Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026

ΓΕΡΟΝΤΙΚΑІ ENΘΥMHΣEIΣ ΚΑΙ ΔΙΗΓΗΣΕΙΣ 2

Συνέχεια από Παρασκευή 20. Νοεμβρίου 2026

ΓΕΡΟΝΤΙΚΑІ ENΘΥMHΣEIΣ ΚΑΙ ΔΙΗΓΗΣΕΙΣ 2

† Ἱερομονάχου Χρυσάνθου Ἁγιαννανίτου

ΤΟΜΟΣ Α΄

Ἔκδοσις Ἱερᾶς Μονῆς Παναγιας Οδηγητρίας, Μώλος Λοκρίδος

Ο Γέροντας παπά Χρύσανθος Άγιαννανίτης, ὁ Πνευματικός (1894-1981).

ΣYNTOMOΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ(συνέχεια)

Πιεζόμενος ἀπὸ πολλοὺς ἐχειροτονήθη Ἱερεὺς ὑπὸ τοῦ Μητροπολίτου Κυκλάδων Γερμανοῦ καὶ συντόμως ἔγινε καὶ Πνευματικός.

Ὑπηρέτησε ὡς ἐφημέριος εἰς τὸν ἱερὸν ναὸν τῶν ἁγίων Τριῶν Παρθένων Μη-νοδώρας, Νυμφοδώρας καὶ Μητροδώρας εἰς τὸν Βοτανικόν, εἰς τὸν ἱερὸν ναὸν τῆς ἁγίας Φιλοθέης εἰς τὰ Πετράλωνα, τὸν ἱερὸν ναὸν τῆς ἁγίας Σοφίας εἰς τὸν Πειραιᾶ, καὶ τέλος εἰς τὸν ἱερὸν ναὸν τῆς Ἁγίας Τριάδος, εἰς τὴν συμβο- λὴν τῶν ὁδῶν Ὀρφέως καὶ Ἁγίας Ἄννης εἰς τὸν Βοτανικόν. Ὑπη ρέτησε καὶ εἰς ἄλλας ἐνορίας καὶ ἱεροὺς ναούς, ὅπως εἰς τὸν ἱερὸν ναὸν τῆς Μεταμορφώσεως εἰς τὴν Κυψέλην. Ὁ ναὸς αὐτὸς εἶναι τὸ μόνον ποὺ ἀπέμεινε ἀπὸ τὴν ἱερὰν Μονὴν τῆς θείας Μεταμορφώσεως, τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν παράδοσιν εἶχε κτίσει ἡ ἁγία Φιλοθέη ή Ἀθηναία. Ἐκεῖ κατὰ τὰ παιδικὰ χρόνια τοῦ Γέροντος εἶχε ἔλθει ἀπὸ τὸ Αγιον Ὄρος ὁ πολυσέβαστος Πνευματικός παπά Μεθόδιος, ὁ ὁποῖος διέδωσε τὴν καλὴν συνήθειαν τῶν ἁγιορειτικῶν Ἀγρυπνιῶν εἰς τὴν Ἀθήνα καὶ περὶ αὐτοῦ πολλὰ λέγει ὁ Ἀλέξανδρος Μωραϊτίδης.


Ὡς Πνευματικὸς ὁ Γέρων Χρύσανθος ἀναδεικνύεται ἄριστος ίατρὸς ψυχῶν. Τὸ ταπεινό Καλυβάκι του στὴν ὁδὸ Κροκεών, πλησίον τῆς Λεωφόρου Ἀθηνῶν, μετατρέπεται σὲ μιὰ πραγματική «Κολιμβήθρα Σιλωάμ», σὲ ἕνα πνευματικόν Νοσοκομεῖον. Πλήθος πονεμένων, «πεφορτισμένων» καὶ πληγωμένων ψυχών συρρέουν στὰ ταπεινά «Κελλάκια» τοῦ Γέροντος Χρυσάνθου. Εὐλαβεῖς, ἁμαρτωλοί, ἡλικιωμένοι, πολλοὶ νέοι καὶ νέες, Ἀρχιερεῖς, ἱερεῖς, Μοναχοί, μὲ τὸ παλαιὸ καὶ τὸ νέο ἑορτολόγιον. Ὅλοι ἐκεῖ εὑρίσκουν μία άνοικτή πατρικὴ ἀγκαλιὰ νὰ τοὺς περιμένη. Ἕνα Γέροντα ποὺ ὡς Πνευματικὸς Πατέρας προσηύχετο έναγωνίως διὰ τὴν σωτηρίαν τους, κυριολεκτικῶς ἔπασχε καὶ ὠδυνᾶτο, ἕως ὅτου «μορφωθή Χριστός» ἐν ταῖς καρδίαις τῶν τέκνων του. Διὰ τὸν Γέροντα δὲν ὑπῆρχαν ὡράρια, οὔτε καιρὸς ἀναπαύσεως καὶ διακοπών. Το πτωχικό Καλυβάκι του στά «Κελλάκια» τῆς ὁδοῦ Κροκεῶν εἶναι πάντοτε ἀκλείδωτο, σὲ ἑτοιμότητα ἀναμονῆς καὶ ὑποδοχῆς τῶν ψυχῶν, «ὑπὲρ ὧν Χριστὸς ἀπέθανεν». Μὲ προτροπὴν τοῦ ἰδίου ὁποιανδήποτε ὥραν τῆς ἡμέρας ἢ τῆς νύκτας ἡμποροῦσαν νὰ καταφύγουν ἐκεῖ ψυχὲς κυνηγημένες ἀπὸ τὸν διάβολο, ἀποκαμωμένες ἀπὸ τὴν θλίψι, τὴν ἀπελπισία καὶ τὸν πόνο τοῦ πολυωδύνου τούτου ματαίου βίου καὶ τῆς ὁδυνηρᾶς ἁμαρτίας.

Ἄνθρωποι ποὺ ἔφθασαν μέχρι τὸ κατώφλι τοῦ Γέροντος άπηλ πισμένοι, πληγωμένοι, ρυπαροὶ ἀπὸ τὴν λάσπη καὶ τὴν δυσωδίαν τῶν αἰσχρῶν παθῶν, «κατερραγμένοι» ἀπὸ τὰ βέλη του πονηρού, ὄχι μόνον «ἀνωρθώθησαν», ἀλλὰ καὶ ἔφθασαν μὲ τὴν ἀγαπητικὴν καὶ ἐλεήμονα φροντίδα του, εἰς σημεῖον νὰ ζοῦν ἐνάρετον καὶ σών φρονα βίον, μὲ νηστείαν, καρδιακὴν προσευχήν, μὲ μοναχικὰ ἰδεώ δη καὶ ἀρετάς, καίτοι κοσμικοὶ καὶ ἔγγαμοι

Ἀναδεικνύεται ἀκόμη καὶ ἄριστος πνευματικὸς ὁδηγὸς μὲ ἰδιαί τερον χάρισμα νὰ ἐμπνέῃ τὸν πόθον διὰ τὴν Μοναχικὴν ζωήν. Νέοι καὶ νέες ἔρχονται κοντά του ελκόμενοι ἀπὸ τὴν ἡδύτητα τῆς διδα-σκαλίας του περὶ τῶν ὑψηλῶν πνευματικών βιωμάτων τῆς Μοναχι-κῆς Πολιτείας


Καὶ ὁ ἴδιος ἡγάπα ἰδιαιτέρως τοὺς νέους, τοὺς ἀγνοὺς καὶ παρ. θένους. Μὲ ἄπειρη πατρικὴν ἀγάπην καὶ στοργικὴν φροντίδα προσ παθοῦσε νὰ τοὺς μνήσῃ εἰς τὰ βαθέα καὶ ἀναβιβάσῃ εἰς τὰ ὑψηλὰ τῆς νοερᾶς ἐργασίας τῆς προσευχῆς. Ἔπασχε δι' αὐτοὺς καὶ ἀγωνι-οῦσε, διότι τοὺς ἐθεωροῦσε κατάλληλα σκεύη τῆς χάριτος τοῦ παναγάθου Θεοῦ, τῶν ὑψηλῶν θεωριῶν τῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς καὶ τῆς ἀν γίας Ἱερωσύνης

Διὰ τὴν ἀγάπην καὶ πνευματικὴν φροντίδα ὅλων τῶν νέων ποὺ ἔρχονται κοντά του, γίνεται κτίτωρ δύο ἀνδρῴων Μονῶν καὶ μιᾶς γυναικείας, ποὺ τὶς ἀφιερώνει μὲ εὐλάβειαν εἰς τὴν Κυρίαν Θεοτόκον, «Ἄξιόν ἐστι», Ἁγίας Σκέπης καὶ Παναγίας Οδηγητρίας. Ἐπί σης φροντίζει νὰ ἐπανδρωθῇ ἀπὸ πνευματικά του παιδιὰ ἡ Καλύβη τῆς ἱερᾶς Μετανοίας του εἰς τὴν Σκήτην τῆς Ἁγίας Ἄννης, δηλαδὴ ἡ Καλύβη τῆς Ἀποτομῆς τοῦ Τιμίου Προδρόμου.

Ὁ ἴδιος ὅμως μονίμως θὰ παραμείνῃ μὲ αὐτοθυσίαν μέχρι τῆς κοι-μήσεώς του δεσμευμένος ἀπὸ τὴν μεγάλην συναίσθησιν τῆς εὐθύνης τῆς πνευματικῆς του πατρότητος κοντὰ εἰς τὰ πνευματικά του τέ κνα στην βάσιν του, στὰ ταπεινὰ κεραμοσκέπαστα Κελλάκια τῆς ὁδοῦ Κροκεῶν. Ἐκεῖ ὁ προσωπικὸς ἀγώνας τῆς ἐσωτερικῆς ἐργασί ας, τῆς νήψεως καὶ τῆς νοερᾶς προσευχῆς, τῆς ἀγρυπνίας καὶ τῆς ἀ-σκήσεως μένει αμείωτος.


Ὁ Γέροντας παραμένοντας μέσα στὸν κόσμο τηρεῖται ἀνέπαφος ἀπὸ τὸ φρόνημα τοῦ κόσμου καὶ ἀναλλοίωτος («ἠλλοιωμένος τὴν θείαν ἀλλοίωσιν»). Αὐτὸ εἶναι γενικὴ διαπίστωσις ὅλων ὅσοι τὸν ἐγνώρισαν. Θὰ μείνῃ μέσα στὸν κόσμον μέχρι τὸ τέλος τῆς ὁσιακῆς βιοτῆς του ἕνας αὐθεντικὸς Ἁγιορείτης. Ζεῖ, τρώγει, ἐνδύεται, όμι-λεῖ, λειτουργεῖ ὡς γνήσιος Ἁγιορείτης. Νοερῶς εἶναι πάντοτε στὸ Αγιον Ὄρος, θα «περιπολῇ» μὲ τὴν διάνοιάν του στην Καλύβην του, στὰ μονοπάτια, στὰ σπήλαια καὶ τοὺς βράχους τῆς Σκήτης, ὅπου ἔζησε. «Ἂν καὶ εἶμαι μακράν της – ἔλεγε – ὁ ἀνασασμός μου καὶ τὰ ὄνειρά μου ἐκεῖ περιφέρονται».

Ἡ ζωηρὰ ἀνάμνησις τῶν ἱερῶν μορφῶν τῶν Γερόντων του καὶ τῶν διδαχῶν τους θὰ εἶναι ἡ ἀναπνοή του. Σε κάθε ἑορτὴ θὰ μετα-φέρεται νοερῶς καὶ νοσταλγικῶς στὸ σεπτὸν Κυριακὸν τῆς Σκήτης καὶ θὰ ἀναλύεται σὲ δάκρυα ἐνθυμούμενος τὴν εὐλάβειαν τῶν Γεν ρόντων, τὸ βάδισμά τους, τὰ κέρινα ὁσιακά πρόσωπά τους μετὰ τὴν ὁλονύκτια εὐχητικὴ ἀδολεσχία τῆς Ἀγρυπνίας,

Πάντοτε σιωπηλὸς καὶ σύννους, πενθήρης καὶ ἔνδακρυς, ἀπαρ-ρησίαστος καὶ ἀγέλαστος, ἀλλὰ καὶ παρηγορητικὸς καὶ ἐλπιδοφό ρος, μὲ ἀγάπη ἀληθινὴ χωρὶς εὐγένειες καὶ φιλοφρονήσεις κοσμικές, εὐθύς, ἁπλοῦς ὡς παιδί, ἤρεμος, σοβαρὸς καὶ στιβαρὸς ὡς πολύπει ρος Γέρων. Μία εὐλογία τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ «Περιβολιοῦ τῆς Πανα γίας» μας, τοῦ Ἁγίου Ὄρους στὸν κόσμο. Ἕνας θαυμαστὸς καὶ θε οδώρητος συνδυασμὸς σὲ μία Γεροντική μορφή, ἡ ὁποία σὲ καθήλωνε καὶ σοῦ ἐνέπνεε τὸν σεβασμόν, τὴν ἀγάπην καὶ τὴν υἱϊκὴν διά-θεσιν διὰ τελείαν ἀφοσίωσιν στὰ ἔμπιστα, ἔμπειρα καὶ στοργικά πατρικὰ χέρια.

Πολλοὶ ἐνθυμοῦνται τὸν ἁγιορείτην παπά Χρύσανθον στὸ λεω φορεῖον ἢ στοὺς δρόμους τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς μὲ τὸ τρακοσάρι κομβοσχοίνι στὸ χέρι, ἕνα σακκούλι ὑφασμάτινο κρεμασμέ νο στὸν ὦμο, μὲ παλαιὰ παπούτσια, τριμμένα καὶ μπαλωμένα ράσα. Ὁ Γέροντας ἔσπευδε παντοῦ μὲ τὸ ἅγιον εὐχολόγιόν του καὶ τὴν θεοπειθῆ καὶ θεόδεκτον προσευχήν του νὰ θεραπεύση τις πνευματι κὲς ἀνάγκες τῶν τέκνων του, κάποτε καὶ τὶς ὑλικές. Πολλὲς φορὲς ἐπέστρεφε νύκτα μὲ πρησμένα πόδια κατάκοπος καὶ ἐζητοῦσε ἀντί-δωρον καὶ ἀγιασμὸ γιὰ νὰ φάγη μόλις τότε κάτι ὀλίγον, ἐνῶ εἶχε περάσει ἀπὸ γνωστά του σπίτια μὲ πολλὰ ἀγαθά. Υπερέβαινε ή ἀνυπόστολος ἄσκησις καὶ βία του, καίτοι ἐν τῷ κόσμῳ, καὶ τὰ ὅρια τῆς «ἐνάτης». Ὁ ἴδιος ἐζοῦσε πτωχικὰ καὶ ἀπέριττα. Τίποτε δὲν ἐκρατοῦσε διὰ τὸν ἑαυτόν του. Ὅλα τὰ ἔδιδε. Κάποτε φεύγοντας ἀπὸ σπίτι πνευματικοῦ του παιδιοῦ στὸ Μενίδι, τοῦ ἔδωσαν ὀλίγα χρήματα διὰ εἰσιτήρια. Μετὰ ἀπ᾿ ὀλίγον ἐπέστρεψε μὲ συστολὴ μια κροῦ παιδιοῦ ποὺ κάτι χάνει, διὰ νὰ παρακαλέση πάλι διὰ τὰ εἰ σιτήριά του. Ἐρωτώμενος ἐπίμονα ἀναγκάσθηκε νὰ ὁμολογήση, ὡς κάτι τὸ αὐτονόητον, ὅτι κάποιος εὑρέθη στὸν δρόμο του ποὺ εἶχε ἀνάγκη τὰ χρήματα.

Ἐπίσης πολλοὶ εἶναι ἐκεῖνοι ποὺ ἄγνωστοι ἔφθασαν διὰ ἐξομολόγησιν στὸν Γέροντα, τὸν ὁποῖον ἔκπληκτοι ἄκουσαν νὰ τοὺς φωνάζῃ μὲ τὸ ὄνομά τους. Πολλοὶ ἐδέχθησαν αἰφνίδια τηλεφωνήματά του μὲ σύντομες καὶ ὀλιγόλογες προειδοποιήσεις διὰ συμβησόμενα. Πολλοὶ αἰσχυνόμενοι νὰ ἐξομολογηθούν πράξεις ἢ καὶ λογισμούς τους ἀκόμη, τὰ ἄκουσαν ἐμβρόντητοι ἀπὸ τὸν ἴδιον τὸν Γέροντα.

Ἐκεῖνο ὅμως ποὺ πολλοὶ ἐνθυμοῦνται ὡς χαρακτηριστικὸν τοῦ Γέροντος εἶναι τὰ δάκρυα, το «ἀείρρυτον δάκρυον». Ὑπῆρχαν στι γμὲς ποὺ οἱ ὀφθαλμοί του ἐγίνοντο μικρές βρύσες. Τὰ δάκρυα ἔτρε χαν ἀβίαστα, ἐπερνοῦσαν ἀπὸ τὶς παρειές του, τὴν γενειάδα του καὶ κατέληγαν νὰ μουσκεύουν τὸ ὕφασμα τοῦ ζωστικοῦ του. Αὐτὸ συν έβη πολλὲς φορὲς καὶ σὲ ὧρες ἐξομολογήσεως κάποιων, οἱ ὁποῖοι συγκλονίσθηκαν, διότι βλέποντες αὐτὸ τὸ ἱερὸν φαινόμενον συνει-δητοποίησαν, ὅτι αὐτὰ ποὺ ἐξωμολογοῦντο δὲν τὰ ἔλεγαν μὲ συναί σθησιν καὶ μετάνοιαν, ποὺ ἔπρεπε νὰ εἶχαν, καὶ τὴν ὁποίαν ὅμως ἐ-βίωνε ὁ Γέρων Πνευματικός δι' αὐτούς.

