπληρωματικότητα και υπέρβαση των δύο διαλεκτικών, 360

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ III — Μια εγκυκλοπαίδεια της μεσαιωνικής γνώσης: το «Liber exceptionum» του Richard de Saint-Victor
I Ο κόσμος, ο άνθρωπος και η ιστορία
II Η αλληγορία του Richard
III Η έκδοση του Liber exceptionum

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV — Η μεσαιωνική ερμηνευτική
I Προϋποθέσεις πρόσβασης στη μεσαιωνική ερμηνευτική
II Η historia
III Η αλληγορία
IV Η τροπολογία
V Η αναγωγή
VI Doctrina veritatis και disciplina virtutis
VII Ο ρόλος του Ωριγένη
VIII Σταθερές και παραλλαγές της μεσαιωνικής ερμηνευτικής

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V — Η θεολογία κατά τον 12ο αιώνα
I Πρόβλημα μεθόδου
II Εδραίωση των φύσεων: ο κόσμος, ο άνθρωπος
III Η θεολογία, οι φύσεις και η ιστορία
IV Αυτονομία των επιστημονικών κλάδων: μικρότερη βαρύτητα των αυθεντιών
V Η θεολογική επιστήμη: προϋποθέσεις και διαμόρφωση

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΛΑΤΙΝΙΚΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΩΝΥΜΩΝ ΕΡΓΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ


Στον βαθμό που μια γενική διαπίστωση μπορεί να μην είναι εσφαλμένη, γίνεται δεκτό ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας και ο χριστιανικός πρώιμος Μεσαίωνας σκέπτονται πρώτα και κυρίως θεολογικά· έπειτα και δευτερευόντως, φιλοσοφικά. Αυτό δεν αποκλείει, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, το δευτερεύον να επεκτάθηκε σε βάρος του κύριου, φτάνοντας ενίοτε στο σημείο να το συγκαλύψει ή ακόμη και να το προδώσει. Ούτε προϋποθέτει ότι οι όροι philosophia και theologia ήταν τότε αυστηρά ορισμένοι και, ακόμη λιγότερο, παγιωμένοι στη σημερινή τους σημασία. Η philosophia divina, η philosophia christiana, ecclesiastica, apostolica, των οποίων τα θέματα επανέρχονται τόσο συχνά στους Πατέρες, στους εκκλησιαστικούς συγγραφείς ή στους πνευματικούς συγγραφείς της χριστιανικής αρχαιότητας και του πρώιμου Μεσαίωνα, ή ακόμη και η τελειότατη φιλοσοφία των μοναχών —«ἡ τελειοτάτη τῶν μοναχῶν φιλοσοφία»—, για την οποία μιλά ο Ψευδοδιονύσιος, βρίσκονταν ασφαλώς πολύ πιο κοντά σε αυτό που ονομάζουμε σήμερα θεολογία, χριστιανική ζωή ή μοναχική πνευματικότητα παρά σε ένα κυριολεκτικά φιλοσοφικό σύστημα. Όσο για τους όρους theologia και theologus —θεολογία, θεολόγος—, κατά τις ίδιες εποχές δηλώνουν τη Γραφή και τους ιερούς συγγραφείς, τον λόγο του Θεού και εκείνους που εκφέρουν αυτόν τον λόγο στο όνομα του Θεού και υπό την έμπνευσή Του.

Μόνο αργότερα η theologia δήλωσε κάθε διδασκαλία που έχει ως αντικείμενα τον Θεό και την αποκάλυψή Του και, ειδικότερα, ένα κατανοητό, πραγματικά οργανικό σύνολο, στο οποίο τα διάφορα στοιχεία της αποκάλυψης συνδέονται λογικά, σύμφωνα με μια τάξη που επιδιώκει να σέβεται και να αναπαράγει τις πραγματικές τους συνδέσεις, καθώς και την ιδιαίτερη και συσχετική σημασία τους. Σε αυτό όμως το είδος «θεολογίας» βρίσκουν θέση πολλά αιτήματα και σχήματα φιλοσοφικής προέλευσης που δεν ανήκουν στην αποκάλυψη. Η ιστορία της πατερικής και της μεσαιωνικής σκέψης παρουσιάζει έτσι μια πραγματική διαπλοκή εκείνων που έχουμε συμφωνήσει να ονομάζουμε σήμερα φιλοσοφία και θεολογία· και θα μπορούσε κανείς να παρακολουθήσει, σε αρκετές περιπτώσεις και με κάθε λεπτομέρεια, τις μεταβολές αυτού του ακόμη ασταθούς λεξιλογίου μέσω διεύρυνσης, περιορισμού, υποκατάστασης, μεταφοράς ή αμφισημίας.

Προς το παρόν, ωστόσο, θέλουμε απλώς να υπογραμμίσουμε ότι, σύμφωνα με τη σημερινή μας γλώσσα, οι συγγραφείς με τους οποίους θα ασχοληθούμε είναι πρωτίστως και περισσότερο θεολόγοι, με την έννοια ότι αναλαμβάνουν ως έργο τους να παρουσιάσουν, ενδεχομένως να δικαιολογήσουν και να υπερασπιστούν, ένα αποκαλυμμένο δογματικό σύνολο, το οποίο παρέλαβαν από μια θρησκευτική παράδοση και στο οποίο προσχωρούν μέσω της πίστης. Και αυτή η πρώτη διαπίστωση συνεπάγεται, κατά τη γνώμη μας, μια πρώτη μεθοδολογική επιταγή: σε καμία στιγμή της έρευνάς μας δεν θα μπορέσουμε να θεωρήσουμε τους συγγραφείς μας αμιγείς φιλοσόφους, παρά μόνο ίσως υπό μορφή μιας επιμέρους, προσωρινής και πάντοτε υπερβαινόμενης υπόθεσης. Κατά συνέπεια, παραιτούμαστε συνειδητά από εκείνη την άσκηση του πνεύματος —της οποίας, άλλωστε, δεν αμφισβητούμε την εξαιρετική γονιμότητα σε άλλους τομείς— που συνίσταται στο να αποσπούμε από έναν θεολόγο φιλοσοφικά θέματα, τα οποία ενυπάρχουν ή υπολανθάνουν στην παρουσίαση του δεδομένου της αποκάλυψης που προτείνει, προκειμένου να τα συγκροτήσουμε σε ένα αυτόνομο και, κατά κάποιον τρόπο, ανεξάρτητο όλον. Παρά την απαξίωση που μπορεί ακόμη να συνοδεύει μια τέτοια μεθοδολογική επιλογή, ας πούμε λοιπόν ειλικρινά και απερίφραστα ότι εδώ θα προσεγγίσουμε τους θεολόγους της πατερικής και της μεσαιωνικής εποχής πρώτα και ουσιαστικά μέσω της θεολογίας τους. Φιλοδοξία μας θα ήταν μάλιστα να μην το κάνουμε μόνο ως ιστορικοί, αλλά, στο μέτρο του δυνατού και απαλλάσσοντας την έκφραση από ό,τι θα μπορούσε να παραπέμπει σε έναν υπερβολικό δογματισμό, ως αληθινοί θεολόγοι.

Από αυτή την άποψη, το έργο μας θα μπορούσε να φανεί εύκολο. Δεν μπορούμε, πράγματι, να πούμε ότι όλες οι θεολογίες σχολιάζουν και εξηγούν τη Γραφή, σύμφωνα με το πνεύμα και υπό τον έλεγχο μιας ζωντανής παράδοσης την οποία αποδέχονται, και σε συνάρτηση με ένα ιστορικοδογματικό γεγονός, το μείζον και μοναδικό γεγονός του Χριστού, που προσδίδει σημασία, δραστικότητα και ενότητα στη Γραφή, στην παράδοση και στις θεολογίες; Σύμφωνα με την έκφραση του σεβαστού π. Henri de Lubac (1), η δύναμη της παράδοσης είναι εδώ κάτι απολύτως πραγματικό, και για όλους τους θεολόγους μας το ζητούμενο είναι να αποδώσουν λόγο για «μια κοινή παρακαταθήκη, την οποία αποδέχονται στην ολότητά της, ακόμη κι αν την αφομοιώνουν μόνο εν μέρει ή με επιφανειακό τρόπο». Και, με οξυδέρκεια ισάξια της πολυμάθειάς του, ο π. de Lubac παρουσιάζει δέκα αιώνες μεσαιωνικής σκέψης ως μια μακρά και σταθερή ερμηνεία της Γραφής, συγκεντρωμένη γύρω από τα τέσσερα κλασικά θέματα: ιστορία, αλληγορία, τροπολογία, αναγωγή. Από τον έναν συγγραφέα στον άλλο, από τη μια εποχή στην άλλη, σχετικά με τα ίδια χωρία της Παλαιάς ή της Καινής Διαθήκης, οι ίδιες θεμελιώδεις σκέψεις αλληλοκαλούνται και αλληλοαποκρίνονται· και αυτές οι σκέψεις τροφοδοτούσαν αδιάκοπα τη ζωή και τον στοχασμό της Εκκλησίας, τόσο για τους απλούς όσο και για τους λογίους. Ο λατινικός Ωριγένης, ο άγιος Γρηγόριος ο Μέγας και ο άγιος Bernard παρουσιάζονται ως οι κυριότεροι μάρτυρες αυτής της παράδοσης. Θα τη βρει επίσης κανείς, άριστα συνοψισμένη, στο Liber exceptionum του Richard de Saint-Victor, όπου πράγματι καταγράφονται και αναπτύσσονται όλα τα κλασικά θέματα —παραλίγο να πω, όλες οι κοινοτοπίες— της μεσαιωνικής ερμηνευτικής. Αυτή η οπτική της συνέχειας και της σταθερότητας, μέσα στην πιστότητα προς την αποκάλυψη και το πρόσωπο του Χριστού, είναι αναμφισβήτητα ουσιώδης, και ακριβώς εκεί πρέπει να αναζητήσουμε την ενότητα των μεσαιωνικών θεολογιών, όπως άλλωστε και όλων των χριστιανικών θεολογιών.

Δίπλα όμως στις σταθερές υπάρχουν και οι παραλλαγές (1). Και αυτές μας φαίνονται τόσο λιγότερο αμελητέες όσο συνήθως φέρνουν τα σπέρματα της προόδου. Όλοι οι θεολόγοι μας είναι βεβαίως ερμηνευτές· όλοι επικαλούνται την ίδια Γραφή· όλοι θέλουν να την κατανοήσουν και να τη διδάξουν σύμφωνα με την παράδοση της Εκκλησίας και υπό την καθοδήγηση του ενός και μόνου πνεύματος του Χριστού. Πολλές διαφορές όμως διακρίνουν μεταξύ τους τις συγκεκριμένες ερμηνείες των διάφορων Πατέρων της Εκκλησίας, όπως και εκείνες των μεσαιωνικών θεολόγων. Θα πρέπει επομένως να δεχτούμε, σε κάθε περίπτωση, να προχωρήσουμε την έρευνα μέχρι τη λεπτομέρεια, ώστε να ελέγξουμε οι ίδιοι τη φύση και την εμβέλεια των μεθόδων που χρησιμοποιούνται· διότι, ακόμη και στην περίπτωση ενός θεολόγου, μια δήλωση προθέσεων δεν μπορεί να θεωρηθεί αναπόφευκτα αποτελεσματική, και μόνο ύστερα από απογραφή των στοιχείων θα μπορέσουμε να κρίνουμε την αξία της. Η αντιπαραβολή, για παράδειγμα, του Scot Érigène και του Anselme de Cantorbéry ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα της Γραφής και της χρήσης της θα επιφύλασσε περισσότερες από μία εκπλήξεις. Στις σημαντικότερες πραγματείες του, ο Anselme αναλαμβάνει να προχωρήσει με αυστηρά ορθολογικούς τρόπους (sola ratione), σχεδόν χωρίς να παραθέτει τη Γραφή και, σε κάθε περίπτωση, χωρίς να χρησιμοποιεί το γεγονός και τα δεδομένα της χριστιανικής αποκάλυψης ως αποφασιστικά επιχειρήματα (quasi nihil sciatur de Christo· remoto Christo, quasi nunquam aliquid fuerit de illo)· αφού όμως έχει έτσι αφήσει έξω από τη συζήτηση την πίστη του και τη Γραφή, ο Anselme καταλήγει παρ’ όλα αυτά σε μια παρουσίαση της χριστιανικής δογματικής που είναι ορθή ως προς τα ουσιώδη. Ο Scot Érigène θέλει επίσης να προχωρήσει διά του λόγου, εκείνος όμως χωρίς ποτέ να απομακρύνεται από τη Γραφή (nihil dicendum vel cogitandum nisi quae in sacra Scriptura reperiuntur), την οποία πράγματι παραθέτει και σχολιάζει σχεδόν σε κάθε σελίδα. Είναι όμως εύκολο να διαπιστώσουμε ότι, ξεκινώντας από τη Γραφή, ο Scot Érigène επεξεργάζεται μια ολόκληρη θεώρηση του κόσμου, του ανθρώπου και της σωτηρίας, πολλά στοιχεία της οποίας είναι, το λιγότερο, ξένα προς την ίδια αυτή Γραφή και προς την πίστη της Εκκλησίας: ας διαβάσει κανείς, ενδεικτικά, την εξήγηση του έργου των έξι ημερών που προτείνουν τα βιβλία IV και V του De divisione naturae, τα οποία ωστόσο παρουσιάζονται ως σχολιασμός του αντίστοιχου κειμένου του βιβλίου της Γένεσης.


Συνεχίζεται

ΘΕΩΡΙΑ, ΕΚΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΝΟΦΟΣ ΣΤΟΝ ΨΕΥΔΟΔΙΟΝΥΣΙΟ 2

 Συνέχεια από Κυριακή 15. Νοεμβρίου 2026


ΘΕΩΡΙΑ, ΕΚΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΝΟΦΟΣ ΣΤΟΝ ΨΕΥΔΟΔΙΟΝΥΣΙΟ 2

René Roques,
„Contemplation, extase et ténèbre chez le Pseudo-Denys“, in: Dictionnaire de spiritualité, Bd. II, 1952, Sp. 1885–1911.

3 Οι βαθμίδες τής θεωρίας

Αλλά όπου γίνεται λόγος για ιεραρχία, γίνεται λόγος και για πολλαπλότητα. Και αυτή η πολλαπλότητα δεν είναι μόνο αριθμητική. Είναι μια ποιοτική πολλαπλότητα, διατεταγμένη σύμφωνα με την πνευματική αξία των όντων που τη συγκροτούν —πρβλ., ανάμεσα σε πολλά άλλα χωρία, CH 1656. Αυτή η ποιοτική ποικιλία των ουσιών συνεπάγεται και την ποικιλία των ενεργειών. Θα έχουμε λοιπόν τόσες μορφές θεωρίας όσες και ιεραρχικές τάξεις.

