Σοκαρισμένη από τους ισχυρισμούς των ΗΠΑ για τη Γροιλανδία, η οποία δυσκολεύεται λόγω των δασμών του Τραμπ αλλά υπό τον έλεγχο των οικονομικών των ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να απαντήσει υπογράφοντας δύο συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών με εναλλακτικές περιοχές του κόσμου, την Ινδία και τη Mercosur. Η συμφωνία με το Νέο Δελχί, που επιτεύχθηκε μετά από 20 και πλέον χρόνια διαπραγματεύσεων, θα μειώσει (εξαλείφοντας ή μειώνοντας τους δασμούς στο 96,6% των εξαγωγών αγαθών της ΕΕ προς την Ινδία) ή ακόμη και θα καταργήσει τους δασμούς εισόδου σε αγαθά και υπηρεσίες μεταξύ του μπλοκ των 27 μελών και της πολυπληθέστερης χώρας του κόσμου, δημιουργώντας μια ολοκληρωμένη αγορά 2 δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Για να αποφευχθούν «επιβραδύνσεις» όπως αυτές που αντιμετώπισε η πρόσφατη συμφωνία με τη Mercosur, η οποία παραπέμφθηκε στο Δικαστήριο μετά την καταψήφισή της από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η συμφωνία με την Ινδία αφήνει ανέπαφα τα αντίστοιχα εμπόδια εισόδου για στρατηγικά γεωργικά και τρόφιμα προϊόντα όπως το κρέας, η ζάχαρη και τα γαλακτοκομικά προϊόντα. Ο Μόντι, με τη σειρά του, χαιρέτισε «την αρχή μιας νέας εποχής» στις σχέσεις μεταξύ των δύο μπλοκ, «η οποία θα επιτρέψει επίσης στους τοπικούς παραγωγούς και στις μικρές ινδικές επιχειρήσεις την πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά». Ορισμένες από τις βασικές αλλαγές που εισάγονται με τη συμφωνία αφορούν τον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας: οι δασμοί στα ευρωπαϊκά αυτοκίνητα θα μειωθούν από το τρέχον 110% στο 10%, με ένα σύστημα ποσοστώσεων που θα περιορίζει τα 200.000 οχήματα ετησίως. Ομοίως, οι δασμοί 44% στα μηχανήματα, 22% στα χημικά και 11% στα φαρμακευτικά προϊόντα θα καταργηθούν, ενώ οι δασμοί στον σίδηρο και τον χάλυβα, που είναι σήμερα 22%, θα μειωθούν σταδιακά μέχρι να εξαφανιστούν μέσα στα επόμενα 10 χρόνια. Οι δασμοί 36% σε πολλά ευρωπαϊκά τρόφιμα θα μειωθούν ή θα καταργηθούν, ενώ αυτοί στο κρασί - που είναι σήμερα 150% - θα μειωθούν στο 75% και ενδέχεται να μειωθούν ακόμη και στο 20%. Ομοίως, οι δασμοί στο ελαιόλαδο θα μειωθούν από το τρέχον 45% στο μηδέν τα επόμενα πέντε χρόνια. Οι δασμοί σε μεταποιημένα προϊόντα - όπως το ψωμί και τα συσκευασμένα γλυκά, οι οποίοι είναι σήμερα 50% - θα καταργηθούν επίσης. Πριν τεθεί σε ισχύ, η συμφωνία θα πρέπει να εγκριθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Ινδικό Κογκρέσο, αλλά δεν αναμένεται να υπάρξουν δυσκολίες.
Για να βοηθήσουν το Νέο Δελχί να ξεπεράσει τον νέο φόρο άνθρακα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον χάλυβα, τα χημικά και άλλα αγαθά, οι Βρυξέλλες έχουν δεσμευτεί για επενδύσεις 500 εκατομμυρίων ευρώ για την υποστήριξη των προσπαθειών της ινδικής βιομηχανίας για την απαλλαγή από τον άνθρακα. Έχει επίσης συμφωνηθεί ένα νέο πλαίσιο κινητικότητας, το οποίο χαλαρώνει τους περιορισμούς για τους επαγγελματίες που ταξιδεύουν μεταξύ των δύο ηπείρων. Τέλος, τα δύο μπλοκ συνεχίζουν τις συνομιλίες για τη συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας, με στόχο την ενσωμάτωση των αντίστοιχων αλυσίδων εφοδιασμού τους για τη δημιουργία αξιόπιστων οικοσυστημάτων σε τομείς όπως η θαλάσσια ασφάλεια, οι κυβερνοαπειλές και η άμυνα.
Αυτή η συμφωνία είναι θεωρητικά εξαιρετικά σημαντική: μαζί, η ΕΕ και η Ινδία αντιπροσωπεύουν το 25% του παγκόσμιου πληθυσμού και το 20% του παγκόσμιου εμπορίου. Ενώ οι ευρωπαϊκές άμεσες επενδύσεις στην Ινδία ανήλθαν σε 132 δισεκατομμύρια ευρώ το 2024, οι ινδικές άμεσες επενδύσεις στην Γηραιά Ήπειρο αναμένεται τώρα να αυξηθούν εκθετικά, ενισχύοντας το εμπόριο μεταξύ των δύο γιγάντων, το οποίο ήδη ανέρχεται σε 180 δισεκατομμύρια ευρώ.
Η συμφωνία με τις χώρες της Mercosur είναι πιο δύσκολη. Τις τελευταίες ημέρες, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε (με μόλις 10 ψήφους υπέρ) να ζητήσει γνωμοδότηση από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο σχετικά με τη νομιμότητα της πρόσφατα υπογραφείσας συμφωνίας ελεύθερων συναλλαγών. Αυτή η κίνηση, η οποία μοιάζει περισσότερο με τακτική καθυστέρησης παρά με απόρριψη, παγώνει την επικύρωση της συμφωνίας για 18-24 μήνες, τον χρόνο που συνήθως χρειάζεται το Δικαστήριο για να αποφανθεί. Τώρα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να αποφασίσει εάν θα εφαρμόσει προσωρινά τη συμφωνία, σε σύγκρουση με το Κοινοβούλιο, ή θα περιμένει την απόφαση του Δικαστηρίου. Η συμφωνία ΕΕ-MERCOSUR αναμένεται να δημιουργήσει μια ζώνη ελεύθερων συναλλαγών για περίπου 800 εκατομμύρια ανθρώπους. Σύμφωνα με την Ιταλία, η συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών μεταξύ των χωρών της ΕΕ και της Αργεντινής, της Βραζιλίας, της Παραγουάης και της Ουρουγουάης αποτελεί μια μεγάλη ευκαιρία για όλες τις επιχειρήσεις μας. Είναι μια συμφωνία που προορίζεται να ενισχύσει τις εξαγωγές μας, με στόχο να φτάσουν τα 700 δισεκατομμύρια ευρώ. Η συμφωνία προβλέπει την κατάργηση ή τη σημαντική μείωση των δασμών σε προϊόντα και υπηρεσίες που αντιπροσωπεύουν πάνω από το 90% των εξαγωγών της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων τομέων με ισχυρά ιταλικά εμπορικά συμφέροντα, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, τα βιομηχανικά μηχανήματα, τα χημικά και τα φαρμακευτικά προϊόντα. Τα κύρια σημεία της συμφωνίας περιλαμβάνουν: την κατάργηση των υψηλών δασμών της Mercosur, η οποία θα εξοικονομήσει στους εξαγωγείς της ΕΕ πάνω από 4 δισεκατομμύρια ευρώ σε τελωνειακούς δασμούς ετησίως· απλοποιημένες τελωνειακές διαδικασίες για τις ευρωπαϊκές εξαγωγές· αποκλειστική προτιμησιακή πρόσβαση σε ορισμένες κρίσιμες πρώτες ύλες και ορισμένα πράσινα προϊόντα· Απαγόρευση της απομίμησης άνω των 340 παραδοσιακών προϊόντων διατροφής της ΕΕ που αναγνωρίζονται ως γεωγραφικές ενδείξεις, 57 εκ των οποίων είναι ιταλικά. Αυτός είναι ο μεγαλύτερος αριθμός γεωγραφικών ενδείξεων που προστατεύονται ποτέ βάσει συμφωνίας της ΕΕ· και συμμόρφωση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα για προϊόντα από χώρες της Mercosur που εισάγονται στην ΕΕ. Παρά τα παράπονα ορισμένων εμπορικών ενώσεων, οι οποίες, λίγο πολύ δικαίως, φοβούνται ότι θα χάσουν μερίδιο αγοράς από ξένους παραγωγούς που ανταγωνίζονται με χαμηλότερο κόστος, η αρχή της επέκτασης της μακροοικονομικής κρίσιμης μάζας της Ευρώπης είναι θετική αλλά απολύτως ανεπαρκής για την επίτευξη της πολυδιαφημιζόμενης ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Πράγματι, αυτό απαιτεί ισχυρή στρατιωτική και τεχνολογική ισχύ, δύο στοιχεία που επί του παρόντος απουσιάζει εντελώς, δεδομένου ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση εξαρτάται πλήρως από τις Ηνωμένες Πολιτείες από αυτή την άποψη. Αποκλείοντας την Ευρώπη από τις σχέσεις με τη Μόσχα – η Ευρωπαϊκή Ένωση εισήγαγε νέα πακέτα κυρώσεων κατά της Ρωσίας, που κορυφώθηκαν με το 19ο πακέτο στα τέλη του 2025, το οποίο περιλαμβάνει πλήρη απαγόρευση των εισαγωγών ρωσικού LNG από το 2027. Τα μέτρα στοχεύουν στον ενεργειακό τομέα (Rosneft, Gazprom Neft), μπλοκάρουν συνεργούς τρίτους φορείς (συμπεριλαμβανομένων κινεζικών και ινδικών) και αυστηροποιούν τους οικονομικούς και τεχνολογικούς ελέγχους – σημαίνει ότι παραδίδεται χειροπόδαρα στις εισαγωγές LNG από τις ΗΠΑ, με κίνδυνο σε λίγα χρόνια όχι μόνο να «χαλάσουν» οι εταιρείες λόγω του υψηλού ενεργειακού κόστους, αλλά και να μείνουν κυριολεκτικά «στεγνές» όταν η Ουάσιγκτον εκτρέψει τα υπόλοιπα ενεργειακά της αποθέματα στον αγώνα δρόμου για τεχνητή νοημοσύνη.