Διὰ νὰ καταγραφοῦν οἱ ἐμπειρίες καὶ μαρτυρίες θαυμαστῶν γε γονότων ποὺ ἔζησαν πολλὰ πνευματικὰ παιδιὰ τοῦ Γέροντος κοντά του, θὰ ἐχρειάζοντο πολλές σελίδες. Σκοπὸς ὅμως τῆς παρούσης ἐκ δόσεως δὲν εἶναι ἡ παρουσίασις τῆς κατὰ πλάτος ὁσιακῆς βιοτῆς τοῦ μακαριστοῦ Γέροντος Χρυσάνθου, ὁ ὁποῖος ἐξ ἄλλου ἐπιμελῶς ἐν τῇ ζωῇ του ἀπέφευγε όποιανδήποτε τιμὴν καὶ ἀναγνώρισιν, προσ ποιούμενος ἀκόμη καὶ μὲ ἐπίπλαστες ἰδιοτροπίες, ἀποτομίες καὶ δὴ θεν φωνές («ἀπὸ τὸν λάρυγγα καὶ ἔξω», ὅπως σε κάποιους έμπν στευόταν ὁ ἴδιος), τὰ ὁποῖα ὅμως ὠρισμένοι, κρίνοντες «κατ' όψιν, Εξέλαβον ὡς τὸ πραγματικόν πρόσωπον τοῦ Γέροντος καὶ τὸν παρερμήνευσαν.


Τὰ ἀνωτέρω ἀνεφέρθησαν γενικῶς ὡς ψήγματα τῆς πνευματικής καταστάσεως τοῦ Γέροντος καὶ αὐτὸ ὄχι πρὸς προβολήν του ( ου γὰρ δὴ ἐκείνῳ χρεία προσθήκης εἰς εὐδοκίμησιν»), ἀλλὰ πρὸς ὡφέλειαν ψυχικὴν ἡμῶν «τῶν ζώντων, τῶν περιλειπομένων», διότι «ὥσπερ γὰρ τῷ πυρὶ αὐτομάτως ἔπεται το φωτίζειν καὶ τῷ μύρω το εὐωδεῖν· οὕτω καὶ ταῖς ἀγαθαῖς πράξεσιν άναγκαίως ἀκολουθεί το ὠφέλιμον» (Μέγας Βασίλειος). Αὐτὰ εἶναι ἐλάχιστα απ' ὅσα θαυμαστὰ γεγονότα ἔζησαν κοντά του πολλά πνευματικά του παιδιά, τα ὁποῖα καὶ πάλιν γράφομε, μετὰ ἀπὸ εἴκοσι ἔπτὰ ἔτη ἀπὸ τῆς κοιμήσεώς του, διακατεχόμενοι ὑπὸ τοῦ κράτους του φόβου τῆς δυσανασχετήσεως τοῦ μακαριστοῦ Γέροντός μας. Διότι ὁ Γέροντας ἐν όσω ἐζοῦσε, ὅταν ἤκουε ἀπὸ κάποιων ἐπαινετικόν λόγον περί αρετής του κ.λπ. ἀντιδροῦσε βιαίως, θα λέγαμε, ὅπως ἀντιδρά κάποιος όταν τὸν ὑβρίσουν καὶ τὸν προσβάλλουν πολύ.

Ὁ Γέροντας βυθιζόμενος εἰς τὴν ἄβυσσον της αυτομεμψίας του, εἶχε ἀνυπόκριτον καὶ βαθυτάτην ταπείνωσιν.

Αὐτὸς ἐν ὀλίγοις ἦτο ὁ ταπεινός, ὁ άσημος (ίσως καὶ πορεύτη μένος ἀπὸ κάποιους) παπά Χρύσανθος. Οπίσω όμως από την άνο πιτήδευτη αὐτὴ ταπεινὴν ἐμφάνισιν ἐκρύπτετο ένα δεθιστων μεγα λείον πνευματικόν. Ἕνα μεγαλεῖον που δσμιλεύθηκε με την χάριν τοῦ Θεοῦ στην Αθήνα τῆς ἐποχῆς τοῦ Παπαδιαμάντη και cele ρὸν Ἄθωνα, τὸ εὐωδιαστὸν καὶ ἀγιάλεκτον «Περί της Παναγό ας» μας, μὲ πολλὲς τότε Μορφές ἡγιασμένων πνευματικών Άγονη στῶν, ποὺ εὐωδίασε ἡ εὐωδώς καὶ ἡ Χάρις του Αγίου Πνεύματος

Ἡ ἐπίγεια ζωή του έτελείωσε κατά την 29ην Μαΐου (Ημέραν της ἁλώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἡμέραν την οποίαν ὁ Γέροντας κατὰ σαφείς μαρτυράς προεγνώρισεν) το 1983 μετά από εγκεφαλικὸν ἐπεισόδιον. Μετετέθη εἰς σκηνάς αιωνίους διὰ νὰ συναντήση ἐκεῖ τοὺς ποθητούς του Γέροντες, καὶ ὅλους αὐτοὺς διὰ τοὺς ἀποίους διαλαμβάνει εἰς τις ἱερὲς διηγήσεις του. Το σεπτόν του λείψανον κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν του μεταφέρθη εἰς τὴν ἱεράν Σκήτης της Αγίας Άννης καὶ ἐνταφιάσθη εἰς τὸ Κοιμητήριον της Σκήτης, όπου ή άγιορειτικὴ γῆ ἀνέμενε στοργικώς νὰ ἀναπαύση εἰς τα σπλάγχνα της το πολύμοχθον σώμα του μακαριστού Γέροντος Χρυσάνθου.

Ειη αὐτοῦ αἰωνία ή μνήμη Και Ας ἔχομεν τας ἀγίςς εὐχάς του.

Αμήν.


ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟΝ

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΙΗΓΗΣΕΙΣ ΠΑΙΔΙΚΑΙ


1. Ὁ Τζαννῆς καὶ ἡ Ἑλένη.

Ἡ προγιαγιά μου ὅπου μὲ ἐμεγάλωσε ήτανε κόρη τοῦ Πετρῆ καὶ τῆς Ἄννας ἀπὸ τὴν Αίγινα. Ὁ προπάππος μου ὠνομαζόταν Ἀλυφαντῆς. Εἶχαν τρία ἀγόρια· τὸν Ἀποστόλη, τὸν Ἀνδρέα καὶ τὸν Παναγῆ, καὶ τέσσερις κόρες Δέσποινα, Μπίλιω, Λευτεριὰ καὶ Κατερίνη.

Τὴν Δέσποινα, ποὺ ἦταν προγιαγιά μου, τὴν παντρέψανε διὰ τῆς βίας καὶ κατοίκησε πρώτη στὸν Πειραιᾶ. Αὐτὴ μὲ ἐδίδασκε τὴν και λογερικὴ ζωὴ ἀπὸ μικρὸ παιδὶ καὶ μοῦ ἔλεγε αἰνιγματωδῶς.

«Ὁ πανάγαθος Θεὸς θὰ σὲ καλέση σὲ ὑψηλὰ πράγματα. Πρόσε ξε, νὰ μὴν τὸν ξεχάσης. Βλέπεις ἐδῶ εἰς τὸν Πειραιᾶ, ποῖος ἐβοήθησε τὴν φτωχολογιά; Κανεὶς ἄλλος παρὰ μόνον ὁ Τζαννῆς καὶ ἡ Ἑλένη.

Αὐτὸ τὸ ἅγιον καὶ εὐλογημένον ἀνδρόγυνο, ἔκτισε τὸ Ὀρφανοτροφεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον μαθαίνουν ὅλες τὶς τέχνες τὰ φτωχὰ καὶ δύσ-τυχα παιδιά, καὶ τὸ Νοσοκομεῖον (Το Τζάννειον) όπου παγαίνουν ὅλοι οἱ φτωχοὶ καὶ εὑρίσκουν παρηγοριά. Καμμιὰ φορά, ὡς ἄνθρωπος, ὁ ἄνδρας της τῆς ἔλεγε:

– Ἑλένη, δὲν παίρνεις λίγο κρέας, κανένα ψάρι, λίγο τυρί;.

Αὐτὴ τοῦ ἀπαντοῦσε: – Α' Τζαννή μου, ἐδῶ θέλεις νὰ φᾶς ἢ στὴν ἄλλη ζωή. Ἐκεῖνος τότε τῆς ἔλεγε: - Κάνε δ,τι θέλεις, Ελένη.

Καὶ ἡ ζωή τους ἤτανε νὰ τρῶνε ψωμί, ἐλιὲς καὶ ρίγανη. Τώρα, τὰ παιδιὰ καὶ οἱ ἄρρωστοι τοὺς συγχωρούν γενεές γενεών.

Καὶ σὺ πρόσεξε, ποτέ σου νὰ μὴν κρατήσης δεκάρα στην τσέπη σου, ἀλλὰ καὶ τὴν ζωήν σου νὰ τὴν θυσιάσης. Ἐπειδὴ ἐγὼ δὲν ἔγινα καλογριά, ἀλλὰ μὲ ἀνάγκασαν νὰ πανδρευτώ, νὰ βοηθᾶς ἐσὺ τὰ Μοναστήρια καὶ νὰ γίνης καλὸς ἄνθρωπος εἰς τὴν κοινωνίαν».

Αὐτὰ μοῦ ἔλεγε κάθε ἡμέρα ή πρόγιαγιά μου φέροντας παραδεί γματα σ' ἐμένα, νὰ μὴ βλέπω τὸ πρόσωπόν μου εἰς τὸν καθρέπτη καὶ ὅταν κάθωμαι, νὰ κάθωμαι στὸ σκοτάδι χωρὶς φῶς. Αὐτὰ τὰ γράφω διὰ νὰ ἰδῆτε ποῖοι κάτοικοι ήσαν πρώτα εἰς τὴν θεόσωστον πόλιν τοῦ Πειραιῶς καὶ μὲ τί ἀρχὰς μᾶς ἐμεγάλωναν, ἂν καὶ ἦσαν ἀγράμματοι καὶ ἐμίλαγαν τὰ ἀρβανίτικα.


2. Ἡ Γιαγιὰ καὶ ἡ κυρὰ Γιώργαινα.

«- Κυρὰ Γιώργαινα, τί κάνεις; Καλὰ εἶσαι; Πῶς περνᾷς; Τώρα δοξάζω τὸν πανάγαθον Θεὸν ὅπου ἀξιώθηκες καὶ ἀγόρασες οἰκόπεδο καὶ ἔχτισες σπιτάκι ἔστω καὶ μὲ πλίνθους καὶ ἔβαλες τὰ παι δάκια σου, καὶ μὴ στενοχωρῆσαι ὅπου τὰ παράθυρά σου εἶναι μὲ τσουβάλια. Τώρα τὰ παιδιά σου τὰ ἔχεις σὰν τὴν κλῶσσα μὲ τὰ κλωσσόπουλα καὶ δὲν ξέρει ὁ γείτονάς σου ἂν ἔχῃς ψωμὶ ἢ δὲν ἔχης.

- Γιώργαινά μου, ὅταν σὲ ἐνθυμοῦμαι, εἰς τὴν ψυχήν μου ἔρχεται μιὰ χαρὰ καὶ μιὰ λύπη.

Χαρά, ὅπου παγαίνεις εἰς τὸν Προφήτην Ελισαῖον (Ὁ μικρὸς ναὸς τοῦ ἁγίου Προφήτου Ελισαίου εὑρίσκεται παρὰ τὴν ἀρχαίαν Ἁγοράν, ἐγγὺς τοῦ ἱεροῦ ναοῦ τῶν Ταξιαρχῶν (ἢ Παναγίας «Γρηγορούσης»). Ἀναβαίνοντας κανεὶς ἀπὸ τὴν πλατείαν Μοναστηρακίου τὴν ὁδὸν Ἄρεως συναντᾷ τὸν ναΐσκον εἰς τὰ δεξιά του, ἐντὸς τῆς αὐλῆς τοῦ τότε ἀρι χοντικοῦ τῆς οἰκογένειας Χωματιανοῦ. Ὁ ναὸς δυστυχῶς εἶχε κατεδαφισθή. ἀλλὰ ἐσχάτως ἡ ἱερὰ Ἀρχιεπισκοπὴ Ἀθηνῶν ἀνήγειρε καὶ πάλιν τὸν ἱστορικὸν αὐτὸν ἱερὸν ναὸν ἐπὶ τοῦ περιγράμματος τῶν θεμελίων τοῦ παλαιού τὰ ὁποῖα ἐσώζοντο.) καὶ παίρνεις πολλὲς εὐχὲς ἀπὸ τὸν παπά Νικόλα τὸν Πλανᾶ καὶ ἀπὸ τὸν παπᾶ Ἀντώνη, ποὺ εἶναι στὸν ἅγιο Νικόλαο στὰ Πευκάκια. Λύπη, γιατί, ἂν καὶ εἶμαι κανδηλανάπτισσα καὶ ὑπηρετῶ τὴν ἐκκλησίαν τῆς Ἁγια-Σωτήρας', δὲν αἰσθάνομαι τὴν χαρὰν ὅπου αἰσθάνεσαι ἐσὺ εἰς τὰς Ἀγρυπνίας τοῦ Προφήτου Ἐλισαίου.

- Σὲ παρακαλῶ πολύ, όταν πηγαίνῃς εἰς τὰς Ἀγρυπνίας, νὰ παίρνῃς τὸ δισέγγονό μου μαζί σου, γιατί, καθώς βλέπω, τὸν ἔχει καλέσει ὁ Δεσπότης Χριστὸς γιὰ νὰ γίνῃ καλόγερος Τοῦ βάζω στρῶμα ἀπὸ ἄχυρα καὶ στενοχωρεῖται. Βλέπω τὸ πρωὶ καὶ ἔχει πάρει μια παλιό ψαθα καὶ τὴν βάζει ἀπάνω καὶ κοιμάται. Εἰς τὴν ἐκκλησίαν πη-γαίνει ξυπόλητο καὶ κουρελιάρικο καὶ δὲν τὸ νοιάζει. Τὸν καμαρώνουνε ὁ παπά Νικόλας ὁ Πλανᾶς, ποὺ τὸν ἐβάπτισε, κι' ὁ ἀνηψιός μου, ὁ παπά Γιώργης. Γι' αὐτὸ σὲ παρακαλώ πολύ, νὰ τὸν παίρνης μαζί σου καὶ νὰ μοῦ τὸν φέρνης. γιατὶ εἶναι Ἑβραῖοι καὶ Γύφτοι καὶ φοβάμαι μὴ μοῦ τὸν ἀρπάξουνε.

- Καθώς γνωρίζεις, ἐδῶ στὴν ἐκκλησία ὅπου ὑπηρετῶ, μοῦ δίδουν πενήντα λεπτά. Τί νὰ πρωτοκάμω; Την περιουσία μου μὲ τὸν συμ βολαιογράφο τὸν Βουτυρὰ μοῦ τὴν ἁρπαξαν ἀπὸ τὰ χέρια μου, όταν πέθανε ή κόρη μου ή Κατίγκω, κι' ἐγὼ ἔκαμα ὑπομονὴ καὶ ἦλθα σ' αὐτὸ τὸ κελλάκι τῆς ἐκκλησίας καὶ κάθομαι μὲ τὴν ἀδελφή μου, ὅπου τὴν ἐβγάλανε ἀπὸ τὴν περιουσία της σὰν τὴν τρίχα ἀπὸ τὸ ζυμάρι. Καὶ ἐγὼ νοικοκυρά, καθώς ξέρεις, ἐκατήντησα ζητιάνα καὶ περιμένω ἀπὸ τὰ πλούσια ἀνήψια μου, τοὺς Κουμουσαίους, νὰ μοῦ δώσουν κάτι ἀπὸ τὰ περιβόλια τους, νὰ περάσωμε ἐμεῖς καὶ ἡ ἐγγάνα μου ἡ Εὐγενία (Εἶναι ἡ μητέρα τοῦ Γέροντος Χρυσάνθου, ἡ ὁποία εἰς μεγάλην ἡλικίαν ἔγινε Μοναχὴ μὲ τὸ ὄνομα Μελάνη. Επίσης Μοναχὴ ἔγινε καὶ ἡ ἀδελφή του Ἑλένη μὲ τὸ ὄνομα Εὐγενία.), ὅπου στραβώνεται στην βελόνα νὰ ράβη φράγκικα ρούχα γιατί τώρα καθώς βλέπεις, δὲν θέλουν τὰ ρωμαίϊκα, ἀλλὰ τὰ φράγκικα. Κι' αὐτή, ὅταν ἀκούῃ ἀπὸ τὸν κόσμο καὶ τὴν λενε “φραγκοραφτοῦ”, λέει, καλύτερα νὰ ἀποθάνη, παρὰ ν' ἀκούη αὐτὴ τὴν λέξι “φραγκοραφτού".

- Σὲ παρακαλῶ πάλι, έξοδα δέν ἔχω γιὰ τὸ ἐγγόνι μου ὅπου θὰ ἔρχεται στὸ σπίτι σου καὶ θὰ περπατάτε σίδερα-σίδερα στοῦ Ρούφου καὶ ἀπὸ τοῦ Ρούφου θὰ πηγαίνετε στὸ ἐκκλησάκι τοῦ Προφή του Ελισαίου ὅπου εὐωδιάζει (Ἐννοεῖ προφανῶς, ὅτι ἡ περιοχὴ εὐωδίαζε ἀπὸ τὴν χάριν τοῦ ἁγίου Λει ψάνου τῆς ὁσιομάρτυρος Φιλοθέης τῆς Ἀθηναίας, τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται εἰς τὸν πλησίον κείμενον μητροπολιτικὸν ἱερὸν ναὸν τῶν Ἀθηνῶν.) ἡ μνήμη τῆς ἁγίας Φιλοθέης τῆς Ἀθηναίας».