Στη χαμηλότερη βαθμίδα, και μάλιστα, για να ακριβολογήσουμε, κάτω από την εκκλησιαστική ιεραρχία, βρίσκεται η πολύ στοιχειώδης θεωρία των τάξεων των καθαιρομένων· έπειτα, η θεωρία του ιερού λαού, ο οποίος αποτελεί κατ’ ουσίαν τη «θεωρητικὴ τάξις» (EH 536d)· τέλος, ακόμη τελειότερη, η θεωρία των μοναχών. Η τάξη τους βεβαίως δεν είναι μόνο θεωρητική —«οὐ θεωρητικὸς μόνον»—, παραμένει όμως θεωρητική, και η θεωρία της, ακριβώς λόγω της μεγαλύτερης εγγύτητάς της προς τον Θεό, υπερβαίνει σε αξία εκείνη του ιερού λαού (536c). Οι ιερατικές τάξεις, που υπερέχουν ως προς την αξία από αυτή την πρώτη τριάδα, αντιπροσωπεύουν οι ίδιες τρεις νέες βαθμίδες θεωρίας: εκείνη των διακόνων, εκείνη των ιερέων και εκείνη των επισκόπων (EH, κεφ. 5). Απαλλάσσοντας την έννοια της θεωρίας από κάθε χωροχρονική συνδήλωση (EH 537ab), μπορούμε μάλιστα να επεκτείνουμε τη γενίκευσή μας και να πούμε ότι οι εννέα αγγελικές τάξεις αντιπροσωπεύουν και αυτές εννέα διαφορετικές βαθμίδες θεωρίας.

Μπορεί να αντιταχθεί σε αυτή την αντίληψη ότι δεν διατυπώνεται ρητά από τον Διονύσιο· ότι, αντίθετα, εκείνος αναφέρει μία μόνο θεωρητική ή φωτιζόμενη τάξη ανά τριάδα και ότι αυτή η λειτουργία αντιδιαστέλλει τη μεσαία τάξη προς την κατώτερη και την ανώτερη, των οποίων οι αντίστοιχες λειτουργίες είναι η κάθαρση και η τελείωση —πρβλ. κυρίως CH, κεφ. 3, για την ουσία και τον σκοπό της ιεραρχίας. Σύμφωνα με αυτή την αυστηρή κατανομή, η διονυσιακή θεωρία θα περιλάμβανε μόνο πέντε βαθμίδες, που θα αντιστοιχούσαν στις πέντε μεσαίες τάξεις των πέντε ιεραρχικών τριάδων: τον ιερό λαό για την τριάδα των μυημένων (EH 532bc)· την τάξη των ιερέων για την ιερατική τριάδα (EH 504ad)· τους Αρχαγγέλους για την τρίτη αγγελική τριάδα (CH 257c)· τις Δυνάμεις για τη δεύτερη (CH, κεφ. 8, κυρίως 2406)· τα Χερουβείμ για την πρώτη (CH 205bc). Αυτή θα ήταν η αυστηρή εφαρμογή των αρχών που θέτει ο Διονύσιος.

Αυτές οι αρχές, όμως, πρέπει να εφαρμοστούν με μεγαλύτερη ευελιξία, με τον ακόλουθο τρόπο. Μολονότι οι Αρχάγγελοι αποτελούν μάλλον την τάξη του φωτισμού και της θεωρίας, σε αντίθεση με τους Αγγέλους, που είναι μάλλον καθαρτικοί, και τις Αρχές, που αποτελούν μάλλον την τέλεια τάξη (CH, κεφ. 9), οι τρεις αυτές λειτουργίες δεν είναι αποκλειστικές. Ο Διονύσιος ενδιαφέρεται κυρίως να αναδείξει, για καθεμία από τις τάξεις, τη συνολική διαμεσολαβητική λειτουργία της σε σχέση με την ιεραρχική ενέργεια, η οποία είναι συγχρόνως καθαρτική, φωτιστική και ενωτική. Η ίδια διαπίστωση ισχύει για τη δεύτερη ουράνια ιεραρχία. Οι λειτουργίες εξετάζονται από την άποψη της κάθαρσης, του φωτισμού και της τελείωσης μόνο σε ένα χωρίο (2408), και ακόμη κι εκεί καθεμία τους δεν αποδίδεται αποκλειστικά σε μια καθορισμένη τάξη.

Για την πρώτη αγγελική ιεραρχία, η θεωρητική λειτουργία των Χερουβείμ διατυπώνεται σαφέστερα —«τὸ γνωστικόν… καὶ θεοπτικὸν καὶ θεωρητικόν…», 2050—, όπως και η καθαρτική λειτουργία των Θρόνων (205cd). Αλλά τα Σεραφείμ, που αποτελούν την πρώτη τάξη της πρώτης ουράνιας ιεραρχίας, διαθέτουν, εκτός από τη δύναμη της τελείωσης, και τις καθαρτικές και φωτιστικές λειτουργίες (205bc). Και η συνέχεια του κεφαλαίου (208ad) αποδίδει συνολικά αυτές τις τρεις λειτουργίες στις τρεις τάξεις της πρώτης ουράνιας ιεραρχίας.

Επιπλέον, μέσα στην ιεραρχία, οποιαδήποτε τάξη μπορεί, κατά μείζονα λόγο, να επιτελεί τις λειτουργίες των τάξεων που ακολουθούν μετά από αυτήν. Το Σεραφείμ, για παράδειγμα, διαθέτει τη δύναμη να καθαίρει τους ανθρώπους, η οποία ωστόσο ανήκει κατεξοχήν στην τελευταία βαθμίδα της ουράνιας ιεραρχίας —στο ίδιο χωρίο και κυρίως στο CH, κεφ. 13, όπου ερμηνεύεται εκτενώς το Ησ. 6:6. Ο επίσκοπος διαθέτει τις δυνάμεις των δύο κατώτερων τάξεων της ιερατικής τριάδας (EH 508c). Ο ιερέας μπορεί επίσης να επιτελεί την καθαρτική λειτουργία των διακόνων —στο ίδιο χωρίο. Τέλος, η μοναχική κατάσταση διατηρεί ολόκληρη τη θεωρητική δύναμη της μεσαίας τάξης των μυημένων (EH 536c). Γνωρίζουμε, από την άλλη πλευρά, ότι και οι τάξεις των καθαιρομένων φτάνουν σε μια πολύ στοιχειώδη θεωρία. Ας δεχτούμε λοιπόν ότι όλες οι τάξεις των ιεραρχιών, της ουράνιας και της ανθρώπινης, μπορούν και οφείλουν να ασκούν μια θεωρία ανάλογη προς τη βαθμίδα τους.

Αν χρειαζόταν επιβεβαίωση, θα τη βρίσκαμε στο κεφάλαιο 10 της Ουράνιας Ιεραρχίας, όπου ο Διονύσιος αποδίδει σε κάθε νου την τριπλή δύναμη της κάθαρσης, του φωτισμού —ή της θεωρίας— και της τελείωσης. Ο νους δέχεται αυτή τη δύναμη από την ανώτερη ιεραρχική τάξη, για να τη μεταδώσει με τη σειρά του στην τάξη που τον ακολουθεί (CH 273c· ολόκληρο αυτό το κεφάλαιο παρουσιάζει την ενέργεια των ιεραρχιών ως συνολική και προοδευτικά εξασθενούσα μετάδοση της θεαρχικής ενέργειας. Σε αρκετά άλλα χωρία, η ιδέα αυτή αποδίδεται με ηλιακές ή πύρινες μεταφορές, κλασικές στην πλατωνική παράδοση: για παράδειγμα, 240c, 3014–3046). Σε καθέναν όμως από τους νόες, η ποιότητα της θεωρίας αντιστοιχεί αυστηρά στη δεκτικότητά του στα θεία —«ἀναλογία», «συμμετρία»—, και αυτή καθορίζεται πρώτα από την ίδια την ιεραρχική τάξη του νου —«τάξις»— και έπειτα, μέσα σε αυτή την τάξη, από τη δύναμη της εσωτερικής προσήλωσης αυτού του νου —«ἐπιστροφή»— στον θείο φωτισμό που δέχεται.

Για αυτά τα σημαντικά σημεία, βλ. το άρθρο του V. Lossky, «La notion des analogies chez Denys le pseudo-Aréopagite», στο Archives d’histoire doctrinale et littéraire du moyen âge, τ. 5, 1930, σ. 279–309, και τη μελέτη μου «La notion de Hiérarchie…», σ. 190–195. Ας παραθέσουμε μόνο ένα κείμενο στο οποίο διαφαίνεται καθαρά η αυστηρή αντιστοιχία της ποιότητας της θεωρίας μας αφενός προς τη δεκτικότητά μας στα θεία —«ἀναλογία»— και αφετέρου προς την πνευματική μας ένταση —«ἐπιστροφή»:

Νῦν δὲ, ὡς ἡμῖν ἐφικτόν, οἰκείοις μὲν εἰς τὰ θεῖα συμβόλοις χρώμεθα, κἀκ τούτων αὖθις ἐπὶ τὴν ἁπλῆν καὶ ἡνωμένην τῶν νοητῶν θεαμάτων ἀλήθειαν ἀναλόγως ἀνατεινόμεθα (DN 592c).

Και κάτι ακόμη. Τα μέλη της εκκλησιαστικής ιεραρχίας, των οποίων η κατάσταση δεν έχει εξαρχής οριστικό χαρακτήρα, μπορούν να μετέχουν, ταυτόχρονα ή διαδοχικά, σε περισσότερους τρόπους θεωρίας. Διαδοχικά και στο ίδιο υποκείμενο, η θεωρία αποκτά μεγαλύτερη αξία σε καθεμία από τις βαθμίδες της ιεραρχικής προαγωγής, όταν, για παράδειγμα, ο βαπτισμένος γίνεται μοναχός, ο διάκονος ιερέας ή ο ιερέας επίσκοπος. Ταυτόχρονα, και πάλι στο ίδιο υποκείμενο, η θεωρία μπορεί να προσλαμβάνει αισθητό και νοητό χαρακτήρα, στον βαθμό που το θείο αντικείμενό της —το «θέαμα»— μπορεί να απευθύνεται συγχρόνως στο κατώτερο και παθητικό μέρος της ψυχής —«παθητικόν»— και στο ανώτερο και απαθές μέρος της —«ἀπαθές». Ep. 9, 1108a: «ὡς καὶ τὸ μὲν ἀπαθὲς τῆς ψυχῆς, εἰς τὰ ἁπλᾶ καὶ ἐνδότατα τῶν θεοειδῶν ἀγαλμάτων ἀφορίσαι θεάματα· τὸ παθητικὸν δὲ αὐτῆς, συμφυῶς θεραπεύειν ἅμα καὶ ἀνατείνειν ἐπὶ τὰ θειότατα, τοῖς προμεμηχανημένοις τῶν τυπικῶν συμβόλων ἀναπλασμοῖς». Τα αντικείμενα της θεωρίας —τα «θεάματα»— πρέπει να είναι κατά κάποιον τρόπο συγγενικά —«συμφυῶς», «συγγενῆ», στο ίδιο χωρίο— προς τα μέρη της ψυχής στα οποία απευθύνονται. Ο Διονύσιος διατηρεί σε αυτό το κείμενο μόνο τη διμερή διαίρεση —«ἀπαθές», «παθητικόν». Γνωρίζει όμως την τριμερή διαίρεση σε «λόγον», «θυμόν», «ἐπιθυμίαν» (Ep. 8, 1093ac). Θα είχε ενδιαφέρον να γνωρίζαμε αν προτείνει διαφορετικά θεάματα για καθένα από τα δύο κατώτερα μέρη της ψυχής, τα οποία υπόκεινται και τα δύο στα πάθη. Κανένα κείμενο, από όσο γνωρίζουμε, δεν επιτρέπει να δοθεί οριστική απάντηση σε αυτό το ερώτημα.

Αυτοί οι δύο τρόποι θεωρίας συνδέονται στενά μεταξύ τους και είναι δύσκολο να αποφασίσουμε αν, στη συνηθισμένη ζωή του θεωρητικού ανθρώπου, ο ένας κατορθώνει να εκτοπίσει ολοκληρωτικά τον άλλο. Η μυστική κατάσταση, όπως θα δούμε, επιλύει το πρόβλημα υπερβαίνοντας τόσο τον αισθητό σχηματισμό όσο και τις νοητές παραστάσεις. Παραμένει ωστόσο σαφές ότι η θεωρία θα είναι κατώτερης ή ανώτερης ποιότητας, ανάλογα με το αν η ψυχή αφήνεται να παρασυρθεί προς την πολλαπλότητα των αισθητών παραστάσεων και των υλικών σχημάτων —«παθητικόν»— ή αν, αντίθετα, ανασυγκεντρώνεται για να συγκεντρωθεί σε μια καθαρότητα απαλλαγμένη από πάθη —«νοερός», «ἀπαθής». Η ιεραρχική βαθμίδα καθορίζει επομένως ουσιωδώς την ποιότητα της θεωρίας. Μέσα όμως σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να αφήσουμε περιθώριο για εξαιρετικά μεγάλη κινητικότητα, διότι η θεωρητική ποιότητα κάθε νου απορρέει συγχρόνως από την εσωτερική του ένταση και από την αμοιβαία σχέση των διάφορων λειτουργιών του.

4 Η θεωρία και τα Θεία Ονόματα

Η σταδιακή απελευθέρωση από τις εικόνες και τα σχήματα επιτρέπει στον νου να φτάσει στη θεωρία και στη γνώση των νοητών ονομάτων του Θεού. Μια φυσική επιθυμία μάς ωθεί προς αυτή τη γνώση —«οἱ κατὰ φύσιν ἐφέσεις τῶν νόων», DN 684c. Και η ευθεία κίνηση της ψυχής μας μάς οδηγεί από το έξω στο μέσα, από την ποικιλία και την πολλαπλότητα των συμβόλων στις απλές και ενοποιημένες θεωρίες (DN 7056: «ἀπὸ τῶν ἔξωθεν, ὥσπερ ἀπό τινων συμβόλων πεποικιλμένων καὶ πεπληθυσμένων, ἐπὶ τὰς ἁπλᾶς καὶ ἡνωμένας ἀνάγεται θεωρίας»), με άλλα λόγια, από το αισθητό στο νοητό. Η θεότητα όμως είναι από τη φύση της απρόσιτη στον νου, στον λόγο και στη θεωρία (DN 5924: «ἣν [τῶν νοητῶν θεαμάτων ἀλήθειαν] οὔτε ἐννοῆσαι δυνατόν, οὔτε εἰπεῖν, οὔτε ὅλως πως θεωρῆσαι». Τα DN και MT επαναλαμβάνουν πολλές παρόμοιες διατυπώσεις). Κατά συνέπεια, μόνο μια θεία αποκάλυψη και βοήθεια μπορούν να μας επιτρέψουν να διακρίνουμε αμυδρά τα πνευματικά μυστήρια που μας υπερβαίνουν.

Βλ. κυρίως την αρχή του κεφαλαίου 1 των DN, όπου ο Διονύσιος διαβεβαιώνει ότι δεν θα πει τίποτε για τον Θεό που να μην του το έχουν αποκαλύψει οι θείες Γραφές. Για τη θεωρία ως δωρεά του Θεού, πρβλ., για παράδειγμα, DN 5884: «[τἀγαθὸν] πρὸς τὴν ἐφικτὴν αὐτοῦ θεωρίαν καὶ κοινωνίαν καὶ ὁμοίωσιν ἀνατείνει τοὺς ἱεροὺς νόας». Ας συσχετιστεί αυτό το χωρίο με την αρχή του CH, που επαναλαμβάνει και σχολιάζει το Ιακ. 1:17.

Η πραγματεία Περί θείων ονομάτων αποσκοπεί ακριβώς στη θεωρία των νοητών ιδιοτήτων του Θεού, όπως μας τις παρουσιάζει ο ίδιος ο λόγος του Θεού.