Η συνέχιση της εμπλοκής σε εμπορικές και πολιτικές διαμάχες με την Κίνα για εντελώς δευτερεύοντα ζητήματα, όταν το Πεκίνο είναι ο μόνος αξιόπιστος προμηθευτής σπάνιων γαιών και κρίσιμων ορυκτών που απαιτούνται για στρατιωτικά εξαρτήματα (οι μεγαλύτερες ελπίδες για τη Γηραιά Ήπειρο βρίσκονται στις πρόσφατες ανακαλύψεις κοιτασμάτων στη Σουηδία και τη Νορβηγία, αλλά ακόμη και στην καλύτερη περίπτωση, η ποσότητα των τόνων που βρέθηκαν δεν θα επαρκούσε για να καλύψει τις συνολικές ανάγκες), σημαίνει τη συνέχιση της ιστορικής υποταγής της στο ΝΑΤΟ, μια συμμαχία που θα συνεχίσει να διοικείται από την Ουάσιγκτον μέχρι την τελική της εξάντληση.
Ο Επστάϊν ήταν ένας πράκτορας τής Μοσάντ πού εκβίαζε γιά λογαριασμό τού Ισραήλ. Η ισραηλινή Μοσάντ μεταμόρφωσε τό νησί τού Επστάϊν σέ μιά παγίδα γιά παιδόφιλους γιά να εξασφαλίσει μιά απροϋπόθετη στήριξη στό σιωνιστικό σχέδιο. Δέν φοβάμαι να καταγγείλω όλα αυτά. Rula Jebreal su X
Πηγή: Ίδρυμα Στρατηγικού Πολιτισμού
Αν και αποχαρακτηρισμένα, τα έγγραφα που έχουν αποχαρακτηριστεί μέχρι στιγμής είναι υπεραρκετά για να σκιαγραφήσουν μια ζοφερή εικόνα των «εθίμων και συνηθειών» της υψηλής κοινωνίας, όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το Υπουργείο Δικαιοσύνης δημοσίευσε πάνω από τρία εκατομμύρια έγγραφα που σχετίζονται με τον χρηματοδότη Τζέφρι Έπσταϊν την περασμένη Παρασκευή, περισσότερο από ένα μήνα μετά την προθεσμία για την αποκάλυψη βάσει του Νόμου περί Διαφάνειας των Αρχείων Έπσταϊν, που υπέγραψε ο Πρόεδρος Τραμπ στις 19 Νοεμβρίου 2025. Αυτά τα έγγραφα αναφέρονται σε μαρτυρίες, ένορκες βεβαιώσεις, ηλεκτρονικά μηνύματα, αρχεία καταγραφής πτήσεων και ύπουλες συναλλαγές που αφορούν υψηλόβαθμα πρόσωπα της δυτικής πολιτικής, των οικονομικών, των επιχειρήσεων, της ψυχαγωγίας και της επιστήμης σε συχνά εγκληματικές δραστηριότητες.Από τον Μπιλ Κλίντον έως τον Εχούντ Μπαράκ, από τον Πρίγκιπα Άντριου έως τον Πίτερ Θιλ, από τον Έλον Μασκ έως τον Μαρκ Ζάκερμπεργκ, από τον Μπιλ Γκέιτς έως τον Νόαμ Τσόμσκι, από τον Χάρβεϊ Γουάινσταϊν έως τον Λίον Μπλακ. Ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίζεται επίσης με κάποια επανάληψη. Ο Βοηθός Γενικός Εισαγγελέας Τοντ Μπλανς διευκρίνισε ότι η εντολή αποκάλυψης δεν ισχύει για εικόνες που δείχνουν «θάνατο, σωματική κακοποίηση ή τραυματισμούς». Αυτό δείχνει ότι μέσα στα διαμερίσματα του Έπσταϊν, πραγματοποιούνταν συστηματικές πράξεις βίας που ξεπερνούσαν τη σεξουαλική κακοποίηση ανηλίκων. Το κατακερματισμένο αλλά πυκνό μωσαϊκό που συνδυάζει μια ατελείωτη σειρά δικαστικών εγγράφων σκιαγραφεί τα περιγράμματα ενός καλά δομημένου συστήματος εξουσίας βασισμένου στον εκβιασμό, του οποίου οι αρχιτέκτονες πιθανότατα βρίσκονται και εκτός των Ηνωμένων Πολιτειών. Για χρόνια, η συντριπτική πολιτική επιρροή και οι σχεδόν απεριόριστοι οικονομικοί πόροι όσων εμπλέκονται στο «σύστημα Έπσταϊν» έχουν εμποδίσει το έργο των ερευνητών. Ως αποτέλεσμα, κάθε νέα δημοσίευση αναζωπυρώνει ερωτήματα σχετικά με το ποιος γνώριζε αλλά παρέμεινε σιωπηλός ή ποιος έπρεπε να είχε παρέμβει αλλά δεν το έκανε. Καθώς και τις μεθόδους που χρησιμοποίησαν οι ερευνητές. Αρκετά αποκαλυπτική σε αυτό το σημείο είναι η γραμμή της έρευνας σχετικά με τις καταγγελίες που υπέβαλε στις αρμόδιες αρχές η Μαρία Φάρμερ, μια καλλιτέχνιδα που εργάστηκε για τον Έπσταϊν τη δεκαετία του 1990, της οποίας η αδερφή Άνι είχε κακοποιηθεί τόσο από τον Έπσταϊν όσο και από τη σύντροφό του Γκισλέιν Μάξγουελ. Η Φάρμερ είχε αναφέρει στο FBI ότι ο Έπσταϊν είχε κλέψει φωτογραφίες των δύο αδερφών γυμνών και συχνά διοργάνωνε πάρτι σε πισίνα στα οποία παρευρέθηκαν πολύ νεαρά κορίτσια, αλλά οι δηλώσεις της δεν απέδωσαν κανένα αποτέλεσμα. «Πού είναι το υπόλοιπο αρχείο της Μαρίας Φάρμερ στο FBI; Πού είναι τα αρχεία των καταγγελιών που τόσες άλλες γυναίκες έχουν υποβάλει στο FBI; Πώς διερεύνησε το FBI αυτές τις καταγγελίες; Και γιατί το Υπουργείο Δικαιοσύνης αποκρύπτει τα ονόματα των δραστών ενώ αποκαλύπτει αυτά των θυμάτων;» ρώτησαν οι δικηγόροι της Φάρμερ. Ο Άρικ Φουντάλι, νομικός εκπρόσωπος έντεκα θυμάτων του Έπσταϊν, περιέγραψε την δημοσιοποίηση των περισσότερων από τριών εκατομμυρίων εγγράφων ως «μια τέλεια καταιγίδα ανικανότητας και ενεργού συγκάλυψης» από την κυβέρνηση Τραμπ. «Είναι πραγματικά σοκαριστικό, επειδή αποκρύπτουν έγγραφα που δεν θα έπρεπε να αποκρύπτουν. Ταυτόχρονα, αποκαλύπτουν έγγραφα που δεν θα έπρεπε να αποκαλύπτουν επειδή περιέχουν τα μη επεξεργασμένα ονόματα των επιζώντων θυμάτων». Συγκεκριμένα, μια ανάλυση της Wall Street Journal βεβαιώνει ότι τα πλήρη ονόματα 43 από τα 47 θύματα που εξετάστηκαν δεν είχαν επεξεργαστεί στα έγγραφα. Πολλά από αυτά δεν είχαν δημοσιοποιήσει ποτέ την ταυτότητά τους ή ήταν ανήλικοι κατά τη στιγμή της κακοποίησης. Αρχικά, τα πλήρη ονόματα, μαζί με προσωπικά στοιχεία που μπορούσαν να εντοπιστούν μέχρι τις οικιακές τους διευθύνσεις, ήταν διαθέσιμα στον ιστότοπο του Υπουργείου Δικαιοσύνης απλώς χρησιμοποιώντας μια αναζήτηση με λέξεις-κλειδιά. Η αποχαρακτηρισμός του Υπουργείου Δικαιοσύνης ακολουθεί επομένως μια λογική εκφοβισμού, αποκαλύπτοντας ανοιχτά τις ταυτότητες εκείνων που, μέσω της κατάθεσής τους, μπορούσαν να εντοπίσουν τους αντίστοιχους «εκτελεστές» τους. Αυτή είναι η ουσία της σκληρής κριτικής που άσκησαν στα μέσα Δεκεμβρίου οι Ρεπουμπλικάνοι Βουλευτές Ro Khanna και Thomas Massie, οι οποίοι, ως συν-υποστηρικτές του Νόμου περί Διαφάνειας των Αρχείων Epstein, είχαν επανειλημμένα καταγγείλει τις παραβιάσεις των αρχών. Αυτό δεν αφορούσε μόνο τη μη συμμόρφωση με τις προθεσμίες, αλλά και, και πάνω απ' όλα, την προστασία των θυμάτων. Ο Khanna, ειδικότερα, είχε σύρει ανοιχτά το γραφείο της Γενικής Εισαγγελέα Pam Bondi στο εδώλιο, κατηγορώντας το ότι σκόπιμα απέκρυψε εκατομμύρια έγγραφα. Η στάση του Khanna αντικατοπτρίζει τις απόψεις ενός σημαντικού μέρους του κοινού. Μια δημοσκόπηση του CNN διαπίστωσε ότι τα δύο τρίτα των Αμερικανών πίστευαν ότι η ομοσπονδιακή κυβέρνηση αποκρύπτει σκόπιμα κρίσιμες πληροφορίες σχετικά με την υπόθεση Epstein, ενώ μόνο το 16% πίστευε ότι η κυβέρνηση εργαζόταν σκληρά για να δημοσιεύσει όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες. Σχεδόν 9 στους 10 Δημοκρατικούς και το 72% των ανεξάρτητων δήλωσαν ότι η κυβέρνηση αποκρύπτει σκόπιμα πληροφορίες, όπως και το 42% των Ρεπουμπλικανών. «Φαίνεται ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, [οι αξιωματούχοι του Υπουργείου Δικαιοσύνης] αφιερώνουν περισσότερο χρόνο προστατεύοντας τους ανθρώπους που διέπραξαν αυτά τα εγκλήματα παρά τους επιζώντες», δήλωσε ο Khanna σχετικά με την τελευταία παρτίδα δημοσιευμένων εγγράφων. Αν και μερικώς, τα έγγραφα που έχουν αποχαρακτηριστεί μέχρι στιγμής είναι περισσότερο από επαρκή για να σκιαγραφήσουν μια ζοφερή εικόνα των «εθίμων και συνηθειών» της υψηλής κοινωνίας, όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πράγματι, παρατηρεί ο αναλυτής Lucas Leiroz, «αυτό που έχει αποκαλυφθεί μαρτυρά συστηματικές, οργανωμένες και τελετουργικές πρακτικές [...]. Δίκτυα αυτού του είδους υπάρχουν μόνο όταν υποστηρίζονται από βαθιά θεσμική προστασία. Δεν υπάρχει τελετουργική παιδοφιλία, ούτε εμπορία ανθρώπων σε διακρατική κλίμακα, ούτε συστηματική παραγωγή ακραίου υλικού, χωρίς πολιτική, αστυνομική, δικαστική και δημοσιογραφική κάλυψη. Αυτή είναι η λογική της εξουσίας».