«- Σήκω, καμάρι μου Χρήστο, νὰ πᾶς εἰς τὰ Καμίνια στὴν Κυρὰ Γιώργαινα, γιατὶ αὔριο εἶναι τοῦ ἁγίου Σπυρίδωνος. Θέλω νὰ σοῦ πῶ ένα πράγμα, τὸ ὁποῖο πρέπει πάντοτε νὰ θυμᾶσαι. Ὁ ἅγιος Σπυρίδωνας, καμάρι μου, ήτανε Μοναστήρι μεγάλο καὶ ὡριζε ὅλον τὸν Πειραιά, ἀλλὰ κατόπιν ἦλθε ὁ Όθωνας καὶ ἐπῆρε ὅλην τὴν περιουσία τοῦ Μοναστηριοῦ καὶ τὴν ἔδωσε στοὺς Φράγκους. Κατόπιν ἦλθαν οἱ νησιώτες, Ὑδραῖοι, Σπετσιώτες, Αἰγινῆτες, Μεθενῆτες, σιγὰ σιγά. Ὅταν ἐδιώχθηκαν οἱ παππούδες μας ἀπὸ τὸν Όθωνα, ἔφυγαν καὶ οἱ Φράγκοι ἀπὸ τὸν φόβον τους, καὶ μετὰ ἦλθαν περισσότεροι Ρωμιοί. Κι' ἀκοῦς στὴν Λεύκα, όπου καθόμαστε, νὰ ὀνομάζωνται Αἰγινήτικα, γιατὶ ἦλθαν Αἰγινῆτες κι' ἐκάθησαν ἐκεῖ. Μαζὶ μὲ αὐτούς, ποὺ ἦλθαν, ἡμουνα κι' ἐγώ.

» Σὲ παρακαλῶ, τώρα ποὺ θὰ πᾶς στὴν κυρὰ Γιώργαινα, πρόσεξε μὴ σοῦ δώσῃ τίποτα καὶ τὸ φάγης, γιατὶ πᾶς στήν Ἀγρυπνία καὶ πρέπει νὰ εἶσαι νηστικός, παιδάκι μου, γιὰ νὰ καταλάβης τὰ ἁγια Γράμματα(Ἐννοεῖ, τὴν ἑορταστικὴν ἱερὰν Ἀκολουθίαν τοῦ ἁγίου Σπυρίδωνος.) τοῦ ἁγίου Σπυρίδωνα».

Συνεχίζεται

ΖΟΥΝ ΗΔΗ ΑΠΟ ΔΩ ΠΑΡΕΑ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ. ΒΟΗΘΕΙΑ ΜΑΣ. ΕΥΩΔΙΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΚΑΙ ΟΡΘΟΠΡΑΞΙΑΣ.

Η sobornost και η ευχαριστιακή εκκλησιολογία: Ο Aleksei Khomiakov και οι διάδοχοί του 3

Συνέχεια από Πέμπτη 19. Νοεμβρίου 2026

Η sobornost και η ευχαριστιακή εκκλησιολογία:
 Ο Aleksei Khomiakov και οι διάδοχοί του 3

Κάλλιστος Ware

International Journal for the Study of the Christian Church Vol. 11, Nos. 2–3, May–August 2011, 216–235


Η επανάληψη της λέξης «ένα» και στα δύο αυτά χωρία είναι σκόπιμη και δείχνει ακριβώς πώς κατανοούσε ο Ιγνάτιος την εκκλησιακή ενότητα: «μία Ευχαριστία… μία σάρκα… ένα ποτήριο… ένα θυσιαστήριο… ένας Χριστός». Η Εκκλησία είναι μία, επειδή συνάγεται γύρω από ένα θυσιαστήριο, συγκεντρώνεται υπό την προεδρία ενός επισκόπου και κοινωνεί στο ένα Σώμα και Αίμα του Χριστού. Ιδιαίτερη βαρύτητα πρέπει να δοθεί στη φράση «επί το αυτό», «στον ίδιο τόπο» ή «από κοινού», η οποία αποτελεί σχεδόν τεχνικό όρο στον Ιγνάτιο. Αξιοσημείωτη είναι η έμφαση που δίνει στο πρόσωπο και στη διακονία του επισκόπου. «Κανείς ας μην κάνει χωρίς τον επίσκοπο τίποτε από όσα αφορούν την Εκκλησία», έγραφε. «Ας θεωρείται έγκυρη εκείνη η Ευχαριστία που τελείται υπό τον επίσκοπο ή υπό κάποιον στον οποίο εκείνος το αναθέτει. Όπου εμφανίζεται ο επίσκοπος, εκεί ας βρίσκεται και ο λαός, όπως ακριβώς όπου βρίσκεται ο Ιησούς Χριστός, εκεί είναι η Καθολική Εκκλησία… Όποιος κάνει οτιδήποτε χωρίς τη γνώση του επισκόπου υπηρετεί τον διάβολο».⁵⁰ Αν είχαν συμπεριληφθεί οι Επιστολές του Ιγνατίου στον κανόνα της Καινής Διαθήκης, αυτό θα είχε λύσει πολλά προβλήματα κατά τη Μεταρρύθμιση! Είναι, βεβαίως, θεμιτό να αναρωτηθούμε κατά πόσο η εικόνα της Εκκλησίας που παρουσίαζε ο Ιγνάτιος μπορεί να εφαρμοστεί στον εικοστό πρώτο αιώνα.⁵¹

Αντλώντας από τον Ιγνάτιο, τόσο ο Nikolai Afanasiev⁵² όσο και ο Ιωάννης Ζηζιούλας⁵³ τοποθέτησαν την Ευχαριστία στο κέντρο της διδασκαλίας τους για την Εκκλησία, προσδίδοντας έτσι στην έννοια της εκκλησιακής κοινωνίας μια ακρίβεια και μια σαφήνεια εστίασης που της λείπουν στη σκέψη του Khomiakov. Εγώ ο ίδιος, ωστόσο, συνάντησα για πρώτη φορά την ιδέα της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας» όχι μέσα από τα γραπτά κάποιου από τους δύο, αλλά μέσα από ένα άρθρο του Ιωάννη Ρωμανίδη, «Η εκκλησιολογία του αγίου Ιγνατίου Αντιοχείας», το οποίο διάβασα σε δακτυλόγραφη μορφή τον Ιανουάριο του 1957, μολονότι δημοσιεύτηκε μόλις το 1961–1962.⁵⁴ Στα μεταγενέστερα χρόνια ο Ρωμανίδης αποστασιοποιήθηκε από τη θέση της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας» που είχε υποστηρίξει σε αυτό το άρθρο·⁵⁵ και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι κρίμα, διότι πρόκειται για ένα αξιοθαύμαστο άρθρο.

Δεν πρέπει να φανταστούμε ότι είτε ο Afanasiev είτε ο Ζηζιούλας περιορίζονται, στη θεολογία τους για την Εκκλησία, αποκλειστικά στο θέμα της Ευχαριστίας. Αντιθέτως, η «χαρισματική» ή πνευματολογική όψη της Εκκλησίας ήταν για τον Afanasiev τουλάχιστον εξίσου σημαντική με την ευχαριστιακή.⁵⁶ Στην περίπτωση του Ζηζιούλα, παράλληλα με την έμφαση στην Ευχαριστία, η εκκλησιολογία του συνδέεται επίσης στενά με το δόγμα της Τριάδας και με την κατανόηση του ανθρώπινου προσώπου.⁵⁷ Πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι η «ευχαριστιακή» προσέγγιση της εκκλησιολογίας δεν περιορίζεται καθόλου στην Ορθόδοξη Εκκλησία· αποτελεί, για παράδειγμα, κεντρικό θέμα στον ρωμαιοκαθολικό θεολόγο και Ιησουίτη Henri de Lubac (1896–1991), όπως καθιστά σαφές η συγκριτική μελέτη του Paul McPartlan. Πράγματι, εκείνος που διατύπωσε τη φράση «Η Ευχαριστία συγκροτεί την Εκκλησία» δεν ήταν ο Afanasiev αλλά ο de Lubac.⁵⁸

Θεμελιώδης για την εκκλησιολογία του Afanasiev είναι η διάκριση που κάνει ανάμεσα στην «παγκόσμια» (universalist) και στην «ευχαριστιακή» κατανόηση της Εκκλησίας. Σύμφωνα με την «παγκόσμια» αντίληψη, κατά τον Afanasiev, η Εκκλησία θεωρείται οργανωμένη κατά τρόπο παρόμοιο με το κράτος. Γίνεται δηλαδή αντιληπτή με όρους μερών και όλου. Κάθε τοπική εκκλησία θεωρείται μικρό μέρος του όλου και η Εκκλησία στην καθολικότητά της θεωρείται το άθροισμα όλων αυτών των μερών. Με αυτόν τον τρόπο, η Εκκλησία νοείται ως μια παγκόσμια συνομοσπονδία, στην οποία κάθε τοπικό σώμα αποτελεί μέρος ενός μεγαλύτερου, ευρύτερου όλου. Οι μικρότερες μονάδες υπάγονται στις μεγαλύτερες: η ενορία αποτελεί μέρος της επισκοπής, η επισκοπή μέρος της μητροπολιτικής επαρχίας, η επαρχία μέρος της εθνικής Εκκλησίας ή του Πατριαρχείου. Έτσι, η Εκκλησία θεωρείται πυραμίδα, με τις τοπικές εκκλησίες στη βάση και —τουλάχιστον για τους Ρωμαιοκαθολικούς— τον πάπα στην κορυφή. Ο όρος «καθολική» εφαρμόζεται στην πυραμίδα ως σύνολο, στην παγκόσμια συνομοσπονδία, όχι στην τοπική εκκλησία.

Αντιθέτως, σύμφωνα με την «ευχαριστιακή» αντίληψη, κατά τον Afanasiev, η Εκκλησία δεν γίνεται πλέον αντιληπτή ως πυραμίδα ούτε κατανοείται με όρους μερών και όλου. Εφόσον η Ευχαριστία μπορεί να τελεστεί μόνο τοπικά, σε μια συγκεκριμένη σύναξη πιστών συγκεντρωμένων στον ίδιο τόπο, και εφόσον σε κάθε Ευχαριστία είναι παρών ολόκληρος ο Χριστός και όχι απλώς ένα μέρος του, έπεται ότι η τοπική εκκλησία, η οποία τελεί την Ευχαριστία σε έναν συγκεκριμένο τόπο, δεν είναι τίποτε λιγότερο από την Καθολική Εκκλησία στην πληρότητά της και όχι απλώς ένα μέρος του όλου. Ο όρος «καθολική» πρέπει να εφαρμόζεται πρωτίστως στην τοπική ευχαριστιακή σύναξη. Υποστηρίζοντας όμως αυτό, ο Afanasiev δεν ήταν οπαδός του κονγκρεγκασιοναλισμού. Δεν παρέβλεπε το γεγονός ότι, όταν η Ευχαριστία τελείται σε μια συγκεκριμένη τοπική εκκλησία, τελείται σε ενότητα με την Ευχαριστία όπως αυτή τελείται σε όλες τις άλλες τοπικές εκκλησίες.

Ο Afanasiev θεωρούσε δικαιολογημένα τον άγιο Ιγνάτιο Αντιοχείας κατεξοχήν εκφραστή της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας». Αναγνώριζε στον άγιο Κυπριανό Καρχηδόνας (πέθανε το 258) τον κύριο υποστηρικτή της «παγκόσμιας» αντίληψης.⁵⁹ Ο Ζηζιούλας έχει τροποποιήσει την αντιδιαστολή που έκανε εδώ ο Afanasiev ανάμεσα στον Ιγνάτιο και στον Κυπριανό· διότι ο Κυπριανός εξακολουθούσε στην πραγματικότητα να σκέφτεται με όρους της τοπικής Εκκλησίας που τελεί την Ευχαριστία υπό την προεδρία του επισκόπου.⁶⁰ Έτσι, ο Κυπριανός είχε κατά νου την τοπική κοινότητα συναγμένη γύρω από τον επίσκοπο, όταν διαβεβαίωνε σε ένα περίφημο χωρίο: «Η Εκκλησία είναι ο λαός ενωμένος με τον επίσκοπο, το ποίμνιο που παραμένει προσκολλημένο στον ποιμένα του. Από αυτό πρέπει να γνωρίζεις ότι ο επίσκοπος είναι μέσα στην Εκκλησία και η Εκκλησία μέσα στον επίσκοπο».⁶¹ Θα αποτελούσε, πιστεύω, παρανόηση του Afanasiev να υποθέσουμε ότι αντιμετώπιζε το «παγκόσμιο» και το «ευχαριστιακό» πρότυπο της Εκκλησίας ως αμοιβαίως αποκλειόμενα. Ασφαλώς —και δεν φαντάζομαι ότι ο Afanasiev θα το αμφισβητούσε— κάθε εκκλησιολογία με στέρεα θεμέλια χρειάζεται να χρησιμοποιεί ταυτόχρονα και τα δύο πρότυπα. Παράλληλα με την τοπική ευχαριστιακή σύναξη, όσο μεγάλη κι αν είναι η σημασία της, χρειάζεται να βρούμε στη διδασκαλία μας για την Εκκλησία μια θέση για την επισκοπή, για την αυτοκέφαλη Εκκλησία ή το Πατριαρχείο και για τα διαφορετικά επίπεδα πρωτείου, είτε περιφερειακού είτε παγκόσμιου.

Σε αυτή τη συνάφεια, είναι αναγκαίο να αναρωτηθούμε: τι εννοείται στην πραγματικότητα με τον όρο «τοπική εκκλησία»; Στις συνθήκες του σύγχρονου Χριστιανισμού, είναι η ενορία ή η επισκοπή; Σε πολλές συζητήσεις για τη σύγχρονη ορθόδοξη εκκλησιολογία θεωρείται συχνά ότι για τον Afanasiev η τοπική εκκλησία σήμαινε την ενορία, ενώ ο Ζηζιούλας διόρθωσε αυτή την αντίληψη επιμένοντας ότι, στη σημερινή εκκλησιαστική ζωή, η τοπική εκκλησία είναι η επισκοπή. Στην πραγματικότητα, η κατάσταση του ζητήματος είναι πιο σύνθετη. Ο Afanasiev υποστήριζε ότι ούτε η σύγχρονη επισκοπή ούτε η σύγχρονη ενορία εκφράζουν την πληρότητα, δηλαδή την καθολικότητα, της Εκκλησίας του Θεού.⁶²

Ο Afanasiev, γράφοντας την εποχή περίπου της Β΄ Βατικανής Συνόδου, χρησιμοποίησε την «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» για να δικαιολογήσει τη διακοινωνία, τουλάχιστον μεταξύ Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών. Εδώ η άποψή του παρουσιάζει ορισμένα σημεία επαφής με εκείνη του Sergei Bulgakov, ο οποίος υποστήριζε μια μορφή περιορισμένης διακοινωνίας μεταξύ Ορθοδόξων και Αγγλικανών.⁶³ Εφόσον η Ευχαριστία είναι εκείνη που δημιουργεί την ενότητα της Εκκλησίας, υποστήριζαν ουσιαστικά και οι δύο, ας μετέχουμε από κοινού στο μυστήριο, και αυτό θα μας βοηθήσει να επιτύχουμε πληρέστερα την ενότητα που μέχρι στιγμής διαθέτουμε μόνο σε ατελή μορφή. Άλλοι υποστηρικτές όμως της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας», μεταξύ των οποίων και ο Ζηζιούλας, δεν συνάγουν αυτό το συμπέρασμα. Διότι, ενώ είναι αλήθεια ότι η Ευχαριστία δημιουργεί την ενότητα της Εκκλησίας, ταυτόχρονα η Ευχαριστία υπάρχει μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο. Εδώ εμπλέκεται μια τριπλή ενότητα: ενότητα στην ευχαριστιακή κοινωνία, ενότητα στην πίστη και ενότητα στον επίσκοπο. Η πρώτη μορφή ενότητας δεν μπορεί να υπάρξει κανονικά αν δεν συνοδεύεται από τις άλλες δύο. Σύμφωνα με τα λόγια του Dumitru Staniloae —ο οποίος ασκεί σε πολλά σημεία κριτική στην «ευχαριστιακή εκκλησιολογία»—,⁶⁴ «Δεν μπορώ να καταλάβω πώς η κοινωνία στην Ευχαριστία μπορεί κατά κάποιον τρόπο να αντισταθμίσει την έλλειψη κοινωνίας στην πίστη».⁶⁵

Υπό το φως της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας», όπως την ερμηνεύει ο Ζηζιούλας, πολλές όψεις της εκκλησιαστικής ζωής αποκτούν νέο βάθος και απαντώνται πολλά ερωτήματα που διαφορετικά θα μπορούσαν να παραμείνουν ασαφή. Τα λόγια της επίκλησης στη Θεία Λειτουργία, για παράδειγμα, αποκτούν πληρέστερο νόημα: «Κατάπεμψον το Πνεύμα σου το Άγιον εφ’ ημάς και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα». Σε αυτή την αποφασιστική στιγμή της ακολουθίας υπάρχει μια διπλή επίκληση. Ζητείται η κάθοδος του Πνεύματος ταυτόχρονα στον λαό του Θεού και στα Τίμια Δώρα, ώστε το καθένα να γίνει, κατά τον ιδιαίτερο τρόπο του, Σώμα Χριστού· και τα δύο καθαγιάζονται μαζί. Εκκλησία και Ευχαριστία είναι αλληλεξαρτώμενες. Το ίδιο το όνομα της Εκκλησίας έχει ευχαριστιακή αναφορά: σημαίνει «σύναξη», όχι όμως οποιουδήποτε είδους σύναξη, αλλά συγκεκριμένα τη λατρευτική σύναξη, τον λαό του Θεού που «καλείται έξω» και συγκεντρώνεται για την Ευχαριστία. Όταν η Εκκλησία προσφέρει την Ευχαριστία, τότε και μόνο τότε γίνεται αυτό που αληθινά είναι.

