Συνέχεια από Παρασκευή 21. Αυγούστου 2026
Του George Prestige
Τίτλος πρωτοτύπου:
Fathers and heretics: Six studies in dogmatic faith, with prologue and epilogue, being the Bampton Lectures for 1940
Εκδόσεις S. P. C. K London, 1977
Διάλεξη 6
Νεστόριος: ή, Η λυτρωμένη ανθρωπότητα
.....Ήταν πλέον τα τέλη Ιουνίου. Τον Ιούλιο η σύνοδος του Κυρίλλου ενισχύθηκε με την άφιξη των Ρωμαίων λεγάτων, οι οποίοι επικύρωσαν τις αποφάσεις που είχαν ήδη ληφθεί και ανακοίνωσαν τη συγκατάθεση του πάπα στην καταδίκη του Νεστορίου· πέρα όμως από αυτό, τα γεγονότα στην Έφεσο είχαν οδηγηθεί σε αδιέξοδο, και το κρίσιμο πεδίο της αντιπαραθέσεως μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη......
Εδώ και οι δύο πλευρές επιστράτευαν κάθε μέσο μηχανορραφίας και παρεμπόδισης. Οι νεστοριανοί υπέκλεπταν τις επιστολές του Κυρίλλου, αλλά ένας ζητιάνος κατάφερε να περάσει ένα μήνυμα μέσα από τον αποκλεισμό, κρυμμένο σε ένα καλάμι. Ο Κύριλλος κινητοποίησε τους μοναχούς της πόλης, οι οποίοι διαδήλωσαν υπέρ του· η Αυλή, όμως, έτεινε να ευνοεί τον δικό της αρχιεπίσκοπο. Οι διαθέσεις μεταστρέφονταν πότε προς τη μία και πότε προς την άλλη πλευρά, ώσπου τελικά, τον Αύγουστο, έφτασε στην Έφεσο ένας νέος αυτοκρατορικός επίτροπος, με εντολή να θεωρηθούν καθαιρεμένοι τόσο ο Κύριλλος όσο και ο Νεστόριος, καθώς επίσης και ο επίσκοπος Εφέσου Μέμνων, και οι τρεις οδηγήθηκαν στη φυλακή. Μια νέα προσπάθεια να συναντηθούν οι δύο παρατάξεις για διαβουλεύσεις απορρίφθηκε από τους φίλους του Κυρίλλου· από την άλλη πλευρά, η νεστοριανή παράταξη άρχισε να αντιλαμβάνεται την ανάγκη κάποιου είδους συνδιαλλαγής, και ο Κύριλλος έγραψε από τη φυλακή μια εξήγηση του νοήματος των δώδεκα αναθεματισμών του. Τον Σεπτέμβριο ο αυτοκράτορας δέχθηκε στη Χαλκηδόνα μια αντιπροσωπεία από κάθε πλευρά. Αργότερα η νεστοριανή παράταξη κατηγόρησε τον Κύριλλο ότι πέτυχε τους σκοπούς του με εκτεταμένη χρήση βίας και δωροδοκίας — είναι βέβαιο ότι, σε μεταγενέστερο στάδιο, δαπάνησε μεγάλα ποσά σε «δώρα» προς αξιωματούχους του παλατιού. Όπως και να έχει, το αποτέλεσμα ήταν ότι ο αυτοκράτορας διέλυσε τη σύνοδο, έστειλε τον Νεστόριο πίσω στη μονή του στην Αντιόχεια, φρόντισε να χειροτονηθεί νέος επίσκοπος για την Κωνσταντινούπολη και επέτρεψε στον Κύριλλο να αναχωρήσει για την Αλεξάνδρεια, όπου έφτασε θριαμβευτικά. Ο ανεπιθύμητος Νεστόριος είχε παραμεριστεί.
Ολόκληρο το επόμενο έτος αναλώθηκε σε διαπραγματεύσεις για μια γενική διευθέτηση, οι οποίες διεξάγονταν μεταξύ του αυτοκράτορα, του Κυρίλλου και των Ανατολικών υπό τον Ιωάννη Αντιοχείας. Τελικά, οι Ανατολικοί υποχώρησαν σε όλα τα σημεία. Η διδασκαλία του Νεστορίου καταδικάστηκε· ο Κύριλλος κατόρθωσε να αποφύγει οποιαδήποτε επίσημη ανάκληση των αναθεματισμών του, τους οποίους οι Ανατολικοί αποδοκίμαζαν έντονα· και, μολονότι αρκετοί από τους πιο ανυποχώρητους αρνήθηκαν, προς τιμήν τους, να παραδεχθούν ότι ο ίδιος ο Νεστόριος ήταν νεστοριανός ή να συναινέσουν στην προσωπική καταδίκη του, τελικά αναγκάστηκαν είτε να υποταχθούν είτε να στερηθούν τις επισκοπικές τους έδρες. Αρκετοί από αυτούς αποσύρθηκαν σε περιοχές έξω από την Αυτοκρατορία, και από τον ζήλο τους γεννήθηκαν οι απαρχές ενός τεράστιου ιεραποστολικού κινήματος, το οποίο, στο πέρασμα των αιώνων, εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την ασιατική ήπειρο και, μολονότι αναχαιτίστηκε από την άνοδο του Ισλάμ, έσβησε μόνο με τις φρικτές σφαγές του Jenghiz Khan στις αρχές του δέκατου τρίτου αιώνα και του Tamerlane στα τέλη του δέκατου τέταρτου.
Ο Νεστόριος παρέμεινε στην Αντιόχεια μέχρις ότου η υπόθεσή του είχε χαθεί χωρίς καμία ελπίδα. Έπειτα, το 436, πιθανότατα επειδή η συνεχιζόμενη παρουσία του έφερνε σε δύσκολη θέση τους επισκόπους που είχαν αναγκαστεί να τον εγκαταλείψουν, στάλθηκε στην Άνω Αίγυπτο, όπου φαίνεται ότι πέρασε την υπόλοιπη ζωή του ακολουθώντας τη μοναχική κλήση που είχε ασπαστεί προτού γίνει επίσκοπος. Υπέμεινε τις κακουχίες που συνεπαγόταν η ζωή στην έρημο, διώχθηκε από τον περίφημο και φανατικό ηγούμενο Schnoudi ή Senuti και αιχμαλωτίστηκε σε μια επιδρομή νομάδων· έζησε αρκετά ώστε να ακούσει μια πλήρη περιγραφή της δεύτερης, ή «Ληστρικής», Συνόδου της Εφέσου το 449, στην οποία οι μονοφυσίτες διάδοχοι του Κυρίλλου διαστρέβλωσαν τη διδασκαλία του και ξεπέρασαν κατά πολύ τη βιαιότητά του· υποδέχθηκε με ικανοποίηση τη δογματική επιστολή, ή «Τόμο», του πάπα Λέοντος, δηλώνοντας ότι εξέφραζε ακριβώς όσα ο ίδιος πίστευε πάντοτε· και πέθανε, όπως φαίνεται, κατά το δεύτερο μισό του 451, βαθιά ικανοποιημένος που η θεολογική αλήθεια είχε δικαιωθεί από τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας και που ο ηγέτης της μονοφυσιτικής αντιπολίτευσης είχε παραδεχθεί την ήττα του. «Ο Θεός δεν τα έφερε αυτά για χάρη μου — γιατί ποιος είναι ο Νεστόριος ή τι είναι η ζωή του ή τι είναι ο θάνατός του μέσα στον κόσμο; — αλλά για χάρη της αλήθειας που έδωσε στον κόσμο» (Bazaar, 514). «Υπέμεινα το μαρτύριο της ζωής μου· κάθε μέρα ικετεύω τον Θεό να φέρει την ώρα της αναχώρησής μου, εμένα που τα μάτια μου είδαν τη σωτηρία του Θεού» (στο ίδιο, 520, 521). Αυτά είναι ωραία λόγια, προερχόμενα από έναν άνθρωπο που είχε παιδαγωγηθεί μέσα από τα παθήματα ώστε να θεωρεί τη δική του δικαίωση λιγότερο σημαντική από τη νίκη της αλήθειας του Θεού.