Οι δυτικές κοινωνίες αντιμετωπίζουν τώρα ένα δίλημμα που δεν μπορεί να επιλυθεί μέσω εκλογών, κοινοβουλευτικών επιτροπών ή ομιλιών. Πώς μπορούμε να συνεχίσουμε να αποδεχόμαστε την εξουσία των θεσμών που έχουν προστατεύσει αυτό το επίπεδο φρίκης; Πώς μπορεί κανείς να διατηρήσει τον σεβασμό για τους νόμους που εφαρμόζονται επιλεκτικά από ανθρώπους που ζουν πάνω από αυτούς; γράφει ο Leiroz.
Τίτλος πρωτοτύπου: The Life of the Mind. Thinking«, »The Life of the Mind. Willing«, Harcourt Brace Jovanovich, Inc., New York 1977, 1978
Το Vom Leben des Geistes (The Life of the Mind) της Hannah Arendt είναι το ύστερο και ανολοκλήρωτο φιλοσοφικό της έργο, όπου στρέφεται από την πολιτική θεωρία στην εσωτερική ζωή του νου. Η Arendt εξετάζει τρεις θεμελιώδεις δραστηριότητες του πνεύματος —τη σκέψη, τη βούληση και την κρίση— προσπαθώντας να δείξει πώς αυτές θεμελιώνουν την ανθρώπινη ελευθερία και την ηθική ευθύνη. Στο μέρος για τη σκέψη αναλύει τη σημασία του στοχασμού ως αναζήτησης νοήματος και ως άμυνας απέναντι στο κακό, στο μέρος για τη βούληση διερευνά ιστορικά και φιλοσοφικά το πρόβλημα της ελευθερίας και της δυνατότητας για νέα αρχή, ενώ το σχεδιαζόμενο τρίτο μέρος για την κρίση έμεινε ημιτελές και συνδέεται με την πολιτική και αισθητική διάκριση επηρεασμένη από τον Kant. Συνολικά, το έργο λειτουργεί ως φιλοσοφική σύνθεση της σκέψης της γύρω από το πώς οι εσωτερικές λειτουργίες του νου σχετίζονται με την πράξη, την ευθύνη και τον ανθρώπινο κόσμο.
Προκαταρκτική σημείωση της εκδότριας
Ως φίλη της Hannah Arendt και λογοτεχνική διαχειρίστρια της υστεροφημίας της, προετοίμασα για δημοσίευση το έργο Vom Leben des Geistes. Το Das Denken (Το Σκέπτεσθαι)παρουσιάστηκε το 1973, σε συντομότερη μορφή, στο πλαίσιο των Gifford Lectures στο University of Aberdeen· το 1974 παρουσιάστηκε επίσης η αρχή του Das Wollen (Το Βούλεσθαι). Και τα δύο δόθηκαν, πάλι σε συντομότερη μορφή, ως διαλέξεις στη New School for Social Research στη Νέα Υόρκη το 1974/75 και το 1975.
Η ιστορία του έργου και της εκδοτικής του επεξεργασίας εκτίθεται στο επίμετρο της εκδότριας στο τέλος των δύο τόμων. Ο δεύτερος τόμος περιέχει ένα παράρτημα για την κρίση[1], το οποίο αντλείται από το υλικό μιας διάλεξης για την πολιτική φιλοσοφία του Kant στη New School από το έτος 1970.
Εξ ονόματος της Hannah Arendt θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Professor Archibald Wernham και τον Professor Robert Cross του University of Aberdeen, καθώς και την κυρία Wernham και την κυρία Cross, για την καλοσύνη και τη φιλοξενία τους κατά τη διάρκεια της δραστηριότητας ως Gifford Lecturer. Ευχαριστίες οφείλονται επίσης στη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου, η οποία απηύθυνε την πρόσκληση.
Οι ευχαριστίες μου ως εκδότριας απευθύνονται πρωτίστως στον Jerome Kohn, βοηθό διδασκαλίας της κυρίας Arendt στη New School, για τη διαρκή του προθυμία να βοηθήσει στην επίλυση ορισμένων δύσκολων κειμενικών προβλημάτων, καθώς και για τη δραστηριότητα και επιμέλειά του στον εντοπισμό και την επαλήθευση βιβλιογραφικών παραπομπών. Σε αυτόν και στον Larry May οφείλονται επίσης ευχαριστίες για την κατάρτιση του ευρετηρίου όρων.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω επίσης στη Margo Viscusi για την αγγελική της υπομονή κατά την εκ νέου δακτυλογράφηση ενός έντονα αναθεωρημένου χειρογράφου με πολυάριθμες προσθήκες και παρεμβολές σε διαφορετικούς γραφικούς χαρακτήρες, καθώς και για τις διεξοδικές εκδοτικές της ερωτήσεις. Ευχαριστώ τον σύζυγό της, Anthony Viscusi, ο οποίος διέθεσε τα πανεπιστημιακά του εγχειρίδια, διευκολύνοντας ουσιωδώς την επαλήθευση ορισμένων προβληματικών παραθεμάτων.
Στον σύζυγό μου, James West, οφείλω ευχαριστίες για το απροσδόκητο όφελος των φιλοσοφικών πανεπιστημιακών του εγχειριδίων, καθώς και για την προθυμία του να συζητά μαζί μου το χειρόγραφο και τις κατά καιρούς δυσκολίες του — αλλά και για την αποφασιστικότητα με την οποία έλυσε αρκετούς γόρδιους δεσμούς στον συνολικό σχεδιασμό και τη διάταξη των δύο τόμων.
Ευχαριστώ επίσης τη Lotte Köhler, συνδιαχειρίστρια της υστεροφημίας μαζί μου, η οποία διέθεσε στους αναγνώστες του εκδοτικού οίκου τα σχετικά βιβλία από τη βιβλιοθήκη της Hannah Arendt και επέδειξε γενικώς μεγάλη προθυμία και αφοσίωση.
Ιδιαίτερη αναγνώριση αξίζει στη Roberta Leighton και στους συνεργάτες της στον εκδοτικό οίκο Harcourt Brace Jovanovich για την τεράστια προσπάθεια και ευφυΐα που αφιέρωσαν στο χειρόγραφο — ξεπέρασαν κατά πολύ το σύνηθες μέτρο.
Ευχαριστώ θερμά τον William Jovanovich για το προσωπικό ενδιαφέρον που έδειχνε πάντοτε για το έργο· αυτό φάνηκε ήδη από το ότι παρέστη ο ίδιος σε τρεις από τις Gifford Lectures στο Aberdeen. Για εκείνον, η Hannah Arendt ήταν πολύ περισσότερα από ένας «συγγραφέας», και η ίδια εκτιμούσε όχι μόνο τη φιλία του, αλλά και τα σχόλια και τις κριτικές του παρατηρήσεις σχετικά με το κείμενό της.
Μετά τον θάνατό της, με ενθάρρυνε και με στήριξε μέσω της προσεκτικής ανάγνωσης του ολοκληρωμένου κειμένου και των προτάσεών του για την επεξεργασία του υλικού σχετικά με την κρίση από τις διαλέξεις για τον Kant. Επιπλέον, ήταν πρόθυμος να μοιραστεί το βάρος της απόφασης τόσο σε ορισμένα δευτερεύοντα όσο και σε σημαντικότερα ζητήματα.
Ευχαριστίες οφείλονται επίσης στους φίλους μου Stanley Geist και Joseph Frank, οι οποίοι διέθεσαν τις συμβουλές τους σε γλωσσικά ζητήματα του χειρογράφου, καθώς και στον φίλο μου Werner Stemans και στο Goethe-Institut του Παρισιού, που με βοήθησαν στη γερμανική γλώσσα.
Ευχαριστίες οφείλονται και στο The New Yorker, το οποίο δημοσίευσε το Das Denken με ελάχιστες αλλαγές· είμαι ευγνώμων στον William Shawn για τον ενθουσιώδη τρόπο με τον οποίο υποδέχθηκε το χειρόγραφο — κάτι που για τη συγγραφέα θα αποτελούσε μεγάλη ικανοποίηση.
Τέλος, και πάνω απ’ όλα, ευχαριστώ την Hannah Arendt για το προνόμιο να μου επιτραπεί να επιμεληθώ το βιβλίο της.
Νέα Υόρκη, 1977
Εισαγωγή
Ο δεύτερος τόμος του Vom Leben des Geistes ασχολείται με την ικανότητα της βούλησης και, συνακόλουθα, με το πρόβλημα της ελευθερίας, το οποίο — όπως είπε ο Bergson — «είναι για τη νεωτερικότητα ό,τι ήταν τα παράδοξα των Ελεατών για την αρχαιότητα».
Τα φαινόμενα με τα οποία έχουμε να ασχοληθούμε είναι σε εξαιρετικό βαθμό επικαλυμμένα από ένα στρώμα επιχειρηματολογικών στοχασμών, οι οποίοι κάθε άλλο παρά αυθαίρετοι είναι και επομένως δεν μπορούν να παραμεριστούν, αλλά έχουν αντικαταστήσει τη σχέση με τις πραγματικές εμπειρίες του βουλόμενου εγώ μέσω δογμάτων και θεωριών που δεν αποσκοπούν κατ’ ανάγκην στο να «διασώσουν τα φαινόμενα».