Στο ίδιο πνεύμα, είναι αξιοσημείωτο ότι ο όρος «Σώμα Χριστού» σημαίνει τόσο το μυστήριο όσο και την Εκκλησία. Αυτό δεν αποτελεί απλώς γλωσσική σύμπτωση, αλλά εκφράζει μια βαθιά αλήθεια. Μια παρόμοια και εξίσου σημαντική διπλή σημασία υπάρχει στον όρο communio sanctorum, ο οποίος μπορεί θεμιτά να μεταφραστεί τόσο ως «κοινωνία στα άγια» (ουδέτερο) όσο και ως «κοινωνία των αγίων προσώπων», «κοινωνία των αγίων» (αρσενικό). Όλα συνδέονται μεταξύ τους.

Η «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» φωτίζει επίσης τη θεολογία των συνόδων.⁶⁶ Όπως ο επίσκοπος είναι πρωτίστως ευχαριστιακό πρόσωπο, έτσι και η σύνοδος είναι ευχαριστιακό γεγονός. Οι περισσότερες από τις πρώτες συνόδους ασχολούνταν πράγματι με ζητήματα που σχετίζονταν με την Ευχαριστία: για παράδειγμα, με την επιβολή ή την άρση αφορισμών ή με τη χειροτονία ενός νέου επισκόπου, πράξη που πραγματοποιείται πάντοτε μέσα στην Ευχαριστία. Γιατί, επιπλέον, σε μια επισκοπική σύνοδο το δικαίωμα ψήφου παραχωρείται συνήθως μόνο στους επαρχιούχους επισκόπους και όχι στους τιτουλάριους ή στους βοηθούς επισκόπους; Όλοι έχουν χειροτονηθεί με την ίδια μυστηριακή τελετή. Αλλά ο επαρχιούχος επίσκοπος είναι προεστώς μιας τοπικής ευχαριστιακής σύναξης, ενώ ο τιτουλάριος ή ο βοηθός επίσκοπος δεν είναι. Στην αρχαία Εκκλησία, οι επαρχιούχοι επίσκοποι παρίσταντο στις εκκλησιαστικές συνόδους ως προεστώτες ευχαριστιακών συνάξεων· και ευθύνη τους σε αυτές τις συνόδους ήταν να μαρτυρούν όχι απλώς την προσωπική τους πίστη, αλλά την πίστη της κοινότητας στην οποία προΐστατο ο καθένας τους.

Μια κατανόηση της εκκλησιαστικής ζωής βασισμένη σε ευχαριστιακές αρχές έχει επίσης άμεση συνάφεια με το ακανθώδες κανονικό πρόβλημα της λεγόμενης «ορθόδοξης διασποράς». Είναι εύκολο να κατανοήσουμε πώς, για ιστορικούς λόγους, προέκυψε η σημερινή κατάσταση στον δυτικό κόσμο. Με τη μαζική μετανάστευση από τις παραδοσιακά ορθόδοξες χώρες προς τη Δυτική Ευρώπη, την Αμερική και την Αυστραλία, οι Μητέρες Εκκλησίες ανέλαβαν φυσικά την ποιμαντική ευθύνη για τα μέλη των ποιμνίων τους που ζούσαν σε μη ορθόδοξες χώρες, και έτσι έστειλαν ιερείς και στη συνέχεια επισκόπους για να τα διακονήσουν. Έτσι προέκυψε η προβληματική σύγχυση που προκαλεί τόσο μεγάλη βλάβη στη σύγχρονη Ορθοδοξία, με αλληλεπικαλυπτόμενες «δικαιοδοσίες» στη Δύση και με πολλούς διαφορετικούς ορθόδοξους επισκόπους δίπλα δίπλα σε κάθε μεγάλη πόλη. Ωστόσο, όσο κατανοητή κι αν είναι ιστορικά, η υφιστάμενη διευθέτηση μπορεί, στην καλύτερη περίπτωση, να θεωρηθεί προσωρινή και μεταβατική.

Εκείνο όμως που καθιστά τόσο σοβαρή τη σύγχυση στη διασπορά δεν είναι μόνο ότι συνεπάγεται διοικητική σπατάλη ούτε μόνο ότι αποδυναμώνει την ορθόδοξη μαρτυρία προς τον έξω κόσμο, αλλά ότι αντιφάσκει άμεσα προς την ευχαριστιακή φύση της Εκκλησίας. Από την αρχή θεωρούνταν δεδομένο ότι η τέλεση της Ευχαριστίας σε κάθε τόπο συγκεντρώνει καταρχήν όλους τους πιστούς που κατοικούν εκεί, ανεξάρτητα από την εθνική καταγωγή, την κοινωνική τάξη ή την επαγγελματική τους θέση: «Δεν υπάρχει Ιουδαίος ούτε Έλληνας, δεν υπάρχει δούλος ούτε ελεύθερος, δεν υπάρχει άνδρας ούτε γυναίκα· διότι όλοι εσείς είστε ένας εν Χριστώ Ιησού» (Γαλ. 3:28). Γι’ αυτόν τον λόγο, η οργάνωση της Εκκλησίας γινόταν πάντοτε σε εδαφική και όχι σε εθνική βάση· και έτσι στην κανονική παράδοση ορίστηκε εξαρχής —βλ. τον 8ο Κανόνα της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου (Νίκαια, 325 μ.Χ.)— ότι πρέπει να υπάρχει μόνο ένας επίσκοπος σε κάθε πόλη. Η «πολλαπλότητα των δικαιοδοσιών», όπως αυτή υπάρχει σε ολόκληρη την ορθόδοξη Δύση, αποτελεί εκκλησιολογικό παραλογισμό, προσβολή της ευχαριστιακής καθολικότητας. Αλίμονο! Προς το παρόν, κάθε άλλο παρά σαφές είναι πώς μπορεί να ξεπεραστεί αυτή η ανωμαλία.

Ο Afanasiev και ο Ζηζιούλας διατύπωσαν τις ευχαριστιακές τους αντιλήψεις για την Εκκλησία πριν από περισσότερα από σαράντα πέντε χρόνια· πράγματι, ο Afanasiev είχε ήδη σκιαγραφήσει τη χαρακτηριστική του άποψη από τη δεκαετία του 1930.⁶⁷ Μπορεί επομένως να τεθεί το ερώτημα: κατά την περίοδο, ας πούμε, από το 1965 και εξής, εμφανίστηκε μέσα στην ορθόδοξη θεολογία ένα νέο εκκλησιολογικό «πρότυπο», που να αντικαθιστά ή να ανταγωνίζεται την «ευχαριστιακή» προσέγγιση που υποστήριξαν ο Afanasiev και ο Ζηζιούλας; Φαίνεται ότι αυτό δεν έχει πράγματι συμβεί. Η «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» του Ζηζιούλα εξακολουθεί να επικρατεί σχεδόν παντού. Ομολογουμένως, έχει δεχτεί εκτεταμένη κριτική, αλλά οι αντίπαλοί της έχουν προτείνει τροποποιήσεις σε επιμέρους σημεία μάλλον παρά μια θεμελιωδώς διαφορετική εναλλακτική. Προσωπικά, εξακολουθώ να βρίσκω βαθιά πειστικό το όραμα του Μητροπολίτη Ιωάννη για την Εκκλησία και το ανθρώπινο πρόσωπο, και πιστεύω ότι έχει υποδείξει την οδό στην οποία πρέπει να συνεχίσει να προχωρεί η ορθόδοξη θεολογία στο μέλλον.


Ποιες είναι, ωστόσο, οι επικρίσεις που έχουν διατυπωθεί εναντίον της θέσης του Μητροπολίτη Ιωάννη; Πρώτον, έχουν αμφισβητηθεί πολλές επιμέρους πτυχές της τριαδολογίας και της ανθρωπολογίας του·⁶⁸ ειδικότερα, έχει υποστηριχθεί ότι παρερμηνεύει τους Έλληνες Πατέρες του τέταρτου αιώνα.⁶⁹ Στο πρόσφατο βιβλίο του Κοινωνία και ετερότητα, ωστόσο, αντικρούει σθεναρά ορισμένες από τις κύριες κατηγορίες που έχουν διατυπωθεί εναντίον του.⁷⁰ Σε κάθε περίπτωση, συμφωνώ εδώ με τον Αριστοτέλη Παπανικολάου: ακόμη και αν εντοπιστούν σφάλματα σε ορισμένα μέρη της τριαδολογικής διδασκαλίας του Ζηζιούλα, αυτό δεν ακυρώνει την εκκλησιολογία του στο σύνολό της.⁷¹ Οι δύο συνδέονται, αλλά δεν είναι αυστηρά αλληλεξαρτώμενες.

Δεύτερον, βρίσκω ασαφή και συγκεχυμένη τη χρήση που κάνει ο Ζηζιούλας της έννοιας της «συλλογικής προσωπικότητας».⁷² Οι συγγραφείς στους οποίους παραπέμπει για τη χρήση αυτής της έννοιας στην Παλαιά Διαθήκη, όπως ο H. Wheeler Robinson και ο A.R. Johnson, έγραφαν πριν από περισσότερο από μισό αιώνα.⁷³ Σε ποιον βαθμό εξακολουθούν οι ιδέες τους να γίνονται αποδεκτές από τους σύγχρονους ειδικούς της Παλαιάς Διαθήκης;

Τρίτον, έχει επισημανθεί ότι ο Ζηζιούλας επικεντρώνεται μονομερώς στην Ευχαριστία και έχει λίγα να πει για το άλλο μεγάλο μυστήριο της χριστιανικής ζωής, το Βάπτισμα. Ο John Erickson αναπτύσσει αυτή την κριτική με ιδιαίτερη δύναμη.⁷⁴ Όπως έχει τονίσει ο Vladimir Lossky, «Η βαπτισματική χάρη, η παρουσία μέσα μας του Αγίου Πνεύματος —αναφαίρετη και προσωπική για τον καθένα μας— είναι το θεμέλιο ολόκληρης της χριστιανικής ζωής».⁷⁵ Είναι ασφαλώς αλήθεια ότι στα κύρια έργα του Ζηζιούλα υπάρχουν σχετικά λίγες αναφορές στο Βάπτισμα, αλλά δεν είναι αληθές ότι το Βάπτισμα παραβλέπεται εντελώς. Έτσι, σε ένα από τα πρώτα σημεία της διδακτορικής του διατριβής Ευχαριστία, επίσκοπος, Εκκλησία, διαβεβαιώνει σαφώς: «Η έννοια της Εκκλησίας και της ενότητάς της δεν εκφράζεται πλήρως σε μια ευχαριστιακή ενότητα που στερείται οποιωνδήποτε προϋποθέσεων. Η Εκκλησία αισθανόταν πάντοτε τον εαυτό της ενωμένο στην πίστη, στην αγάπη, στο βάπτισμα, στην αγιότητα της ζωής κ.λπ.» (η πλάγια γραφή στο πρωτότυπο).⁷⁶ Επίσης, στο Το είναι ως κοινωνία, δηλώνει —έστω και μόνο σε υποσημείωση— ότι «της Ευχαριστίας προηγείται το Βάπτισμα».⁷⁷ Στο Κοινωνία και ετερότητα, όταν αναφέρεται στα «θεμελιώδη συστατικά στοιχεία της εκκλησιολογίας», συνεχίζει: «Στα στοιχεία αυτά περιλαμβάνονται τα μυστήρια, ιδιαίτερα το Βάπτισμα και η Ευχαριστία».⁷⁸ Πρέπει να δοθεί η δέουσα βαρύτητα σε αυτές και σε άλλες αναφορές στο Βάπτισμα, όσο σχετικά λίγες κι αν είναι· θα μπορούσαν εύκολα να διευρυνθούν και να αναπτυχθούν, χωρίς έτσι να υπονομεύεται η θεμελιώδης θέση του Ζηζιούλα. Μια «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» μπορεί και πρέπει να είναι συγχρόνως και «βαπτισματική εκκλησιολογία». Δεν πρόκειται για ένα «είτε το ένα είτε το άλλο», αλλά για ένα «και το ένα και το άλλο».


Απομένει μια τέταρτη δυσκολία, κατά τη γνώμη μου η σοβαρότερη απ’ όλες. Ο Ζηζιούλας επικεντρώνει την προσοχή του στην εξωτερική τέλεση της Ευχαριστίας, υπό την προεδρία του επισκόπου. Έχει όμως λίγα να πει για την εσωτερική οικείωση της χάριτος της Θείας Κοινωνίας από κάθε πιστό προσωπικά. Η συμμετοχή στην πληρότητα του μυστηρίου δεν πραγματοποιείται αυτόματα, αλλά απαιτεί ασκητικό αγώνα από κάθε κοινωνούντα, καθώς ο καθένας επιδιώκει να προχωρήσει στην οδό της «θέωσης». Για να αποκτήσουμε μια ισορροπημένη εικόνα της ευχαριστιακής ζωής στην ολότητά της, είναι αναγκαίο να μιλήσουμε για τον προσωπικό αγιασμό μέσω της ηθικής προσπάθειας, για το μυστήριο της εξομολόγησης και τη διακονία της πνευματικής καθοδήγησης, για την εσωτερική προσευχή —για παράδειγμα, την ευχή του Ιησού— και για την πλούσια και πολύπλευρη κληρονομιά του Ησυχασμού. Όπως επισημαίνει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος, αυτά ανήκουν στο είναι (esse) της Εκκλησίας και όχι απλώς στο ευ είναι (bene esse) της.⁷⁹ Λαμβάνει άραγε ο Ζηζιούλας επαρκώς υπόψη αυτή την απαραίτητη όψη κάθε εκκλησιολογίας που θέλει να είναι αληθινά ευχαριστιακή; Στο Κοινωνία και ετερότητα περιλαμβάνει πράγματι, στο τέλος, μια σύντομη ενότητα για τον «Ασκητικό ή μοναστικό μυστικισμό».⁸⁰ Αν και σύντομη, είναι γεμάτη πολύτιμες ενοράσεις. Θα ήταν καλό αν στο μέλλον μπορούσε να αναπτύξει πολύ εκτενέστερα τις ιδέες που εκφράζει εδώ.

Με αυτό συνδέεται ένα ακόμη ζήτημα. Ο Ζηζιούλας είναι έντονα «επισκοποκεντρικός»· μάλιστα, ορισμένες φορές έχει κατηγορηθεί για «επισκοπομονισμό». Κάποτε φαίνεται να υπονοεί ότι ο επίσκοπος είναι ο μοναδικός αγωγός της χάριτος και η μοναδική πηγή αυθεντίας μέσα στην Εκκλησία. Αλλά, παράλληλα με την αποστολική διαδοχή των επισκόπων, υπάρχει επίσης η διαδοχή των «γερόντων» ή στάρετς, των πνευματικών μητέρων και πατέρων. Μέσω της χαρισματικής συμβουλής που παρέχουν, ενεργούν και αυτοί —σε ενότητα με την επισκοπική ιεραρχία— ως αγωγός χάριτος και πηγή αυθεντίας μέσα στην Εκκλησία. Θα ήταν, βεβαίως, εντελώς εσφαλμένο να αντιπαραθέσουμε αυτές τις δύο μορφές αυθεντίας, εκείνη των επισκόπων και εκείνη των «γερόντων», τη μία στην άλλη. Η Εκκλησία χρειάζεται και τις δύο μορφές αυθεντίας: είναι αλληλένδετες και αλληλεξαρτώμενες. Θα ήθελα, ωστόσο, ο Ζηζιούλας να μιλούσε πιο ρητά για την εκκλησιολογική σημασία των χαρισματικών κατά Θεόν μητέρων και πατέρων, που έχουν διαδραματίσει τόσο αποφασιστικό ρόλο στην ορθόδοξη ιστορία.

Παρά τις επιφυλάξεις αυτές, είμαι πεπεισμένος ότι το ευχαριστιακό «πρότυπο» διατηρεί ακόμη πλήρως την εγκυρότητά του στην ορθόδοξη εκκλησιολογία. Κανένα άλλο «πρότυπο» δεν έχει εμφανιστεί τα τελευταία πενήντα χρόνια που να μπορεί να το αντικαταστήσει. Τα τέσσερα σημεία που ανέφερα μπορούν να ληφθούν υπόψη χωρίς έτσι να ανατραπούν οι θεμελιώδεις αρχές της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας». Υπάρχει κάθε λόγος να αναμένουμε ότι η μορφή εκκλησιολογίας που πρότειναν ο Nikolai Afanasiev και ο Μητροπολίτης Ιωάννης θα εξακολουθήσει να επικρατεί στην ορθόδοξη σκέψη και στο μέλλον.

Πριν αφήσουμε το θέμα της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας», υπάρχει ένα ακόμη ζήτημα ζωτικής σημασίας που δεν πρέπει να αποσιωπηθεί. Στη σημερινή ορθόδοξη εκκλησιαστική ζωή μας υπάρχει συχνά ένα τραγικό χάσμα ανάμεσα στη θεωρία και στην πράξη. Μιλάμε για τη Θεία Λειτουργία ως «ουρανό επί της γης» και διακηρύσσουμε την υπέρτατη εκκλησιακή αξία της Ευχαριστίας, αλλά τι συμβαίνει πραγματικά στους ναούς μας κάθε Κυριακή; Σε πάρα πολλές ενορίες μας, ο ναός είναι μισοάδειος όταν αρχίζει η ακολουθία. Στις παραδοσιακά ορθόδοξες χώρες, πάρα πολλοί πιστοί μπαίνουν απλώς για να ανάψουν ένα κερί και έπειτα ξαναβγαίνουν. Μολονότι η συχνότητα της θείας μετάληψης αυξήθηκε κατά τον εικοστό αιώνα σε πολλά μέρη του ορθόδοξου κόσμου, υπάρχουν ακόμη τόποι όπου, εκτός από τις μεγάλες εορτές, σχεδόν κανένας από τους παρόντες ενηλίκους δεν προσέρχεται για να λάβει τη Θεία Κοινωνία. Δεν μπορούμε να μένουμε ικανοποιημένοι με μια «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» που παραμένει απλώς μια θεωρία, ένα μακρινό ιδεώδες, ένα σύνολο ιδεών στο χαρτί που συζητούνται από ειδικούς της δογματικής. Ο άγιος Φιλάρετος Μόσχας έλεγε ότι το Σύμβολο της Πίστεως ανήκει μόνο σε όσους το βιώνουν. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για τη Θεία Λειτουργία. Δεν υπάρχει γνήσια «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» που να μη βιώνεται στην πράξη.