Αυτά ως προς την εξωτερική ιστορία του Νεστορίου. Τι γίνεται όμως με τη διδασκαλία του; Ως προς τις βασικές αρχές, δεν δίδαξε τίποτε καινούργιο. Οι απόψεις του για το Πρόσωπο του Χριστού προέρχονταν κατά την ουσία τους, όπως ορθότατα έκριναν οι επικριτές του, από τον Θεόδωρο Μοψουεστίας, ο οποίος πέθανε το 428, όταν ο Νεστόριος μόλις άρχιζε την πολυσυζητημένη επισκοπική του θητεία· και ο Θεόδωρος είχε απλώς αναπτύξει τις σκέψεις του Διοδώρου Ταρσού, του αντιπάλου του Απολιναρίου· και ο ίδιος ο Διόδωρος είχε οικοδομήσει πάνω σε ένα θεμέλιο που είχε θέσει ο Ευστάθιος Αντιοχείας, ο οποίος είχε καθαιρεθεί κατά τις πρώτες ημέρες του αρειανισμού επειδή υποστήριζε υπερβολικά σθεναρά τον Αθανάσιο και το Σύμβολο της Νικαίας. Από τα δογματικά έργα αυτών των προγενέστερων συγγραφέων σώζονται σήμερα μόνο ελάχιστα και εξαιρετικά αποσπασματικά λείψανα· χάρη στην ανεκτίμητη εκ νέου ανακάλυψη του Bazaar, ο ίδιος ο Νεστόριος παρέχει το μεγαλύτερο μέρος του υλικού μας για τη μελέτη των πιο ιδιότυπων εκφάνσεων της αντιοχειανής θεολογίας.
Ωστόσο, όσα σώζονται αρκούν για να φωτίσουν τόσο την κύρια τάση όσο και τη βασική δυσκολία αυτής της επί έναν αιώνα διαδοχής, από τον Ευστάθιο και έπειτα. Η χαρακτηριστική τάση ολόκληρης της σχολής ήταν να δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην απόλυτη πραγματικότητα και πληρότητα της ανθρώπινης φύσης του Χριστού. Όλα τα μέλη της αντιδρούσαν στην κυρίαρχη αλληγορική μέθοδο ερμηνείας της Βίβλου, την οποία είχε διαδώσει ο Ωριγένης· η αλληγορία είχε διασφαλίσει ότι η Βίβλος έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως θεολογικό βιβλίο, το οποίο παρουσίαζε μια συγκεκριμένη θεία αποκάλυψη, και το έργο της είχε πλέον ολοκληρωθεί. Οι ίδιοι ενδιαφέρονταν πρωτίστως να ανιχνεύσουν το έργο της αποκάλυψης στην ιστορική σκηνή, πράγμα που εξηγεί την ελκυστικότητά τους για τον σύγχρονο κόσμο. Στρέφοντας την προσοχή τους στην ιστορία της λύτρωσης, τόνιζαν τον τρόπο με τον οποίο ο αληθινός Θεός φανερώθηκε μέσα σε αληθινό άνθρωπο για τη σωτηρία της ανθρωπότητας. Ο Χριστός ήταν γι’ αυτούς τόσο ο θείος Υιός όσο και ο εκπρόσωπος και η απαρχή του λυτρωμένου ανθρώπινου γένους· μπορούσε να γίνει ο Λυτρωτής της ανθρωπότητας ακριβώς επειδή ήταν πλήρως άνθρωπος. Αυτή η πεποίθηση αποτελούσε το κοινό θεμέλιο ολόκληρης της διδασκαλίας τους.
Η επανεμφανιζόμενη δυσκολία τους, η οποία κορυφώθηκε κατά τη νεστοριανή έριδα, ήταν να συμβιβάσουν τον συνήθη τρόπο με τον οποίο μιλούσαν για τον Θεό και τον άνθρωπο μέσα στον Χριστό με μια πειστική διατύπωση της ένωσης και των δύο σε ένα και μοναδικό πρόσωπο. Οι πιο ακραίοι εκπρόσωποι της σχολής προσέγγιζαν το χριστολογικό πρόβλημα από την πλευρά της δυαδικότητας και όχι από εκείνη της ενότητας· τους απασχολούσε λιγότερο το γεγονός ότι ο Χριστός ήταν και Θεός και άνθρωπος, ή ότι ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς ήταν επίσης αληθινά Θεός, και περισσότερο η θεωρία ότι ένα θείο ον και ένα ανθρώπινο ον είχαν κατά κάποιον τρόπο συνδυαστεί ώστε να σχηματίσουν τον Χριστό. Ως έναν βαθμό, επαναλαμβάνεται εδώ η παλιά ιστορία του Αρείου. Εκείνος ξεκίνησε από μια υπερβολικά τονισμένη αντίληψη της τριαδικότητας του Θεού και δεν κατόρθωσε ποτέ να προσεγγίσει μια χριστιανική διδασκαλία για τη θεία ενότητα· τη λύση σε εκείνο το πρόβλημα την έδωσε ο Αθανάσιος, ο οποίος ξεκίνησε από το άλλο άκρο, επιμένοντας πρωτίστως στην ενότητα του Θεού.
Έτσι και τώρα βρίσκουμε τον Διόδωρο και τους διαδόχους του να διαβεβαιώνουν σθεναρά ότι πιστεύουν σε έναν και μοναδικό Λυτρωτή, αλλά να αδυνατούν να δώσουν οποιαδήποτε ικανοποιητική εξήγηση γι’ Αυτόν ως ενιαίο όλο. Οι προσπάθειές τους να το κάνουν έπειθαν απλώς τους αντιπάλους τους ότι στην πραγματικότητα πίστευαν σε δύο χωριστούς Υιούς του Θεού, από τους οποίους ο ένας ήταν κατά φύσιν Υιός, ο Θεός Λόγος, και ο άλλος ήταν υιοθετημένος Υιός, ο Ιησούς. Μια διδασκαλία για τον Χριστό με μόνιμη εγκυρότητα μπορούσε να προέλθει μόνο από ανθρώπους που θα καθιστούσαν, με κάποιον τρόπο, την ενότητα του προσώπου Του έσχατο θεμέλιο της σκέψης τους για τη δυαδικότητα των φύσεών Του, ξεκινώντας από εκείνο που ήταν ένα και όχι προσπαθώντας να αναγάγουν δύο ασύμβατες έννοιες σε ταυτότητα. Αυτό ακριβώς δεν έκανε ποτέ κανένας Αντιοχειανός που καταπιάστηκε άμεσα με το χριστολογικό πρόβλημα. Η θεολογική απάντηση που απαιτεί το Ευαγγέλιο είναι ότι το συνολικό άθροισμα του Χριστού, είτε στον ουρανό είτε στη γη, πρέπει πάντοτε να ισούται με ένα. Αλλά ο αντιοχειανός θεωρητικός στοχασμός συνήθως έτεινε προς το συμπέρασμα — το οποίο οι ίδιοι οι εκπρόσωποί του απέρριπταν ειλικρινά — ότι το άθροισμα Θεού και ανθρώπου είναι μάλλον μια σύμπραξη παρά μία ενιαία προσωπικότητα. Και αυτή η απάντηση, μολονότι ο Νεστόριος δεν την αποδέχθηκε ποτέ, είναι ο νεστοριανισμός και αποτελεί αίρεση, όπως και ο ίδιος επέμενε ανεπιφύλακτα, ακόμη και με ιδιαίτερη σφοδρότητα.