Είτε πρόκειται για νοητές ιδιότητες είτε για αισθητά σύμβολα, η θεωρία υπόκειται σε ανάλογες προϋποθέσεις. Πρέπει να αποφεύγει να υποβιβάζει τον Θεό τόσο στο επίπεδο των εννοιών όσο και στο επίπεδο των σχημάτων και των εικόνων, διότι οι ανθρωπομορφισμοί του νου είναι εξίσου επικίνδυνοι με τους ανθρωπομορφισμούς των αισθήσεων. Και όπως, στην αισθητή τάξη, τα ανόμοια σύμβολα προσφέρουν μεγαλύτερη ασφάλεια από τα όμοια σύμβολα, που είναι αμφίσημα μέσα στην ίδια τους την ομοιότητα, έτσι και η αποφατική μέθοδος θα φανεί ασφαλέστερη από την καταφατική, της οποίας οι υψηλότερες κατακτήσεις κινδυνεύουν να συγκαλύψουν το θείο προς το οποίο αποβλέπει — ο παραλληλισμός ανάμεσα στην αντίθεση αποφατικής και καταφατικής θεολογίας και στην αντίθεση ανόμοιου και όμοιου συμβολισμού υπογραμμίζεται ρητά από τον Διονύσιο: CH 141a. Η αποφατική μέθοδος πρέπει να περιορίζει και να διορθώνει την κατάφαση. Η θεωρία θα προσεγγίσει τον Θεό μόνο αν αρνείται αδιάκοπα τις δικές της νοητές κατασκευές και αν αρνείται τον ίδιο της τον εαυτό. Αυτή η διαρκής κάθαρση είναι η προϋπόθεση της ζωής και της προόδου της, διότι οι περιορισμοί και οι διορθώσεις της αποφατικής μεθόδου δεν είναι παρά η άλλη όψη μιας βαθύτερης και καθαρότερης κατάφασης: της κατάφασης μιας Υπερβατικότητας που διαφεύγει από όλες τις ανθρώπινες κατηγορίες μας. Οι αρνήσεις της αποφατικής μεθόδου δεν πρέπει να κατανοούνται με στερητική σημασία —«μὴ κατὰ στέρησιν»—, αλλά με υπερβατική σημασία —«καθ’ ὑπεροχήν», «ὑπεροχικῶς»· πρβλ. Ep. 1, 10654: «ὑπεροχικῶς, ἀλλὰ μὴ κατὰ στέρησιν»· DN 8694: «καθ’ ὑπεροχήν, οὐ κατ’ ἔλλειψιν»· 8724, όπου η αναγωγική πορεία συνδέεται συγχρόνως με την «ἀφαίρεσιν» και την «ὑπεροχήν»: «ἄνειμεν ἐν τῇ πάντων ἀφαιρέσει καὶ ὑπεροχῇ»· 6406: «ὑπεροχικῆς ἀφαιρέσεως».

Έτσι εννοούμενη, η θεωρία δεν αφήνει τον νου σε μια αδρανή γαλήνη. Του επιβάλλει μια αδιάκοπη επανεξέταση, μια διαρκή άρνηση να δεχτεί ως οριστικά έγκυρη για τον Θεό οποιαδήποτε νοητή παράσταση, ακόμη και αν είναι εξαιρετικά καθαρμένη.

Όποιες λοιπόν και αν είναι οι μορφές, οι βαθμίδες ή οι τρόποι της θεωρίας που εξετάζουμε —θεωρία των αισθητών παραστάσεων, θεωρία των ιεραρχικών μυστηρίων, θεωρία των νοητών ονομάτων του Θεού—, προκύπτουν με ιδιαίτερη έμφαση αρκετά συμπεράσματα. Πρώτον, η λειτουργία κάθε θεωρίας είναι ουσιωδώς αναγωγική. Ο νους του θεωρού πρέπει να εγκαταλείπει σταδιακά, ή πάντως να υπερβαίνει, όλες τις τάξεις της κτιστής πραγματικότητας που επέτρεψαν την ανάβασή του. Δεύτερον, αυτή η προοδευτική άνοδος μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο μέσα στην ιεραρχία και μέσω αυτής. Το να αποκλείει κανείς τον εαυτό του από την ιεραρχική τάξη σημαίνει ότι αποκλείεται από το θείο και από την κατανόηση των ιερών πραγμάτων —βλ., για παράδειγμα, Ep. 8· EH, αρχή του κεφ. 1. Πρέπει το βάπτισμα να έχει δώσει στον νου τη δυνατότητα να υπάρχει με θείο τρόπο και η εσωτερική του προσπάθεια να τον έχει διατηρήσει σε αυτή την κατάσταση, ώστε να του αποκαλυφθούν τα θεία μυστήρια που περιέχονται στα σύμβολα, είτε της Γραφής είτε της λατρείας. Τέλος, όποιες και αν υπήρξαν οι αποκαλύψεις που αποκτήθηκαν μέσω της αισθητής, της νοητής ή της μυστηριακής θεωρίας, αυτές δεν πρέπει ποτέ να θεωρούνται επαρκή και σταθερά αποκτήματα, στα οποία ο νους θα μπορούσε να βρίσκει ευχαρίστηση και ανάπαυση. Οι απαιτήσεις της αναγωγής είναι τέτοιες, ώστε επιβάλλουν στη θεωρία να υπερβαίνει διαρκώς τον εαυτό της, χωρίς να κάμπτεται, μέχρι του σημείου να αρνηθεί τον ίδιο της τον εαυτό στο έσχατο όριο της προσπάθειάς της. Με αυτή την ύστατη κίνηση, η θεωρία παραχωρεί τη θέση της στην κατεξοχήν μυστική κατάσταση και στη θεοποιό έκσταση.


2 Η ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΗ ΕΚΣΤΑΣΗ
1 Μυστική κατάσταση και θεωρία

ΝΗΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ - ΛΟΓΟΣ Ε( ΕΠΑΝΆΛΗΨΗ)

  Συνέχεια από: Σάββατο 10 Οκτωβρίου 2026

 ΝΗΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 

Λόγος Πέμπτος
Περὶ τοῦ ὅτι ἡ ἀκραία καὶ ἐκτεταμένη βία τῆς καρδιακῆς εὐχῆς γεννᾶ μὲν δριμὺ πόνο στὸν ἄνθρωπο, ὅμως ἀπὸ τὸν πόνο γεννιοῦνται τὰ ἀσταμάτητα δάκρυα καὶ ἀπ᾿ αὐτὰ προέρχεται ἡ θυμηδία καὶ ἡ παρηγορία τοῦ Ἁγίου Πνεύματος στὴν ψυχή. Ἀκόμη, πῶς κάποιος φτύνει αἷμα, ἕως ὅτου ἐξορίσει ἀπὸ τὴν καρδιά του τὸν σατανᾶ μὲ ὅλα τὰ στρατεύματά του.


Ευλόγησον πάτερ
Μοναχέ, ἐσὺ ποὺ «ἐμπορεύεσαι» τὸ ἀτίμητο καὶ οὐράνιο «ἐμπόρευμα», τὴν σωτηρία, μὲ τὰ θεϊκὰ καὶ φωτεινά σου δάκρυα! Ὅταν στερεῖσαι αὐτὰ τὰ σωτήρια καὶ ἅγια δάκρυα καὶ εἶναι ἡ διάνοιά σου τυφλωμένη καὶ κατασυννεφιασμένη ἀπὸ μία παχύτατη ὁμίχλη τῆς ἀναισθησίας, ἡ ὁποία περιχύνεται πάνω στὴν ψυχή σου καὶ κρατάει τὸν νοῦ σου στὸ σκοτάδι καὶ στὴν σκιὰ τοῦ θανάτου δεμένο, ὅταν -λέγω- πάσχεις ἀπ᾿ αὐτά, τότε μὴν ψάχνεις ἄλλη θεραπεία γιὰ τὴν ψυχή σου, οὔτε ἄλλο μέσο μὲ τὸ ὁποῖο μπορεῖς νὰ ἀποβάλεις ἀπὸ τὴν διάνοιά σου τὴν παχύτατη αὐτὴν ὁμίχλη τῆς ἀναισθησίας καὶ νὰ ἐλευθερώσεις τὸν σκλαβωμένο σου νοῦ ἀπὸ τὰ δεσμὰ τῆς ψυχικῆς σου τύφλωσης, ἀλλὰ ψάξε, ὅσο μπορεῖς, νὰ βρεῖς τὰ δάκρυα ποὺ στερεῖσαι. Διότι μόνον τῶν δακρύων εἶναι ἔργο νὰ λαμπρύνουν τὴν διάνοιά σου, νὰ φωτίσουν τὴν ψυχή σου, νὰ διεγείρουν τὴν καρδιά σου καὶ νὰ τὴν θερμάνουν στὴν θεϊκὴ ἐργασία καὶ νὰ ὑποτάξουν τὸ σῶμα σου στὰ θελήματα τῆς ψυχῆς σου.
Αὐτὰ τὰ δάκρυα προέρχονται καὶ γεννιοῦνται ἀπὸ πολλὲς καὶ διάφορες ἀρετές, ὅμως κατὰ θαυμαστὸ τρόπο προέρχονται καὶ ἀναβλύζουν ταυτοχρόνως καὶ συνεχῶς ἀπὸ τὴν ὑπερβολικὴ βία τῆς καρδιακῆς εὐχῆς. Διότι ἡ καρδιακὴ εὐχὴ ὅταν λέγεται μὲ βία, δὲν ἀργεῖ νὰ τὰ γεννήσει στὸ σῶμα καὶ νὰ τὰ δώσει στὴν ψυχὴ γιὰ νὰ πλυθεῖ μὲ αὐτὰ καὶ νὰ λευκανθεῖ περισσότερο ἀπὸ τὸ χιόνι. «Πλυνείς με, λέγει, καί υπέρ χιόνα λευκανθήσομαι»(Ψλμ. ν΄ 9).
Ἀλλά, ἴσως μοῦ ἀποκρίνεσαι καὶ μοῦ λέγεις· «Ἐγὼ πολλὲς φορὲς βίασα τὴν καρδιά μου μὲ τὴν εὐχὴ καὶ δὲν εἶδα καθόλου δάκρυ». Ναί! σὲ πιστεύω ὅτι βίασες τὴν καρδιά σου μὲ τὴν εὐχή, ἀλλὰ πόσο τὴν βίασες δὲν μοῦ λέγεις. Διότι βία ἀπὸ βία διαφέρει, καθὼς διαφέρει ἀρετὴ ἀπὸ ἀρετή, τέχνη ἀπὸ τέχνη, ζῶο ἀπὸ ζῶο, καὶ ἄνθρωπος ἀπὸ ἄνθρωπο.