Μολονότι αντιμετώπισα το ευχαριστιακό «πρότυπο» ως την κυρίαρχη μορφή εκκλησιολογίας στη σύγχρονη ορθόδοξη σκέψη, θα ήταν εσφαλμένο να του αποδώσουμε αποκλειστικό μονοπώλιο. Είναι συνετό να μη μιλάμε μόνο για «εκκλησιολογία» στον ενικό, σαν να μπορούσε να λάβει μία μόνο μορφή. Ασφαλώς μπορούν και πρέπει να υπάρχουν πολλές «εκκλησιολογίες», στον πληθυντικό. Και μόλις τώρα αρχίζουμε να τις διερευνούμε όλες.

Στοιχεία για τον συγγραφέα

Ο Μητροπολίτης Διοκλείας Κάλλιστος (Timothy Ware) είναι ευρέως γνωστός για τα συγγράμματά του σχετικά με την ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας και για το έργο του στον διαχριστιανικό διάλογο. Δίδαξε ορθόδοξη θεολογία στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης (1966–2001) και το 1966 ίδρυσε την ελληνική ενορία της Αγίας Τριάδας στην Οξφόρδη. Είναι ο ορθόδοξος συμπρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Αγγλικανορθόδοξου Διαλόγου και μέλος της Μικτής Διεθνούς Επιτροπής Θεολογικού Διαλόγου μεταξύ της Καθολικής Εκκλησίας και της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Κατέχει έξι επίτιμους διδακτορικούς τίτλους και είναι αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Τα γνωστότερα έργα του είναι Η Ορθόδοξη Εκκλησία και Ο ορθόδοξος δρόμος. Έχει συμμετάσχει στη μετάφραση τριών τόμων με υλικό από τα ορθόδοξα λειτουργικά βιβλία και τεσσάρων τόμων της Φιλοκαλίας.


ΣΧΟΛΙΟ: ΓΙΑΤΙ Η ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ; ΜΙΑ ΘΑΥΜΑΣΙΑ ΕΞΗΓΗΣΗ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ Ο ΦΛΩΡΕΝΣΚΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΕΛΙΤ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΙΔΡΥΣΑΝ ΤΗΝ ΝΕΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ. ΜΙΑ ΠΡΩΤΗ ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ.Ο Afanasiev, γράφοντας την εποχή περίπου της Β΄ Βατικανής Συνόδου, χρησιμοποίησε την «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» για να δικαιολογήσει τη διακοινωνία, τουλάχιστον μεταξύ Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών. 
ΜΙΑ ΒΑΘΥΤΕΡΗ ΟΜΩΣ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΗ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΕΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΑΡΕΙΑΝΟΥΣ ΑΙΡΕΤΙΚΟΥΣ.

"Αρειανοί και ορθόδοξοι — ιδού μια χαρακτηριστική περίπτωση όπου δύο θέσεις αντιπαρατέθηκαν σαφώς η μία στην άλλη. «Ενώ οι ορθόδοξοι», γράφει ένας ερευνητής [70], «έθεταν το ερώτημα αν πρέπει να νοούνται στον Θεό τρία πραγματικά Πρόσωπα, τρεις αδιαίρετες ενότητες της Θείας Ουσίας, και απαντούσαν στο ερώτημα αυτό με μια κατηγορηματική κατάφαση, οι αρειανοί ρωτούσαν: είναι δυνατόν να νοηθεί η τριαδικότητα των Θείων Προσώπων με την αδιαίρετη ενότητα της ουσίας τους; Και απαντούσαν: όχι, δεν είναι δυνατόν». 

Επιτελώντας τον άθλο της πίστης, οι ορθόδοξοι αναζητούσαν το δέον, το ανώτερο· οι αρειανοί, αντίθετα, προφυλάσσοντας εσωτερικά τον εαυτό τους, ρωτούσαν υπολογιστικά: «Μήπως η Αλήθεια απαιτήσει από εμάς κάποια θυσία;» Και, μόλις διέκριναν τον κήπο της Γεθσημανή, οπισθοχωρούσαν. Και οι μεν και οι δε έκαναν μια ελεύθερη επιλογή· ωστόσο οι αρειανοί χρησιμοποιούσαν την ελευθερία τους για να υποδουλωθούν στον εαυτό τους, ενώ οι ορθόδοξοι για να ελευθερωθούν από την αιχμαλωσία του σαρκικού περιορισμού. «Τολμάτε να διδάσκετε και να σκέφτεστε το αδύνατο», έγραφε ο Ευνόμιος στον Μέγα Βασίλειο και στον Γρηγόριο Νύσσης σχετικά με το χριστολογικό δόγμα [71]. Αυτή είναι η κραυγή της σαρκικότητας, η κραυγή της διάνοιας που πορεύεται σύμφωνα με τα στοιχεία του κόσμου και τρέμει εγωιστικά για την ακεραιότητά της· της διάνοιας που είναι ικανοποιημένη από τον εαυτό της, παρά την πλήρη εσωτερική της αποσύνθεση· της διάνοιας που, μέσα στον απεριόριστο φόβο της μπροστά στον παραμικρό πόνο, τολμά να προσαρμόζει την ίδια την Αλήθεια στον εαυτό της, στους τυφλούς και ανόητους κανόνες της. Όμως για τον ζωώδη φόβο για τον εαυτό μας υπάρχει ένα και μόνο μέσο: το μαστίγιο. Ο «έχων εξουσία» το ύψωσε πάνω από τη διεφθαρμένη διάνοια: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω: αν ο κόκκος του σιταριού πέσει στη γη και δεν πεθάνει, μένει μόνος· αν όμως πεθάνει, φέρνει πολύ καρπό· όποιος αγαπά την ψυχή του θα τη χάσει, και όποιος μισεί την ψυχή του σε αυτόν τον κόσμο θα τη διαφυλάξει για την αιώνια ζωή» (Ιω. 12:24–25). Όσοι δεν θέλουν να χάσουν την ψυχή τους, ας παραμένουν λοιπόν στη γέεννα, στην άσβεστη φωτιά της ἐποχῆς, «όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει και η φωτιά τους δεν σβήνει».!!!!!!!!

Επομένως, αφετηρία είναι η πλήρης εμπιστοσύνη και η πλήρης νίκη της βούλησης πάνω στην έλξη προς τη σαρκικότητα, πάνω στους δισταγμούς που εμποδίζουν την άνοδο προς τα ύψη, την αιχμαλώτιση της διάνοιας στην υπακοή της πίστης. Λουσμένος στο αίμα, θα λέω με όλη μου την ένταση: «Credo, quia absurdum est. Τίποτε, τίποτε δικό μου δεν θέλω — δεν θέλω ούτε καν τη διάνοια· Εσύ μόνος — μόνο Εσύ. Die animae meae: salus tua Ego sum! Ωστόσο, ας γίνει όχι το δικό μου, αλλά το δικό Σου θέλημα. Τριάς Μονάς, ελέησόν με!» [72]."

Σημειώσεις:

50 Προς Σμυρναίους, viii, 1–2, ix, 1· έκδ. Lightfoot και Harmer, σ. 129–130.

51 Βλ. Erickson, «The Church in Modern Orthodox Thought», σ. 137–151.

52 Η βασική θέση του Afanasiev εκτίθεται σαφώς στο άρθρο του «The Church which Presides in Love», αλλά, για μια πληρέστερη αποτίμηση της θέσης του, ο αναγνώστης πρέπει να συμβουλευτεί το έργο του The Church of the Holy Spirit, το οποίο δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του και αντικρούει ορισμένες από τις επικρίσεις εκείνων που έχουν διαβάσει μόνο το «The Church which Presides in Love». Βλ. επίσης Nichols, Theology in the Russian Diaspora, καθώς και τα άρθρα των Barbu, Alexandrov και Plekon, που δημοσιεύτηκαν στο Sobornost incorporating Eastern Churches Review 31, αρ. 2 (2009), σ. 19–82. Καθώς αυτό το τεύχος του Sobornost περιέχει πολλές δυσμενείς αναφορές στον Ζηζιούλα, ιδιαίτερα στο άρθρο του Alexandrov, είναι κρίμα που ο διευθυντής του Sobornost δεν αποκατέστησε την ισορροπία συμπεριλαμβάνοντας στο περιοδικό ένα άρθρο που να παρουσιάζει την άποψη του Ζηζιούλα υπό ένα ευνοϊκότερο φως.

53 Η θεμελιώδης θέση του Ζηζιούλα εκφράζεται στο βιβλίο του Eucharist, Bishop, Church (πρόκειται για την αγγλική μετάφραση της διδακτορικής διατριβής του, η οποία υποβλήθηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρωτοδημοσιεύτηκε στα ελληνικά το 1965). Έχουν κυκλοφορήσει δύο ακόμη τόμοι, στους οποίους συγκεντρώνονται τα σημαντικότερα άρθρα του μαζί με κάποιο πρόσθετο υλικό: Being as Communion και Communion and Otherness. Βλ. επίσης το έργο του Lectures in Christian Dogmatics, ιδιαίτερα το κεφάλαιο 4. Η καλύτερη εξέταση της θεολογίας του βρίσκεται στον McPartlan, The Eucharist Makes the Church, σ. 123–305, μολονότι πρόκειται περισσότερο για παρουσίαση παρά για κριτική· περιλαμβάνει πλήρη βιβλιογραφία των γραπτών του Ζηζιούλα έως το 1991. Για μια βιβλιογραφία δευτερογενών έργων σχετικά με τον Ζηζιούλα, την οποία συνέταξε ο Liviu Barbu, βλ. Knight, The Theology of John Zizioulas, σ. 197–202. Μια ενδιαφέρουσα πραγμάτευση υπάρχει στον Fox, God as Communion, σ. 3–10, 25–98.

54 Κατά τη συγγραφή του πρώτου βιβλίου μου, The Orthodox Church, έδωσα ιδιαίτερη έμφαση στην «ευχαριστιακή» φύση της Εκκλησίας (π.χ., σ. 21–22, 246). Βασιζόμουν εδώ στο άρθρο του Ρωμανίδη· δεν είχα ακόμη διαβάσει τον Afanasiev, και ο Ζηζιούλας δεν είχε αρχίσει ακόμη να δημοσιεύει.

Συνέχεια

Δημ. Μαυρόπουλος: Τι είναι η Εκκλησία;

Δημ. Μαυρόπουλος: Τι είναι η Εκκλησία;


Αυτή είναι η Εκκλησία, βασίλισσα. Η Εκκλησία αυτό το πράγμα είναι. Μια αγκαλιά είναι που μας μαζεύει όλους, μας τρέφει, μας καθοδηγεί.

Μια αγκαλιά η οποία μας υποδεικνύει όχι μόνο τον δρόμο για μια συνάντηση, γιατί ο δρόμος δεν πάει στο πουθενά. Ο δρόμος έχει κατάληξη. Ο δρόμος είναι να με συνδέσει με το πρόσωπο του Χριστού.

Αυτό είναι το εγώ της Εκκλησίας.


ΕΥΧΑΡΙΣΤΟΥΜΕ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΝΤΟΜΟ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟ ΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΔΟΞΑΣΕ ΠΡΩΤΟΣ Ο ΦΛΩΡΟΦΣΚΙ.
Σ' ΑΥΤΟ ΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΟΜΩΣ ΒΡΙΣΚΟΜΑΣΤΕ ΑΚΡΙΒΩΣ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΝΤΙΟ ΠΙΛΑΤΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΠΛΗΡΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΚΑΙ ΣΟΦΙΑΣ ΡΩΤΑ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΑΛΗΘΕΙΑ;
Ιω. 18,33
Εἰσῆλθεν οὖν εἰς τὸ πραιτώριον πάλιν ὁ Πιλᾶτος καὶ ἐφώνησε τὸν Ἰησοῦν καὶ εἶπεν αὐτῷ· σὺ εἶ ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων;
ἀπεκρίθη αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· ἀφ᾿ ἑαυτοῦ σὺ τοῦτο λέγεις ἢ ἄλλοι σοι εἶπον περὶ ἐμοῦ;
ἀπεκρίθη ὁ Πιλᾶτος· μήτι ἐγὼ Ἰουδαῖός εἰμι; τὸ ἔθνος τὸ σὸν καὶ οἱ ἀρχιερεῖς παρέδωκάν σε ἐμοί· τί ἐποίησας;
ἀπεκρίθη Ἰησοῦς· ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου· εἰ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου ἦν ἡ βασιλεία ἡ ἐμή, οἱ ὑπηρέται ἂν οἱ ἐμοὶ ἠγωνίζοντο, ἵνα μὴ παραδοθῶ τοῖς Ἰουδαίοις· νῦν δὲ ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐντεῦθεν.
εἶπεν οὖν αὐτῷ ὁ Πιλᾶτος· οὐκοῦν βασιλεὺς εἶ σύ; ἀπεκρίθη Ἰησοῦς· σὺ λέγεις ὅτι βασιλεύς εἰμι ἐγώ. ἐγὼ εἰς τοῦτο γεγέννημαι καὶ εἰς τοῦτο ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον, ἵνα μαρτυρήσω τῇ ἀληθείᾳ. πᾶς ὁ ὢν ἐκ τῆς ἀληθείας ἀκούει μου τῆς φωνῆς.
λέγει αὐτῷ ὁ Πιλᾶτος· τί ἐστιν ἀλήθεια; καὶ τοῦτο εἰπὼν πάλιν ἐξῆλθε πρὸς τοὺς Ἰουδαίους καὶ λέγει αὐτοῖς· ἐγὼ οὐδεμίαν αἰτίαν εὑρίσκω ἐν αὐτῷ·
ἔστι δὲ συνήθεια ὑμῖν ἵνα ἕνα ὑμῖν ἀπολύσω ἐν τῷ πάσχα· βούλεσθε οὖν ὑμῖν ἀπολύσω τὸν βασιλέα τῶν Ἰουδαίων;
ἐκραύγασαν οὖν πάλιν πάντες λέγοντες· μὴ τοῦτον, ἀλλὰ τὸν Βαραββᾶν. ἦν δὲ ὁ Βαραββᾶς λῃστής

.ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΕΚ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ Ο ΠΙΛΑΤΟΣ ΓΙΑ ΝΑ ΑΚΟΥΣΕΙ ΤΗΝ ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ, ΠΑΡΟΤΙ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΤΟΥ ΤΟΝ ΕΙΧΕ ΕΙΔΟΠΟΙΗΣΕΙ. ΕΤΣΙ ΔΕΝ ΡΩΤΗΣΕ ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΑΛΗΘΕΙΑ; ΟΥΤΕ ΟΙ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΙ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΕΝΝΟΗΣΟΥΝ ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ!

Ο ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣ ΛΟΙΠΟΝ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΞΕΓΕΛΑ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΘΕΛΟΥΝ ΤΗΝ ΑΛΛΑΓΗ ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΤΗΝ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ.

Edmund Husserl - Λογικές Έρευνες (6)

    Συνέχεια από: Τετάρτη 18 Νοεμβρίου 2026

Έντμουντ Χούσερλ

Μετάφραση: J. N. Findlay

από τη δεύτερη γερμανική έκδοση του Logische Untersuchungen

με νέο Πρόλογο του Michael Dummett

και επιμέλεια με νέα Εισαγωγή του Dermot Moran

Εισαγωγή του Dermot Moran (συνέχεια)

Οι δημοσιευμένες αναθεωρήσεις των Λογικών Ερευνών (1913, 1921)

Η λογική δεν είναι ψυχολογία

Σχεδόν αμέσως μετά την εμφάνιση της πρώτης έκδοσης των Λογικών Ερευνών, ο Husserl άρχισε να εκφράζει τη δυσαρέσκειά του για ορισμένες διατυπώσεις της και να προβαίνει σε αναθεωρήσεις. Στις διαλέξεις του για τη θεωρία της γνώσης το 1902/03 διασαφήνιζε ήδη τη διάκριση ανάμεσα στη φαινομενολογία, την οποία χαρακτήριζε «καθαρή θεωρία των ουσιών» (reine Wesenslehre), και στην περιγραφική ψυχολογία.³⁷ Οι πρώτες ευκαιρίες, όμως, να διατυπώσει δημόσια αυτές τις απόψεις παρουσιάστηκαν το 1903: στην απάντησή του σε έναν επικριτή του, τον Melchior Palágyi,³⁸ όπου κατέστησε σαφές ότι αντλούσε την έννοια της ιδεατότητας από τον Hermann Lotze και ότι δεν αντιτασσόταν στην ψυχολογική εξήγηση των εννοιών, αλλά μόνο στη θεμελίωση της λογικής σε μια τέτοια εξήγηση· και στο Bericht über deutsche Schriften zur Logik in den Jahren 1895–1899 («Έκθεση για τα γερμανικά συγγράμματα περί λογικής κατά τα έτη 1895–1899»), όπου αποκήρυξε τον αρχικό χαρακτηρισμό του έργου του ως σειράς ερευνών «περιγραφικής ψυχολογίας».³⁹ Περί το 1905, όπως προκύπτει από επιστολές του προς τον Scheler και άλλους, ο Husserl είχε πλέον σαφή πρόθεση να δημοσιεύσει αναθεωρημένη έκδοση των Ερευνών (βλ. Hua XIX/1: xxiii). Σε μεταγενέστερους κύκλους διαλέξεων στο Göttingen, λόγου χάρη το 1906–07,⁴⁰ το 1907–08⁴¹ και το 1910–11,⁴² ανέπτυξε νέες αντιλήψεις για τη λογική, τη σημειωτική και τη σημασιολογία —μεταξύ άλλων για τη θεωρία των μορφών των σημασιών, που είχε αρχίσει στην Τέταρτη Έρευνα αλλά χρειαζόταν αναθεώρηση υπό το φως της Έκτης—, επανεξετάζοντας ουσιωδώς πλευρές των πρώτων, δοκιμαστικών του διατυπώσεων. Αυτή η πορεία οδήγησε τελικά σε μια εντελώς νέα θεωρία της φαινομενολογικής σημασίας, η οποία παρουσιάστηκε δημόσια ως θεωρία του νοήματος (noema) στις Ιδέες Ι.