Ένας λόγος για αυτές τις δυσκολίες είναι πολύ απλός: η ικανότητα της βούλησης ήταν άγνωστη στην ελληνική αρχαιότητα και ανακαλύφθηκε βάσει εμπειριών για τις οποίες μέχρι τον πρώτο χριστιανικό αιώνα δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου μαρτυρίες.
Για τους επόμενους αιώνες το πρόβλημα συνίστατο στο να εναρμονιστεί αυτή η ικανότητα με τις βασικές αντιλήψεις της ελληνικής φιλοσοφίας: οι σκεπτόμενοι άνθρωποι δεν ήταν πλέον διατεθειμένοι να εγκαταλείψουν πλήρως τη φιλοσοφία και να πουν με τον Paulus (Α΄ Κορ. 1,23): «Ἡμεῖς δὲ κηρύσσομεν Χριστὸν ἐσταυρωμένον, Ἰουδαίοις μὲν σκάνδαλον, Ἕλλησι δὲ μωρίαν» — και να αρκεστούν σε αυτό.
Σε αυτό ήταν διατεθειμένος, όπως θα δούμε, μόνο ο ίδιος ο Paulus.
Ωστόσο, το τέλος της χριστιανικής εποχής δεν σήμαινε σε καμία περίπτωση και το τέλος αυτών των δυσκολιών. Η κυρίως αμιγώς χριστιανική δυσκολία — δηλαδή πώς μπορεί να συμφιλιωθεί η πίστη σε έναν παντοδύναμο και παντογνώστη Θεό με την ελεύθερη βούληση — παραμένει, με διάφορες μορφές, έως βαθιά μέσα στους νεότερους χρόνους, όπου συχνά συναντά κανείς σχεδόν τον ίδιο τρόπο επιχειρηματολογίας όπως παλαιότερα. Είτε η ελεύθερη βούληση θεωρείται ασυμβίβαστη με τον νόμο της αιτιότητας, είτε αργότερα δύσκολα συμβιβάσιμη με τους νόμους της ιστορίας, οι οποίοι αντλούν το νόημά τους από την πρόοδο ή από μια αναγκαία εξέλιξη του παγκόσμιου πνεύματος. Αυτές οι δυσκολίες εξακολουθούν να υφίστανται, ακόμη κι όταν έχουν εκλείψει όλα τα — με τη στενή έννοια — παραδοσιακά, μεταφυσικά ή θεολογικά ενδιαφέροντα.
Ο John Stuart Mill, για παράδειγμα, συνοψίζει ένα συχνά χρησιμοποιούμενο επιχείρημα όταν λέει[419]: «Η εσωτερική μας συνείδηση μας λέει ότι διαθέτουμε μια ικανότητα, την οποία όμως, σύμφωνα με όλη την εξωτερική εμπειρία της ανθρωπότητας, δεν χρησιμοποιούμε ποτέ». Το ακραίο παράδειγμα είναι ο Nietzsche, ο οποίος μιλά για το ότι ολόκληρη η διδασκαλία περί βούλησης είναι η πιο μοιραία παραποίηση που έχει συμβεί έως τώρα στην ψυχολογία· επινοήθηκε κυρίως για να μπορεί να τιμωρεί κανείς. Η μεγαλύτερη δυσκολία σε κάθε πραγματεία για τη βούληση είναι το απλό γεγονός ότι, σε καμία άλλη ικανότητα του νου, η ίδια της η ύπαρξη δεν έχει αμφισβητηθεί και αντικρουστεί τόσο έντονα από τόσους εξέχοντες φιλοσόφους.
Ο τελευταίος είναι ο Gilbert Ryle, για τον οποίο η βούληση είναι μια «τεχνητή έννοια», στην οποία δεν αντιστοιχεί απολύτως τίποτε και η οποία, όπως τόσα μεταφυσικά σφάλματα, δημιουργεί μόνο περιττά αινίγματα. Φαίνεται να παραβλέπει τους μεγάλους προκατόχους του όταν επιχειρεί να αντικρούσει «τη διδασκαλία» ότι «υπάρχει μια ικανότητα … της “βούλησης” και, συνεπώς, διαδικασίες ή δραστηριότητες που χαρακτηρίζονται από αυτήν ως “πράξεις βούλησης”»[420]. Βλέπει ότι «ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης [πράξεις βούλησης] δεν τις μνημονεύουν ποτέ στις συχνές και διεξοδικές τους πραγματεύσεις για την ψυχή και τις πηγές της συμπεριφοράς», επειδή δεν γνώριζαν ακόμη τίποτε για εκείνη την «ιδιαίτερη υπόθεση [μεταγενέστερων εποχών], η οποία δεν βασίζεται στην ανακάλυψη αλλά στην υπόθεση [ορισμένων] πνευματοειδών παρορμήσεων»[421]. Κάθε κριτική διερεύνηση της ικανότητας της βούλησης διεξάγεται, εκ φύσεως του πράγματος, από επαγγελματίες στοχαστές (τους «στοχαστές κατ’ επάγγελμα» του Kant), και αυτό εγείρει την υποψία ότι η απόρριψη της βούλησης ως απλής αυταπάτης της συνείδησης και η άρνηση της ίδιας της ύπαρξής της — όπως απαντούν με σχεδόν όμοια επιχειρήματα σε φιλοσόφους των πιο διαφορετικών κατευθύνσεων — θα μπορούσαν να βασίζονται σε μια θεμελιώδη σύγκρουση ανάμεσα στις εμπειρίες του σκεπτόμενου και του βουλόμενου εγώ.
Είναι βέβαια το ίδιο πνεύμα που σκέπτεται και που θέλει, όπως είναι και το ίδιο εαυτό που ενώνει σώμα, ψυχή και πνεύμα· ωστόσο δεν είναι καθόλου αυτονόητο ότι η οπτική του σκεπτόμενου εγώ παραμένει οπωσδήποτε αμερόληπτη και «αντικειμενική» όταν πρόκειται για άλλες πνευματικές δραστηριότητες. Διότι η έννοια της ελεύθερης βούλησης δεν είναι μόνο ένα αναγκαίο αξίωμα κάθε ηθικής και κάθε νομικού συστήματος, αλλά και ένα εξίσου «άμεσο δεδομένο της συνείδησης» (Bergson) όπως το «εγώ-σκέπτομαι» στον Kant ή το cogito στον Descartes, των οποίων η ύπαρξη σπάνια αμφισβητήθηκε από την παραδοσιακή φιλοσοφία. Για να το προαναγγείλουμε: η αιτία της δυσπιστίας των φιλοσόφων απέναντι σε αυτή την ικανότητα ήταν η αναπόφευκτη σύνδεσή της με την ελευθερία: «Αν πρέπει να θέλω από αναγκαιότητα, γιατί να μιλώ τότε καθόλου για βούληση;», όπως το εξέφρασε ο Augustinus[422]. Το κριτήριο μιας ελεύθερης πράξης είναι πάντοτε η συνείδηση ότι θα μπορούσε κανείς και να την είχε παραλείψει — κάτι που δεν ισχύει καθόλου για την απλή επιθυμία ή για τις ορέξεις, όπου σωματικές ανάγκες, οι αναγκαιότητες των ζωτικών λειτουργιών ή η απλή δύναμη της επιθυμίας για απόκτηση, μπροστά σε κάτι διαθέσιμο, μπορούν να ανατρέψουν κάθε στοχασμό της βούλησης ή της λογικής. Η βούληση φαίνεται να διαθέτει απείρως περισσότερη ελευθερία από τη σκέψη, η οποία, ακόμη και στην πιο ελεύθερη, πιο στοχαστική μορφή της, δεν μπορεί να διαφύγει τον νόμο της μη αντίφασης. Αυτό το αναμφισβήτητο γεγονός δεν βιώθηκε ποτέ από τους σκεπτόμενους ανθρώπους ως καθαρό προνόμιο, αλλά μάλλον ως κατάρα.
Στη συνέχεια θα θεωρήσω το εσωτερικό δεδομένο του «εγώ-θέλω» ως επαρκή τεκμήριο για την πραγματικότητα του φαινομένου, και — δεδομένου ότι συμφωνώ με τον Ryle και πολλούς άλλους πως το φαινόμενο αυτό ήταν άγνωστο στην ελληνική αρχαιότητα — οφείλω, σε αντίθεση με τον Ryle, να υποθέσω ότι αυτή η ικανότητα «ανακαλύφθηκε», και μάλιστα σε προσδιορίσιμο χρονικό σημείο. Εν ολίγοις, θα αναλύσω τη βούληση βάσει της ιστορίας της — και αυτή η επιχείρηση έχει τις δικές της δυσκολίες. Δεν είναι άραγε οι ανθρώπινες ικανότητες, σε αντίθεση με τις ανθρώπινες συνθήκες ζωής, τόσο παλαιές όσο και η ίδια η ανθρωπότητα; Πώς αλλιώς θα μπορούσαμε να κατανοήσουμε τη λογοτεχνία και τις σκέψεις περασμένων εποχών; Βεβαίως υπάρχει μια «ιστορία των ιδεών», και θα μπορούσε κανείς να παρακολουθήσει την ιδέα της ελευθερίας ιστορικά αρκετά εύκολα: Αρχικά η λέξη δήλωνε μια πολιτική κατάσταση — εκείνη του ελεύθερου πολίτη σε αντίθεση με τον δούλο — και μια φυσική κατάσταση — εκείνη του υγιούς ανθρώπου, του οποίου το σώμα δεν είναι παράλυτο αλλά μπορεί να υπακούει στο πνεύμα του. Αργότερα δήλωνε μια εσωτερική διάθεση, μέσω της οποίας μπορούσε κανείς να αισθάνεται ελεύθερος ακόμη κι αν ήταν δούλος ή δεν μπορούσε να κινήσει τα μέλη του. Οι ιδέες είναι πνευματικά τεχνουργήματα, και η ιστορία τους προϋποθέτει την αμετάβλητη ταυτότητα του ανθρώπου ως δημιουργού τους. Σε αυτό το πρόβλημα θα επανέλθουμε αργότερα. Σε κάθε περίπτωση, πριν από την άνοδο του Χριστιανισμού δεν απαντά καμία παράσταση μιας πνευματικής ικανότητας που να αντιστοιχεί στην «ιδέα» της ελευθερίας — όπως ο νους αντιστοιχεί στην αλήθεια και ο λόγος σε ορισμένα πράγματα πέρα από την ανθρώπινη γνώση ή, όπως είπαμε εδώ, στο νόημα. Αρχίζουμε την έρευνά μας για τη βούληση και τη λειτουργία της στη ζωή του πνεύματος με μια εξέταση της μετακλασικής και προνεωτερικής γραμματείας, η οποία μαρτυρεί εκείνες τις πνευματικές εμπειρίες που οδήγησαν στην ανακάλυψη της βούλησης ή προκλήθηκαν από αυτήν — εκτείνεται από την Προς Ρωμαίους επιστολή του Paulus έως την κριτική του Duns Scotus στον Thomas von Aquin. Προηγουμένως, ωστόσο, θα ήθελα να ασχοληθώ σύντομα με τον Aristoteles, εν μέρει λόγω της καθοριστικής επιρροής «του Φιλοσόφου» στη μεσαιωνική σκέψη, και εν μέρει λόγω της έννοιάς του της proairesis, την οποία θεωρώ ένα είδος προδρόμου της βούλησης και κατάλληλο ως υποδειγματική περίπτωση για το πώς ορισμένα προβλήματα της ψυχής τέθηκαν και επιλύθηκαν πριν από την ανακάλυψη της βούλησης. Ωστόσο, αυτού του μέρους — των κεφαλαίων II και III — προηγείται μια αρκετά εκτενής προκαταρκτική εξέταση των επιχειρημάτων και των θεωριών που, από την επάνοδο της φιλοσοφίας τον 17ο αιώνα, έχουν επικαλύψει πολλές από αυτές τις αυθεντικές εμπειρίες, αλλά και τις έχουν επανερμηνεύσει. Άλλωστε, προσεγγίζουμε το αντικείμενό μας έχοντας επίγνωση αυτών των θεωριών, δογμάτων και επιχειρημάτων.