Η διδασκαλία περί δύο Υιών υπονομεύει το Ευαγγέλιο — σε αυτό το σημείο ο Απολινάριος και ο Νεστόριος, οι ακραίοι εκπρόσωποι αντίπαλων θεολογικών μεθόδων, συμφωνούν απόλυτα. Αν στον Χριστό ο Θεός και ο άνθρωπος δεν εναγκαλίζονται απλώς, αλλά συμπίπτουν, τότε έχει δημιουργηθεί με θεία ενέργεια ένας νέος και τέλειος φορέας δράσης, ο οποίος έχει τεθεί σε λειτουργία μέσα στην ανθρώπινη εμπειρία· έχει δοθεί η αφετηρία μιας νέας πνευματικής τάξης ανθρώπων, οι οποίοι αντλούν την έμπνευση και τη δύναμή τους από τον Χριστό επειδή είναι ενσωματωμένοι σε Αυτόν. Έτσι εξασφαλίζονται τα μέσα για μια δεύτερη και πνευματική γέννηση ολόκληρης της ανθρωπότητας. Ο Απολινάριος το αντιλήφθηκε και επέμεινε στον απαραίτητο χαρακτήρα της θείας ενέργειας για την πραγματοποίησή του. Το αντιλήφθηκε και ο Νεστόριος και προσκολλήθηκε στην αναγκαιότητα μιας πλήρους ανθρώπινης εμπειρίας, ώστε αυτό να καταστεί ολοκληρωμένη πραγματικότητα για τους ανθρώπους. Η δυνατότητα της λύτρωσης, με αυτή τη χριστιανική έννοια, εξαρτάται από το ότι ο φορέας της είναι συγχρόνως ανθρώπινος και θείος, ώστε το λυτρωτικό έργο να επιτελείται πράγματι από τον Θεό και μέσα στον άνθρωπο. (1)
Η θυσιαστική αυτοπροσφορά ενός απολύτως αγαθού ανθρώπου θα μπορούσε να αρκεί για να σώσει τον ίδιο· αν όμως ίσχυε αυτό, η διαδικασία θα έπρεπε να επαναλαμβάνεται ατομικά και προσωπικά από κάθε μέλος του ανθρώπινου γένους· και ούτε κάθε μέλος του γένους ούτε καν οποιοδήποτε μέλος του είναι απολύτως αγαθό. Χρειάζονται ο θάνατος και η ανάσταση του νέου Ανθρώπου του Θεού, του δεύτερου και θείου Αδάμ από τον ουρανό, για να λυτρωθεί η ανθρωπότητα, καθιστώντας τη θεία δύναμη πλήρως ενεργή μέσα στην ανθρώπινη δράση, μία φορά για χάρη όλων. Αν δεχθούμε έστω και για μια στιγμή τη χωριστή ύπαρξη δύο Υιών, το έργο του Ιησού παύει να είναι έργο του Θεού, η Ναζαρέτ και ο Γολγοθάς δεν έχουν για εμάς βαθύτερη ιερότητα από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και τον Tower Hill, και ο Θεός Υιός δεν έχει επιτελέσει στον Ιησού κανένα ουσιωδώς μεγαλύτερο έργο από εκείνο που επιτέλεσε στον Μωυσή ή στον Ησαΐα. Ορισμένοι πιστεύουν ότι πράγματι έτσι έχουν τα πράγματα. Αν όμως έχουν δίκιο, το χριστιανικό Ευαγγέλιο είναι απάτη.
Προτού προχωρήσουμε σε μια λεπτομερέστερη επισκόπηση της αντιοχειανής θεολογίας, είναι σημαντικό να διακρίνουμε μεταξύ των πιο ακραίων και των πιο μετριοπαθών εκπροσώπων της. Όταν οι σύγχρονοι συγγραφείς εξετάζουν τα ιδιαίτερα γνωρίσματα της σχολής της Αντιόχειας, τείνουν μερικές φορές να υπονοούν ότι ο κύριος σύνδεσμος μεταξύ των μελών της ήταν η ειδικά νεστοριανή κατεύθυνση της σκέψης, η οποία δημιουργούσε δυσκολίες στη σύλληψη της ενότητας Θεού και ανθρώπου στον Χριστό. Αυτό όμως δεν αποτελεί ακριβή παρουσίαση του ζητήματος. Από όσο γνωρίζουμε, μόνο τρεις από τους ηγετικούς εκπροσώπους της σχολής είτε αντιμετώπισαν είτε δημιούργησαν τέτοιες δυσκολίες.
Ο πραγματικός θεολογικός δεσμός μεταξύ όλων των Αντιοχειανών ήταν η σαφής αντίληψή τους για την πλήρη και γνήσια ανθρώπινη εμπειρία την οποία βίωσε ιστορικά ο σαρκωμένος Υιός· αποστρέφονταν με φρίκη την ιδέα ότι δεν ήταν από κάθε άποψη εξίσου αληθινά συγγενής με εμάς όσο ήταν συγγενής με τον Θεό· τόνιζαν τις μαρτυρίες των Ευαγγελίων για την ανθρώπινη συνείδηση και την ηθική Του ανάπτυξη και δεν δέχονταν να θεωρείται η ανθρώπινη ζωή Του απλώς μια απατηλή επίγεια επίδειξη μιας ενέργειας η οποία, ως προς τη σφαίρα και τον τρόπο της, ήταν αποκλειστικά ουράνια. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι κρατούσαν σταθερά την ανθρώπινη φύση Του δεμένη με αυτή τη γη, στην οποία, με μια αληθινή και ζωτική έννοια, ανήκε. Αλλά κάθε άλλο παρά όλοι τους αντιμετώπιζαν την ανθρωπότητά Του με τέτοια απομόνωση ώστε να θέτουν σε κίνδυνο την ενότητα του προσώπου Του.
Από τα αποσπάσματα του Ευσταθίου δεν προκύπτει καμία απόδειξη μιας τέτοιας στάσης· ο ποιμαντικός και μη θεωρησιακός νους του Χρυσοστόμου απέχει πολύ από οποιονδήποτε κίνδυνο μιας τέτοιας παρέκκλισης· και ο Θεοδώρητος, ο οποίος υπερασπιζόταν τον Νεστόριο ακόμη και αφού ο Ιωάννης Αντιοχείας τον είχε εγκαταλείψει, δεν παρουσιάζει κανένα σημάδι διανοητικής δυσχέρειας στην προσπάθεια να διατηρήσει την ενότητα του Χριστού. Αυτοί συγκαταλέγονται στους σπουδαιότερους εκπροσώπους της σχολής· υπάρχουν και άλλοι, λιγότερο επιφανείς, για τους οποίους θα μπορούσε να διατυπωθεί η ίδια κρίση. Όταν λέγεται ότι η αντιοχειανή θεολογία έχει μια φυσική τάση προς τον Νεστόριο, η κρίση αυτή είναι αληθής μόνο με την έννοια ότι η δυσανάλογη έμφαση στις αλήθειες που εκτιμούσαν ιδιαίτερα στην Αντιόχεια ήταν αναπόφευκτο να οδηγήσει σε συνέπειες των οποίων ο Νεστόριος αποτελεί το ατυχές παράδειγμα. Αν θεωρηθεί στο σύνολό της, η σχολή της Αντιόχειας ήταν εξίσου ορθόδοξη με τη σχολή της Αλεξάνδρειας ή με εκείνη της Καππαδοκίας και συνέβαλε εξίσου με καθεμία από τις άλλες στην ορθή πίστη.