Επιπλέον, από το 1905 περίπου, εμπνεόμενος από τη μελέτη του Kant και του Descartes, ο Husserl στρεφόταν προς μια υπερβατολογική κατεύθυνση, υιοθετώντας τόσο το καρτεσιανό εγχείρημα της prima philosophia, της πρώτης φιλοσοφίας, όσο και το καντιανό εγχείρημα της «κριτικής του λόγου».⁴³ Αναθεωρούσε τις απόψεις του για τη φύση της ροής της συνείδησης και για την έννοια του καθαρού εγώ, την οποία στην πρώτη έκδοση είχε απορρίψει ως περιττό αίτημα, καθώς τότε του αρκούσε το εμπειρικό εγώ. Σταδιακά κατέληξε να θεωρεί αναγκαία μια θεμελιώδη αλλαγή στάσης (Einstellungsänderung), μια απομάκρυνση από τη «φυσική στάση», ως προϋπόθεση για την ορθή φαινομενολογική θέαση των ουσιών των γνωστικών πράξεων —των «νοητικών» πράξεων γενικά— και των αντικειμένων τους, νοούμενων ως καθαρών δυνατοτήτων οποιασδήποτε συνείδησης εν γένει. Αυτός ο αναπροσανατολισμός έριξε νέο φως στη συσχέτιση ανάμεσα στην προθετική πράξη και στο αντικείμενό της, νοούμενο ως εκείνο που σκοπείται με τον τρόπο ακριβώς με τον οποίο σκοπείται: μια αντίληψη που αργότερα θα ονομαζόταν νόημα (noema) και θα εμφανιζόταν για πρώτη φορά σε δημοσιευμένο έργο στις Ιδέες Ι.

Καθώς ο Husserl προχωρούσε σε αυτή την αυτοκριτική και τον αναπροσανατολισμό, αναδείχθηκε το πρόβλημα της σχέσης των νέων φαινομενολογικών εννοιών με το ήδη δημοσιευμένο έργο του. Περί το 1911, όταν η πρώτη έκδοση των Ερευνών είχε πια εξαντληθεί και παρερμηνείες κέρδιζαν έδαφος μεταξύ των οπαδών του, άρχισε να σκέφτεται σοβαρά την αναθεώρηση ολόκληρου του έργου υπό το φως μιας νέας εισαγωγής στη φαινομενολογία και στην υπερβατολογική φιλοσοφία την οποία σχεδίαζε και η οποία τελικά εκδόθηκε ως Ιδέες Ι (1913).⁴⁴ Αρχικά έτρεφε φιλόδοξα σχέδια να παρουσιάσει μια σειρά νέων εκθέσεων της φαινομενολογίας και της φαινομενολογικής φιλοσοφίας, που θα καθιστούσαν τις παλιές Έρευνες παρωχημένες (βλ. την επιστολή του προς τον W. E. Hocking της 7ης Ιουλίου 1912, παρατιθέμενη στο Hua XIX/1: xxvi). Επειδή όμως οι Ιδέες Ι ήταν σκόπιμα ένα έργο προγραμματικού χαρακτήρα, ο Husserl έκρινε ότι έπρεπε να συμπληρωθούν με παραδείγματα συγκεκριμένων φαινομενολογικών αναλύσεων: «απόπειρες που επιτελούν πράγματι θεμελιώδη εργασία πάνω στα ίδια τα πράγματα, όπως αυτά εποπτεύονται και συλλαμβάνονται άμεσα» (Versuche wirklich ausführender Fundamentalarbeit an den unmittelbar erschauten und ergriffenen Sachen, Findlay I: 4· Hua XVIII: 9), όπως γράφει στον Πρόλογο της δεύτερης έκδοσης. Οι έξι Έρευνες θα παρέμεναν το υπόδειγμα αυτών των συγκεκριμένων φαινομενολογικών ερευνών.

Ο Husserl άρχισε να αναθεωρεί το κείμενο των Λογικών Ερευνών τον Μάρτιο του 1911, αλλά σημείωσε ουσιαστική πρόοδο μόλις την άνοιξη του 1913, αφού οι Ιδέες Ι είχαν σταλεί στο τυπογραφείο. Ακόμη όμως και η σχετικά περιορισμένη αναθεώρηση που σχεδίαζε, υπό το φως της νέας του κατανόησης της φαινομενολογίας όπως εκφραζόταν στις Ιδέες Ι, αποδείχθηκε υπερβολικά απαιτητική. Έτσι, το 1913 εξέδωσε μια δεύτερη έκδοση που είχε αναθεωρηθεί μόνο εν μέρει.⁴⁵ Αυτή ήταν η «μέση οδός» (Mittelweg) του, όπως την αποκάλεσε στον Πρόλογο της δεύτερης έκδοσης, όπου διατύπωσε τρεις «γνώμονες» για την αναθεώρηση (Findlay I: 4–5· Hua XVIII: 10–11): να αφήσει ορισμένα επιμέρους σφάλματα στη θέση τους, ως στάδια της δικής του πορείας σκέψης· να βελτιώσει ό,τι μπορούσε να βελτιωθεί, χωρίς να μεταβάλει την πορεία και το ύφος του πρωτοτύπου· και να οδηγήσει τον αναγνώστη, βαθμίδα προς βαθμίδα, σε νεότερες και βαθύτερες ενοράσεις.

Στην αναθεώρηση, τα Προλεγόμενα, που είχαν γραφτεί με ενιαίο σκοπό, παρέμειναν κατά το μεγαλύτερο μέρος τους αμετάβλητα. Αντίθετα, τα χωρία των Ερευνών που συζητούσαν ειδικά τη φύση της φαινομενολογίας και το είδος της ενόρασης των ουσιών την οποία αυτή προϋποθέτει τροποποιήθηκαν και διευρύνθηκαν εκτενώς. Γενικά, η δεύτερη έκδοση αναδεικνύει την κεντρική ανακάλυψη της φαινομενολογίας —μια έννοια που στην πρώτη έκδοση είχε τύχει μόνο παρεμπίπτουσας και περιστασιακής πραγμάτευσης— και παρέχει ασφαλέστερες ενδείξεις για τη φύση της. Έτσι, επικαλούμενος το κείμενό του του 1903 (το οποίο παραθέτει στον Πρόλογο της δεύτερης έκδοσης, Findlay I: 6· Hua XVIII: 13), ο Husserl υποστηρίζει ότι το κύριο σφάλμα της έκδοσης του 1901 ήταν πως ονόμαζε τη φαινομενολογία «περιγραφική ψυχολογία». Στην πραγματικότητα, η φαινομενολογία δεν γνωρίζει τίποτε για προσωπικά βιώματα, για τον εαυτό ή για άλλους· ούτε θέτει στον εαυτό της σχετικά ερωτήματα, ούτε τα απαντά, ούτε διατυπώνει υποθέσεις γι’ αυτά. Το 1903 ο Husserl είχε υποστηρίξει ότι αυτή η καθαρά εμμενής φαινομενολογία έπρεπε να είναι απαλλαγμένη από κάθε παραδοχή για τη φύση του ψυχικού και, επιπλέον, ότι θα παρείχε μια κριτική της γνώσης, η οποία θα μπορούσε στη συνέχεια να χρησιμεύσει ως βάση για την εμπειρική ψυχολογία ή άλλες επιστήμες. Καθεαυτήν, όμως, η φαινομενολογία δεν ταυτίζεται με την περιγραφική ψυχολογία.⁴⁶ Αυτή η φαινομενολογική προσέγγιση καθιστά εναργείς τις γενικές ουσίες των εννοιών και των νόμων της λογικής. Μολονότι τόσο η περιγραφική ψυχολογία όσο και η φαινομενολογία είναι a priori επιστημονικοί κλάδοι, η φαινομενολογία διακόπτει κάθε δεσμό με τους επιμέρους νόες και τις πραγματικές ψυχικές διαδικασίες, ακόμη και όταν αυτές νοούνται με τον πλέον παραδειγματικό τρόπο (LI, Εισαγωγή §3, Findlay I: 171· Hua XIX/1: 16 — προσθήκη της δεύτερης έκδοσης).

Ο Husserl τονίζει πλέον εντονότερα ότι αυτή η ειδητική επιστήμη στηρίζεται εξ ολοκλήρου στην ενάργεια της καθαρής εποπτείας και εργάζεται εντός της «σφαίρας της εμμένειας», θέτοντας σε παρένθεση κάθε μέριμνα για την εγκόσμια ύπαρξη και τις πραγματικές ψυχολογικές διαδικασίες. Έτσι εισάγει στο κείμενο των Ερευνών τις έννοιες της θέσης σε παρένθεση, της εποχής και της αναγωγής, οι οποίες απέκτησαν κεντρική θέση στις παρουσιάσεις της φαινομενολογίας του μόνο μετά το 1905.⁴⁷ Τονίζει πλέον πόσο απομακρυσμένος από τη συνηθισμένη εμπειρία και αφύσικος είναι ο φαινομενολογικός αναστοχασμός και επεκτείνει την ενότητα (LI, Εισαγωγή §3) που απαριθμεί τις διάφορες δυσκολίες της μετάβασης από την αφελή στην αναστοχαστική κατανόηση. Η καθαρή φαινομενολογική θέαση των ουσιών (Wesensschau) πρέπει να απαλλαγεί από την εγγενή τάση της να θέτει τον κόσμο ως υπάρχοντα και από τις συναφείς πεποιθήσεις που ανήκουν σε αυτό που ο Husserl ονομάζει «φυσική στάση» (die natürliche Einstellung), με την παραδοχή της περί πραγματικής ύπαρξης (empirisch-reales Dasein· βλ. LI V §2, Findlay II: 82· Hua XIX/1: 357 — παράγραφος που προστέθηκε στη δεύτερη έκδοση). Αυτή ακριβώς η κάθαρση της γνωσιολογίας από τις στρεβλώσεις που επιβάλλει η φυσική στάση οδήγησε τον Husserl να θεωρήσει τη φαινομενολογία ουσιωδώς διακριτή από κάθε ψυχολογία, περιλαμβανομένης της περιγραφικής. Η φαινομενολογία έπρεπε, αντιθέτως, να είναι η «καθολική επιστήμη της καθαρής συνείδησης».⁴⁸ Ο Husserl τόνισε αργότερα ότι η πρώτη έκδοση περιείχε ήδη de facto «αναλύσεις ουσίας», αλλά ότι ο ίδιος έφτασε σταδιακά σε σαφέστερη επίγνωση του καθαρά ειδητικού χαρακτήρα των ερευνών του.⁴⁹

Οι αναθεωρήσεις της δεύτερης έκδοσης υπογραμμίζουν διαρκώς τον καθαρό a priori, ειδητικό χαρακτήρα της φαινομενολογίας. Ας δούμε μια χαρακτηριστική αναθεώρηση στην Τρίτη Έρευνα. Η αρχική πρόταση της πρώτης έκδοσης, που αναφερόταν στις σχέσεις εξάρτησης ανάμεσα στην ποιότητα και στην ένταση ενός τόνου, έλεγε: «Και αυτό δεν είναι απλό γεγονός, αλλά αναγκαιότητα». Η δεύτερη έκδοση την αναδιατυπώνει ως εξής: «Είναι προφανές ότι αυτό δεν είναι απλό εμπειρικό γεγονός, αλλά μια a priori αναγκαιότητα θεμελιωμένη στην καθαρή ουσία» (LI III §4, Findlay II: 18· Hua XIX/1: 237). Ο καθαρός a priori ουσιώδης χαρακτήρας των νόμων που αποκαλύπτει η φαινομενολογική ενόραση αντιπαρατίθεται πλέον με σαφήνεια στο είδος της εμπειρικής γενίκευσης που χαρακτηρίζει τις φυσικές επιστήμες. Για να διασαφηνίσει περαιτέρω αυτό το σημείο, ο Husserl αντικατέστησε την §12 της Τρίτης Έρευνας (LI III §12), η οποία πραγματευόταν σχέσεις εξάρτησης ανάμεσα σε μέρη που συνυπάρχουν χρονικά και σε μέρη που διαδέχονται το ένα το άλλο, με μια ενότητα γραμμένη εξ ολοκλήρου από την αρχή για τη δεύτερη έκδοση. Εκεί προσδιορίζει ακριβέστερα τη διάκριση μεταξύ αναλυτικών και συνθετικών προτάσεων: οι αναλυτικές προτάσεις είναι καθαρά τυπικές και δεν καθορίζονται κατά κανέναν τρόπο από το περιεχόμενό τους, ενώ οι a priori νόμοι που σχετίζονται με περιεχόμενα είναι συνθετικοί a priori.

Η φαινομενολογία εστιάζει στα ουσιώδη χαρακτηριστικά των καταστάσεων συνείδησης εν γένει —όπως και ο Kant ενδιαφέρεται για τη γνώση εν γένει (Erkenntnis überhaupt, αντίληψη που είχε ήδη αναπτυχθεί στην πρώτη έκδοση)—, νοούμενων ως καθαρών δυνατοτήτων και όχι με βάση οποιαδήποτε εμπειρική πραγμάτωσή τους σε ζώα, ανθρώπους ή άλλα είδη νοών. Σε αντιδιαστολή προς την καθαρή φαινομενολογία, ο Husserl χαρακτηρίζει τώρα με μεγαλύτερη σαφήνεια κάθε ψυχολογία ως εμπειρική: ως αιτιακή επιστήμη των φυσικών οργανισμών και των ψυχοφυσικών τους καταστάσεων, λόγου χάρη «ως εμπειρική επιστήμη των ψυχικών ιδιοτήτων και καταστάσεων ζωικών πραγματικοτήτων» (als Erfahrungswissenschaft von psychischen Eigenschaften und Zuständen animalischer Realitäten, LI, Εισαγωγή §2, Findlay I: 169· Hua XIX/1: 12), ως επιστήμη που μελετά «τις πραγματικές καταστάσεις έμβιων οργανισμών μέσα σε μια πραγματική φυσική τάξη» (LI, Εισαγωγή §6, Findlay I: 176· Hua XIX/1: 23). Ο Husserl διακρίνει από την καθαρή φαινομενολογία τόσο την εμπειρική ψυχολογία όσο και την περιγραφική ψυχολογία, ως κλάδο της πρώτης. Μολονότι η ψυχολογία είναι μια πολύτιμη εμπειρική επιστήμη, η αναγωγή των σημασιών σε ψυχολογικές καταστάσεις, δηλαδή ο «ψυχολογισμός», αποτελεί φυσικό και διαρκή πειρασμό για τον νου —«αρχικά αναπόφευκτο, αφού ριζώνει σε ουσιώδεις λόγους» (LI, Εισαγωγή §2, Findlay I: 169· Hua XIX/1: 12)—, ο οποίος μπορεί να θεραπευτεί μόνο με τη φαινομενολογική ανάλυση. Μόνο η καθαρή φαινομενολογία, και όχι η περιγραφική ψυχολογία, γράφει ο Husserl στη δεύτερη έκδοση, μπορεί να υπερβεί τον ψυχολογισμό (LI, Εισαγωγή §2, Findlay I: 169· Hua XIX/1: 11–12). Επιπλέον, απομακρύνεται από τον νεοκαντιανισμό, τονίζοντας ότι η σύλληψη των όρων δυνατότητας της γνώσης προκύπτει από την ενόραση της ουσίας της γνώσης, δηλαδή από τη φαινομενολογική θέαση.

Σε συμφωνία με τον νέο υπερβατολογικό προσανατολισμό του, ο Husserl δείχνει στη δεύτερη έκδοση μεγαλύτερη εκτίμηση για το «καθαρό εγώ» (das reine Ich, LI V §§5, 8) των νεοκαντιανών, ιδίως του Natorp, το οποίο είχε αρχικά απορρίψει ως περιττό αίτημα για την ενοποίηση της συνείδησης (βλ. LI V §8, Findlay II: 352· Hua XIX/1: 374). Προσπαθεί επίσης να βελτιώσει τις πρώτες του απόπειρες διάκρισης ανάμεσα στην ποιότητα και την προθετική ύλη των πράξεων. Ειδικότερα, δεν ήταν ικανοποιημένος από τον αρχικό του χαρακτηρισμό της αισθητηριακής ύλης της πράξης και του τρόπου με τον οποίο αυτή προσλαμβάνεται και ερμηνεύεται μέσα στην πράξη. Η μεταγενέστερη εξήγησή του για το νόημα (noema) προσφέρθηκε ως διόρθωση (βλ., λ.χ., LI V §16, Findlay II: 354· Hua XIX/1: 411).