Ὅταν βιάζεις τὴν καρδιά σου μὲ τὴν εὐχή, ἂν δὲν σοῦ ἔρχεται τὸ δάκρυ γνώριζε ὅτι δὲν ἔφθασες στὸν πόνο τῆς καρδιᾶς σου καὶ ἕως τὴν πληγὴ τῆς καρδιᾶς σου, ὥστε νὰ σὲ πονάει ἐκεῖ ποὺ λέγεται ἡ εὐχὴ μὲ δριμύτατο πόνο, σὰν νὰ κατέκοψε ἐκεῖνο τὸ μέρος του στήθους σου μαχαίρι κοφτερό. καί διά τούτο δέν είδες τό δάκρυον. Διότι ὅση διαφορὰ ὑπάρχει ἀπὸ ἕναν ἄνθρωπο ποὺ προσεύχεται ἀπὸ τὸ βάθος τῆς καρδιᾶς του μέχρι ἕναν ἄλλο ποὺ δὲν προσεύχεται ἀπὸ τὸ βάθος τῆς καρδιᾶς, τόση διαφορὰ ὑπάρχει καὶ μεταξὺ ἐκείνου ποὺ προσεύχεται μὲ πόνο τῆς καρδιᾶς καὶ λέγει τὴν εὐχὴ ἀπὸ τὸ κέντρο τοῦ πόνου, μέχρι ἐκεῖνον ποὺ προσεύχεται μὲν ἀπὸ τὸ βάθος τῆς καρδιᾶς, ὅμως δίχως πόνο, δίχως πληγή, καὶ δίχως τὸ ἐσωτερικὸ μαχαίρι τοῦ στήθους (ὅποιος διαβάζει, ἂς καταλάβει αὐτὸ ποὺ διαβάζει, καὶ ὅποιος μπορεῖ νὰ χωρέσει, ἂς χωρέσει, διότι δὲν χωροῦν ὅλοι αὐτὰ τὰ λόγια· μάρτυράς μου εἶναι τὸ μάτι τοῦ Θεοῦ ποὺ βλέπει τὰ κρυφὰ καὶ ἐξετάζει τὸ ἐσωτερικὸ τοῦ ἀνθρώπου). Διότι πόνος τῆς καρδιᾶς ὑπάρχει ἐκεῖ ποὺ εἶναι ἡ ἐσωτερικὴ μεγάλη βία τῆς εὐχῆς, ἡ ὁποία κόβει σὰν μαχαίρι ἐσωτερικῶς τὸ στῆθος τοῦ ἀγωνιστοῦ σὲ κομμάτια.
Αὐτὸ εἶναι λοιπὸν ποὺ γεννάει ἀμέσως τὴν κατάνυξη. Καὶ ἄλλοτε χύνονται τὰ δάκρυα σὰν βρύση καὶ βρέχεται ὄχι μόνον τὸ πρόσωπο τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλὰ καὶ τὰ ροῦχα του καὶ τὸ ἔδαφος τῆς γῆς, ἄλλοτε πάλι βρέχονται ἀπὸ τὰ δάκρυα μόνον τὰ μάτια καὶ ἄλλοτε, καθὼς δροσίζεται ἡ ἐπιφάνεια τῆς γῆς τὴν ἂνοιξη ἀπὸ τὴν δροσιὰ τοῦ οὐρανοῦ τὴν νύκτα, ἔτσι δροσίζεται ἡ διάνοια καὶ ἡ καρδιὰ ἐσωτερικῶς. Ἀλλὰ πάλι, ἀφοῦ παύσουν τὰ δάκρυα, ἂν παραμένει ἀκόμη ὁ πόνος μέσα σου δυνατὸς καὶ ἡ πληγή σου ἀνοικτή, δίχως νὰ καταπραΰνεται ἡ ἔνταση τοῦ πόνου καὶ δίχως νὰ ὑγιαίνει ἡ πληγὴ καὶ δίχως νὰ ἀναλάβει ἡ καρδιά σου ἀμέσως, πάλι μπορεῖς νὰ ξαναφέρεις τὰ δάκρυά σου, ὅταν θέλεις. Διότι ἡ πηγὴ ἀπὸ τὴν ὁποία ἀναβλύζουν καὶ χύνονται εἶναι ἀνοικτὴ καὶ δὲν ἔκλεισε. Ἀναβλύζει ἀκόμη καὶ δὲν στέρεψε.
Ἄλλοτε πάλι τὰ ἀνανεώνεις μὲ τὴν ἴδια κοπιαστικὴ εὐχή, διότι λέγοντας πάλι τὴν εὐχὴ μὲ βία καὶ μὲ πόνο καὶ μὲ προσοχή, γνωρίζεις καὶ ἐσὺ ὁ ἴδιος ὅτι μαζὶ μὲ τὴν εὐχὴ βγαίνουν τὰ δάκρυα ἀπὸ τὸν ἴδιο τόπο ποὺ βγαίνει καὶ ἡ εὐχή. Διότι ἀμέσως ὅταν βιάζεις τὴν καρδιά σου μὲ τὴν εὐχή, κατανύσσεται ἐσωτερικῶς ἡ καρδιά σου καὶ τὰ μάτια σου.
Ἄλλοτε πάλι, ὅταν εἶναι νέος ὁ πόνος τῆς καρδιᾶς σου, ἀνανεώνεις τὴν κατάνυξη μὲ τὴν θεωρία τοῦ νοῦ σου. Διότι, ἐπειδὴ ὁ νοῦς σου εἶναι ἀκόμη καθαρότατος, λαμπρότατος καὶ ὑψηλότατος, ἐκτείνεται στὰ οὐράνια κάλλη, στὰ ἄφθαρτα δημιουργήματα, στὰ νοητά τάγματα, στὴν δοξολογία τοῦ Θεοῦ, στὴν προσκύνηση τοῦ κτίστου σου, στὸν θαυμασμὸ τῶν δημιουργημάτων Του, στὴν ἔκπληξη τῆς μεγαλωσύνης Του καὶ στὸ ἀκατανόητο τῆς Θεότητός Του.
Μελετώντας αὐτὰ μὲ ζωηρότητα ὁ καθαρότατος καὶ ἀθόλωτος νοῦς, γλυκαίνεται ἀνεκφράστως. Ἔτσι, ἀνανεώνει τὴν κατάνυξη στὴν καρδιά σου καὶ χύνουν τὰ μάτια σου δάκρυα περισσότερα ἀπὸ τὰ πρῶτα, καὶ πέφτοντας, ἐσὺ ποὺ ἐργάζεσαι τὴν σωτηρία σου διὰ μέσου τῶν δακρύων, δὲν σηκώνεσαι ἀπὸ ἐκεῖ μέχρι νὰ χορτάσεις κλαίγοντας καὶ ἕως ὅτου σὲ σηκώσει ἀοράτως ὁ ἅγιος ἄγγελος τῆς πνευματικῆς στήριξης καὶ εὐφροσύνης.
Μετὰ τὰ δάκρυα, φεύγει ἡ ἀναισθησία τῆς ψυχῆς σου, ἐξορίζεται ἡ ἀπελπισία τῆς σωτηρίας σου, διώχνεται ἡ ἀνευλάβεια, χάνεται ἡ ἀμέλεια, διαλύεται ἡ ὀλιγοπιστία τῆς καρδιᾶς σου καὶ ἡ διάνοιά σου φαίνεται τόσο καθαρή, ὅσο φαίνεται καθαρὸς ὁ οὐρανὸς μετὰ τὴν βροχή.
Αὐτὰ τὰ δάκρυα σοῦ τὰ χάρισε ὁ Θεὸς γιὰ μικρὴ παρηγοριά, γιὰ ἀρραβῶνα τῆς οὐρανίου Βασιλείας, ἐπειδὴ καὶ ἐσὺ Τοῦ θυσίασες ὄχι θυσία ὁλοκαυτωμάτων, ποὺ δὲν τὴν θέλει, καθὼς λέγει «ὁλοκαυτώματα οὐκ εὐδοκήσεις» (Ψλμ. ν΄ 18), ἀλλὰ Τοῦ θυσίασες θυσία τῆς καρδιᾶς σου, θυσία τοῦ ἑαυτοῦ σου, θυσία τοῦ πνεύματός σου, «θυσία τῷ Θεῷ πνεῦμα συντετριμμένον» (Ψλμ ν΄ 19).Ὁ δυνατὸς πόνος ποὺ σὲ κυριεύει μέσα σου καὶ τὸ αἷμα ποὺ φτύνεις ἀπὸ τὴν βία τῆς καρδιακῆς εὐχῆς, λογίζονται μπροστὰ στὸν Θεὸ σὰν εὐπρόσδεκτη θυσία.
Ἀλλὰ γιατί αἰσθάνεσαι τὸν πόνο στὸ κέντρο τοῦ στήθους καὶ ὄχι πουθενὰ ἀλλοῦ; Καὶ γιατί κατέκοψε ἐκεῖ ἡ εὐχὴ σὰν κοφτερὸ μαχαίρι σὲ κομμάτια τὸ στῆθος σου ἐσωτερικῶς; Καὶ γιατί φτύνεις αἷμα, ἄλλοτε κατάμαυρο καὶ ψυχρό, ἄλλοτε κόκκινο καὶ ζεστό; Αὐτὸ σοῦ συμβαίνει, ἀγαπητέ, διότι σ᾿ αὐτὸ τὸ μέρος τοῦ στήθους σου πάλαιψε καὶ πολέμησε δυνατὰ ἡ χαριτωμένη εὐχὴ μὲ τὸν διάβολο καὶ τοὺς ὑπηρέτες του γιὰ τὴν λύτρωση καὶ γιὰ τὴν σωτηρία τῆς ψυχῆς σου. Διότι σ᾿ αὐτὰ τὰ μέρη τὸ δίκοπο μαχαίρι τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ, ἀφοῦ βρῆκε τὸν σατανᾶ μὲ τὰ στρατεύματά του νὰ ἀναπαύεται, τὸν κατέκοψε κομμάτια καὶ αὐτὸν καὶ τὰ στρατεύματά του, καὶ ὄχι μόνον τὸν κατέκοψε ἀλλὰ καὶ τὸν κατέκαψε, διότι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ εἶναι ὄχι μόνον δίκοπο μαχαίρι κατὰ τοῦ διαβόλου, δηλαδὴ κατὰ τῆς ἁμαρτίας, ἀλλὰ εἶναι καὶ φωτιὰ ποὺ κατατρώγει.
Ἐκεῖ πρῶτα βασίλευε ὁ σατανᾶς μὲ ἑπτὰ ἄρχοντες, διότι ἑπτὰ εἶναι τὰ θανάσιμα ἁμαρτήματα, ἀλλὰ ὅταν μπῆκε ἐκεῖ τὸ νοητὸ σπαθὶ τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ καὶ προχώρησε ἕως ἐκεῖ ἡ βία τῆς καρδιακῆς σου εὐχῆς, ἀμέσως φοβήθηκε ὁ δόλιος καὶ δειλὸς ἐκεῖνος τύραννος βασιλέας. Φοβήθηκε ὁ διάβολος νὰ μὴν τὸν κατασφάξει καὶ νὰ μὴν τὸν κατακάψει τὸ φοβερὸ καὶ ἀνυπόφορο ὄνομα τοῦ Θεοῦ καὶ αὐτὸν καὶ τὰ στρατεύματά του· μπῆκε στὰ ἐσώτερα μέρη τοῦ στήθους καὶ τράβηξε μπροστά του κάποιο παραπέτασμα (κάποιον μπερτέν), γιὰ νὰ μὴν φανεῖ πὼς εἶναι ἐκεῖ κρυμμένος.
Αὐτὸ τὸ παραπέτασμα (o μπερτές) πίσω ἀπὸ τὸ ὁποῖο κρύβεται ὁ διάβολος βρίσκεται στὰ ἐσωτερικὰ μέρη τοῦ στήθους. Ἐξηγοῦμε ὅτι αὐτὸ τὸ παραπέτασμα εἶναι κάτι νοητὸ καὶ αἰσθητὸ καθὼς καὶ τὸ ξύλο τῆς γνώσης, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἔφαγε ὁ Ἀδάμ, κατανοεῖται σὰν κάτι νοητὸ καὶ κάτι αἰσθητό. Καὶ καθὼς ὁ ἄνθρωπος εἶναι αἰσθητὸς καὶ νοητός, καὶ ὁ Παράδεισος ὁμοίως καθὼς κατανοεῖται σὰν κάτι αἰσθητὸ καὶ νοητό, ἔτσι καὶ αὐτὸ τὸ παραπέτασμα εἶναι κάτι νοητὸ καὶ κάτι αἰσθητό. Καὶ τὸ παραπέτασμα αὐτὸ εἶναι κάτι νοητό, διότι αὐτὸ εἶναι ὅλη ἡ δύναμη τοῦ σατανᾶ. Σοῦ κυριεύει τὶς ἐργασίες τῆς ψυχῆς ἀνεπαίσθητα. Εἶναι δὲ καὶ κάτι αἰσθητό, διότι ὅταν τὸ πετύχεις μὲ τὴν ἐσωτερικὴ καρδιακὴ εὐχὴ καὶ προσοχή, αἰσθάνεσαι καὶ σὺ μόνος σου ὅτι βρῆκες τὸν τόπο τοῦ διαβόλου, τὴν φωλιὰ τοῦ σατανᾶ, τὴν κατοικία τοῦ βεελζεβούλ, τὸν θρόνο τοῦ ἑωσφόρου καὶ τὴν πόλη τῶν δαιμόνων. Αὐτὸ δὲν θέλει ὁ διάβολος νὰ τὸ ἐννοήσει ὁ ἄνθρωπος, γιὰ νὰ μὴν ἀναζητήσει τὴν εὐχὴ καὶ διωχτεῖ ὁ σατανᾶς ἀπὸ ἐκεῖ, καθὼς λέγει ὁ Σιναΐτης Γρηγόριος καὶ ἄλλοι νηπτικοὶ Πατέρες. Καὶ ἂν δὲν εἶναι κάτι αἰσθητὸ ἐκεῖνο τὸ παραπέτασμα (μπερτές), ἐκεῖνο τὸ χώρισμα (σελτζιτές) τοῦ σατανᾶ [σελτζιτές καί μπερντές = αδιαπέραστες όφθαλμικώς κουρτίνες. Οί λέξεις είναι τουρκικές], πῶς εἶναι δυνατὸ νὰ τὸ αἰσθανθεῖς ὅτι τὸ πέτυχε ἡ ἐσωτερική σου εὐχή; Αὐτὸ θὰ μποροῦσε νὰ τὸ πεῖ κάποιος ἁπλούστερα ὡς ἑξῆς.
Ὅταν ἐσύ, ἂνθρωπε, ἐρευνᾶς τὰ βάθη τοῦ ἑαυτοῦ σου μὲ τὴν δύναμη, τὴν σοφία καὶ τὴν κρίση τῆς νοερᾶς προσευχῆς, τότε βρίσκεις τόσο τὸν ἐσωτερικὸ ἄνθρωπο ὅσο καὶ τὸν ἐξωτερικό, ὅτι εἶναι ὅλος ζυμωμένος μὲ τὰ πάθη καὶ ὅτι κλίνει πάντοτε πρὸς τὰ θελήματα τοῦ διαβόλου, ἐπειδὴ δὲν τὸν ἐμποδίζεις μὲ τὸν φόβο τοῦ Θεοῦ καὶ δὲν τὸν συγκρατεῖς μὲ τὴν ἐνθύμηση τῆς φρικτῆς κόλασης. Ὅσο πλησιάζεις τὸν Θεὸ μὲ τὴν ἐργασία τῶν ἁγίων Του ἐντολῶν, τόσο βλέπεις τὸν ἑαυτό σου ἀπομακρυσμένο ἀπὸ τὸν Θεό, (είναι χαρακτηριστικόν τής αγιότητος των Πατέρων μας, ότι όσον έπλησίαζαν ως καθαροί τον καθαρώτατον Κύριον, τόσον αισθάνονταν την μικρότητα της ανθρωπίνης φύσεως. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι εν προκειμένω η σχετική κατήχησις του Αββά Δωροθέου. Αυτή είναι «το συντετριμμένον πνεύμα» και η θεία ταπείνωσις), καὶ ὅσο καθαρίζεται ἡ καρδιά σου μὲ τὴν εὐχὴ καὶ φωτίζεται ἡ διάνοιά σου ἀπὸ τὰ ἀένναα δάκρυα, τόσο σοῦ φαίνεται ὅτι εἶσαι ἁμαρτωλὸς καὶ ἄσωτος.
Ἀλλὰ γιατί, πρὶν καθαριστεῖ ἡ καρδιά σου καὶ φωτιστεῖ ἡ διάνοιά σου, δὲν ἔβλεπες ἔτσι τὸν ἑαυτό σου; Καὶ πρῶτα μὲν δὲν ἔβλεπες ἔτσι τὸν ἑαυτό σου, διότι δὲν ἤξερες τί πρᾶγμα εἶναι οἱ ἄγγελοι καὶ ὁ ἴδιος ὁ Θεὸς καὶ ὁ Παράδεισος, τώρα ὅμως ποὺ τὰ ἀντίκρυσε κάπως ἡ καρδιά σου, ἀναλόγως μὲ τὴν καθαρότητά της, καὶ τὰ εἶδε ἡ διάνοιά σου, ἀναλόγως μὲ τὴν φώτισή της, βλέπεις τὸν ἑαυτό σου τόσο ἄχρηστο καὶ ἄσωτο, καὶ βεβαιώνεσαι πόσο μεγάλη καθαρότητα ἔχουν οἱ ἄγγελοι καὶ πόσο ἀκατανόητη καὶ ἄρρητη ὡραιότητα καὶ καθαρότητα ἔχει ὁ Κύριος.

Γι᾿ αὐτὸ λοιπόν, ἔλεγε καὶ ὁ εὐλογημένος ἐκεῖνος πατήρ, ὁ οὐράνιος μᾶλλον παρὰ ἐπίγειος, ὁ ἄσαρκος μᾶλλον παρὰ μὲ σῶμα, ὁ Συμεὼν ὁ Μεταφραστής· «Ἤδη δὲ καὶ ἐν τοῖς ἔργοις διεπραξάμην πορνείαν, μοιχείαν, ὑπερηφανίαν, ἀλαζονίαν, λοιδορίαν, βλασφημίαν, ἀργολογίαν, βρασμὸν γέλωτος, μέθην, γαστριμαργίαν, ἀδηφαγίαν, μῖσος, φθόνον, φιλαργυρίαν, φιλοχρηματίαν, πλεονεξίαν, φιλαυτίαν, φιλοδοξίαν, ἁρπαγήν, ἀδικίαν, αἰσχροκέρδειαν, ζηλοτυπίαν, καταλαλιάν, παρανομίαν, πᾶσαν μου αἴσθησιν καὶ πᾶν μέλος ἐμίανα, ἔφθειρα, ἠχρείωσα, ἐργαστήριον γενόμενος καθόλου (=τελείως) τοῦ διαβόλου». Διότι ποιὸς εἶναι ποὺ δὲν μετέχει σὲ ὅλα αὐτά λίγο ἢ πολύ; Βέβαια ὅλοι μας μετέχουμε, ἐπειδὴ σῶμα φοροῦμε καὶ τὸν κόσμο οἰκοῦμε καὶ ἀπὸ τὸν διάβολο πλανώμαστε.
Γι᾿ αὐτὸ λοιπόν, λέγουμε ὅτι ἐκεῖνο τὸ παραπέτασμα (ο μπερτές) εἶναι τὸ δοχεῖο τῆς πονηρίας τοῦ διαβόλου, ἐκεῖνο εἶναι τὸ θησαυροφυλάκιό του· διότι ἐκεῖ ὁ σατανᾶς ἔχει μαζεμένα ὅλα τὰ σπέρματα τῆς πονηρίας. Ἀπὸ ἐκεῖ πηγάζει ἡ πορνεία, ἀπὸ ἐκεῖ πηγάζει ἡ ἀσωτεία, ἀπὸ ἐκεῖ πηγάζει καὶ ἀναβλύζει ἡ ἀρρενομανία, ἀπὸ ἐκεῖ ἀναβλύζει ἡ φιλαργυρία, ἡ πλεονεξία, ἡ αἰσχροκέρδεια, ἡ ἁρπαγή, ἡ ἀδικία, ἀπὸ ἐκεῖ προέρχεται ἡ φιληδονία, ἡ ὑπερηφάνεια, ἡ οἴηση, ἡ ἀνθρωπαρέσκεια, ἀπὸ ἐκεῖ κατάγεται τὸ μῖσος, ἡ ἔχθρα, ὁ φθόνος, ἡ κατάκριση, ἀπὸ ἐκεῖ ἀναβλύζει ἡ κατάχρηση, ἡ καύχηση, ἡ κακὴ ἐπιθυμία, ἡ βλασφημία, καὶ γιὰ νὰ ποῦμε μὲ συντομία, ἀπὸ ἐκεῖ πηγάζουν ὅλες οἱ κακίες, σὰν ἀπὸ κάποια βρωμερὴ καὶ δύσοσμη πηγὴ. Αὐτὸ φανερώνει καὶ ἐκεῖνο ποὺ λέγει ὁ Κύριος στὸ ἱερό του Εὐαγγέλιο· «Ἐκ τῆς καρδίας τοῦ ἀνθρώπου ἐξέρχονται πορνεῖαι, φόνοι, βλασφημίαι, κἀκεῖνα κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον» (Ματθ. ιε΄ 19), δηλαδή, ὅταν κάποιος δὲν φροντίζει νὰ καθαρίσει ἐσωτερικῶς τὴν καρδιά του, τὸν ἔσω ἄνθρωπο, τότε γίνεται ἡ καρδιά του κατοικία καὶ δοχεῖο τοῦ σατανᾶ, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀναβλύζουν καὶ βγαίνουν ὅλα τὰ κακά, τὰ ὁποῖα μολύνουν τὸν ἄνθρωπο καὶ κολάζουν τὴν ψυχή του.