Το τελευταίο μέρος αρχίζει με μια εξέταση της «μεταστροφής» του Nietzsche και του Heidegger προς την αρχαία φιλοσοφία, ως συνέπεια της επαναξιολόγησης και της απόρριψης της βούλησης από μέρους τους.
Έπειτα θα θέσουμε το ερώτημα αν οι άνθρωποι της πράξης ίσως μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν καλύτερα τα προβλήματα της βούλησης απ’ ό,τι οι στοχαστές με τους οποίους ασχολήθηκε ο πρώτος τόμος της παρούσας έρευνας.
Εδώ πρόκειται για τη βούληση ως κινητήρια δύναμη της πράξης, δηλαδή ως «ικανότητα να αρχίζει από μόνη της μια σειρά διαδοχικών πραγμάτων ή καταστάσεων» (Kant[423]).
Αναμφίβολα κάθε άνθρωπος, γεννώμενος, αποτελεί μια νέα αρχή, και η ικανότητά του να αρχίζει θα μπορούσε πράγματι να αντιστοιχεί σε αυτό το γεγονός της ανθρώπινης ζωής.
Σε συμφωνία με αυτές τις αυγουστίνειες σκέψεις, η βούληση έχει ενίοτε — και όχι μόνο από τον Αυγουστίνο — θεωρηθεί ως η πραγμάτωση του principium individuationis.
Το ερώτημα είναι πώς αυτή η ικανότητα να φέρνει κανείς κάτι νέο εις πέρας και έτσι να «μεταβάλλει τον κόσμο» μπορεί να καταστεί ενεργός μέσα στον κόσμο των φαινομένων — δηλαδή μέσα σε ένα περιβάλλον πραγματικότητας που, εξ ορισμού, είναι παλαιό και που αδιάκοπα μετατρέπει όλη τη αυθορμησία των νεοαφιχθέντων στο «έχει γίνει» των γεγονότων — fieri, factus sum.
Συνεχίζεται με το Κεφάλαιο 1: Οι φιλόσοφοι και η βούληση
Schelling και Novalis – Γερμανική ρομαντική φιλοσοφία της φύσεως 2
Διάλεξη για τον Schelling και τον Novalis και τη θεμελιώδη σημασία της γερμανικής ρομαντικής φιλοσοφίας της φύσης για τη σημερινή εποχή
«Der Geist der Natur» – Το Πνεύμα της Φύσης Ένας αγώνας συνείδησης προς μια ανώτερη πνευματική οργάνωση. «Είναι το γενικό πνεύμα της φύσης που μορφοποιεί σταδιακά την ακατέργαστη ύλη. Από το πλέγμα του βρύου, όπου μόλις που διακρίνεται ίχνος οργάνωσης, έως την εξευγενισμένη μορφή που φαίνεται να έχει αποτινάξει τα δεσμά της ύλης, κυριαρχεί μία και η αυτή ορμή: να εργάζεται σύμφωνα με ένα σταθερό και το ίδιο ιδεώδες σκοπιμότητας, να εκφράζει αδιάκοπα μέσα μας το ίδιο αρχέτυπο, την καθαρή μορφή του πνεύματός μας. Καμία οργάνωση δεν είναι νοητή χωρίς παραγωγική δύναμη».
…Θα ήθελα να γνωρίζω πώς μια τέτοια δύναμη θα μπορούσε να εισέλθει στην ύλη, αν την υποθέσουμε ως πράγμα καθεαυτό. Αυτό ίσως πρέπει να εξηγηθεί. Αν θεωρήσουμε την ύλη ως καθαρό εξωτερικό, αν θεωρήσουμε τη φύση ως καθαρό εξωτερικό, τότε το ζήτημα της οργάνωσης γίνεται δύσκολο.
Συμβαίνει αυτό εκ των έσω; Υπάρχει μια εσωτερική αρχή; Είναι μια πνευματική αρχή; Ένας συμβολικός χαρακτήρας της ψυχής — έτσι λέγεται σε σχέση με το φυτό. Υπάρχει ένα πνευματικά δημιουργικό οργανωτικό αρχέτυπο μέσα στην ύλη, το οποίο ανέρχεται βαθμιδωτά διαμέσου των βασιλείων της φύσης όλο και υψηλότερα, για να φθάσει κάποτε στον άνθρωπο; Αυτό είναι και η ιδέα της εξέλιξης του πνεύματος, όπως στον Hegel αναπτύσσεται αυστηρά, λογικά, ορθολογιστικά. Στον Hegel τα πράγματα έχουν ως εξής: η ιστορία, ακόμη και η φυσική ιστορία, είναι η αυτοσυνειδητοποίηση του Παγκόσμιου Πνεύματος.
Το Παγκόσμιο Πνεύμα έρχεται στον εαυτό του μέσα στη φύση και μέσα στην παγκόσμια ιστορία. Οι σκωπτικοί έχουν πει ότι, στη μορφή του καθηγητή Hegel στο Βερολίνο, το Παγκόσμιο Πνεύμα έφθασε στον εαυτό του. Γι’ αυτό μετά από αυτόν δεν υπάρχει πια φιλοσοφία, επειδή η φιλοσοφία είχε ολοκληρωθεί.
Εδώ δεν υπάρχει πλέον λόγος να είμαστε προσεκτικοί στις διατυπώσεις. Για ό,τι συμβαίνει καθημερινά και μπροστά στα μάτια μας δεν είναι δυνατή καμία αμφιβολία: υπάρχει παραγωγική δύναμη στα πράγματα έξω από εμάς. Μια τέτοια δύναμη όμως είναι μόνο δύναμη πνεύματος. Υπάρχει μια μορφοποιός πνευματική αρχή μέσα στα ίδια τα πράγματα, η οποία δρα, έτσι ώστε αυτή η διαδικασία να ανέρχεται όλο και ψηλότερα και τελικά το πνεύμα, τρόπον τινά, να απελευθερώνεται ολοένα περισσότερο από τα υλικά ύψη — ώσπου κάποτε, θα μπορούσε να πει κανείς, να αποβάλλει την ύλη.
Αυτό ισχύει βεβαίως στον Novalis, στη διάσημη ρήση του ότι κάποτε δεν θα υπάρχει πια φύση· θα μεταβεί σταδιακά σε έναν πνευματικό κόσμο. Δηλαδή, κατά κάποιον τρόπο, η φύση δεν είναι η τελευταία λέξη των πραγμάτων. Η υλική-αισθητή φύση παραχωρεί τότε τη θέση της σε ένα ανώτερο επίπεδο, σε μια κατά κάποιον τρόπο εξευγενισμένη βαθμίδα, σε ένα υψηλότερο στάδιο πνευματικής εξέλιξης· η σφαίρα του πνεύματος αίρεται μέσα στη φύση και, αν θέλει κανείς, και λυτρώνεται.
Μια τέτοια δύναμη είναι μόνο δύναμη πνεύματος. Άρα εκείνα τα πράγματα δεν μπορούν να είναι πράγματα καθεαυτά — δηλαδή όχι απλώς εξωτερικά πράγματα· αυτή είναι η γλώσσα της εποχής — όχι καθαρά εξωτερικά πράγματα. Όταν βρίσκεστε απέναντι σε ένα φυτό και το θεωρείτε απλώς ως αντικείμενο, που ενεργεί μέσω κάποιων τυφλών αιτιοκρατικών-μηχανικών δυνάμεων ή ακόμη και ανώτερα οργανωμένων δυνάμεων, τότε τίθεται το ερώτημα: τι συμβαίνει ανάμεσα σε εσάς και το φυτό; Αν όντως αντηχεί κάτι και συμβαίνει κάτι βαθύτερο, τι είναι αυτό που συμβαίνει; Υπάρχει εδώ μια πνευματική αρχή — μιλά ένα πνεύμα σε ένα άλλο πνεύμα — ή απλώς προβάλλετε, όπως είπα νωρίτερα, τα συναισθήματά σας μέσα στο φυτό, προβάλλετε τα πάντα, και αν βρίσκετε το δέντρο όμορφο, παρακαλώ, βρείτε το όμορφο.