Στην πρώτη έκδοση, ο Husserl είχε χαρακτηρίσει τη φαινομενολογία ως διεύρυνση ή διασαφήνιση της γνωσιολογίας (λ.χ. LI, Εισαγωγή §1, Findlay I: 166· §2, I: 168), στο μέτρο που προσέφερε ένα είδος «ανάλυσης εννοιών» (Begriffsanalyse), με αντικείμενο τη διάκριση και την αποσαφήνιση των διαφορετικών σημασιών βασικών γνωσιολογικών εννοιών, όπως η «παράσταση» (Vorstellung). Στην Εισαγωγή του στη δεύτερη έκδοση έχει πλέον μεγαλύτερη επίγνωση μιας πιθανής παρεξήγησης: αυτή η ανάλυση εννοιών θα μπορούσε να θεωρηθεί απλώς έρευνα της γλώσσας, με άλλα λόγια γλωσσική ανάλυση, ενώ στην πραγματικότητα ο Husserl θέλει να διακρίνει την «αναλυτική φαινομενολογία» του από τη γλωσσική ανάλυση. Η εξάρτηση από τη γλώσσα μπορεί να είναι παραπλανητική, πιστεύει, επειδή οι γλωσσικοί όροι έχουν τη θέση τους «στη φυσική στάση» (in der natürlichen Einstellung) και μπορεί να μας παραπλανήσουν ως προς τον ουσιώδη χαρακτήρα των εννοιών που εκφράζουν. Η φαινομενολογική σκέψη για τη συνείδηση, αντίθετα, λαμβάνει χώρα στο ειδητικό πεδίο, όπου όλες οι φυσικές στάσεις τίθενται σε παρένθεση. Για τον Husserl είναι ασφαλώς αλήθεια ότι τα αντικείμενα της λογικής —οι προτάσεις ή αποφάνσεις (Sätze)— απαντούν μόνο με το γραμματικό τους περίβλημα, δηλαδή σε γλωσσικές διατυπώσεις, και είναι προφανές γεγονός ότι τα ευρήματα της επιστήμης λαμβάνουν τελικά τη μορφή γλωσσικών εκφωνήσεων ή προτάσεων. Ο Husserl συμφωνεί, λοιπόν, με τον J. S. Mill ότι οι συζητήσεις για τη λογική πρέπει να αρχίζουν με την εξέταση της γλώσσας· η εξέταση αυτή, όμως, δεν αφορά τη φύση της γραμματικής ή την ιστορική εξέλιξη της γλώσσας καθαυτές, αλλά τη σχέση της γλώσσας με μια θεωρία της γνώσης. Ο Husserl επιδιώκει μια «καθαρή φαινομενολογία των βιωμάτων της σκέψης και της γνώσης» (Findlay I: 166· Hua XIX/1: 6): βιωμάτων που δεν πρέπει να νοούνται ως εμπειρικά γεγονότα, αλλά να συλλαμβάνονται «στην καθαρή γενικότητα της ουσίας τους» (ό.π.). Η γλωσσική ανάλυση δεν υποκαθιστά τη θεμελιώδη ανάλυση της συνείδησης (βλ. LI I §21). Με αυτή την έννοια, η φαινομενολογία διασαφηνίζει τη γλωσσική μας πρακτική και όχι το αντίστροφο.

Συνεχίζεται

Επόμενη ενότητα: «Οι ανολοκλήρωτες αναθεωρήσεις της Έκτης Έρευνας».

Σημειώσεις της Εισαγωγής — 37–49

Το Μανιφέστο της Τεχνοκρατικής Δικτατορίας (II)

 Maurizio Blondet


Η αξιολόγηση του Roberto Pecchioli

για το μανιφέστο της τεχνολογικής δημοκρατίας του Palantir, όπως αναμενόταν στο πρώτο μέρος, είναι συντριπτικά αρνητική, ακόμη και ανησυχητική. Ξεκινώντας από τον παραπλανητικό τίτλο. Δεν μιλάει για δημοκρατία - έναν κοινό χώρο - ούτε για τεχνολογία, αλλά για δικτατορία και τεχνοκρατία. Το κράτος, ακόμη και το αμερικανικό κράτος, το οποίο «πρέπει» να συνεχίσει να κυβερνά τον κόσμο, είναι κλειδωμένο μέσα σε έναν τεχνολογικό και οικονομικό μηχανισμό και μια στρατιωτική διάσταση που τον περιέχει και τον ενσωματώνει, ένα συσσωμάτωμα που κυριαρχείται από την ιδιωτικοποιημένη θέληση για εξουσία από την οποία ο λαός και το κοινό καλό εξαφανίζονται εντελώς.

Αυτό δεν διαφέρει από τις θεωρίες του «σκοτεινού διαφωτισμού», στον οποίο το κράτος διαλύεται εντός της κυριαρχίας μεγάλων εταιρικών οντοτήτων. Είναι μόνο εν μέρει εντυπωσιακό το γεγονός ότι η θεωρία προέρχεται από τον Alex Karp, ο οποίος αυτοαποκαλείται φιλελεύθερος και δημοκράτης ψηφοφόρος. Τα υψηλότερα επίπεδα εξουσίας προσποιούνται ότι διαιρούν για να συνενωθούν.

Η στρατιωτικοποίηση του συστήματος έχει ένα διοικητικό επιτελείο: τους διευθύνοντες συμβούλους και τους σκεπτόμενους άνδρες της Σίλικον Βάλεϊ, οι οποίοι έχουν την «υποχρέωση να συμμετέχουν ενεργά στην άμυνα του έθνους». Δηλαδή, τη χούφτα της εξουσίας που την κατευθύνει. Αρκετά με την ήπια ισχύ, την ήπια ισχύ που σαγηνεύει αλλά δεν είναι αρκετά ισχυρή για να  κυβερνήσει: χρειαζόμαστε σκληρή ισχύ, ωμή βία, ακόμη και αν αναπτυχθεί τεχνολογικά, εφευρίσκοντας και πουλώντας ολοένα και πιο ισχυρό λογισμικό σε υψηλές τιμές. Το νέο σύνορο της σκληρής ισχύος είναι το σύνολο των προγραμμάτων και των οδηγιών που επιτρέπουν τη λειτουργία των ηλεκτρονικών συσκευών . Η κοινωνία στο σύνολό της πρέπει να πειθαρχηθεί και οι δημόσιοι αξιωματούχοι πρέπει να πειστούν ότι είναι οι ευαγγελιστές της νέας εποχής. Κανένα ενδιαφέρον για την ελευθερία, είτε ατομική είτε συλλογική, ούτε για την επιμονή των κοινοτήτων. 

Η «ατομική εποχή τελειώνει» υπέρ του λογισμικού, αλλά η αμερικανική ηγεμονία συνεχίζεται, στο πρόσωπο της τεχνολογικής ελίτ: μια ακόμη πιο θρασύτατη εκδοχή του νεοσυντηρητικού κόσμου. Η Palantir —η οποία αντλεί τα δύο τρίτα των εσόδων της από συμβάσεις με ομοσπονδιακές υπηρεσίες των ΗΠΑ— υποδεικνύει σαφώς την ύπαρξη αντιπάλων και την ανάγκη καταπολέμησής τους, με ένα περαιτέρω άλμα στον επανεξοπλισμό και την επαναφορά της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας. Οι εχθροί είναι, πρώτα και κύρια, η Ρωσία και η Κίνα. Όχι για ιδεολογικούς λόγους (η ρητορική του «ελεύθερου κόσμου» απλώς υπονοείται) αλλά ως εμπόδια στην εγκαθίδρυση ενός νέου αμερικανικού αιώνα. Υπό αυτή την έννοια, το αίτημα για αποκατάσταση μιας ορισμένης ανεξαρτησίας στη Γερμανία και την Ιαπωνία, μαζί με τις μεγάλες ήττες της Ιταλίας στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, θα πρέπει να ερμηνευτεί. Ας μην μας παραπλανά η φαινομενική επιθυμία να απελευθερωθούν αυτά τα έθνη. Αυτό που έχει σημασία είναι μόνο να επιστρέψουν στον ιστορικό τους ρόλο ως γεωπολιτικοί αντίπαλοι, ο ένας στη Ρωσία, ο άλλος στην Κίνα. Πάντα υπό αμερικανικό έλεγχο και την τεχνολογική αντίδραση της Silicon Valley. Το σημείο 16 αναγνωρίζει ειλικρινά το τεχνοκρατικό εγχείρημα. «Η κουλτούρα σχεδόν χλευάζει το ενδιαφέρον του Musk για τις μεγάλες αφηγήσεις, σαν οι δισεκατομμυριούχοι να πρέπει απλώς να παραμείνουν στη σφαίρα του προσωπικού τους πλουτισμού». Χωρίς άλλη καθυστέρηση, όποιος έχει τα περισσότερα χρήματα έχει όλη την εξουσία, κυβερνά τον κόσμο και απαλλάσσεται από το ενοχλητικό απόκομμα της λαϊκής βούλησης, με τη μεσολάβηση των κρατών που οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες σκοπεύουν να... κληρονομούν τις λειτουργίες και τη διακυβέρνηση των εταιρειών. Οι άνθρωποι έχουν τον ίδιο παλιό ρόλο: καταναλωτές και κρέας για τα κανόνια όταν η σύγκρουση κλιμακώνεται σε ανοιχτό πόλεμο. 

Σε όλα αυτά Η αναφορά στις «προοδευτικές αξίες» που προπαγανδίζουν οι ΗΠΑ και στη μακρά περίοδο ειρήνης  που εγγυάται -σύμφωνα με τον Καρπ και τους συνεργάτες του- η αμερικανική ισχύς, όχι η πυρηνική ισορροπία, είναι γελοία. Ένα απλό ρητορικό τέχνασμα, αφού, προειδοποιούν, «η ψυχολογιοποίηση τής σύγχρονης πολιτικής μας οδηγεί σε λάθος δρόμο». Πρέπει να επικεντρωθούμε στα ουσιώδη, να ξεχάσουμε τις αρχές του παρελθόντος και  να επικεντρωθούμε στη μόνη πρόοδο που έχει σημασία: την τεχνολογική πρόοδο που θα μας επιτρέψει να κατασκευάσουμε ολοένα και πιο ισχυρές μηχανές που θα κινούνται από πιο εξελιγμένο λογισμικό, που θα ελέγχεται και θα ανήκει σε μια ιδιωτική εταιρεία που, κατέχοντας όλα τα μέσα, θα καθορίζει όλους τους σκοπούς. Δικούς της.

Το κάλεσμα για τη Σίλικον Βάλεϊ να «αντιμετωπίσει το βίαιο έγκλημα» είναι εξαιρετικά ύπουλο. Μηδενική ανοχή για τις μαφίες, τους εγκληματίες και τα καρτέλ ναρκωτικών; Όχι ακριβώς.  Αντίθετα, η επιθυμία να αυστηροποιηθεί η επιτήρηση του
πληθυσμού με το πρόσχημα της ασφάλειας. Νόμος και τάξη, αλλά για αυτούς και με τους δικούς τους  όρους. Μου έρχεται στο μυαλό η κινηματογραφική φαντασία του Minority Report. Τα  «προγνωστικά» της ταινίας είναι όντα προικισμένα με ψυχικές δυνάμεις (τίποτα δεν εμποδίζει αυτές τις ικανότητες να προέρχονται από
έξυπνες μηχανές) ικανά να προβλέπουν μελλοντικά γεγονότα, συλλαμβάνοντας πιθανούς δράστες  πριν διαπράξουν κάποιο έγκλημα. Από εκεί και πέρα, είναι ένα μικρό βήμα προς τα τηλεχειριζόμενα αστυνομικά ρομπότ.


Ιδιαίτερα ενδιαφέροντα, από μεταπολιτική άποψη, είναι τα  τρία τελευταία σημεία του μανιφέστου. Από τη μία πλευρά, φαίνονται να είναι τα μόνα φώτα ενός ανησυχητικού, βίαιου,  παγωμένου και βαθιά υλιστικού εγχειρήματος. Από την άλλη, μπορούν να ερμηνευθούν ως εκφράσεις ενός  απαράδεκτου υπερεθνικισμού. Το σημείο 20 καταδικάζει «την εκτεταμένη μισαλλοδοξία απέναντι στις θρησκευτικές πεποιθήσεις σε ορισμένους κύκλους». Αυτό είναι απολύτως αληθές, αλλά θα πρέπει να διευκρινιστεί σε ποιους αναφέρονται.

Ο άθρησκος αθεϊσμός της δυτικής νεωτερικότητας είναι η σημαία των υπερανθρώπινων και μεταανθρώπινων πρωτοποριών που τρέφονται από τον επιστημονικό υλισμό, του οποίου οι γκουρού του Παλαντίρ είναι  κορυφαίοι εκφραστές. Τι λένε λοιπόν ο Καρπ και ο συνεργάτης του Θιέλ, ο οποίος  δίνει διαλέξεις για τον Αντίχριστο; Επιδιώκουν την επιστροφή σε υπερβατικές αρχές ή, πιο  πεζά, σκοπεύουν να θέσουν τα θεμέλια για μια παρόμοια έμφυτη θρησκεία ή να χτίσουν γέφυρες  προς ορισμένες σκοτεινές φιλοδοξίες - αρκετά ισχυρές στην Αμερική - εβραϊκών και  ευαγγελικών φονταμενταλιστικών τομέων;
Ομοίως, θα θέλαμε να χειροκροτήσουμε την πολιτική ακρίβεια των δύο τελευταίων σημείων. Οι πολιτισμοί  δεν είναι όλοι ίσοι και πρέπει να υπόκεινται σε κριτική κρίση. Σωστό. Αλλά όχι επειδή είναι «δυσλειτουργικοί» ή «οπισθοδρομικοί». Η πρώτη είναι μια έννοια που συνδέεται ουσιαστικά με την οικονομία και  το κέρδος, η δεύτερη είναι μια κρίση εσωτερική σε μια ιεραρχία αξιών της οποίας το κέντρο είναι η κατηγορία
της προόδου (τεχνολογικής, υλικής, σίγουρα όχι ηθικής ή πνευματικής). Δεν πιστεύουμε
καθόλου στην ισοδυναμία κάθε πολιτισμού ή οράματος ζωής, αλλά δεν μπορούμε να θέσουμε  την πρόοδο (οριζόμενη ως «ζωτικής σημασίας») της τεχνολογίας ως το μοναδικό διακριτικό κριτήριο.


Το τελευταίο σημείο προσφέρεται επίσης για αντίθετες ερμηνείες. Αν, ορθώς, «πρέπει να αντισταθούμε στον  επιφανειακό πειρασμό ενός κενού και χωρίς νόημα πλουραλισμού», που έχει οδηγήσει σε  αφόρητες υπερβολές όπως η ακύρωση του πολιτισμού και η λήθη της φυσικής αλήθειας στο  όνομα του πιο παράλογου υποκειμενισμού, δεν μπορούμε να κλειδωθούμε σε έναν φανατικό  τεχνολογικό δογματισμό. Παραφράζοντας τον Άμλετ, τον Καρπ, υπάρχουν περισσότερα πράγματα στον ουρανό και τη γη από ό,τι βρίσκονται στο μυαλό των ανθρώπων.

Ονειρεύεστε όλη σας την τεχνολογία. Δηλαδή, τα όρια της ανθρώπινης λογικής και οι κίνδυνοι της  αντικατάστασής της από λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης δεν μπορούν να θυσιαστούν  στο βωμό μιας θέλησης για εξουσία ως αυτοσκοπού, ενώπιον της οποίας θα έπρεπε να επιστρέψουμε στις απαρχές του πολιτισμού μας, στον Προμηθέα δεσμευμένο για να μην καταστρέψει τα πάντα.
Το Palantir και οι γκουρού του μας προειδοποιούν για την παρακμή των εθνικών πολιτισμών στο όνομα  της συμπερίληψης. «Ένταξη σε τι;» ρωτάει το μανιφέστο. Θα ήταν μουσική στα  αυτιά εκείνων που έχουν θέσει στον εαυτό τους το ίδιο ερώτημα εδώ και χρόνια. Το γεγονός είναι ότι δεν μιλούν για πολιτισμούς ή ιδέες , αλλά για την κατασκευή ενός βάναυσου, απανθρωποποιημένου και εγγενώς αποκλειστικού τεχνοκρατικού έργου . Η δικτατορία του λογισμικού σβήνει κάθε υπολειμματική ανθρώπινη ορθολογικότητα. Η πλήρης εξάρτηση από την Τεχνητή Νοημοσύνη αποκλείει, μάλιστα εκδιώκει, την ανθρώπινη νοημοσύνη υπέρ εκείνων που ελέγχουν τη μεγαμηχανή. Η εξουσία στα χέρια μιας χούφτας υπερπλούσιων ανθρώπων και ιδιοφυΐων υπολογιστών αποκλείει την ηθική διάσταση. Είναι αδιάφορη, αν όχι ανοιχτά εχθρική, προς το ανθρώπινο πρόσωπο. Η «σκληρή ισχύς» ασκείται μέσω βίας και καταναγκασμού: δεν είναι ποτέ προς το συμφέρον λαών ή ατόμων. Μπορεί επίσης να αμφισβητηθεί από επιστημονική άποψη: προαναγγέλλει έναν καταπιεστικό τεχνοκρατικό συγκεντρωτισμό που θα μπορούσε παραδόξως να καταπνίξει την αχαλίνωτη και αχαλίνωτη καινοτομία που απαιτεί. Το μανιφέστο - η δημόσια ιδεολογία μιας χούφτας ιδιωτικών εταιρειών - είναι ουσιαστικά η πραγματοποίηση και αναπαραγωγή, ενισχυμένη από την τεράστια δύναμη των σημερινών τεχνολογιών, των ηγεμονικών ισχυρισμών αυτού που ο Ντουάιτ Αϊζενχάουερ, στην αποχαιρετιστήρια ομιλία του ως Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών τον Ιανουάριο του 1961, όρισε ως το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα. Ένα απόσπασμα από την ομιλία του πρώην στρατηγού και πολιτικού ηγέτη αξίζει να αντιπαραβληθεί με το σχέδιο Παλαντίρ ως τη βάση ενός αντιμανιφέστο για μια ελεύθερη, σε εγρήγορση και συνειδητή ανθρωπότητα. «Η σύνδεση ενός τεράστιου σώματος στρατιωτικών θεσμών και μιας τεράστιας βιομηχανίας εξοπλισμών είναι νέα στην αμερικανική εμπειρία. Η συνολική επιρροή στην οικονομία, την πολιτική, ακόμη και την πνευματικότητα γίνεται αισθητή σε κάθε πόλη, σε κάθε κρατική υπηρεσία, σε κάθε κυβερνητικό γραφείο. Ωστόσο, δεν πρέπει να παραλείψουμε να κατανοήσουμε τις σοβαρές επιπτώσεις της.