(1) Πρβλ. Αυγουστίνου, Περὶ τῆς πολιτείας τοῦ Θεοῦ 11, 2, τέλος, όπου η μεσιτεία του Χριστού εξηγείται ως εξαρτώμενη από τη διπλή ιδιότητά Του ως Θεού και ανθρώπου. Όταν ένας δρόμος εκτείνεται από τον ταξιδιώτη έως τον προορισμό του, εκείνος έχει κάποια ελπίδα να φτάσει στον προορισμό· ο Χριστός είναι αυτή η Οδός· το ίδιο πρόσωπο είναι συγχρόνως Θεός και άνθρωπος: Θεός, ο προορισμός μας· άνθρωπος, ο δρόμος μας.
Οι γενικές γραμμές της αντιοχειανής χριστολογίας σκιαγραφήθηκαν από τον Ευστάθιο με μια διορατικότητα που φαίνεται σχεδόν προφητική, σε μια εποχή κατά την οποία η θεολογία ασχολούνταν εξ ολοκλήρου με τα τριαδολογικά προβλήματα, μία ολόκληρη γενιά προτού η προσοχή στραφεί σοβαρά στα προβλήματα που προέκυπταν από την ενανθρώπηση του Λυτρωτή. Η ουσία της διδασκαλίας του για τον Χριστό διακρίνεται εύκολα στα αποσπάσματα που διέσωσε ο Θεοδώρητος στους τρεις διαλόγους με τίτλο Ερανιστής — έκδοση Schulze, τ. IV, στις σελίδες της οποίας αντιστοιχούν οι ακόλουθες παραπομπές. Ο Ευστάθιος επιμένει ρητά στην πραγματικότητα της ανθρώπινης ψυχής του Χριστού (568) και, σε όλα τα παρατιθέμενα συγγράμματα, φροντίζει να αντιταχθεί στον αρειανικό ισχυρισμό ότι ο Χριστός υπέμεινε τα πάθη με την ουράνια ιδιότητά Του. Γι’ αυτό υποστηρίζει σταθερά ότι οι ταπεινώσεις του Χριστού ανήκουν σε Αυτόν ειδικά ως υιό της Μαρίας· δεν αποτελούν ένδειξη ότι η ουράνια φύση Του υποτάχθηκε στην κυριαρχία των φυσικών συνθηκών· μολονότι προσέλαβε μορφή δούλου, όπως είπε ο απόστολος, στη θεότητά Του παρέμεινε ελεύθερος, ανεπηρέαστος από τις υλικές συνθήκες και μη υποκείμενος στον έλεγχό τους — π.χ. 57B, 235D. Διακρίνει σαφώς μεταξύ «Εκείνου που χρίει» και «εκείνου που χρίεται»· ο πρώτος είναι «Θεός κατά φύσιν, γεννημένος από τον Θεό», ενώ ο δεύτερος είναι «κοσμημένος με εξαίρετη διαμόρφωση από τη θεότητα που κατοικούσε μέσα του», αλλά η αρετή του δεν είναι έμφυτη· είναι «επίκτητη», καρπός ηθικής προσπάθειας (57D–58A).
Ο Ευστάθιος αποδίδει στην ανθρωπότητα του Χριστού διάφορες ονομασίες. Την αποκαλεί «ναό» του Θεού Υιού — π.χ. 57C· πρβλ. Ιωάν. 2:19 — ή «σκηνή» Του — στο ίδιο· πρβλ. Ιωάν. 1:14 — ή «οίκο» Του — 235C· πρβλ. Παρ. 9:1. Την αποκαλεί επίσης «ανθρώπινο όργανο», το οποίο προσέλαβε ο θείος Λόγος για τον σκοπό της λύτρωσης (136A, B). Συχνά την αποκαλεί απλώς «τον άνθρωπο». Δεν πρέπει να δίνεται έμφαση σε κάποια από αυτές τις περιγραφές αποκλείοντας τις υπόλοιπες. Αν «ο άνθρωπος» ακούγεται νεστοριανό, η φράση «ανθρώπινο όργανο» ακούγεται εξίσου απολιναριστική, ιδιαίτερα αν παρατηρήσουμε ότι ο Ευστάθιος αναφέρεται μερικές φορές στην ανθρωπότητα απλώς ως «το σώμα» (57D, 236C). Δεν έχει κάποια ιδιαίτερη δογματική προκατάληψη· απλώς χρησιμοποιεί εκφράσεις συνηθισμένες τόσο στην εποχή του όσο και αργότερα, όχι ως σύνθημα μιας παράταξης, αλλά για να φωτίσει την πολύπλευρη αλήθεια. Πρβλ. Διάλεξη V, σ. 104.
Παρομοίως, η σχέση μεταξύ του Θεού Λόγου και της ανθρωπότητάς Του περιγράφεται με ποικίλους τρόπους. «Προσέλαβε και περιεβλήθη» το ανθρώπινο όργανο (136A). «Ενεργούσε [ή: ζούσε τη ζωή Του] μέσα» στο σώμα (236C). Με τον ίδιο τρόπο «ενδύθηκε» τον άνθρωπό Του σαν ένδυμα (57D) και «κατοίκησε» στον άνθρωπό Του σαν σε ιερό και ναό (1344). Το υποκείμενο είναι συνήθως το θείο πρόσωπο, το οποίο ενεργεί μέσα στον ανθρώπινο φορέα δράσης και μέσω αυτού. Το ότι όμως το ανθρώπινο στοιχείο διαθέτει μια αληθινή και ιδιαίτερη ζωή δηλώνεται όχι μόνο με την ονομασία «ο άνθρωπος» και με την απόδοση σε αυτόν μιας «ψυχής από την ίδια ουσία με τις δικές μας ψυχές», αλλά και με τη σαφή διατύπωση ότι «ο άνθρωπος ζει από τη δύναμη του Θεού, δηλαδή επειδή ενεργεί από κοινού με το θείο πνεύμα· διότι Εκείνος στον οποίο πιστεύουμε ως παρόντα μέσα του είναι η Δύναμη του Υψίστου» (2368). Και, κατά συνέπεια, μετά την επίτευξη της νίκης, «ο άνθρωπος ανυψώνεται στον ουρανό και εγκαθίσταται σε κοινό θρόνο με το θειότατο πνεύμα, χάρη στον Θεό που κατοικεί αδιάλειπτα μέσα του» (1344).
Όλα αυτά σημαίνουν ότι η ανθρώπινη εμπειρία του Λυτρωτή ήταν πραγματική εμπειρία και όχι τέχνασμα ή φαντασία, ενώ συγχρόνως ήταν η εμπειρία του Θεού. Από τη μία πλευρά, υποστηρίζει ο Ευστάθιος, ο θείος Λόγος, κατά τη δική Του φύση, εξακολουθούσε να βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα· η θεία Σοφία δεν έπαψε να περιέχει ολόκληρη την κτίση· όντας άυλος και αόρατος, δεν υπέμεινε, με την ουράνια ιδιότητά Του, τα καρφιά και τον τάφο. Από την άλλη, ο άνθρωπός Του, συγκροτημένος από διάφορα μέλη, σταυρώθηκε και αναστήθηκε, έγινε Κύριος και Χριστός και ονομάστηκε Κύριος της δόξης. Ωστόσο, δεν κηρύσσονται δύο Υιοί. Στην ίδια ομιλία ο Ευστάθιος αποδίδει ολόκληρη την ενέργεια στο ένα πρόσωπο του Θεού Υιού.