Αν το μέτωπό σας υψώνεται, αν το φως σας εξυψώνει και γεμίζει την ψυχή σας, παρακαλώ. Θαυμάσιο — ποίηση, λυρισμός — αλλά γνώση δεν είναι· έτσι δεν είναι εύκολο να αντιταχθεί κανείς σε αυτό. Άρα εκείνα τα πράγματα δεν μπορούν να είναι πράγματα καθεαυτά, δεν μπορούν να είναι πραγματικά μέσω του εαυτού τους· μπορούν μόνο να είναι δημιουργήματα, προϊόντα ενός πνεύματος. Η διαβάθμιση των οργανώσεων και η μετάβαση από την άβια στη ζώσα φύση μαρτυρούν αρκετά καθαρά μια παραγωγική δύναμη, η οποία αναπτύσσεται μόνον σταδιακά προς πλήρη ελευθερία. Επαναφέρετε λοιπόν αυτή τη βαθμιδωτή διαδικασία από την οποία ο Schelling είναι πλήρως διαποτισμένος — είναι ουσιαστικά ένας στοχαστής της διαδικασίας. Ο Schelling δεν σκέπτεται με άκαμπτες οντότητες, με σταθερά μεγέθη του είναι· σκέπτεται εν διαδικασία. Ανέπτυξε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεωρία για τα άτομα, σύμφωνα με την οποία αυτά υπάρχουν μόνο ως διαδικασίες. Δεν είναι άκαμπτα μικρά σφαιρίδια, «σφαιρίδια πραγματικότητας», αλλά καθεαυτά δυναμικές διαδικασίες. Η υλικότητα, τότε, δεν είναι παρά ένα ορισμένο στιγμιότυπο, τρόπον τινά, μέσα σε αυτή την τεράστια διαδικασία. Έτσι, αυτό που εμφανίζεται τόσο συμπαγές ως ύλη είναι στην πραγματικότητα μόνο μια στιγμιαία υλική διαμόρφωση, μια συσσωμάτωση, η οποία όμως κατόπιν διαλύεται ξανά και συνεχίζει την πορεία της. Πρόκειται για μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα σκέψη στον Schelling. Είναι λοιπόν αναγκαίο να κατανοηθεί η ζωή μέσα στη φύση — όπως υπάρχει μια βαθμιδωτή ακολουθία οργανώσεων, έτσι θα υπάρχει και μια βαθμιδωτή ακολουθία της ζωής.
Αναφέρεται σε προσεγγίσεις που ήδη υπήρχαν στην εποχή του, σχετικά με τη διαδικαστική σύνδεση όλων των έμβιων μορφών. Αυτό ήταν γενικά αποδεκτό· είχε διδαχθεί ότι οι οργανικές μορφές έχουν μεταξύ τους μια διαδικαστική σύνδεση. Το ζήτημα συζητούνταν έντονα και σε υψηλό επίπεδο. Κάποιοι σήμερα, μπροστά στις συζητήσεις που διεξάγονται, θα επιθυμούσαν εκείνο το υψηλό επίπεδο στο οποίο συζητούνταν αυτά τα θέματα ακόμη τον 18ο αιώνα. Μόνο βαθμιαία το πνεύμα προσεγγίζει τον εαυτό του. Είναι αναγκαίο να εμφανίζεται εξωτερικά ως οργανωμένη, έμψυχη ύλη. Διότι μόνο η ζωή είναι το ορατό ανάλογο του πνευματικού είναι — αναλογία, ομοιότητα.
Μόνο η ζωή είναι το ορατό ανάλογο του πνευματικού είναι. Εκεί έχετε και τη ζωή ως πνευματική ζωή. Ξαφνικά βρίσκεται κανείς σε μια ενδιάμεση περιοχή, σε μια ζώνη όπου τα δύο συντρέχουν χωρίς να συγχωνεύονται πλήρως. Όμως τίθεται το ερώτημα: αν η ζωή αναδύεται από την άψυχη ύλη, υπήρχε ήδη πριν δυνάμει; In potentia; Ή μήπως εισήχθη μέσα στην ύλη, τρόπον τινά με ένα μαγικό τέχνασμα, από έναν Deus ex machina; Ο Schelling υποστηρίζει απολύτως την άποψη ότι αυτή η παραγωγική πνευματικο-ψυχική δύναμη υπάρχει εξαρχής ακόμη και στο λεγόμενο ανόργανο σύμπαν. Και αυτή η διαδικασία ωθεί τα πράγματα προς μια κατάσταση όπου η φύση, με κάποιον τρόπο, διαλύεται ξανά.
Τότε εμφανίζεται στον Schelling — και αυτό είναι ενδιαφέρον — μια φάση κατά την οποία στρέφεται έντονα προς πνευματικά και μυστικιστικά ζητήματα. Ανακαλύπτει τον Jakob Böhme. Ο Schelling, γύρω στο 1809–1810, με τη διαμεσολάβηση του Franz von Baader, ανακαλύπτει ξαφνικά τον μεγάλο μυστικιστή του 17ου αιώνα Jakob Böhme — και τον ανακαλύπτει με ενθουσιασμό. Γοητεύεται, επηρεάζεται βαθιά. Και ο ίδιος ο Böhme ήταν επηρεασμένος από τον Paracelsus, από τον μυστικισμό του Meister Eckhart, επίσης από την εβραϊκή Καμπάλα κ.ο.κ. Έτσι ο Schelling εισέρχεται σε ένα εντελώς διαφορετικό πνευματικό συμφραζόμενο και εγκαταλείπει αρχικά τη φιλοσοφία της φύσης.
Αργότερα ειπώθηκε ότι πλέον εγκαταλείπει εντελώς το έδαφος της εμπειρικής επιστήμης — ότι δεν είναι πια παρά μυστικιστής. Και προσωρινά δίνεται πράγματι η εντύπωση ότι ο Schelling δεν ενδιαφέρεται πλέον για τη φιλοσοφία της φύσης· ότι τον απασχολούν μόνο οι πνευματικές αρχές. Και τότε εμφανίζεται ξαφνικά σε αυτόν και η ιδέα ότι ο κόσμος — ο κόσμος ως σύμπαν — είναι μια μεγάλη πάλη πνευμάτων, γεμάτη δαιμονικότητα. Ο πρώιμος Schelling, ο φιλόσοφος της φύσης, απέκλειε εντελώς το δαιμονικό. Εκεί όλα είναι ένα θαυμαστό αρμονικό ηχείο και πάλλεσθαι και δημιουργείν. Αλλά τι γίνεται με το φοβερό του κόσμου; Με το τρομερό, με τον πόνο, με όλο το φρικτό; Αυτό το αναλαμβάνει ο μεσαίος Schelling και λέει: ναι, αυτό βρίσκεται στο βάθος των πραγμάτων. Εκεί είναι έντονα επηρεασμένος από τον Böhme. Στο βάθος των πραγμάτων κατοικεί το χάος. Ο κόσμος της τάξης είναι, τρόπον τινά, καταπιεσμένο χάος. Από κάτω κοχλάζει το χάος. Και εκεί αναπτύσσει μια εντελώς δική του μεταφυσική της βούλησης, η οποία επηρέασε αποφασιστικά τον Schopenhauer.
Ο πραγματικός θεμελιωτής της μεταφυσικής της βούλησης είναι ο Schelling, όχι ο Schopenhauer. Ο Schopenhauer αναγνώρισε μεν κάπως διστακτικά ότι οφείλει πολλά στον Schelling — αλλά του οφείλει πάρα πολλά. Και εκεί ο Schelling εισάγει ξαφνικά ένα εντελώς διαφορετικό στοιχείο, το οποίο όμως δεν πρέπει να νοηθεί ως εναλλακτικό, αλλά ως συνθετόμενο μαζί με το άλλο. Έτσι, το αρμονικό κοσμικό σύστημα μετατρέπεται ξαφνικά σε γεγονός πάλης — κάτι που στον Böhme είναι μεγαλειώδες, αυτή η ιδέα των πνευματικών δυνάμεων που μάχονται, αναδιαμορφώνονται κ.ο.κ. Ο Schelling το προσλαμβάνει τώρα και το υιοθετεί, αφήνοντας προς το παρόν τη φιλοσοφία της φύσης σε εκκρεμότητα, χωρίς να καταλήξει ακόμη σε ένα τελικό έργο. Και αυτό ακριβώς είναι το δύσκολο, όταν κάποιος με ρωτά: «Μα εσύ δεν μελέτησες τόσο διεξοδικά τον Schelling; Δεν διάβασες σχεδόν τα πάντα από τον Schelling;»
Ναι, αλλά — θα πει κανείς — αυτό είναι το κύριο έργο του Schelling. Δεν υπάρχει κύριο έργο. Αυτό ίσως να είναι το καλύτερο βιβλίο του Schelling. Ίσως το έργο του περί Ελευθερίας του 1809. Σίγουρα όχι εκείνη η πραγματεία για τις «Παγκόσμιες Εποχές». Σίγουρα όχι τα πρώιμα συγγράμματα της φιλοσοφίας της φύσης. Αυτά είναι συλλογές αφορισμών. Θαυμάσιες — αλλά τέτοια είναι η φύση τους. Δεν υπάρχει λοιπόν λόγος — αν ξέρεις πώς να αντιμετωπίζεις τον χλευασμό ή οτιδήποτε άλλο — γιατί πάντοτε ο ένας χλευάζει τον άλλον. Είναι λυπηρό, ακόμη και για αυτές τις μεγάλες μορφές.
Πάντα ο ένας στρεφόταν εναντίον του άλλου. Πρώτα Hegel και Schelling εναντίον Fichte. Μετά Hegel εναντίον Schelling. Αυτά, τρόπον τινά, μπορεί κανείς να τα παραβλέψει. Και μεταξύ τους — πλήρως διχασμένοι. Δεν πρέπει να κατασκευάζουμε μια εξιδανικευμένη αρμονική εικόνα. Ήταν ζωντανοί άνθρωποι. Και ο Schelling ήταν πολύ οξύθυμος και καθόλου λεπτός όταν δεχόταν επίθεση. Αντεπιτιθόταν με τεράστια ριζοσπαστικότητα. Με μια πολεμική οξύτητα που δεν έχει όμοιά της. Δεν ανεχόταν την κριτική. Δύσκολο θέμα. Και ο Goethe επίσης — Έχανε κάθε αυτοκυριαρχία όταν κάποιος «ηλέκτριζε» τη χολή του. Έχανε κάθε ευγένεια, κάθε λεπτότητα. Ο εκλεπτυσμένος κύριος Μυστικοσύμβουλος δεν ήταν πια εκλεπτυσμένος. Χτυπούσε πραγματικά με σκληρότητα στην επιχειρηματολογία. Αυτό πρέπει να λεχθεί.