Εἶδες λοιπὸν ἀγαπητέ, ὅτι ὅλα τὰ κακὰ βγαίνουν ἀπὸ τὴν καρδιά, ποὺ ἔγινε φωλιὰ καὶ κατοικία τοῦ σατανᾶ; Ἐκεῖ ἔχει ὁ σατανᾶς θησαυρισμένα ὅλα τὰ πονηρὰ σπέρματα τῆς πονηρίας του καὶ ὅλες τὶς φθοροποιὲς ἐφευρέσεις τῆς πανουργίας καὶ κακίας του, πάνω στὰ ὁποῖα ἀναπαύεται αὐτός, σὰν σὲ κάποιο μαλακὸ στρῶμα. Ἀλλ᾿ ὅμως, ἀφοῦ φθάσει ἡ εὐχὴ ἕως ἐκεῖ, τὴν κατοικία τοῦ σατανᾶ, καὶ τὴν ταράξει δυνατά, ταράζεται ἀμέσως καὶ συγχύζεται ὁ σατανᾶς μὲ τοὺς πονηροὺς ἀγγέλους του, ὅπως ταράζονται οἱ σφῆκες ὅταν πειράξεις τὴν φωλιά τους.
Ἀλλὰ ἐσύ, Μοναχέ, ποὺ μὲ τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ ἔφθασες καὶ προόδευσες στὴν εὐχὴ τῆς καρδιᾶς σου, σὲ παρακαλῶ, γιὰ τὴν ἀγάπη τῆς ψυχῆς σου, βάλε ὅλη σου τὴν δύναμη στὴν εὐχὴ τῆς καρδιᾶς σου, γιὰ νὰ ξεσχίσεις αὐτὸ τὸ παραπέτασμα τοῦ σατανᾶ. Διότι αὐτὸ τὸ παραπέτασμα εἶναι τὸ χειρόγραφο τοῦ διαβόλου, αὐτὸ εἶναι τὸ ἔγγραφο τῆς ἁμαρτίας, αὐτὸ εἶναι ἡ ἔγγραφη ὁμολογία τοῦ ἑωσφόρου, στὴν ὁποία ἔχει ὁ διάβολος γραμμένες ὅλες τὶς ἁμαρτίες.
Ἂν ὅμως ξεσχίσεις αὐτὸ τὸ νοητὸ καὶ αἰσθητὸ παραπέτασμα τοῦ διαβόλου καὶ τοῦ ἑαυτοῦ σου μὲ τὴν βία τῆς καρδιακῆς σου εὐχῆς, ἐξαλείφεις ἀμέσως ὅλες τὶς ἁμαρτίες ποὺ εἶναι γραμμένες σ᾿ αὐτὸ καὶ ματαιώνεις ὅλους τοὺς κόπους τοῦ διαβόλου ποὺ ἔκανε μέχρι νὰ καταγράψει ἐκεῖ ὅλες τὶς κακίες σου. Τὸ ξεσχίζεις μὲ τὴν βίαιη εὐχή, ὅπως εἰπώθηκε.
Ὅταν φθάσει ἐκεῖ ἡ βίαιη εὐχή, καταλαβαίνεις ἀμέσως ὅτι ἐκεῖ κάθεται ὁ νοητὸς λύκος, ποὺ παραμονεύει ἐκεῖ νὰ ἁρπάξει καὶ νὰ ξεσχίσει τὸν νοητὸ ἀμνὸ τοῦ Κυρίου, τὴν ψυχή σου, στὴν ὥρα τοῦ θανάτου σου, καὶ νὰ καταφάγει ὅλα τὰ ἀγαθὰ ἔργα σου. Γι᾿ αὐτὸ λοιπόν, ἐκείνην τὴν ὥρα, ποὺ αἰσθάνεται ἡ καρδιά σου, ὅτι ἐκεῖ φωλιάζει «ὁ ἀρχαῖος ὄφις» (πρβλ. Ἀποκ. ιβ΄ 9) γιὰ νὰ δηλητηριάσει τὴν ψυχή σου, ἔρχεται ἀοράτως καὶ θαυμασίως κάποια προθυμία γιὰ νὰ καταξεσχίσεις αὐτὸ τὸ παραπέτασμα τοῦ διαβόλου μὲ ὅλη τὴν δύναμη τῆς καρδιακῆς εὐχῆς. Διότι, ἀφοῦ καταλάβεις τὶς ἐνέργειες τοῦ σατανᾶ, τότε μὲ θεϊκὸ ζῆλο κινεῖσαι καὶ ἀποφασίζεις μὲ τὸν ἑαυτό σου καὶ λέγεις· «Ἢ ἐγὼ νὰ πεθάνω αὐτὴν τὴν στιγμή, ἀπὸ τὴν ἄκρα βία τῆς εὐχῆς, ἢ ὁ διάβολος μὲ τὶς πονηρίες του νὰ ἐξοριστεῖ καὶ νὰ διωχτεῖ ἀπὸ τὴν καρδιά μου». Ἔτσι, βιάζεις καὶ ὑπερβιάζεις καὶ καταστρέφεις καὶ διαλύεις τὸ παραπέτασμα τοῦ διαβόλου.
Καὶ λοιπόν, ἀφοῦ φθάσει στὰ ἐσωτερικὰ μέρη ἡ ἀήττητη καὶ δυνατὴ εὐχή, ἐξορίζει ἀπὸ ἐκεῖ τὸν διάβολο καὶ τοὺς δαίμονές του, καὶ τέλος πάντων, κατακαίει θαυμασίως ὅλον ἐκεῖνον τὸν τόπο καὶ τὰ σπέρματα καὶ τὶς αἰτίες τῆς ἁμαρτίας καὶ τῶν παθῶν καὶ ἔρχεται μετὰ ἀπ᾿ αὐτὰ ἡ παρηγορία τοῦ Θεοῦ. Γι᾿ αὐτὸ λέγει καὶ ὁ ὑμνογράφος· «Κατάφλεξον πυρὶ ἀΰλῳ τὰς ἁμαρτίας μου καὶ ἐμπλησθῆναι τῆς ἐν σοὶ τρυφῆς καταξίωσον».

ΣΧΟΛΙΟ: Αυτό είναι τό θεμέλιο τής ΑΥΤΟΑΝΑΦΟΡΑΣ. Μέ τά σύγχρονα δεδομένα καί χωρίς πνευματική καθοδήγηση, ο σημερινός χριστιανός ορίζεται από αυτό τό τείχος πού τόν χωρίζει από τόν Θεό. Ή τόν προστατεύει από τόν θεό. Ολες οι σύγχρονες αξίες πηγάζουν από αυτό τό παρασκήνιο, τό παραπέτασμα. Αυτοσυνειδησία, αυθυπέρβαση, πρόσωπο. Είναι τά χαρακτηριστικά τού ''Γιού Σατανά''. Η αυτοδικαίωση καί ο Φαρισαϊσμός εδώ βρίσκουν πατρίδα. Σήμερα μάλιστα η επίδειξη αυτοδικαιώσεως θεωρείται παλληκαριά. Η μόνη μας ευχή νά αποδειχθή, έστω κάποια στιγμή, ότι έχουμε δίκαιο.
ΚΑΙ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟΝ ΑΝΔΡΑ ΓΥΝΑΙΚΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΓΥΝΑΙΚΑ ΑΝΔΡΑ, ΑΠΕΙΛΕΙ ΤΟΝ ΘΕΟ Ο ΕΩΣΦΟΡΟΣ.
Διότι ο θεός μάς έδωσε τήν εντολή του: ''Οὕς ὁ Θεός συνέζευξεν, ἄνθρωπος μή χωριζέτω'', καί συζεύξει άνδρα μέ άνδρα καί γυναίκα μέ γυναίκα.
Γι᾿ αὐτὸ λοιπόν, φτύνει κανεὶς αἷμα ἀπὸ ἐκεῖ, διότι ἐκεῖ ἐβίασε τὸν ἑαυτό του μὲ τὴν εὐχὴ μέχρι θανάτου, ὥσπου νὰ νικήσει καὶ νὰ ἐξορίσει ἀπὸ τὴν καρδιά του τὸν διάβολο. Διότι, πές μου, ποῦ διεξάγεται πιὸ ἀνδρεῖος ἀγώνας καὶ ποῦ ὑπάρχει τόλμη πιὸ θαυμαστή;