Παραθέτοντας τη διαβεβαίωση του Χριστού ότι κανείς δεν Του αφαιρούσε τη ζωή, αφού είχε εξουσία τόσο να την καταθέσει όσο και να την πάρει πάλι πίσω (Ιωάν. 10:18), ο Ευστάθιος συνεχίζει: «Μολονότι είχε εξουσία, ως Θεός, να κάνει και τα δύο, συγκατένευσε σε εκείνους που απερίσκεπτα επιχειρούσαν να καταστρέψουν τον ναό Του και, ανασταίνοντάς τον, τον ανοικοδόμησε λαμπρότερο· αποδεικνύεται από αδιάβλητη μαρτυρία ότι Αυτός ο ίδιος, με τη δική Του ενέργεια, ανέστησε και ανοικοδόμησε τον δικό Του οίκο» (234C–235B). Επαναλαμβάνει αλλού την τελευταία αυτή διατύπωση: «Ο Λόγος και Θεός ανέστησε ενδόξως τον δικό Του ναό» (237C).
Το θείο πνεύμα της Σοφίας είχε δύο σφαίρες δράσης· «και ζούσε μέσα στο σώμα και επέβαινε στους ουρανούς και περιείχε τη γη και κυριαρχούσε στην άβυσσο» και «επιτελούσε όλες τις συνήθεις ενέργειές Του ως Θεός». Δεν περιοριζόταν αποκλειστικά μέσα στα φυσικά όρια της ανθρωπότητάς Του όπως το νερό μέσα σε ένα κύπελλο, αλλά, «όντας θεία και άρρητη Δύναμη, περιβάλλει και ενδυναμώνει τόσο όσα βρίσκονται εντελώς στο εσωτερικό όσο και όσα βρίσκονται εντελώς έξω από τον ναό Του» (236C, D).
Συνεχίζεται
Ολόκληρο το επόμενο έτος αναλώθηκε σε διαπραγματεύσεις για μια γενική διευθέτηση, οι οποίες διεξάγονταν μεταξύ του αυτοκράτορα, του Κυρίλλου και των Ανατολικών υπό τον Ιωάννη Αντιοχείας. Τελικά, οι Ανατολικοί υποχώρησαν σε όλα τα σημεία. Η διδασκαλία του Νεστορίου καταδικάστηκε· ο Κύριλλος κατόρθωσε να αποφύγει οποιαδήποτε επίσημη ανάκληση των αναθεματισμών του, τους οποίους οι Ανατολικοί αποδοκίμαζαν έντονα· και, μολονότι αρκετοί από τους πιο ανυποχώρητους αρνήθηκαν, προς τιμήν τους, να παραδεχθούν ότι ο ίδιος ο Νεστόριος ήταν νεστοριανός ή να συναινέσουν στην προσωπική καταδίκη του, τελικά αναγκάστηκαν είτε να υποταχθούν είτε να στερηθούν τις επισκοπικές τους έδρες. Αρκετοί από αυτούς αποσύρθηκαν σε περιοχές έξω από την Αυτοκρατορία, και από τον ζήλο τους γεννήθηκαν οι απαρχές ενός τεράστιου ιεραποστολικού κινήματος, το οποίο, στο πέρασμα των αιώνων, εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την ασιατική ήπειρο και, μολονότι αναχαιτίστηκε από την άνοδο του Ισλάμ, έσβησε μόνο με τις φρικτές σφαγές του Jenghiz Khan στις αρχές του δέκατου τρίτου αιώνα και του Tamerlane στα τέλη του δέκατου τέταρτου.
Ο Νεστόριος παρέμεινε στην Αντιόχεια μέχρις ότου η υπόθεσή του είχε χαθεί χωρίς καμία ελπίδα. Έπειτα, το 436, πιθανότατα επειδή η συνεχιζόμενη παρουσία του έφερνε σε δύσκολη θέση τους επισκόπους που είχαν αναγκαστεί να τον εγκαταλείψουν, στάλθηκε στην Άνω Αίγυπτο, όπου φαίνεται ότι πέρασε την υπόλοιπη ζωή του ακολουθώντας τη μοναχική κλήση που είχε ασπαστεί προτού γίνει επίσκοπος. Υπέμεινε τις κακουχίες που συνεπαγόταν η ζωή στην έρημο, διώχθηκε από τον περίφημο και φανατικό ηγούμενο Schnoudi ή Senuti και αιχμαλωτίστηκε σε μια επιδρομή νομάδων· έζησε αρκετά ώστε να ακούσει μια πλήρη περιγραφή της δεύτερης, ή «Ληστρικής», Συνόδου της Εφέσου το 449, στην οποία οι μονοφυσίτες διάδοχοι του Κυρίλλου διαστρέβλωσαν τη διδασκαλία του και ξεπέρασαν κατά πολύ τη βιαιότητά του· υποδέχθηκε με ικανοποίηση τη δογματική επιστολή, ή «Τόμο», του πάπα Λέοντος, δηλώνοντας ότι εξέφραζε ακριβώς όσα ο ίδιος πίστευε πάντοτε· και πέθανε, όπως φαίνεται, κατά το δεύτερο μισό του 451, βαθιά ικανοποιημένος που η θεολογική αλήθεια είχε δικαιωθεί από τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας και που ο ηγέτης της μονοφυσιτικής αντιπολίτευσης είχε παραδεχθεί την ήττα του. «Ο Θεός δεν τα έφερε αυτά για χάρη μου — γιατί ποιος είναι ο Νεστόριος ή τι είναι η ζωή του ή τι είναι ο θάνατός του μέσα στον κόσμο; — αλλά για χάρη της αλήθειας που έδωσε στον κόσμο» (Bazaar, 514). «Υπέμεινα το μαρτύριο της ζωής μου· κάθε μέρα ικετεύω τον Θεό να φέρει την ώρα της αναχώρησής μου, εμένα που τα μάτια μου είδαν τη σωτηρία του Θεού» (στο ίδιο, 520, 521). Αυτά είναι ωραία λόγια, προερχόμενα από έναν άνθρωπο που είχε παιδαγωγηθεί μέσα από τα παθήματα ώστε να θεωρεί τη δική του δικαίωση λιγότερο σημαντική από τη νίκη της αλήθειας του Θεού.
Αυτά ως προς την εξωτερική ιστορία του Νεστορίου. Τι γίνεται όμως με τη διδασκαλία του; Ως προς τις βασικές αρχές, δεν δίδαξε τίποτε καινούργιο. Οι απόψεις του για το Πρόσωπο του Χριστού προέρχονταν κατά την ουσία τους, όπως ορθότατα έκριναν οι επικριτές του, από τον Θεόδωρο Μοψουεστίας, ο οποίος πέθανε το 428, όταν ο Νεστόριος μόλις άρχιζε την πολυσυζητημένη επισκοπική του θητεία· και ο Θεόδωρος είχε απλώς αναπτύξει τις σκέψεις του Διοδώρου Ταρσού, του αντιπάλου του Απολιναρίου· και ο ίδιος ο Διόδωρος είχε οικοδομήσει πάνω σε ένα θεμέλιο που είχε θέσει ο Ευστάθιος Αντιοχείας, ο οποίος είχε καθαιρεθεί κατά τις πρώτες ημέρες του αρειανισμού επειδή υποστήριζε υπερβολικά σθεναρά τον Αθανάσιο και το Σύμβολο της Νικαίας. Από τα δογματικά έργα αυτών των προγενέστερων συγγραφέων σώζονται σήμερα μόνο ελάχιστα και εξαιρετικά αποσπασματικά λείψανα· χάρη στην ανεκτίμητη εκ νέου ανακάλυψη του Bazaar, ο ίδιος ο Νεστόριος παρέχει το μεγαλύτερο μέρος του υλικού μας για τη μελέτη των πιο ιδιότυπων εκφάνσεων της αντιοχειανής θεολογίας.