Λοιπόν — ας ακούσουμε πρώτα λίγη μουσική. Κύριε Gaxner, παρακαλώ.
Ίσως πρέπει να αναφερθεί ακόμη ένα σημείο, πνευματοϊστορικά ενδιαφέρον: το ζήτημα της αθεΐας.
Ιστορικά, δεν ήταν τότε τόσο απλό για έναν καθηγητή — ακόμη και για έναν καθηγητή φιλοσοφίας — να εμφανίζεται ανοιχτά ως άθεος. Ο Fichte, το 1799, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την έδρα του κάτω από ταπεινωτικές και επώδυνες συνθήκες, επειδή του προσάφθηκε η κατηγορία της αθεΐας. Η έννοια της αθεΐας έχει σφραγιστεί από τον χριστιανισμό. Ο χριστιανός σκέφτεται αμέσως: πρέπει να είμαι άθεος. Αλλά σκέφτεται πρώτα έτσι: ο μη χριστιανός είναι άθεος. Ο Fichte έπρεπε να φύγει. Ο Goethe ήταν πάντοτε πολύ επιδέξιος. Δεν δεσμευόταν τόσο εύκολα. Το ζήτημα οδήγησε σε μια ανείπωτη πνευματοϊστορική διαμάχη.
Ο περίφημος Jacobi, φίλος του Goethe, επιτέθηκε το 1810–1811 στον Schelling με μεγάλη σφοδρότητα και είπε ότι όσα εκείνος υποστήριζε ήταν Σπινοζισμός — και ότι ο Σπινοζισμός, υπό το φως της ορθής σκέψης, δεν είναι τίποτε άλλο παρά αθεϊσμός. Γι’ αυτό ο Schelling ήταν επιβλαβής, επικίνδυνος και έπρεπε να καταπολεμηθεί με κάθε μέσο. Αυτή είναι η πολεμική πραγματεία του Jacobi. Ενδιαφέρον είναι ότι ο Schelling ήταν από τους πρώτους που επανέφεραν στο προσκήνιο τον μεγάλο αναγεννησιακό φιλόσοφο Giordano Bruno. Σε εκείνη τη γραφή του παρουσίασε ένα απόσπασμα από το έργο του Bruno Περί της Αιτίας, της Αρχής και του Ενός. Έτσι ο Bruno εντάχθηκε αμέσως σε αυτό το ρεύμα. Ήταν πολύ δυσάρεστο για τον Goethe να λάβει θέση. Ο Goethe ήταν πολύ επιδέξιος — ήταν φίλος τόσο με τον Jacobi όσο και με τον Schelling. Είναι πάντοτε δύσκολο όταν δύο φίλοι συγκρούονται. Τι κάνει κανείς; Ο Goethe μουρμουρίζει στην επιστολή του προς τον Jacobi: «Αγαπητέ Jacobi, πρέπει να ομολογήσω ότι το βιβλιαράκι σου με ενόχλησε αρκετά.»
Το βρήκα πραγματικά φοβερό. Πάντα μου άρεσε αυτή η γκαιτεϊκή διπλωματία: «Το βιβλιαράκι σου με ενόχλησε αρκετά».
Το ότι ο φίλος μου ο Schelling δέχτηκε τόσο άσχημη επίθεση δεν ήταν καλό. Ποτέ δεν υπήρξε συμφιλίωση ανάμεσα στον Jacobi και στον Schelling. Το είπα ήδη: ο Schelling δεχόταν ξανά και ξανά πολύ οξείες επιθέσεις. Αλλά και οι φίλοι στρέφονταν ο ένας εναντίον του άλλου. Ο Schelling, για παράδειγμα, άσκησε κριτική στον Novalis — ότι ήταν υπερβολικά χριστιανός. Όχι μόνο ότι «αγγίζει» υπερβολικά τα πράγματα. Το αποκαλεί αυτό «επιπόλαιο» (frivol). Τον θεωρούσε υπερβολικά χριστιανό. Επίσης άσκησε σφοδρή κριτική στον Schleiermacher. Είχε και ο ίδιος σπουδάσει θεολογία. Μόνο ο ύστερος Schelling ανοίγεται ξανά προς το χριστιανικό στοιχείο: Φιλοσοφία της Αποκάλυψης, Φιλοσοφία της Μυθολογίας, που δίδαξε στο Βερολίνο. Τότε τα πράγματα αλλάζουν. Αρχικά όμως υπάρχει και πάλι οξεία πολεμική. Ο καθένας πολεμούσε πάντοτε τον άλλον — και ο Hegel επίσης τον παλαιό του φίλο Schelling. Τη φιλοσοφία της ταυτότητας την ειρωνευόταν λέγοντας πως είναι «η νύχτα όπου όλες οι αγελάδες είναι μαύρες» — όλα είναι κάπως το ίδιο. Ο Hegel εξέθετε έτσι δημόσια τον παλαιό του φίλο Schelling, περισσότερο ή λιγότερο συγκαλυμμένα — κάτι που μπορούσε να το επιτρέψει στον εαυτό του, επειδή είχε γίνει το μεγάλο αστέρι της φιλοσοφίας. Στο Βερολίνο ήταν ο κατεξοχήν φιλόσοφος επί πάνω από είκοσι χρόνια, ενώ ο Schelling είχε σχεδόν ξεχαστεί και δυσκολευόταν να εξασφαλίσει πανεπιστημιακή έδρα.
Θα ήθελα τώρα να εντάξω στο πλαίσιο αυτό ορισμένες δηλώσεις του Novalis, με βάση όσα ακούσαμε. Υπάρχει εκείνη η περίφημη ρήση του Novalis στα Αποσπάσματα, πολυσυζητημένη και συχνά παρατιθέμενη: «Ο άνθρωπος είναι πηγή αναλογιών για το σύμπαν.» Η πηγή των αναλογιών. Ο άνθρωπος είναι πηγή αναλογιών για το σύμπαν. Αναλογία σημαίνει ομοιότητα. Μπορεί κανείς — ο λεγόμενος μακροάνθρωπος — να συναγάγει αναλογικά από τον άνθρωπο προς το όλον; Είναι αυτό θεμιτό ή όχι; Αυτή είναι η θεμελιώδης ερώτηση. Μπορεί κανείς να συμπεραίνει από το επιμέρους προς το όλο; Το θέτω σωστά; Μπορώ να κάνω αναλογικούς συλλογισμούς ή δεν επιτρέπεται;
Θα έλεγα, ως φιλόσοφος: δεν είναι μόνο θεμιτό — δεν γίνεται και αλλιώς. Δεν γνωρίζω καμία σκέψη άξια αυτού του ονόματος που να μη χρησιμοποιεί κατά κάποιον τρόπο την αναλογία. Ως στοχαστής, αν το αποκλείσετε τελείως, δεν μπορείτε να ανακαλύψετε τίποτε. Τότε όλα μένουν νησίδες απομονωμένες. Αν θέλετε να αναγνωρίσετε τη συνάφεια, πρέπει να υποθέσετε ότι η συνοχή αντανακλάται στο επιμέρους. Ό,τι εμφανίζεται μέσα μου πρέπει με κάποιον τρόπο να εμφανίζεται και στον κόσμο. Οι νόμοι της φύσης, οι νόμοι του σύμπαντος με πνευματική έννοια, πρέπει να παίζονται και μέσα μου. Θα έπρεπε τότε να είναι δυνατόν, αν φέρω τη συνείδησή μου σε ένα ορισμένο επίπεδο, να αναγνωρίσω και αυτούς τους νόμους. Αν αυτό δεν είναι καθόλου δυνατό, τότε ο άνθρωπος παραμένει σε έναν θάλαμο κατόπτρων — παίζω πάντοτε μόνο με τον εαυτό μου. Τότε είμαι ουσιαστικά χαμένος. Δεν μπορώ να γνωρίσω τίποτε. Το πολύ-πολύ μια μεγαλύτερη φύση, που μπορώ κάπως να παρακολουθήσω. Αλλά πώς θα εισέλθει εκεί το εσωτερικό, αυτό παραμένει μεγάλο αίνιγμα — ένα τεράστιο πρόβλημα. Πώς είναι καθόλου δυνατό; Ακόμη και όσοι μιλούν σήμερα εδώ γνωρίζουν όλη τη συζήτηση: έχει η νευροφυσιολογία της ηθικής αναιρέσει την ελευθερία της βούλησης; Είναι ακόμη ελεύθερος ο άνθρωπος; Δεν είναι όλα αυτά ξεπερασμένα;
Ποιος μιλά για αυτά τα ζητήματα; Πάντοτε ένα άτομο, ένα Εγώ, μια πνευματική ύπαρξη που συζητά με άλλες. Και ως τέτοια προϋποθέτει πάντοτε το πνευματικό. Αλλιώς δεν μπορεί να υπάρξει καμία συζήτηση. Ακόμη κι εκείνος που υποστηρίζει το αντίθετο επιχειρηματολογεί ως πνευματικό άτομο. Διαφορετικά δεν θα είχαμε λόγο να συζητούμε. Πρέπει να προσφεύγουμε σε ορισμένες αρχές — είτε της λογικής είτε του λόγου. Αν τα αναπτύξετε όλα αυτά, δεν μπορεί να υπάρξει καμία ουσιαστική συζήτηση. Πρέπει να υποθέσουμε, σε κάθε συζήτηση — αλλιώς είναι απλώς φλυαρία — ότι υπάρχει μια υπερκείμενη πνευματική αρχή που καθιστά δυνατή την ίδια την επικοινωνία. Αν δεν ισχύει αυτό, τότε το άτομο είναι πράγματι τυφλό· ο κόσμος είναι μια συμβολική εικόνα του πνεύματος. Και τότε η ανθρωπότητα — το ανώτερο νόημα του πλανήτη μας — είναι το νεύρο που συνδέει αυτό το άσμα με τον ανώτερο κόσμο, που ενώνει το μάτι το οποίο υψώνεται προς τον ουρανό. Η ανθρωπότητα — είναι το μάτι της Γης. Τι θέλει η Γη; Εκτός από αυτές τις συναρπαστικές σκέψεις — τι μπορεί να είναι αυτό που είναι η ανθρωπότητα, που θεμελιώνει τη σύνδεση με το σύμπαν; Το πιο θαυμαστό, το αιώνιο φαινόμενο, είναι η ίδια η ύπαρξή μας. Το μεγαλύτερο μυστήριο είναι ακόμη ο ίδιος ο άνθρωπος.