Βεβαίως, ὅλα αὐτὰ γίνονται ἐκεῖ ὅπου εἶναι ὁ θρόνος τῶν ἐχθρῶν, τὸ καύχημα τῶν τυράννων. Ἐκεῖ, καθισμένος σὰν σὲ θρόνο ὑψωμένο ὁ σατανᾶς καυχιόταν γιὰ τὴν περίπλοκη μέθοδο τῆς πονηρίας του· ἀλλὰ φθάνοντας ἐκεῖ ἡ χαριτωμένη καὶ δυνατὴ εὐχὴ τοῦ ὀνόματος τοῦ Κυρίου, κατέστρεψε τὸν θρόνο τοῦ σατανᾶ καὶ ταπείνωσε τὴν καύχησή του.
Πές μου λοιπὸν τώρα, νικητὴ στρατιώτη τοῦ ἐπουρανίου καὶ ἀθανάτου Βασιλέως, ὅταν καταλαβαίνεις μέσα σου ὅτι ἔφθασε ἡ εὐχὴ στὰ ἐσωτερικά σου μέρη, καὶ ὅταν καταλαβαίνεις ὅτι προχώρησες στὴν εὐχὴ μέχρι τὰ μέτρα τῆς τελειότητος, τότε ποιὰ ἐλάφρωση σαρκικοῦ πολέμου αἰσθάνεσαι στὴν ψυχή σου; Διότι τότε τὸ ἄγριο καὶ ἀνήμερο θηρίο τῆς πορνείας δὲν τὸ βλέπεις καθόλου νὰ σὲ ἐνοχλεῖ τόσο στὸν λογισμό, ὅσο καὶ στὴν σάρκα, οὔτε ξέρεις ὅτι ὑπάρχει τέτοιο πάθος στοὺς ἀνθρώπους. Ἡ Χάρη τοῦ Κυρίου ποὺ κατοικεῖ μέσα σου σὲ σκεπάζει ἀπὸ αὐτὸ καὶ σὲ φυλάττει ὥστε νὰ μὴν μολύνει ὁ φθονερὸς ἐχθρὸς τὸ καθαρότατο δοχεῖο τοῦ ἑαυτοῦ σου μὲ τὴν μολυσμένη ἐπιθυμία του.
Ἔτσι, βλέπεις τότε τὸ σῶμα σου, σὰν σῶμα νεκρωμένο ἀπὸ τὰ πάθη τῆς ἀτιμίας καὶ ἀνανεωμένο καὶ ἀναστημένο ἀπὸ τὴν Χάρη τοῦ Κυρίου. Ἡ ἐσωτερικὴ βία τῆς καρδιακῆς εὐχῆς πολλὲς φορὲς σοῦ φέρνει κάποια μεγάλη ἀτονία καὶ μεγάλη ἀδυναμία παντοῦ, ἀπὸ τὴν ὁποία κινδυνεύεις νὰ πέσεις στὴν γῆ σὰν παράλυτος.
Ἔτσι, πάλι λέγουμε ὅτι, ὅταν φθάσεις σ᾿ ἐκεῖνα τὰ μέτρα τῆς τελειότατης εὐχῆς, τότε ὁ θυμὸς τελείως ἐκλείπει ἀπὸ σένα, καὶ ἀντὶ τοῦ θυμοῦ κυριαρχεῖ μέσα σου ἡ γλυκύτατη εἰρήνη τοῦ Χριστοῦ. Τότε τὸ μῖσος καὶ ἡ ἔχθρα κατὰ τοῦ πλησίον σου δὲν ἔχει τόπο στὴν καρδιά σου, διότι κυριαρχεῖ σ᾿ αὐτὴν ἡ συμπάθεια καὶ ἡ ἀγάπη πρὸς τὸν ἀδελφό σου. Ἔτσι, τότε προτιμᾶς νὰ θλίβεσαι ἐσὺ παρὰ ὁ ἀδελφός σου.
Τότε δὲν ξέρεις τί πρᾶγμα εἶναι ἡ κατάκριση, διότι ἄνοιξε ὁ Θεὸς μέσα σου τὰ νοητὰ μάτια τῆς καρδιᾶς σου, μὲ τὰ ὁποῖα βλέπεις μόνον τὴν ἀσθένεια τῆς ψυχῆς σου -δηλαδὴ τὰ φυσικά σου ἐλαττώματα- καὶ τὰ χρέη ποὺ σοῦ ὑπολείπονται πρὸς τὸν Θεὸ. Αὐτὸ τὸ χάρισμα σὲ σκεπάζει ἀπὸ τὴν κατάκριση ἐναντίον τῶν ἀδελφῶν σου. Διότι τὸ δικό σου ξυλάκι ποὺ εἶναι στὸ μάτι σου, σοῦ φαίνεται μεγαλύτερο ἀπὸ τὸ δοκάρι τοῦ ἀδελφοῦ σου. Ὁμοίως καὶ τὸ κουνούπι τὸ δικό σου, σοῦ φαίνεται μεγαλύτερο ἀπὸ τὴν καμήλα τοῦ ἀδελφοῦ σου. Διότι τὸ δοκάρι καὶ ἡ καμήλα τοῦ ἀδελφοῦ σου ἢ δὲν φαίνεται καθόλου στὸ πονηρὸ μάτι τῆς ψυχῆς σου (διότι τὸ μάτι τῆς πονηρίας εἶναι τυφλωμένο), ἢ ἂν φαίνεται, τὸ θεωρεῖς σὰν τίποτε (πρβλ. Ματθ. ζ΄ 3, Λουκ. στ΄ 41).
Καὶ πάλι λέγουμε ὅτι, ὅταν φθάσεις σ᾿ ἐκεῖνον τὸν βαθμὸ τῆς τελειότατης εὐχῆς, τότε ἡ ὑπερηφάνεια δὲν ἔχει τόπο οὔτε μία ὥρα μέσα σου, ἀλλὰ ἀμέσως διαλύεται ἀπὸ τὴν εὐχή, ὅπως ἡ πάχνη ἀπὸ τὴν θερμότητα τοῦ ἥλιου. Διότι τότε ἐνοικεῖ μέσα σου ὁ πρᾶος καὶ ταπεινὸς Ἰησοῦς, ὁ ὁποῖος τυπώνει καὶ χαράζει καὶ σφραγίζει στὴν καρδιά σου, σὰν ἀποτύπωμα, τὴν δική του σφραγίδα πραότητος καὶ ταπείνωσης. Διότι δὲν μπορεῖς νὰ ὑπερηφανευτεῖς τότε πού, βλέποντας καὶ γνωρίζοντας τὴν δική σου ἀσθένεια, σοῦ φαίνεται ὅτι ἂν ἤξεραν οἱ ἄνθρωποι τὰ φυσικά σου ἐλαττώματα καὶ τὴν ἀναξιότητά σου, ἀμέσως θὰ σὲ ἐξευτέλιζαν καὶ θὰ σὲ λιθοβολοῦσαν γιὰ νὰ χαθεῖς ἀπὸ τὸ ἀνθρώπινο γένος, γιὰ νὰ μὴν μολύνεις καὶ βλάψεις μὲ τὴν κακία σου καὶ τοὺς ὑπόλοιπους ἀνθρώπους.
Αὐτὸ τὸ χάρισμα τὸ εἶχαν ὅλοι οἱ Ἅγιοι. Γι᾿ αὐτό, ἄλλος ὀνόμαζε καὶ λογάριαζε τὸν ἑαυτό του γιὰ πόρνο καὶ ἄσωτο, δίχως νὰ εἶναι τέτοιος, ἄλλος πάλι βάρβαρο καὶ σκύλο, καὶ ἄλλος πάλι εἶχε τὸν ἑαυτό του καὶ τὸν διακήρυσσε πρῶτο καὶ κορυφαῖο ὅλων τῶν ἁμαρτωλῶν πάνω στὴν γῆ. Μάλιστα πῶς μπορεῖς νὰ ὑπερηφανευτεῖς τότε, ποὺ ἄλλο δὲν ἐπιθυμεῖς σ᾿ αὐτὸν τὸν κόσμο, παρὰ μόνον νὰ βρεῖς κάποια σχισμὴ πέτρας ἢ κάποιο χάσμα τῆς γῆς, καὶ ἐκεῖ κλίνοντας τὸ κεφάλι νὰ κλαῖς, μέχρι νὰ τελειώσει ἡ ζωή σου κλαίγοντας;
Τότε ἡ βλασφημία δὲν ἔχει καθόλου θέση μέσα σου, οὔτε γύρω σου, διότι οἱ δαίμονες τῆς βλασφημίας, οἱ ὁποῖοι βλασφημοῦν τὸν Θεὸ μέσῳ τοῦ ἀνθρώπου, εἶναι ἐξορισμένοι ἀπὸ ἐσένα καὶ ἀπὸ τὰ σύνορά σου. Ἀντὶ τούτων σὲ περικυκλώνουν θεϊκοὶ ἄγγελοι ποὺ δοξολογοῦν τὴν ἐξουσία καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, μὲ τοὺς ὁποίους συνδοξολογεῖς καὶ ἐσὺ τὴν ἀγαθότητα τοῦ κτίστου σου Ἰησοῦ.
Τότε ἡ ἀργολογία τόσο ἐξορίζεται ἀπὸ ἐσένα, ὥστε δὲν σοῦ ἀρέσει νὰ ὁμιλεῖς οὔτε τὰ ἀναγκαῖα λόγια, ἀπὸ εὐλάβεια πρὸς τὸν Χριστό, μὲ τὸν Ὁποῖο συνομιλεῖς μὲ γλυκύτητα, μυστικῶς, στόμα μὲ στόμα. Τότε ὁ θόρυβος τοῦ γέλιου σοῦ φαίνεται σὰν κάτι ἀσεβέστατο καὶ ἐντελῶς ξένο καὶ ἀνάρμοστο στὴν ψυχή σου, διότι ἡ ψυχή σου τρυγάει μυστικῶς τὴν εὐλάβεια καὶ τὴν σεμνότητα τοῦ ὀνόματος τοῦ Κυρίου. Τότε τὴν ἐπιθυμία τῆς γαστριμαργίας καὶ τοῦ κρασιοῦ τόσο τὴν σιχαίνεσαι καὶ τὴν ἀποφεύγεις, ὥστε δὲν σοῦ ἀρέσει νὰ χορταίνεις οὔτε τὸ ἁπλὸ νερό, οὔτε τὸ ψωμί σου, ἀλλὰ τόσο μόνον τρώγεις καὶ πίνεις ἀπὸ αὐτά, ὅσο γιὰ νὰ ζήσεις καὶ νὰ εἶσαι δοῦλος τοῦ Χριστοῦ σου μὲ καθαρότητα καὶ μὲ νηφαλιότητα, σὰν ἄσαρκος μᾶλλον, παρὰ μὲ σῶμα.
Μέτρο καὶ ποσότητα αὐτῆς τῆς ἁπλῆς τροφῆς σου, σοῦ ὁρίζει αὐτὴ ἡ ἴδια ἡ εὐχή, διότι αὐτή, ὄχι μόνον σὲ ἐμποδίζει ἀοράτως καὶ ἀνελπίστως ἀπὸ τὸν χορτασμὸ τῆς ἁπλῆς τροφῆς σου (ἐπειδὴ ἐκδιώχτηκε ἀπὸ ἐσένα ὁ δαίμονας τῆς πολυφαγίας καὶ ἀχορτασίας), ἀλλὰ οὔτε τὸ στομάχι σου δὲν δέχεται τίποτε περισσότερο, ἐπειδὴ χόρτασε ἀπὸ τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ.
Αὐτὸ τὸ μέτρο καὶ αὐτὴν τὴν τάξη τῆς τροφῆς σου, σοῦ τὴν διδάσκει ἡ εὐχὴ ὡς ἑξῆς· ὅταν κάθεσαι στὸ εὐτελὲς καὶ πτωχικό σου τραπέζι γιὰ νὰ τρώγεις τὸ καθημερινὸ ψωμί σου γιὰ στήριγμα τῆς ἀδυνατισμένης καὶ ἐξασθενημένης σου καρδιᾶς [«Καὶ ἄρτος», λέγει, «καρδίαν ἀνθρώπου στηρίζει» (Ψλμ. ργ΄ 15), καὶ πάλι λέγει· «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον» (Ματθ. στ΄ 11)], τότε τρώγοντας μὲ πολλὴ εὐλάβεια, σὲ περικυκλώνει ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἀοράτως, ὅμως αἰσθάνεσαι ὄντως τὴν ἐνέργειά της, διότι τρώγοντας τὸ ψωμί σου ἢ ἄλλο τυχὸν ἁπλό σου μαγείρευμα, γλυκαίνεται μέσα τὸ στόμα σου ἀπὸ τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ, σὰν νὰ ἔχεις ζάχαρη, καθὼς εἶπε κάποιος ἀπὸ τοὺς Πατέρες.
Ἄλλοτε πάλι τὸ ψωμὶ ἢ τὸ εὐτελὲς μαγείρευμά σου, σοῦ φαίνονται, ἢ καλύτερα, σοῦ γίνονται στὸ στόμα σου σὰν τὸ μάννα τὸ ὁποῖο ἔτρωγαν οἱ Ἑβραῖοι παλιὰ στὴν ἔρημο. Κάποτε δηλαδή, σοῦ φαίνεται ὅτι τρώγεις γάλα, κάποτε ὅτι τρώγεις ζωμὸ ἀπὸ κρέας, κάποτε ὅτι τρώγεις μέλι, κάποτε ὅτι τρώγεις νόστιμο ψάρι, μολονότι τὸ φαγητό σου εἶναι αὐτὸ καθαυτὸ ὄσπρια νερόβραστα, χωρὶς κανένα καρύκευμα ἢ χόρτα ἀλάδωτα. Ἔτσι, τρώγοντας καὶ γευόμενος τέτοιο θαυμαστὸ φαγητό, γλυκαίνει καὶ ἡ διάνοιά σου μελετώντας μέσα της τὴν ἄρρητη γλυκύτητα, τὴν ὁποία ἀπολαμβάνουν οἱ Ἅγιοι στὸν οὐρανό, τρώγοντας οὐράνιο ἄρτο καὶ πίνοντας τὸ ἀκατανόητο νέκταρ τῆς δόξης τοῦ Κυρίου· δηλαδή, θεωρώντας οἱ Ἅγιοι τὸ ἀπορούμενο, τὸ ἀνέκφραστο καὶ τὸ ἀκατανόητο τῆς πέρα ἀπὸ κάθε νοῦ καὶ διάνοια δόξας τοῦ Κυρίου, χορταίνουν θαυμασίως ἀπ᾿ ὅλα τὰ ἀγαθά.
Γι᾿ αὐτὸ ἔλεγε καὶ ὁ προφήτης· «Χορτασθήσομαι ἐν τῷ ὀφθῆναί μοι τὴν δόξαν σου» (Ψλμ. ιστ΄ 15). Συγχρόνως μὲ ἐκείνην τὴν γλυκύτητα τῆς γλώσσας καὶ τῆς διάνοιάς σου, πηδάει μέσα σου καὶ ἡ εὐχὴ ἀπὸ μόνη της καὶ ἔτσι σὲ ἐμποδίζει ἀπὸ τὸν χορτασμὸ τῆς κοιλιᾶς, σὰν νὰ σοῦ λέγει μὲ φωνή· «φθάνει, ἔφαγες!», διότι ὁ ἄνθρωπος σὰν λογικὸ ὂν ποὺ εἶναι, δὲν ζεῖ μόνον μὲ ψωμί, ἀλλὰ ζεῖ καὶ μὲ τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ, καθὼς λέγει· «Οὐκ ἐπ᾿ ἄρτῳ μόνον ζήσεται ἄνθρωπος, ἀλλ᾿ ἐπὶ παντὶ ρήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος Θεοῦ» (Ματθ. δ΄ 4, Λουκ. δ΄ 4).
Ἔτσι καὶ ἐσύ, ἀφοῦ πληροφορηθεῖς μέσα σου τὸ σκίρτημα τῆς εὐχῆς, χαίρεσαι πολύ, διότι θυμᾶσαι αὐτὸ τὸ θεῖο δῶρο καὶ τὴν πρόνοια τοῦ Ὑψίστου Θεοῦ πρὸς ἐσένα, καὶ ἀπ᾿ αὐτὴν τὴν ἄρρητη χαρά σου, χύνεις τόσα δάκρυα, ὥστε ὄχι μόνον βρέχεται τὸ πρόσωπό σου ἀπ᾿ αὐτά, ἀλλὰ στάζουν καὶ στὸ φαγητό σου.
Ὁμοίως καὶ ὅταν πίνεις τὸ ἁπλὸ νερό σου, σοῦ ἔρχεται ἡ ἴδια ἐπίσκεψη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, διότι πίνοντας τὸ νερό, ἀνοίγει ξαφνικὰ ἡ στέρνα τῶν συνεχῶν δακρύων τῶν ματιῶν σου, ἀπὸ τὸ ὁποῖο σημεῖο γνωρίζεις μόνος σου ὅτι σοῦ φθάνει ἡ τόση ποσότητα γιὰ νὰ ζεῖς· γιατί νὰ τρώγεις καὶ νὰ πίνεις περισσότερο; Αὐτὸ σοῦ φαίνεται ἀπώλεια τῆς ψυχῆς σου, γι᾿ αὐτὸ σταματᾶς ἀμέσως νὰ τρώγεις καὶ νὰ πίνεις καὶ σηκώνεσαι ἀπὸ τὸ τραπέζι μὲ διπλὴ χαρά. Μία, διότι ἔφαγες ἀρκετὸ φαγητὸ καὶ στηρίχτηκε ἡ ἄτονη καὶ ἐξαντλημένη σου καρδιά, δεύτερη, διότι σὲ θυμήθηκε ὁ Κύριος καὶ σοῦ εὐχαρίστησε τὴν καρδιὰ καὶ τὴν διάνοια μὲ τὸ ἄδολο καὶ ἀνόθευτο κρασὶ τῆς κατάνυξης καὶ τῆς θεϊκῆς εὐφροσύνης. Ἀλλά, ἐπειδὴ ἔφθασε ὁ λόγος σ᾿ αὐτὴν τὴν πνευματικὴ χαρά, βγῆκα λίγο ἀπὸ τὴν σειρὰ τοῦ λόγου μου, στὸν ὁποῖο μιλοῦσα γιὰ τὸν πόνο τῆς καρδιᾶς, διότι καὶ τὰ δύο αὐτὰ εἶναι καρπὸς τῆς ἴδιας εὐχῆς. Ἡ ἴδια εὐχὴ εἶναι ποὺ γεννάει καὶ τὴν παρηγορία τῆς ψυχῆς καὶ τὸν πόνο τῆς καρδιᾶς.
Λοιπὸν λέγαμε ὅτι, ὅταν λέγεις τὴν εὐχὴ ἀπὸ τὸ βάθος τῆς καρδιᾶς σου τότε πονάει μέσα σου ἡ καρδιά σου καὶ ὁ πόνος της βγάζει τὸν βαρὺ ἀναστεναγμό. Διότι ποιὸς ἀναστενάζει χωρὶς πόνο; καὶ ποιὸς πονάει καὶ δὲν σκυθρωπάζει τὸ πρόσωπό του; Ὁ πόνος ποὺ σοῦ λέγω, εἶναι διπλός, διότι ὄχι μόνον πονᾶς μέσα σου αἰσθητῶς, ἐκεῖ ποὺ ἔγινε ἡ βίαιη εὐχή, ἀλλὰ ἀκόμη πονάει νοητῶς καὶ ἡ ψυχή σου, ὅταν στενοχωρεῖς τὴν καρδιά σου μὲ τὴν εὐχή.
Ὁ αἰσθητὸς πόνος λοιπὸν τῆς καρδιᾶς σου βγάζει τὸν ἀναστεναγμό, ἐνῶ ὁ νοητὸς πόνος τῆς ψυχῆς σου γεννάει τὴν σκληρότητα τοῦ προσώπου σου· ἡ σκληρότητα πάλι καὶ ἡ σκυθρωπότητα τῆς ὄψης σου κρατάει καὶ συντηρεῖ τὸν πόνο τῆς καρδιᾶς σου, διότι ὅταν θυμᾶσαι τὶς ἁμαρτίες σου καὶ γνωρίζεις ἀκριβῶς τὴν ἀσθένεια τῆς φύσης σου, στενοχωρεῖς συνεχῶς τὴν καρδιά σου μὲ τὴν εὐχὴ καὶ εἶναι ἀδύνατο νὰ μὴν σὲ κυριεύσει μέσα σου ὁ ψυχοσωτήριος πόνος τῆς καρδιᾶς σου.
Αὐτὸς ὁ πόνος αὐξάνει ἀναλόγως μὲ τὴν βία τῆς καρδιακῆς σου εὐχῆς. Διότι ὅταν βιάζεις κάπως τὴν καρδιά σου μὲ τὴν εὐχὴ καὶ μάλιστα γιὰ πολὺ καιρό, τότε καταλαβαίνεις μέσα σου μεγάλο πόνο ποὺ παραμένει, καὶ τότε αἰσθάνεσαι μὲ κάποια ζωηρότητα ὅτι ὑπάρχει ὁ θάνατος γιὰ τὸν ἄνθρωπο. Διότι ὁ πόνος ἄλλο δὲν σημαίνει παρὰ μήνυμα θανάτου. Αἰσθάνεσαι τὸν θάνατο ἀπὸ αὐτὸν τὸν πόνο, μὰ πῶς τὸν αἰσθάνεσαι; Τὸν αἰσθάνεσαι ὄχι σὰν νὰ ἀργοπορεῖ καὶ σὰν κάτι ἀμφίβολο, ἀλλὰ τὸν αἰσθάνεσαι κοντινὸ καὶ ἀποφασιστικό. Ἐπειδὴ ὁ πόνος ποὺ σὲ κυριεύει μέσα σου εἶναι κοντὰ στὴν ἀναπνοή σου. Διότι σὲ κάθε ἀναπνοή σου ὅταν ἀναπνέεις τὸν ἀέρα δοκιμάζεις μέσα σου κάποια μεγάλη δριμύτητα τοῦ πόνου. Διότι ἡ βίαιη εὐχὴ τῆς καρδιᾶς σου, τόσο ἔκοψε τὰ ἐσωτερικὰ μέρη τοῦ στήθους, ὥστε ἔγινε ἐκεῖ δριμύτατη καὶ νοητὴ πληγή. Ἔτσι, περνώντας ἀπὸ ἐκεῖ ὁ ἀναπνεόμενος ἀέρας, ὅταν ἀγγίξει τὴν πληγὴ τῆς καρδιᾶς σου ἢ τοῦ στήθους σου, αἰσθάνεσαι πόνο δριμύτατο. Κάποτε μάλιστα, ὅταν αὐξηθεῖ καὶ μεγαλώσει ὁ πόνος σου, αἰσθάνεσαι μέσα σου κατὰ τὸ διάστημα μιᾶς ἀναπνοῆς σου δύο καὶ τρεῖς φορὲς τὸν πόνο μέσα σου.
Τότε τί ἄλλο ἐλπίζεις ἀπὸ τὸν θάνατο; τί ἄλλο περιμένεις ἀπὸ τὴν ἀναχώρηση ἀπὸ τὸν κόσμο; τί ἄλλο ἀναμένεις ἀπὸ τὸν τάφο σου; Ἀληθῶς σοῦ λέγω, ὅταν ἔχεις τέτοιο πόνο, ὁ θάνατός σου εἶναι μπροστὰ στὰ μάτια σου. Ἔχοντας λοιπὸν τὸν θάνατο μπροστὰ στὰ μάτια σου, ἔχεις ταυτόχρονα μπροστὰ στὰ μάτια σου καὶ τὸν Θεό σου, τὸν πλάστη καὶ δημιουργό σου. Γι᾿ αὐτὸ λέγει καὶ ὁ προφήτης· «Προωρώμην τὸν Κύριον ἐνώπιόν μου διὰ παντός, ὅτι ἐκ δεξιῶν μού ἐστιν ἵνα μὴ σαλευθῶ» (Ψλμ. ιε΄ 8). Αὐτὴ ἡ προσδοκία τοῦ θανάτου μπροστὰ στὰ μάτια σου δὲν εἶναι σὰν τὴν ἄλλη προσδοκία τοῦ ἁπλοῦ θανάτου, διότι ἡ προσδοκία αὐτοῦ τοῦ θανάτου ποὺ γίνεται μὲ τὸν πόνο τῆς εὐχῆς, εἶναι ἀναμιγμένη μὲ θεϊκὴ καὶ ἄρρητη γλυκύτητα. Γι᾿ αὐτὸ λέγει· «Τίμιος ἐναντίον Κυρίου ὁ θάνατος τοῦ ὁσίου αὐτοῦ» (Ψλμ. ριε΄ 6). Ὅμως, γιὰ τὸν θάνατο τοῦ ἁμαρτωλοῦ λέγει· «Θάνατος ἁμαρτωλοῦ πονηρός» (Ψλμ. λγ΄ 22). Ἡ γλυκύτητα τῆς προσδοκίας τοῦ θανάτου τῶν δικαίων εἶναι τέτοια καὶ τὴν αἰσθάνεσαι κατὰ τὸν ἀκόλουθο τρόπο.