Ωστόσο, όσα σώζονται αρκούν για να φωτίσουν τόσο την κύρια τάση όσο και τη βασική δυσκολία αυτής της επί έναν αιώνα διαδοχής, από τον Ευστάθιο και έπειτα. Η χαρακτηριστική τάση ολόκληρης της σχολής ήταν να δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην απόλυτη πραγματικότητα και πληρότητα της ανθρώπινης φύσης του Χριστού. Όλα τα μέλη της αντιδρούσαν στην κυρίαρχη αλληγορική μέθοδο ερμηνείας της Βίβλου, την οποία είχε διαδώσει ο Ωριγένης· η αλληγορία είχε διασφαλίσει ότι η Βίβλος έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως θεολογικό βιβλίο, το οποίο παρουσίαζε μια συγκεκριμένη θεία αποκάλυψη, και το έργο της είχε πλέον ολοκληρωθεί. Οι ίδιοι ενδιαφέρονταν πρωτίστως να ανιχνεύσουν το έργο της αποκάλυψης στην ιστορική σκηνή, πράγμα που εξηγεί την ελκυστικότητά τους για τον σύγχρονο κόσμο. Στρέφοντας την προσοχή τους στην ιστορία της λύτρωσης, τόνιζαν τον τρόπο με τον οποίο ο αληθινός Θεός φανερώθηκε μέσα σε αληθινό άνθρωπο για τη σωτηρία της ανθρωπότητας. Ο Χριστός ήταν γι’ αυτούς τόσο ο θείος Υιός όσο και ο εκπρόσωπος και η απαρχή του λυτρωμένου ανθρώπινου γένους· μπορούσε να γίνει ο Λυτρωτής της ανθρωπότητας ακριβώς επειδή ήταν πλήρως άνθρωπος. Αυτή η πεποίθηση αποτελούσε το κοινό θεμέλιο ολόκληρης της διδασκαλίας τους.
Η επανεμφανιζόμενη δυσκολία τους, η οποία κορυφώθηκε κατά τη νεστοριανή έριδα, ήταν να συμβιβάσουν τον συνήθη τρόπο με τον οποίο μιλούσαν για τον Θεό και τον άνθρωπο μέσα στον Χριστό με μια πειστική διατύπωση της ένωσης και των δύο σε ένα και μοναδικό πρόσωπο. Οι πιο ακραίοι εκπρόσωποι της σχολής προσέγγιζαν το χριστολογικό πρόβλημα από την πλευρά της δυαδικότητας και όχι από εκείνη της ενότητας· τους απασχολούσε λιγότερο το γεγονός ότι ο Χριστός ήταν και Θεός και άνθρωπος, ή ότι ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς ήταν επίσης αληθινά Θεός, και περισσότερο η θεωρία ότι ένα θείο ον και ένα ανθρώπινο ον είχαν κατά κάποιον τρόπο συνδυαστεί ώστε να σχηματίσουν τον Χριστό. Ως έναν βαθμό, επαναλαμβάνεται εδώ η παλιά ιστορία του Αρείου. Εκείνος ξεκίνησε από μια υπερβολικά τονισμένη αντίληψη της τριαδικότητας του Θεού και δεν κατόρθωσε ποτέ να προσεγγίσει μια χριστιανική διδασκαλία για τη θεία ενότητα· τη λύση σε εκείνο το πρόβλημα την έδωσε ο Αθανάσιος, ο οποίος ξεκίνησε από το άλλο άκρο, επιμένοντας πρωτίστως στην ενότητα του Θεού.
Έτσι και τώρα βρίσκουμε τον Διόδωρο και τους διαδόχους του να διαβεβαιώνουν σθεναρά ότι πιστεύουν σε έναν και μοναδικό Λυτρωτή, αλλά να αδυνατούν να δώσουν οποιαδήποτε ικανοποιητική εξήγηση γι’ Αυτόν ως ενιαίο όλο. Οι προσπάθειές τους να το κάνουν έπειθαν απλώς τους αντιπάλους τους ότι στην πραγματικότητα πίστευαν σε δύο χωριστούς Υιούς του Θεού, από τους οποίους ο ένας ήταν κατά φύσιν Υιός, ο Θεός Λόγος, και ο άλλος ήταν υιοθετημένος Υιός, ο Ιησούς. Μια διδασκαλία για τον Χριστό με μόνιμη εγκυρότητα μπορούσε να προέλθει μόνο από ανθρώπους που θα καθιστούσαν, με κάποιον τρόπο, την ενότητα του προσώπου Του έσχατο θεμέλιο της σκέψης τους για τη δυαδικότητα των φύσεών Του, ξεκινώντας από εκείνο που ήταν ένα και όχι προσπαθώντας να αναγάγουν δύο ασύμβατες έννοιες σε ταυτότητα. Αυτό ακριβώς δεν έκανε ποτέ κανένας Αντιοχειανός που καταπιάστηκε άμεσα με το χριστολογικό πρόβλημα. Η θεολογική απάντηση που απαιτεί το Ευαγγέλιο είναι ότι το συνολικό άθροισμα του Χριστού, είτε στον ουρανό είτε στη γη, πρέπει πάντοτε να ισούται με ένα. Αλλά ο αντιοχειανός θεωρητικός στοχασμός συνήθως έτεινε προς το συμπέρασμα — το οποίο οι ίδιοι οι εκπρόσωποί του απέρριπταν ειλικρινά — ότι το άθροισμα Θεού και ανθρώπου είναι μάλλον μια σύμπραξη παρά μία ενιαία προσωπικότητα. Και αυτή η απάντηση, μολονότι ο Νεστόριος δεν την αποδέχθηκε ποτέ, είναι ο νεστοριανισμός και αποτελεί αίρεση, όπως και ο ίδιος επέμενε ανεπιφύλακτα, ακόμη και με ιδιαίτερη σφοδρότητα.
Η διδασκαλία περί δύο Υιών υπονομεύει το Ευαγγέλιο — σε αυτό το σημείο ο Απολινάριος και ο Νεστόριος, οι ακραίοι εκπρόσωποι αντίπαλων θεολογικών μεθόδων, συμφωνούν απόλυτα. Αν στον Χριστό ο Θεός και ο άνθρωπος δεν εναγκαλίζονται απλώς, αλλά συμπίπτουν, τότε έχει δημιουργηθεί με θεία ενέργεια ένας νέος και τέλειος φορέας δράσης, ο οποίος έχει τεθεί σε λειτουργία μέσα στην ανθρώπινη εμπειρία· έχει δοθεί η αφετηρία μιας νέας πνευματικής τάξης ανθρώπων, οι οποίοι αντλούν την έμπνευση και τη δύναμή τους από τον Χριστό επειδή είναι ενσωματωμένοι σε Αυτόν. Έτσι εξασφαλίζονται τα μέσα για μια δεύτερη και πνευματική γέννηση ολόκληρης της ανθρωπότητας. Ο Απολινάριος το αντιλήφθηκε και επέμεινε στον απαραίτητο χαρακτήρα της θείας ενέργειας για την πραγματοποίησή του. Το αντιλήφθηκε και ο Νεστόριος και προσκολλήθηκε στην αναγκαιότητα μιας πλήρους ανθρώπινης εμπειρίας, ώστε αυτό να καταστεί ολοκληρωμένη πραγματικότητα για τους ανθρώπους. Η δυνατότητα της λύτρωσης, με αυτή τη χριστιανική έννοια, εξαρτάται από το ότι ο φορέας της είναι συγχρόνως ανθρώπινος και θείος, ώστε το λυτρωτικό έργο να επιτελείται πράγματι από τον Θεό και μέσα στον άνθρωπο. (1)
Η θυσιαστική αυτοπροσφορά ενός απολύτως αγαθού ανθρώπου θα μπορούσε να αρκεί για να σώσει τον ίδιο· αν όμως ίσχυε αυτό, η διαδικασία θα έπρεπε να επαναλαμβάνεται ατομικά και προσωπικά από κάθε μέλος του ανθρώπινου γένους· και ούτε κάθε μέλος του γένους ούτε καν οποιοδήποτε μέλος του είναι απολύτως αγαθό. Χρειάζονται ο θάνατος και η ανάσταση του νέου Ανθρώπου του Θεού, του δεύτερου και θείου Αδάμ από τον ουρανό, για να λυτρωθεί η ανθρωπότητα, καθιστώντας τη θεία δύναμη πλήρως ενεργή μέσα στην ανθρώπινη δράση, μία φορά για χάρη όλων. Αν δεχθούμε έστω και για μια στιγμή τη χωριστή ύπαρξη δύο Υιών, το έργο του Ιησού παύει να είναι έργο του Θεού, η Ναζαρέτ και ο Γολγοθάς δεν έχουν για εμάς βαθύτερη ιερότητα από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και τον Tower Hill, και ο Θεός Υιός δεν έχει επιτελέσει στον Ιησού κανένα ουσιωδώς μεγαλύτερο έργο από εκείνο που επιτέλεσε στον Μωυσή ή στον Ησαΐα. Ορισμένοι πιστεύουν ότι πράγματι έτσι έχουν τα πράγματα. Αν όμως έχουν δίκιο, το χριστιανικό Ευαγγέλιο είναι απάτη.