Επιπτώσεις. Η φιλοσοφία και η ηθική μας, οι πόροι μας και ο τρόπος ζωής μας
επηρεάζονται: ο ίδιος ο ιστός της κοινωνίας μας. Στις κυβερνητικές μας αποφάσεις, πρέπει να προφυλασσόμαστε από την απόκτηση αδικαιολόγητης, φανερής και συγκεκαλυμμένης επιρροής από  το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα. Η πιθανότητα καταστροφικής ανόδου δυνάμεων που  υπερισχύουν της έδρας και των προνομίων τους υπάρχει τώρα και θα συνεχιστεί στο μέλλον. Δεν πρέπει ποτέ  να επιτρέψουμε στο βάρος αυτού του συνδυασμού δυνάμεων να θέσει σε κίνδυνο  τις ελευθερίες μας. Δεν πρέπει να υποθέτουμε ότι κάθε δικαίωμα είναι εγγυημένο. Μόνο ένας  άγρυπνος και ενημερωμένος πολίτης μπορεί να επιτύχει έναν κατάλληλο συμβιβασμό μεταξύ  του τεράστιου βιομηχανικού και στρατιωτικού μηχανισμού και των ειρηνικών μεθόδων και των μακροπρόθεσμων στόχων μας,  ώστε η ασφάλεια και η ελευθερία να μπορούν να ακμάσουν μαζί.

Η ΚΛΟΠΗ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

 από τον Roberto Pecchioli - 09/08/2026

Η ΚΛΟΠΗ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Πηγή: EreticaMente

Κάποιος αποφασίζει ότι οι άντρες πρέπει να ξυρίζουν τα μαλλιά τους στα πλάγια, και όλοι τρέχουν στον κουρέα, ή μάλλον, στον κομμωτή. Οι ίδιοι άνθρωποι επιλέγουν μια καλλονή που απαιτεί τατουάζ στο σώμα τους, και οι μάζες κάνουν τατουάζ με χαρά, αδειάζοντας και τα πορτοφόλια τους. Άλλοι αποφασίζουν ότι οι γυναίκες και τα κορίτσια πρέπει να επιδεικνύουν τα οπίσθιά τους στην παραλία, και σαν δια μαγείας, εμφανίζεται η μαζική επίδειξη οπισθίων, πολύ χρήσιμη στους κατασκευαστές για την κατασκευή ακριβών μαγιό από λίγα μόνο εκατοστά υφάσματος. Μήπως η μοναξιά των ατομικιστικών ατόμων χωρίς κληρονόμους σε αρρωσταίνει; Αγοράστε ένα, ή δύο, ή περισσότερα σκυλιά, και γίνετε πελάτες σούπερ μάρκετ που ειδικεύονται στην ευημερία των παρένθετων παιδιών σας. Επιδεικνύουμε ποιοι είμαστε, εκθέτουμε κάθε στιγμή της ζωής μας στο βραστό καζάνι των νέων μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ξεχνώντας κάθε ιδιωτικότητα, σβήνοντας τη σεμνότητα των πράξεων και των συναισθημάτων, εκθέτοντας ανέμελα πτυχές της ζωής που πάντα παρέμεναν κρυμμένες. Το αποκαλούν διαφάνεια, και ποιος ξέρει γιατί είναι υποχρέωση, ακόμη και αξία. Η λίστα θα μπορούσε να συνεχιστεί, δικαιολογημένη με νέες και κενές λέξεις: ένταξη, ανθεκτικότητα, βιωσιμότητα. Η αλήθεια είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι -δεν είμαστε πλέον λαός- τα πιστεύουν όλα, συμπεριφερόμενοι ακριβώς όπως θέλουν αυτοί που βρίσκονται στην εξουσία. Πώς ήταν δυνατόν να εξαρτηθούν οι μάζες σε σημείο να χάσουν κάθε συνείδηση, ανεξάρτητη σκέψη και κριτική σκέψη; 

Η απάντηση είναι περίπλοκη, αλλά η κοινωνία της απεριόριστης φύσης, ο πιο βάναυσος υλισμός, ο ατομικισμός και η αδιαφορία για τους άλλους, για τη λογική, για την προσωπική κρίση, είναι οι καρποί μιας νέας ανθρωπολογίας.

 Ένας άνθρωπος χωρίς ιδιότητες βασιλεύει αδιαμφισβήτητα από μια βιαστική κυριαρχία που στοχεύει στην κατανάλωση, στο παρόν χωρίς αύριο, αδιάφορος για τα πάντα. Αν δεν είσαι στο τραπέζι, λέει μια διπλωματική παροιμία, είσαι στο μενού. Αλλά η πλειοψηφία δεν το γνωρίζει αυτό και σε κάθε περίπτωση δεν νοιάζεται, ενδιαφέρεται μόνο για το άμεσο, τις αμφίβολες απολαύσεις της κατανάλωσης, ένα ενιαίο, ετεροκατευθυνόμενο έργο ζωής.

Ξέγνοιαστοι, δηλαδή, απαλλαγμένοι από σκέψη, κλεμμένοι από το σύστημα χωρίς να το συνειδητοποιούμε, πεπεισμένοι ότι είμαστε ελεύθεροι. Η ελευθερία των δικαιωμάτων χωρίς καθήκοντα και της φλυαρίας στο διαδίκτυο. Ο Φρίντριχ Σίλερ είχε δίκιο: ο άνθρωπος απαιτεί ελευθερία λόγου επειδή απεχθάνεται την ελευθερία της σκέψης, μια κουραστική άσκηση που σε ζαλίζει, σου προκαλεί πονοκέφαλο και δημιουργεί τον φόβο ότι δεν είσαι «σαν όλους τους άλλους» και ότι χάνεις κάτι, τον φόβο του FOMO ( φόβο του να χάσεις κάτι ). Έχουμε εγκαταλείψει τη σκέψη σε αντάλλαγμα για οτιδήποτε μάταιο, φευγαλέο και ανούσιο. Ο Μαρτσέλο Βενετσιάνι έγραψε ότι ο άνθρωπος ακολουθεί την κακία ή την αρετή με την ίδια άτονη, κοινωνική αδιαφορία. Εξαρτάται από το τι ενσταλάζουν οι κυρίαρχες δυνάμεις στη συνείδησή μας.

Ζούμε σε μια εποχή οπισθοδρόμησης, εμφανής στη σταθερή παρακμή της μουσικής, η οποία τείνει να ικανοποιεί τα πιο κατώτερα γούστα, και στην άνοδο μιας λογοτεχνίας και τέχνης (αυτό που μια χούφτα αισιόδοξοι αποκαλούν τέτοια) που είναι στερεότυπη, κοινότοπη, ακατέργαστη, χωρίς στυλ και ουσία, με παιδική γλώσσα και ανούσιες ματαιοδοξίες. Είναι εμφανές στην ηθική υποβάθμιση, η οποία δεν είναι απλώς η αποδοχή του ελευθεριασμού (όπως παραπονιούνται οι ηθικολόγοι με το κιλό) αλλά μια αδυναμία να διακρίνουμε τη φύση των πράξεών μας, ακρωτηριασμός και παράλυση της συνείδησης. Μοιάζουμε με τον Μπάρτλμπι τον Γραφέα, τον αινιγματικό, άβουλο χαρακτήρα του Χέρμαν Μέλβιλ, ο οποίος απλώς απάντησε, «Θα προτιμούσα να μην το κάνω», ληθαργικούς άντρες χωρίς ιδιότητες που καλύπτουν τα αυτιά τους για να ζήσουν πιο άνετα.

Είτε στη γνωστική παρακμή που προκαλείται από την υποβαθμισμένη μουσική ή λογοτεχνία, είτε στην υποχώρηση της συνείδησης, γινόμαστε μάρτυρες μιας μείωσης της ανθρώπινης φύσης μας, της ήττας της σκέψης, της κενής ανάθεσης, της άρνησης κάθε αριστείας, κάθε προσωπικής κρίσης, συχνά με ανόητη υπερηφάνεια. Έχουμε δωρίσει αυτές τις ικανότητες στην τεχνολογία, η οποία έχει πάψει να είναι μια επέκταση του σώματός μας (ένας μοχλός, ένας τροχός, μια οικιακή συσκευή) και έχει γίνει η ίδια το όργανο που εκτελεί τις βασικές μας λειτουργίες. Μόνο που δεν είναι ένα φυσικό όργανο αλλά μια τεχνητή συσκευή που δρα σφετεριζόμενη αυτές τις λειτουργίες, ένα εσωτερικό παράσιτο σαν την ταινία. Τα μετανθρωπιστικά οράματα που φαντάζονταν ένα μέλλον ανθρώπων μεταμορφωμένων σε κυβερνοοργανισμούς έχουν γίνει πραγματικότητα χωρίς την ανάγκη για επεμβατικά εμφυτεύματα ή υβριδισμούς σάρκας και μηχανής. Το smartphone είναι το όργανο που αντικαθιστά τις ζωτικές μας λειτουργίες χωρίς την ανάγκη χειρουργικής επέμβασης ή γενετικών μεταλλάξεων, προσφέροντάς μας την γλυκιά οθόνη αφής και το κουμπί ειδοποιήσεων που απαιτεί την προσοχή μας, μια γκροτέσκα απομίμηση του Άλεφ του Μπόρχες, που ταυτόχρονα περιείχε ολόκληρο το σύμπαν.

Το κινητό τηλέφωνο, έχοντας γίνει το πιο πολύτιμο όργανό μας, συμπεριφέρεται σαν καρκίνος που καταβροχθίζει τη ζωή μας. Το κάνει κυριολεκτικά, κλέβοντας ένα αυξανόμενο μέρος του χρόνου μας χωρίς να προκαλεί αγωνία ή αγανάκτηση, αλλά μάλλον μια ναρκωτική αίσθηση ευεξίας. Μέσα στην ξένοιαστη άγνοια με την οποία εγκαταλείπουμε τα πιο πολύτιμα υπάρχοντά μας - τον χρόνο και τη σκέψη - παύουμε να είμαστε άνθρωποι. Η επίγνωση του περάσματος του χρόνου - tempus fugit - υπήρξε, σε κάθε περασμένη εποχή, ένα διαρκές κίνητρο για να αφιερώσουμε τη ζωή μας στις πιο ευγενείς προσπάθειες, καθώς και ένας αμείλικτος λογοκριτής της απάθειας. Μυστηριωδώς, το smartphone , το όργανο που μας καταβροχθίζει, έχει καταφέρει να συντομεύσει δραστικά τη ζωή μας, κλέβοντας πολλές ώρες κάθε μέρα χωρίς να το συνειδητοποιούμε, μέσω μιας λαμπρής απάτης. Έχει καλύψει την απάθειά μας με αδέξιο ακτιβισμό, κάνοντάς μας να πιστεύουμε ότι ικανοποιεί την περιέργειά μας (την οποία στην πραγματικότητα τροφοδοτεί), λύνει τις ανάγκες μας (αλλά δημιουργεί μόνο περιττές ανάγκες), απλοποιεί τις πιο πολύπλοκες διαδικασίες ενώ τις πολλαπλασιάζει και τις περιπλέκει. Έτσι γεμίζει το κενό που δημιούργησε.

Αλλά η τεχνολογία καταβροχθίζει τη ζωή μας με ακόμη πιο ύπουλους τρόπους. Τα γνωστικά ελλείμματα που μας προκαλεί η καταναγκαστική χρήση της τεχνολογίας εξελίσσονται, θέτοντας σε κίνδυνο την ικανότητά μας να συγκεντρωνόμαστε και μειώνοντας τις νευρωνικές μας συνάψεις. Αυτές οι επιπτώσεις πολλαπλασιάζονται με την έλευση της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία απαιτεί πλήρη ανάθεση σκέψης, μας εξαιρεί από την κριτική κρίση και την ηθική διάκριση και ατροφεί τις νοητικές ικανότητες. Η λειτουργία καθορίζει το όργανο: αν δεν χρησιμοποιείται πλέον, αποδυναμώνεται, ενώ η τεχνητή συσκευή που την αντικαθιστά γίνεται υπερτροφική. Είτε μας αρέσει είτε όχι, η τεχνολογία μας μεταμορφώνει ήδη -με τη συγκατάθεσή μας, αφού η σιωπή είναι συγκατάθεση- σε ένα είδος που έχει υποστεί οπισθοδρόμηση, διαφορετικό από το είδος sapiens .

Μέχρι στιγμής, τα βάναυσα γεγονότα, γενικά δεν θεωρούνται πιστευτά επειδή ο άνθρωπος απορρίπτει δυσάρεστες αλήθειες. Ο άνθρωπος, υποβιβασμένος στην ιδιότητα του ατόμου - αποτέλεσμα του φιλελευθερισμού και του υλισμού - εμμονικός με την πρόοδο, έχει στερηθεί τις ρίζες του. Χωρίς ιστορία, χωρίς όρια, είναι απλώς θέληση συν δικαιώματα. Αυτή είναι η ολοκληρωμένη εκκοσμίκευση: ο Θεός πεθαίνει και η ιδέα της ανθρώπινης φύσης εξασθενεί, αφήνοντας μόνο το άτομο που διεκδικεί, απαιτεί και απαιτεί, κυριαρχούμενο από ένστικτα, παρορμήσεις και ορμές. Όσοι βρίσκονται στην εξουσία το γνωρίζουν αυτό και μας γεμίζουν με δικαιώματα που τελικά μετατρέπονται σε τόσες πολλές εξαρτήσεις.

Το πιο ισχυρό εργαλείο που έχουν στη διάθεσή τους, αφού έχουν βάλει την ψυχολογία, τη νευρολογία, την επιστήμη και την τεχνολογία στους στόχους τους, είναι η διαφήμιση, αδιαχώριστη από την προπαγάνδα. Η γάτα και η αλεπού. Διαφήμιση που διαμορφώνει τον homo consumens , με στόχο την άμεση ικανοποίηση, αναίσθητη στη φωνή της ψυχής, στερημένη συνείδησης. Για έναν αιώνα, η διαφήμιση έχει γίνει επιστήμη, ανθρώπινη γνώση που έχει ως στόχο να εξυπηρετεί τα συμφέροντα της πλουτοκρατικής εξουσίας, όπως παραδέχτηκαν οι λαμπροί θεωρητικοί Edward Bernays, Walter Lippman και άλλοι. Η διαφήμιση δεν μπορεί να χαρακτηριστεί άσχημα. Είναι ένα άυλο μεταμοντέρνο ταμπού: πληρώνει για τα πάντα και για όλους, τροφοδοτεί το ΑΕΠ, διαδίδει ένα γενικό όραμα ύπαρξης που έχει εκδιώξει το πνεύμα, τη σκέψη και την ηθική αυτονομία του homo sapiens . Είναι το διάνυσμα της μόδας, δηλαδή αυτού που ισχύει σήμερα και πρέπει να ακολουθείται μέχρι νεωτέρας, η αφθονία της Αμάλθειας που διαδίδει, γενικεύει, επιβάλλει αξίες και υποτιμά, συνήθειες και συμπεριφορές. Είναι ο σωλήνας αναρρόφησης που μεταφέρει πόρους από κάτω προς τα πάνω.

Είναι το μέσο και το μήνυμα της Κυριαρχίας. Με ένα ψεύτικο χαμόγελο, σου λέει: πρέπει να κάνεις και να είσαι αυτό που σου επιβάλλω εκ μέρους των πελατών μου. Πληρώνει για τον αθλητισμό, την πολιτική, την ψυχαγωγία, το θέαμα, τον πολιτισμό - τα μέσα του υπαρξιακού του μηνύματος. Με μια λέξη, κατευθύνει τη ζωή μας. Εν αγνοία μας, αφού έχει κλέψει τις σκέψεις, την αυτονομία και την κρίση μας. Αποφασίζει τι είναι όμορφο και τι είναι άσχημο, τι είναι καλό και τι είναι κακό. Είναι ο Αυλητής της μεταμοντερνότητας, ο Μεφιστοφελής που αγοράζει την ψυχή του Φάουστ, το υποχρεωτικό σκορ της ζωής μας, ο βοσκός που παχαίνει το κοπάδι του για να το παραδώσει στους λύκους. Σκέφτεται και επιλέγει στη θέση των χορτάτων και κοιμισμένων σκλάβων· ζώων μετά το γεύμα τους. Η πιο εντυπωσιακή νίκη του είναι ότι ο ασυγκίνητος άνθρωπος - συνεργάτης στην υπηρεσία του εισβολέα εχθρού - δεν έχει πλέον τα μέσα, τα λόγια, τις αρχές, τη θέληση να επαναστατήσει. Οι επιζώντες μένουν με τον ρόλο του φρουρού του Ησαΐα: ποια είναι η κατάσταση της νύχτας; Ή η Κασσάνδρα, που είπε την αλήθεια χωρίς ποτέ να την πιστέψουν.