Βιάζοντας τὴν καρδιά σου στὴν εὐχή, σοῦ ἔρχεται ὁ πόνος. Ὁ πόνος σοῦ φέρνει στὴν μνήμη τοὺς πόνους καὶ τὰ πάθη τοῦ Χριστοῦ. Ὅταν λοιπὸν συμπάσχεις μὲ τὸν Χριστό, τότε ἐλπίζεις νὰ συνδοξαστεῖς μὲ Αὐτόν. Ἀλλά, ἀπὸ ποῦ γνωρίζεις ὅτι ὁ πόνος σου σὲ συνδέει μὲ τοὺς πόνους τοῦ Χριστοῦ; Καὶ ἀπὸ ποῦ αἰσθάνεσαι ὅτι ἂν πεθάνεις μὲ αὐτὸν τὸν πόνο, πρόκειται νὰ δοξαστεῖς μαζὶ μὲ τὸν Χριστό; Γίνεται φανερὸ ἀπὸ αὐτὸ ποὺ θὰ πῶ. Πρὶν νὰ πονέσει ἡ καρδιά σου ἀπὸ τὸν πόνο τῆς εὐχῆς καὶ ἀπὸ τοὺς ἀναστεναγμούς, δὲν αἰσθάνεσαι καθόλου τὴν Χάρη καὶ τὴν γλυκύτητα τοῦ Χριστοῦ, οὔτε ἔχεις κάποια ἀληθινὴ πληροφορία τῆς σωτηρίας σου, ἀλλὰ μόνον ὀνομάζεσαι Χριστιανός, δίχως νὰ γευθεῖς καὶ δίχως νὰ αἰσθάνεσαι, κατὰ κάποιον τρόπο, τὴν ἀγαθοσύνη καὶ γλυκύτητα τοῦ Χριστοῦ. Αὐτὸ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ εἶναι τόσο ἀγαθὸ καὶ τόσο ἀξίζει, ὅσο δὲν ἀξίζει ὅλος ὁ κόσμος. Καὶ τόσο εἶναι γλυκὺ καὶ παρηγορητικό, σ᾿ ἐκεῖνον ποὺ γεύθηκε τὴν χρηστότητά του, ὅσο δὲν τὸν γλυκαίνει, οὔτε τὸν παρηγορεῖ ἡ συνολικὴ γλυκύτητα αὐτοῦ τοῦ κόσμου. Ὅμως, τί ἀξίζει καὶ πόσο εἶναι γλυκὺ αὐτὸ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, τὸ γνωρίζουν μόνον ἐκεῖνοι ποὺ ἔχουν μέσα τους τὸν πόνο τῆς εὐχῆς, διότι αὐτοὶ γεύθηκαν στὴν πράξη τὴν χάρη καὶ γλυκύτητα αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ.
Ὁ ἄνθρωπος εἶναι σύνθετος ἀπὸ σῶμα καὶ ἀπὸ ψυχή. Τὸ σῶμα τρέφεται καὶ αὐξάνει μὲ τὸν γήινο ἄρτο. Ἡ ψυχὴ τρέφεται καὶ δυναμώνει μὲ τὸν Ἄρτο τῆς Ζωῆς. (Ἰω. στ΄ 35) Καὶ γήινος ἄρτος εἶναι τὸ ψωμί, Ἄρτος τῆς Ζωῆς εἶναι ὁ Χριστός. Γι᾿ αὐτὸ λέγει· «Ἄρτος ζωῆς αἰωνιζούσης γενέσθω μοι τὸ Σῶμά σου τὸ Ἅγιον, εὔσπλαγχνε Κύριε»!
Ἐκεῖνος λοιπὸν ποὺ τρώγει τὸν ἄρτο τῆς γῆς δίχως τὸν πόνο τῆς καρδιακῆς εὐχῆς καὶ δίχως τοὺς πικροὺς καὶ βαθεῖς ἀναστεναγμούς, αὐτὸς δὲν αἰσθάνεται τὴν χρηστότητα καὶ τὴν δύναμη καὶ τὴν ἐνέργεια τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ. Διότι τρώγοντας τὸν ἄρτο τῆς γῆς δίχως πόνο καὶ ὑπερβολικῶς, παχύνεται ἡ καρδιά του καὶ δὲν αἰσθάνεται τί ἐστι Θεός. Δηλαδή, γίνεται ἀναίσθητος γιὰ τὴν σωτηρία τῆς ψυχῆς του. Ἐκεῖνος ὅμως, ποὺ πονάει ἡ καρδιά του, πονάει ἡ ψυχή του, πονάει τὸ στῆθος του ἀπὸ τὴν βία τῆς εὐχῆς, ἀπὸ τοὺς ἀναστεναγμούς, ἀπὸ τοὺς ἀόρατους καὶ ὁρατοὺς πειρασμοὺς τοὺς ὁποίους δοκιμάζει καὶ ὑπομένει γιὰ τὴν ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ, ἐκεῖνος -λέγω- ὅταν ἀκούει τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου μας Ἰησοῦ Χριστοῦ ἢ ὅταν τὸ μελετάει μὲ πόνο ἐσωτερικὸ ἢ ὅταν τὸ ἐπικαλεῖται μὲ ζωντανὴ πίστη καὶ θερμὴ εὐλάβεια, αὐτὸς -λέγω- αἰσθάνεται τὴν δύναμη τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ, ἡ ὁποία πραγματικῶς ἐνεργεῖ σ᾿ αὐτὸν τὴν θεϊκή του ἐνέργεια. Αὐτὸ τὸ θεϊκὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ φαίνεται στὴν διάνοιά του γλυκὺ σὰν τὸ μέλι, σὰν τὴν ζάχαρη. Ὁμοίως γλυκύτατο φαίνεται καὶ στὸν λάρυγγά του καὶ στὸ στόμα του. Γι᾿ αὐτὸ λέγει καὶ ὁ προφήτης· «Ὡς γλυκέα τῷ λάρυγγί μου τὰ λόγιά σου ὑπὲρ μέλι τῷ στόματί μου» (Ψλμ. ριη΄ 103). Φαίνεται ἀκόμη στὶς αἰσθήσεις του ζωηρό. Ἀγάλλονται καὶ εὐφραίνονται τὰ αὐτιά του, ὅταν τὸ ἀκοῦν. Χαίρονται τὰ μάτια του, ὅταν τὸ θεωροῦν κάπου γραμμένο· μᾶλλον δέ, χαίρονται τὰ μάτια της ψυχῆς. Αὐτὸ τὸ θεϊκὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, σὰν βασιλικὸ ὄνομα τὸ γράφουν ἀοράτως οἱ θεῖοι ἄγγελοι σὲ διάφορα μέρη γιὰ τὴν συντήρηση καὶ τὴν ἐνίσχυση τοῦ κόσμου.
Ἐκεῖνος λοιπὸν ποὺ ἔχει μέσα του γραμμένο αὐτὸ τὸ θεϊκὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, ἀπὸ τὴν βία τῆς καρδιακῆς εὐχῆς, ὅταν τὸ ἀκούει, τόσο τὸ εὐλαβεῖται, ὥστε τὸν διαπερνᾶ μέχρι τὴν ψυχή. Κοντὰ σ᾿ αὐτὴν τὴν θεϊκὴ εὐλάβεια τοῦ ἔρχεται καὶ κάποια γλυκειὰ χαρὰ στὴν διάνοιά του, διότι τὸ ἀκούει σὰν ὄνομα κάποιου οἰκείου, ἀγαπημένου φίλου του. Γι᾿ αὐτό, σταλάζουν τὰ δάκρυα ἀπὸ τὰ μάτια του ἀπὸ τὴν χαρά. Πηδάει μέσα του ἡ καρδιά του χαίροντας καὶ σκιρτώντας ἀπὸ τὴν εὐχή. Χαίρεται ἡ ψυχή του τὴν χαρὰ τοῦ Κυρίου της. Ὅλα αὐτὰ λοιπὸν τί ἄλλο σημαίνουν καὶ τί ἄλλο χαρακτηρίζουν ἐὰν ὄχι τὴν οἰκειότητα τῆς ψυχῆς, τὴν ὁποία ἔχει μὲ τὸν Χριστό, καὶ τὸ ὅτι ἐνεργεῖ ἔτσι αὐτὸ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ σ᾿ αὐτὸν ποὺ πονάει ἡ καρδιά του ἀπὸ τὴν βία τῆς εὐχῆς;
Ἀλλά, ἐπειδὴ αὐτὸς ἐξοικειώθηκε μὲ τὸν Χριστό, δὲν φοβᾶται πιὰ τὸν πόνο τῆς καρδιᾶς, οὔτε τὸν τρομάζει, διότι πληροφορήθηκε καὶ βεβαιώθηκε ποῦ πρόκειται νὰ πάει, ὅταν βγεῖ ἡ ψυχή του ἀπὸ τὸ σῶμα. Διότι ἀπὸ τὸ στόμα του, ἀπὸ τὴν διάνοιά του, ἀπὸ τὴν καρδιά του, ἀπὸ τὴν ψυχή του, δὲν λείπει καθόλου τὸ «Χριστός μου! Χριστός μου!»
Τό «Χριστός μου! Χριστός μου!» λέγεται περισσότερο ἀπὸ τὶς ἀναπνοὲς ποὺ ἀναπνέει. Ὅπου βλέπει καὶ σὲ ὅ,τι βλέπει, τὸ «Χριστός μου» προβλέπεται καὶ προηγεῖται. Ὅ,τι ἀκούει, τὸ «Χριστός μου» ἀκούγεται γρηγορότερα. Ὅπου περπατάει καὶ ὅπου πηγαίνει, τὸ «Χριστός μου» προηγεῖται καὶ προπορεύεται. Ὅταν κοιμᾶται, τὸ «Χριστός μου» συγκοιμᾶται. Ὅταν τρώγει, τὸ «Χριστός μου» συντρώγεται. Ὅταν κάνει ἐργόχειρο, τὸ «Χριστός μου» προηγεῖται.
Θέλοντας ἐγὼ νὰ ἀποδείξω ὅτι τὸ «Χριστός μου!» εἶναι ἔμφυτο σ᾿ αὐτόν, μὲ λίγα λόγια λέγω ὅτι καθὼς εἶναι ἀδύνατο στὶς αἰσθήσεις τοῦ ἀνθρώπου νὰ αἰσθάνονται κάτι δίχως τὴν διάνοια, ἔτσι εἶναι ἀδύνατο στὴν διάνοια αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου νὰ μὴν εἶναι ἑνωμένο τὸ «Χριστός μου!». Ὥστε, ἂν δὲν κατοικεῖ στὴν καρδιά του ὁ Χριστός, πῶς μπορεῖ νὰ εἶναι τόσο γεμᾶτος ἀπὸ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ καὶ γεμᾶτος γλυκύτητα; Αὐτὸ τὸ γέμισμα καὶ ἡ γλυκύτητα τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ εἶναι γέννημα τῆς καρδιακῆς εὐχῆς, ἡ ὁποία λέγεται ἐσωτερικῶς καὶ μὲ πόνο.
Ὁ πόνος τῆς καρδιᾶς, ὅσο εἶναι δριμὺς τόσο εἶναι γλυκύς. «Δριμὺς ὁ χειμών», ἔλεγαν οἱ ἅγιοι Τεσσαράκοντα Μάρτυρες, «ἀλλὰ γλυκὺς ὁ Παράδεισος». Δριμὺς εἶναι αὐτὸς ὁ πόνος στὸ σῶμα, ἀλλὰ εἶναι Παράδεισος τῆς ψυχῆς, διότι, ὅταν πονάει ἡ καρδιὰ ἀπὸ τὸν πόνο τῆς εὐχῆς, τότε χαίρεται ἡ ψυχὴ καὶ ἀναπαύεται. Ὅταν παύει αὐτὸς ὁ πόνος, ἀναπαύεται τὸ σῶμα, λυπᾶται ὅμως ἡ ψυχή, διότι πάρθηκε ἀπὸ αὐτὴν ἡ μυστικὴ τράπεζα τῆς θεϊκῆς εὐφροσύνης καὶ τῆς ἄρρητης ἀπόλαυσης. Ὅταν πάλι ἔρχεται ὁ πόνος, δὲν ἀναπαύεται τὸ σῶμα, ἀλλὰ μὲ τὴν βία τῆς εὐχῆς ἀρχίζει νὰ φαίνεται ἡ χαρὰ μέσα στὴν καρδιά. Ἀμέσως ἀναπηδάει καὶ χαίρεται ἡ ψυχή, πρὶν ἀκόμη νὰ ἔλθει, ἀπὸ τὴν ἐλπίδα τῆς πνευματικῆς ἀπόλαυσης. Καὶ ἀφοῦ ἔλθει, βγάζει ἀφώνως ἀπὸ τὴν χαρά της δυνατὴ φωνή, μαζὶ μὲ κάποια γλυκύτητα καρδιᾶς καὶ διάνοιας. Τότε λέγει στὸν Χριστὸ Ἰησοῦ μὲ δάκρυα· «Παράλαβέ με, Κύριε, στὴν Βασιλεία σου! Παράλαβέ με Ἰησοῦ μου, ἐκεῖ ποὺ εἶσαι Ἐσύ, ἡ ἀγάπη μου καὶ τὸ φῶς μου τὸ γλυκύτατο! Ναί, γλυκύτατε Ἰησοῦ μου, παράλαβέ με τώρα, Κύριέ μου, παράλαβέ με, διότι ἀπὸ τὴν ὥρα, ποὺ γεύθηκα μερικῶς καὶ ἀνεκφράστως τὴν ἄρρητη ἀπόλαυση καὶ χρηστότητα, Ἐσένα τὸν Χριστό μου καὶ Θεό μου, δὲν ὑποφέρω πιὰ τὸν χωρισμό Σου! Δὲν ὑποφέρω τὴν ἀπουσία Σου. Καίγομαι ἀπὸ τὴν ἄσβεστη φλόγα τῆς γλυκύτατής Σου ἀγάπης! Ὅταν Σὲ θυμᾶμαι, καίγομαι ἀπὸ τὴν δίψα Σου! Ὅταν Σὲ μελετῶ, λειώνω ἀπὸ τὴν στέρησή Σου καὶ ἀτονῶ ἀπὸ τὸν χωρισμό Σου!».
Αὐτὰ καὶ ἄλλα παρόμοια λέγει ἡ ψυχὴ στὸν Χριστό της, ἐνῶ κατακαίγεται ἀπὸ τὴν ἄκρα ἀγάπη ποὺ ἔχει σ᾿ Αὐτόν. Ἔτσι, ἀφοῦ κλάψει ἀρκετὰ μαζὶ μὲ τὸ σῶμα, πληροφορεῖται ὅτι τὴν ἄκουσε ὁ Χριστός της καὶ τὴν ἔγραψε στὸ βιβλίο τῆς αἰωνίου ζωῆς, ὅπου εἶναι γραμμένοι ὅλοι οἱ δίκαιοι, γιὰ τὸ ὁποῖο λέγει ἡ Γραφή· «Καὶ ἐπὶ τὸ βιβλίον Σου πάντες γραφήσονται» (Ψλμ. ρλη΄ 16).
Ὅμως, ὁ Ἰησοῦς Χριστός, «οἷς κρίμασιν οἶδεν Αὐτὸς μόνος», τὴν ἀφήνει ἀκόμη στὸν κόσμο, μᾶλλον γιὰ τὸ συμφέρον της, γιὰ νὰ διπλασιάσει καὶ νὰ τριπλασιάσει καὶ νὰ πολλαπλασιάσει τὸν καρπό της. Καὶ καταπαύει λίγο τὸν πόνο της μὲ τὴν παρηγορία Του, ὄχι ὅμως ὅτι λιγοστεύει ὁ Κύριος τὸν πόνο τῆς καρδιᾶς, διότι ὁ Κύριος θέλει νὰ πονοῦμε πάντοτε γιὰ τὴν ἀγάπη Του, ἡ ὁποία ὑπάρχει γιὰ τὴν σωτηρία τῆς ψυχῆς μας, ἀλλὰ λιγοστεύει τὸν πόνο μὲ τὴν αὔξηση τῶν περισσότερων καὶ θερμότερων δακρύων.
Αὐτὸς λοιπὸν ὁ πόνος εἶναι μεγάλο δῶρο ποὺ δίνεται ἀπὸ τὸν Θεὸ στοὺς ἀγωνιστὲς καὶ σ᾿ ὅσους Τὸν ἀγαποῦν. Δίχως αὐτὸν τὸν πόνο δὲν βλέπει κανεὶς τὸν Θεό, οὔτε σ᾿ αὐτὸν τὸν κόσμο νοερῶς - δηλαδὴ σὲ ἔκσταση, ὅραμα καὶ σὲ θεωρία- οὔτε γιὰ τὸν ἄλλο κόσμο παίρνει τὴν πληροφορία ὅτι θὰ εἶναι μαζὶ μὲ τὸν Θεό.
Αὐτὸς ὁ πόνος θέλει πολὺ χρόνο καὶ ἀποκτᾶται μὲ πολλοὺς ἀγῶνες καὶ μὲ πολλὴ βία τῆς καρδιακῆς εὐχῆς. Ἂν κάποιος δὲν βιάζει τὴν καρδιά του μὲ τὴν εὐχή, εἶναι ἀδύνατο νὰ τὸν βρεῖ. Ἀποκτᾶται λοιπὸν μὲ πολλοὺς ἀγῶνες, ἂν ὅμως τὸν παραμελήσει λίγο ὁ ἄνθρωπος, τόσο γρήγορα φεύγει, ὥστε καὶ αὐτὸς ὁ ἴδιος ἀπορεῖ πῶς χάθηκε τόσο γρήγορα ἀπ᾿ αὐτὴν τὴν παραμικρὴ ἀμέλειά του, αὐτὸ τὸ ὕψιστο ποὺ κυνηγοῦσε. Ὅποιος ὅμως τὸν βρῆκε μία φορά, ἂν ὕστερα τὸν χάσει, τὸν βρίσκει πάλι εὔκολα, διότι ξέρει ποιὰ ὁδὸ νὰ βαδίσει γιὰ νὰ τὸν ξαναβρεῖ. Ἀλλὰ καλύτερα, γιατί δὲν τὸν ἀφήνει νὰ ἀπομακρυνθεῖ γιὰ πολὺ καιρό; Διότι ἂν τὸν στερηθεῖ γιὰ πολὺ καιρό, πέφτει στὶς ἡδονὲς ἡ καρδιά του καὶ ἀφήνει τὴν ὁδὸ τοῦ Κυρίου.
Αὐτὸς ὁ πόνος εἶναι μὲν γέννημα τῆς συντετριμμένης καρδίας, εἶναι ὅμως γεννήτορας τῶν ἀένναων καὶ φωτεινῶν δακρύων. Αὐτὸς ὁ πόνος εἶναι τροφὴ τῆς ψυχῆς, τροφὴ τῆς διάνοιας καὶ παρηγορία τοῦ νοῦ. Αὐτὸς ὁ πόνος εἶναι χαρὰ τῶν ἀγγέλων καὶ λύπη τῶν δαιμόνων.
Ὅποιος κρατάει αὐτὸν τὸν πόνο μέσα του πάντοτε, ξενιτεύεται ἡ ψυχή του σὲ λίγο καιρὸ ἀπὸ τὸν κόσμο αὐτόν, καὶ πηγαίνει στὸν ἄλλο κόσμο, στὸν ὁποῖο ἔχει τὸ μερίδιό του μαζὶ μὲ τοὺς ἁγίους ἀγγέλους. Αὐτὸς ὁ πόνος ἐξολοθρεύει τὰ πάθη, διώχνει τοὺς δαίμονες, εἰρηνεύει τὸν νοῦ, γλυκαίνει τὴν ψυχή, παρηγορεῖ τὴν διάνοια καὶ θερμαίνει τὴν καρδιὰ γιὰ τὰ οὐράνια. Αὐτὸς ὁ πόνος εἶναι γιὰ τὸν ἄνθρωπο ἕνας οὐράνιος δάσκαλος, ὁ ὁποῖος τοῦ διδάσκει θεϊκὰ μυστήρια καὶ τοῦ παραδίδει τὰ οὐράνια νοήματα.
Εἶναι ἀδύνατο στὸν ἄνθρωπο νὰ ἔχει μέσα του αὐτὸν τὸν πόνο καὶ νὰ μὴν ἔχει οὐράνιο λογισμό. Ὅταν ὁ πόνος ἐμφανίζεται μέσα του, ἀμέσως ὑψώνεται ὁ νοῦς του στὰ οὐράνια, ἀφήνοντας τὰ γήινα σὰν σκουπίδια. Ὑψώνεται δὲ ὁ νοῦς στὰ οὐράνια, διότι τὸν καθάρισε τὸ δάκρυ καὶ τὸν λάμπρυνε ἡ καθαρὴ εὐχή ποὺ ἔγινε μυστικῶς στὴν καρδιά. Ἀφοῦ ὑψωθεῖ ὁ νοῦς του στὰ Ἅγια τῶν Ἁγίων, στὰ ἐπουράνια τῶν ἐπουρανίων, ζητάει ἐκεῖ νὰ βρεῖ καὶ νὰ δεῖ Ἐκεῖνον, τοῦ Ὁποίου τὴν ἄρρητη γλυκύτητα γεύθηκε μερικῶς ἡ ψυχή του καὶ ἡ καρδιά του μέσα της.
Περπατώντας στὰ ἄϋλα καὶ οὐράνια ἀΰλως, σὰν ἄϋλος καὶ ὅμοιος μὲ τὰ ἄϋλα, βρίσκει Ἐκεῖνον, γιὰ τὴν ἀγάπη τοῦ Ὁποίου κοπίασε ἡ καρδιά του καὶ πόνεσε τὸ στῆθος του. Βρίσκοντας λοιπὸν τὸν ποθούμενον καὶ βλέποντας Ἐκεῖνον, τὸν Ὁποῖο εἶδε ὁ Ἡσαΐας ὁ προφήτης «ἐπὶ θρόνου δόξης καθήμενον» (πρβλ. Ἡσ. στ΄ 1), πέφτει ἀμέσως μπροστά Του καὶ Τὸν προσκυνάει μὲ μεγάλη εὐλάβεια καὶ ταπείνωση. Καὶ ὄχι μόνον μέχρι σ᾿ αὐτὴν τὴν τιμὴ τὸν ἀξιώνει αὐτὸς ὁ πόνος, ἀλλὰ ἀκόμη τὸν κάνει νὰ πέφτει πάλι καὶ στὴν ἀγκάλη Αὐτοῦ τοῦ γλυκύτατου Ἰησοῦ καὶ Παντοκράτορος Κυρίου, ὅπως πέφτει τὸ νήπιο στὴν ἀγκάλη τῆς μητέρας του, καὶ γλυκοφιλώντας τὸν γλυκύτατο καὶ πέρα ἀπὸ κάθε γλυκύτητα Δεσπότη καὶ Χριστό του, χύνουν συγχρόνως καὶ τὰ μάτια τοῦ σώματος τὰ δάκρυα σὰν ποτάμι. Καὶ εὔχεται παρακαλώντας τὸν Χριστό του νὰ μὴν χωριστεῖ καθόλου ἀπὸ αὐτόν, ἀλλὰ δέεται καὶ παρακαλεῖ νὰ εἶναι καὶ νὰ βρίσκεται πάντοτε μὲ τὸν Χριστό του καὶ μὲ τὴν Χάρη τῆς Θεότητός του. Διότι Τοῦ λέγει ἐκείνην τὴν ὥρα ἐκεῖνο ποὺ Τοῦ εἶπε ὁ Πέτρος, ὅταν μεταμορφώθηκε καὶ εἶδαν οἱ Ἀπόστολοι τὴν δόξα Του· «Καλόν ἐστιν ἡμᾶς ὧδε εἶναι» (Ματθ. ιζ΄ 4, Μάρκ. θ΄ 5, Λουκ. θ΄ 33).
Μακάρι ὁ γλυκύτατός μας Ἰησοῦς Χριστὸς νὰ χαρίσει καὶ σ᾿ ἐμᾶς αὐτὸν τὸν ψυχοσώστη πόνο τῆς καρδιᾶς καὶ νὰ μᾶς ἀξιώσει, ἐδῶ νὰ Τὸν βλέπουμε νοερῶς πάντοτε, ἐνῶ ἐκεῖ στὸν μέλλοντα αἰῶνα, ἀφοῦ διαλυθοῦν οἱ διόπτρες τῆς ψυχῆς, νὰ Τὸν βλέπουμε πρόσωπο πρὸς πρόσωπο καὶ νὰ Τὸν δοξολογοῦμε μαζὶ μὲ τοὺς ἀγγέλους εἰς τοὺς ἀπεράντους αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν! ΅