Προτού προχωρήσουμε σε μια λεπτομερέστερη επισκόπηση της αντιοχειανής θεολογίας, είναι σημαντικό να διακρίνουμε μεταξύ των πιο ακραίων και των πιο μετριοπαθών εκπροσώπων της. Όταν οι σύγχρονοι συγγραφείς εξετάζουν τα ιδιαίτερα γνωρίσματα της σχολής της Αντιόχειας, τείνουν μερικές φορές να υπονοούν ότι ο κύριος σύνδεσμος μεταξύ των μελών της ήταν η ειδικά νεστοριανή κατεύθυνση της σκέψης, η οποία δημιουργούσε δυσκολίες στη σύλληψη της ενότητας Θεού και ανθρώπου στον Χριστό. Αυτό όμως δεν αποτελεί ακριβή παρουσίαση του ζητήματος. Από όσο γνωρίζουμε, μόνο τρεις από τους ηγετικούς εκπροσώπους της σχολής είτε αντιμετώπισαν είτε δημιούργησαν τέτοιες δυσκολίες.
Ο πραγματικός θεολογικός δεσμός μεταξύ όλων των Αντιοχειανών ήταν η σαφής αντίληψή τους για την πλήρη και γνήσια ανθρώπινη εμπειρία την οποία βίωσε ιστορικά ο σαρκωμένος Υιός· αποστρέφονταν με φρίκη την ιδέα ότι δεν ήταν από κάθε άποψη εξίσου αληθινά συγγενής με εμάς όσο ήταν συγγενής με τον Θεό· τόνιζαν τις μαρτυρίες των Ευαγγελίων για την ανθρώπινη συνείδηση και την ηθική Του ανάπτυξη και δεν δέχονταν να θεωρείται η ανθρώπινη ζωή Του απλώς μια απατηλή επίγεια επίδειξη μιας ενέργειας η οποία, ως προς τη σφαίρα και τον τρόπο της, ήταν αποκλειστικά ουράνια. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι κρατούσαν σταθερά την ανθρώπινη φύση Του δεμένη με αυτή τη γη, στην οποία, με μια αληθινή και ζωτική έννοια, ανήκε. Αλλά κάθε άλλο παρά όλοι τους αντιμετώπιζαν την ανθρωπότητά Του με τέτοια απομόνωση ώστε να θέτουν σε κίνδυνο την ενότητα του προσώπου Του.
Από τα αποσπάσματα του Ευσταθίου δεν προκύπτει καμία απόδειξη μιας τέτοιας στάσης· ο ποιμαντικός και μη θεωρησιακός νους του Χρυσοστόμου απέχει πολύ από οποιονδήποτε κίνδυνο μιας τέτοιας παρέκκλισης· και ο Θεοδώρητος, ο οποίος υπερασπιζόταν τον Νεστόριο ακόμη και αφού ο Ιωάννης Αντιοχείας τον είχε εγκαταλείψει, δεν παρουσιάζει κανένα σημάδι διανοητικής δυσχέρειας στην προσπάθεια να διατηρήσει την ενότητα του Χριστού. Αυτοί συγκαταλέγονται στους σπουδαιότερους εκπροσώπους της σχολής· υπάρχουν και άλλοι, λιγότερο επιφανείς, για τους οποίους θα μπορούσε να διατυπωθεί η ίδια κρίση. Όταν λέγεται ότι η αντιοχειανή θεολογία έχει μια φυσική τάση προς τον Νεστόριο, η κρίση αυτή είναι αληθής μόνο με την έννοια ότι η δυσανάλογη έμφαση στις αλήθειες που εκτιμούσαν ιδιαίτερα στην Αντιόχεια ήταν αναπόφευκτο να οδηγήσει σε συνέπειες των οποίων ο Νεστόριος αποτελεί το ατυχές παράδειγμα. Αν θεωρηθεί στο σύνολό της, η σχολή της Αντιόχειας ήταν εξίσου ορθόδοξη με τη σχολή της Αλεξάνδρειας ή με εκείνη της Καππαδοκίας και συνέβαλε εξίσου με καθεμία από τις άλλες στην ορθή πίστη.
(1) Πρβλ. Αυγουστίνου, Περὶ τῆς πολιτείας τοῦ Θεοῦ 11, 2, τέλος, όπου η μεσιτεία του Χριστού εξηγείται ως εξαρτώμενη από τη διπλή ιδιότητά Του ως Θεού και ανθρώπου. Όταν ένας δρόμος εκτείνεται από τον ταξιδιώτη έως τον προορισμό του, εκείνος έχει κάποια ελπίδα να φτάσει στον προορισμό· ο Χριστός είναι αυτή η Οδός· το ίδιο πρόσωπο είναι συγχρόνως Θεός και άνθρωπος: Θεός, ο προορισμός μας· άνθρωπος, ο δρόμος μας.
Οι γενικές γραμμές της αντιοχειανής χριστολογίας σκιαγραφήθηκαν από τον Ευστάθιο με μια διορατικότητα που φαίνεται σχεδόν προφητική, σε μια εποχή κατά την οποία η θεολογία ασχολούνταν εξ ολοκλήρου με τα τριαδολογικά προβλήματα, μία ολόκληρη γενιά προτού η προσοχή στραφεί σοβαρά στα προβλήματα που προέκυπταν από την ενανθρώπηση του Λυτρωτή. Η ουσία της διδασκαλίας του για τον Χριστό διακρίνεται εύκολα στα αποσπάσματα που διέσωσε ο Θεοδώρητος στους τρεις διαλόγους με τίτλο Ερανιστής — έκδοση Schulze, τ. IV, στις σελίδες της οποίας αντιστοιχούν οι ακόλουθες παραπομπές. Ο Ευστάθιος επιμένει ρητά στην πραγματικότητα της ανθρώπινης ψυχής του Χριστού (568) και, σε όλα τα παρατιθέμενα συγγράμματα, φροντίζει να αντιταχθεί στον αρειανικό ισχυρισμό ότι ο Χριστός υπέμεινε τα πάθη με την ουράνια ιδιότητά Του. Γι’ αυτό υποστηρίζει σταθερά ότι οι ταπεινώσεις του Χριστού ανήκουν σε Αυτόν ειδικά ως υιό της Μαρίας· δεν αποτελούν ένδειξη ότι η ουράνια φύση Του υποτάχθηκε στην κυριαρχία των φυσικών συνθηκών· μολονότι προσέλαβε μορφή δούλου, όπως είπε ο απόστολος, στη θεότητά Του παρέμεινε ελεύθερος, ανεπηρέαστος από τις υλικές συνθήκες και μη υποκείμενος στον έλεγχό τους — π.χ. 57B, 235D. Διακρίνει σαφώς μεταξύ «Εκείνου που χρίει» και «εκείνου που χρίεται»· ο πρώτος είναι «Θεός κατά φύσιν, γεννημένος από τον Θεό», ενώ ο δεύτερος είναι «κοσμημένος με εξαίρετη διαμόρφωση από τη θεότητα που κατοικούσε μέσα του», αλλά η αρετή του δεν είναι έμφυτη· είναι «επίκτητη», καρπός ηθικής προσπάθειας (57D–58A).
Ο Ευστάθιος αποδίδει στην ανθρωπότητα του Χριστού διάφορες ονομασίες. Την αποκαλεί «ναό» του Θεού Υιού — π.χ. 57C· πρβλ. Ιωάν. 2:19 — ή «σκηνή» Του — στο ίδιο· πρβλ. Ιωάν. 1:14 — ή «οίκο» Του — 235C· πρβλ. Παρ. 9:1. Την αποκαλεί επίσης «ανθρώπινο όργανο», το οποίο προσέλαβε ο θείος Λόγος για τον σκοπό της λύτρωσης (136A, B). Συχνά την αποκαλεί απλώς «τον άνθρωπο». Δεν πρέπει να δίνεται έμφαση σε κάποια από αυτές τις περιγραφές αποκλείοντας τις υπόλοιπες. Αν «ο άνθρωπος» ακούγεται νεστοριανό, η φράση «ανθρώπινο όργανο» ακούγεται εξίσου απολιναριστική, ιδιαίτερα αν παρατηρήσουμε ότι ο Ευστάθιος αναφέρεται μερικές φορές στην ανθρωπότητα απλώς ως «το σώμα» (57D, 236C). Δεν έχει κάποια ιδιαίτερη δογματική προκατάληψη· απλώς χρησιμοποιεί εκφράσεις συνηθισμένες τόσο στην εποχή του όσο και αργότερα, όχι ως σύνθημα μιας παράταξης, αλλά για να φωτίσει την πολύπλευρη αλήθεια. Πρβλ. Διάλεξη V, σ. 104.
Παρομοίως, η σχέση μεταξύ του Θεού Λόγου και της ανθρωπότητάς Του περιγράφεται με ποικίλους τρόπους. «Προσέλαβε και περιεβλήθη» το ανθρώπινο όργανο (136A). «Ενεργούσε [ή: ζούσε τη ζωή Του] μέσα» στο σώμα (236C). Με τον ίδιο τρόπο «ενδύθηκε» τον άνθρωπό Του σαν ένδυμα (57D) και «κατοίκησε» στον άνθρωπό Του σαν σε ιερό και ναό (1344). Το υποκείμενο είναι συνήθως το θείο πρόσωπο, το οποίο ενεργεί μέσα στον ανθρώπινο φορέα δράσης και μέσω αυτού. Το ότι όμως το ανθρώπινο στοιχείο διαθέτει μια αληθινή και ιδιαίτερη ζωή δηλώνεται όχι μόνο με την ονομασία «ο άνθρωπος» και με την απόδοση σε αυτόν μιας «ψυχής από την ίδια ουσία με τις δικές μας ψυχές», αλλά και με τη σαφή διατύπωση ότι «ο άνθρωπος ζει από τη δύναμη του Θεού, δηλαδή επειδή ενεργεί από κοινού με το θείο πνεύμα· διότι Εκείνος στον οποίο πιστεύουμε ως παρόντα μέσα του είναι η Δύναμη του Υψίστου» (2368). Και, κατά συνέπεια, μετά την επίτευξη της νίκης, «ο άνθρωπος ανυψώνεται στον ουρανό και εγκαθίσταται σε κοινό θρόνο με το θειότατο πνεύμα, χάρη στον Θεό που κατοικεί αδιάλειπτα μέσα του» (1344).
Όλα αυτά σημαίνουν ότι η ανθρώπινη εμπειρία του Λυτρωτή ήταν πραγματική εμπειρία και όχι τέχνασμα ή φαντασία, ενώ συγχρόνως ήταν η εμπειρία του Θεού. Από τη μία πλευρά, υποστηρίζει ο Ευστάθιος, ο θείος Λόγος, κατά τη δική Του φύση, εξακολουθούσε να βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα· η θεία Σοφία δεν έπαψε να περιέχει ολόκληρη την κτίση· όντας άυλος και αόρατος, δεν υπέμεινε, με την ουράνια ιδιότητά Του, τα καρφιά και τον τάφο. Από την άλλη, ο άνθρωπός Του, συγκροτημένος από διάφορα μέλη, σταυρώθηκε και αναστήθηκε, έγινε Κύριος και Χριστός και ονομάστηκε Κύριος της δόξης. Ωστόσο, δεν κηρύσσονται δύο Υιοί. Στην ίδια ομιλία ο Ευστάθιος αποδίδει ολόκληρη την ενέργεια στο ένα πρόσωπο του Θεού Υιού.
Παραθέτοντας τη διαβεβαίωση του Χριστού ότι κανείς δεν Του αφαιρούσε τη ζωή, αφού είχε εξουσία τόσο να την καταθέσει όσο και να την πάρει πάλι πίσω (Ιωάν. 10:18), ο Ευστάθιος συνεχίζει: «Μολονότι είχε εξουσία, ως Θεός, να κάνει και τα δύο, συγκατένευσε σε εκείνους που απερίσκεπτα επιχειρούσαν να καταστρέψουν τον ναό Του και, ανασταίνοντάς τον, τον ανοικοδόμησε λαμπρότερο· αποδεικνύεται από αδιάβλητη μαρτυρία ότι Αυτός ο ίδιος, με τη δική Του ενέργεια, ανέστησε και ανοικοδόμησε τον δικό Του οίκο» (234C–235B). Επαναλαμβάνει αλλού την τελευταία αυτή διατύπωση: «Ο Λόγος και Θεός ανέστησε ενδόξως τον δικό Του ναό» (237C).
Το θείο πνεύμα της Σοφίας είχε δύο σφαίρες δράσης· «και ζούσε μέσα στο σώμα και επέβαινε στους ουρανούς και περιείχε τη γη και κυριαρχούσε στην άβυσσο» και «επιτελούσε όλες τις συνήθεις ενέργειές Του ως Θεός». Δεν περιοριζόταν αποκλειστικά μέσα στα φυσικά όρια της ανθρωπότητάς Του όπως το νερό μέσα σε ένα κύπελλο, αλλά, «όντας θεία και άρρητη Δύναμη, περιβάλλει και ενδυναμώνει τόσο όσα βρίσκονται εντελώς στο εσωτερικό όσο και όσα βρίσκονται εντελώς έξω από τον ναό Του» (236C, D).
Συνεχίζεται
ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΥΠΗΡΞΕ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ, Η ΣΟΦΙΑ, ΟΠΟΥ ΕΚΦΡΑΣΤΗΚΕ ΣΤΗΝ ΓΛΩΣΣΑ ΜΑΣ ΜΕ ΠΟΝΟ ΤΟ ΜΕΓΑ ΜΥΣΤΗΡΙΟ, Η ΡΩΜΗ ΠΑΡΕΜΕΙΝΕ Η ΔΥΝΑΜΙΣ, ΟΜΩΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΝΑΤΡΑΠΗΚΕ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΟΔΕΧΘΗΚΑΜΕ.ΕΙΜΑΣΤΕ ΡΩΜΑΙΟΙ. ΚΑΙ ΜΕΙΝΑΜΕ ΓΥΜΝΟΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΑΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟ. ΑΝΟΗΤΑ ΑΠΟΔΕΧΘΗΚΑΜΕ ΤΗΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΜΑΣ ΥΣΤΕΡΗΣΗ.