Εἰς τὸν ἀγώνα αὐτὸν τοῦ ἀνθρώπου, γιὰ νὰ ὑπάρξουν τὰ ἀνάλογα ἀποτελέσματα, πρέπει νὰ συνεργήσει ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ προαίρεση τοῦ ἀνθρώπου: «θὰ λυώση ὡς κηρὸς ὁ παλαιὸς ἄνθρωπος. Καὶ ὅπως ὁ σίδηρος, ὅταν ἐμβαίνη εἰς τὴν φωτιά, ξεκολλάει καὶ πέφτει ἡ σκουριά, ὅπου ἔχει ἐπάνω, ἔτσι γίνεται καὶ εἰς τὸν ἄνθρωπον. Ἔρχεται κατ’ ὀλίγον ἡ χάρις καὶ μόλις πλησίαση εἰς τὸν ἄνθρωπον ἀναλύει ὡς κηρός. Καὶ δὲν γνωρίζει εἰς αὐτὴν τὴν στιγμὴν ὁ ἄνθρωπος τὸν ἑαυτόν του, ἐνῶ ὅλος εἶναι πολυόμματος νοῦς καὶ διαυγέστατος.

Ὅμως εἰς αὐτὴν τὴν ὑπερφυὴ ἐνέργειαν δὲν ἠμπορεῖ νὰ ξεχωρίση τὸν ἑαυτόν του, διότι ἐνοῦται μὲ τὸν Θεόν. Καὶ τότε πίπτει ἡ σκουριά. Ἀφαιρεῖται ἡ σφραγίδα. Ἀποθνήσκει ὁ παλαιὸς ἄνθρωπος. Ἀφαιρεῖται τὸ μητρικὸν αἷμα. Ἀνακαινοῦται τὸ φύραμα.

ΚΡΙΝΑΜΕ ΑΝΑΓΚΑΙΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΛΟΓΩ ΤΗΣ ΝΤΡΟΠΗΣ ΤΗΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΝΑ ΠΟΛΕΜΗΣΕΙ ΠΛΕΟΝ ΤΟΝ ΕΩΣΦΟΡΟ ΠΟΥ ΕΧΕΙ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΦΙΛΑΥΤΙΑ ΦΤΑΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΝΑ ΚΑΤΑΡΓΕΙ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΕΞΟΡΚΙΣΜΟ ΣΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΛΟΙΠΟΝ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΥΠΑΡΞΕΩΣ ΤΟΥ ΕΞΟΡΚΙΣΜΟΥ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΝΗΠΙΟΒΑΠΤΙΣΜΟ.