Παρά όλες τις προσπάθειες να τον «απομαγεύσουμε» άνευ δεσμών, το άτομο — με τον εαυτό του και με τους άλλους — παραμένει για τον εαυτό του ένα άβυσσος αινιγμάτων. Το αργότερο μπροστά στον θάνατο τού γίνεται απότομα σαφές, σαν σοκ, ότι δεν έχει κατανοήσει τίποτε. Τότε το γνωρίζει. Θα μπορούσε να γνωρίζει πόσο βαθιά είναι συνδεδεμένο το όλο και πόσο λίγο τον βοηθούν οι κατασκευές που ενδεχομένως έχει οικοδομήσει. Το θαυμαστότερο, το αιώνιο φαινόμενο είναι η ίδια η ύπαρξή μας. Το μεγαλύτερο μυστήριο είναι ο ίδιος ο ανθρώπινος εαυτός. Η επίλυση αυτού του άπειρου καθήκοντος είναι πράγματι η παγκόσμια ιστορία. Μεγαλειώδες. Η επίλυση αυτής της άπειρης αποστολής — δηλαδή η αυτογνωσία του ανθρώπου — είναι πράγματι η παγκόσμια ιστορία. Πρόκειται κι εδώ για μια σκέψη διαδικασίας. Ο άνθρωπος, μέσα σε αυτή τη μακρά διαδικασία, έρχεται προς τη γνώση του εαυτού του. Με προσοχή ειπωμένο — δεν είναι υποχρεωτικό. Μπορεί και να απουσιάζει αυτή η γνώση. Αλλά είναι εγγεγραμμένη ως δυνατότητα.
Υπό αυτή την έννοια, τόσο ο Novalis όσο και ο Schelling σκέπτονται διαδικαστικά. Σκέπτονται τον κόσμο ως διαδικασία. Σκέπτονται και το πνεύμα ως διαδικασία. Σκέπτονται την οργάνωση της ύλης ως βαθμιδωτή ακολουθία, με ορισμένες υλικές εκδηλώσεις στο εξωτερικό. Το εξωτερικό είναι τότε μια συμβολική εικόνα πνευματικών διεργασιών. Η αξιοπρέπεια του πνεύματος εδράζεται στο ότι στεκόμαστε μέσα σε αυτή τη διαδικασία και γι’ αυτό μπορούμε καθόλου να κατανοήσουμε και τον εξωτερικό κόσμο. Ας επιχειρήσω ένα μικρό συμπέρασμα σε όσα προσπάθησα να σας παρουσιάσω. Στη φιλοσοφία της φύσης του Schelling — και επίσης του Novalis — παρά τις διαφορές τους, υπάρχει ένας κοινός θεμελιώδης στοχασμός: ο κόσμος είναι οργανικά δομημένος. Είναι τελικά ένας μεγάλος οργανισμός, διαποτισμένος πνευματικά. Πολυεπίπεδος και εντός του διαδικασία. Πρέπει να το τονίζουμε συνεχώς: κάτι ιστορικό, κάτι που κινείται. Μια βαθμιδωτή διαδικασία, μέσα στην οποία έχουν εισαχθεί όλα τα όντα. Τα πράγματα είναι ζωντανά.
Είχα πει εισαγωγικά — και το είχα διατυπώσει και σε ένα μικρό έντυπο — ή είχα θέσει το ερώτημα αν αυτή η φιλοσοφία της φύσης του Schelling, και εν μέρει του Novalis, διατηρεί ίσως έναν παλμό για έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης σχετικά με τη φύση. Θα έλεγα: ναι, έτσι είναι. Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να μεταφέρουμε αυτές τις ιδέες αυτούσιες, 1 προς 1, στη σημερινή εποχή. Αυτό δεν θα ήταν εύλογο. Περιέχουν όμως μια αφετηρία — μια αφετηρία κατανόησης. Μια αφετηρία που μπορεί να ληφθεί σοβαρά. Που είναι και έγκυρη. Όχι φαντασιακή. Όχι απλώς «σπεκουλατίβα» με τη συνήθη έννοια. Είναι πράγματι μια σοβαρή φιλοσοφικο-πνευματική προσέγγιση που αξίζει να εξεταστεί πιο προσεκτικά. Είχα πει εισαγωγικά ότι η οικολογική κρίση είναι στην πραγματικότητα ακραία. Και θα έπρεπε να πούμε: σχεδόν κανείς δεν μπορεί πραγματικά να την επεξεργαστεί ή να την ενσωματώσει. Είναι τόσο ακραία, ώστε ίσως δεν μπορεί κανείς να ζήσει αλλιώς παρά εκτοπίζοντας ένα μέρος της. Ιδίως αφού δεν μπορεί κανείς να καταπνίξει τις σκέψεις: τι σχέση έχουμε με όλα αυτά; Τι συμβαίνει εδώ; Δεν πρόκειται για καταστροφολογία. Αρκεί να αντικρίσει κανείς ψυχρά, νηφάλια, τα οικολογικά δεδομένα.
Θα πει γρήγορα: είναι αδιανόητο αυτό που κάνουμε διαρκώς. Γιατί συμβαίνει; Γιατί το κάνουμε; Δεν το θέλουμε. Δεν είναι το άτομο που το θέλει. Ο μεσαίος Schelling θα έλεγε: είναι εκείνη η σκοτεινή δύναμη που κατά κάποιον τρόπο δρα. Βρισκόμαστε στο μεταίχμιο — για να μιλήσουμε με τον Schelling και τον Jakob Böhme. Η πάλη των πνευμάτων ίσως είναι ακόμη ένα είδος ισορροπίας, αν θέλει κανείς να το ονομάσει έτσι. Μπορεί όμως και να εκτραπεί. Δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να διατηρήσει τη ζωή σε αυτόν τον πλανήτη μόνιμα, στην πλήρη της ζωτικότητα. Θα μπορούσε κανείς μάλιστα να πει ότι οι εκπροσωπήσεις της πρόνοιας ίσως έρχονται πολύ αργά. Υπάρχουν μη αναστρέψιμες διαδικασίες που δεν μπορούν πλέον να αναιρεθούν. Αλλά δεν θέλω να το αναπτύξω εδώ. Θα ήταν ξεχωριστό θέμα. Ήταν όμως ένα σημείο που με απασχόλησε όταν, για παράδειγμα, πριν από τριάντα χρόνια ανακάλυψα ουσιαστικά τον Schelling και βρήκα επίσης εκείνη τη μονογραφία του Robert. Γι’ αυτό μελέτησα πραγματικά σε βάθος τον Schelling — με κέρδος, πρέπει να πω. Παραμένω της άποψης ότι εκεί εμπεριέχονται πάρα πολλές ζωντανές, εξαιρετικά γόνιμες σκέψεις. Πρέπει απλώς να προσπαθήσει κανείς να υπερβεί ορισμένα γλωσσικά εμπόδια. Το είπα ήδη: πολλοί λένε ότι είναι δυσνόητος. Πρέπει άραγε όλα να διατυπώνονται τόσο δύσκολα; Μπορούν πολλά να ειπωθούν απλούστερα — από τη μια πλευρά. Από την άλλη όμως, ορισμένα πράγματα μπορούν να εκφραστούν μόνο με έναν βαθμό διαφοροποίησης. Είμαι κι εγώ υπέρμαχος της απλότητας. Όπου είναι δυνατό, υποστηρίζω την ύψιστη απλότητα. Υπάρχουν όμως πεδία της ύπαρξης και της φύσης που, για να εξεταστούν, απαιτούν έναν ορισμένο θεμελιώδη βαθμό διάκρισης. Αν τα παραμερίσει κανείς όλα αυτά, δεν θα μπορέσει να επιτύχει ουσιαστική γνώση. Πρέπει τότε να χρησιμοποιηθεί και μια διαφοροποιημένη γλώσσα. Και έχει σημασία ποια γλώσσα. Μια καθαρά υποκειμενική γλώσσα δεν αρκεί. Πρέπει με κάποιον τρόπο να θεμελιωθεί μια σύνδεση ανάμεσα στο αντικειμενικό και στο υποκειμενικό. Διότι έτσι είναι ο κόσμος. Είμαστε πνευματικο-ψυχικά όντα — αλλά είμαστε και υλικά όντα. Είμαστε και βιολογικά όντα. Είμαστε όλα αυτά ταυτόχρονα.
Schelling: η ζωή, το έργο και οι προσωπικές του μαρτυρίες 2
Του Jochen Kirchhoff, edition dionysos
Ο προσδιορισμός του καθήκοντος: Schelling και η κρίση της Φιλοσοφίας
… Ωστόσο ο Schopenhauer δεν αρνείται καθόλου το νόημα της ύπαρξης· αντιθέτως, η άρνηση της βούλησης για ζωή, με την έννοια μιας λυτρωτικής προοπτικής κατανοημένης κατά τον βουδιστικό τρόπο, προβάλλεται ως σκοπός και τέλος της ύπαρξης. Την πραγματικότητα και τη φοβερή δύναμη του χάους, καθώς και τον τραγικό θεμελιακό χαρακτήρα του είναι, ο Schelling τα εντάσσει στη φιλοσοφική θεώρηση μόλις στο έργο του περί ελευθερίας του 1809 — χωρίς όμως να εγκαταλείπει κατ’ αρχήν την πεποίθηση περί μιας θεόθεν τεθειμένης κοσμικής τάξης. Αυτό τον διαφοροποιεί από τον Schopenhauer, του οποίου τη διδασκαλία, παρ’ όλα αυτά, επηρέασε.
Η πνευματική ιστορία της ανθρωπότητας καταδεικνύει μια «μεταφυσική ανάγκη» (Schopenhauer), μια βαθιά ριζωμένη διαίσθηση της ανεπάρκειας και της σχετικότητας του αισθητού κόσμου. Οι γνωστές μορφές διαστροφής και εκμετάλλευσης αυτής της θεμελιώδους ανάγκης από τους ιερείς όλων των θρησκειών και από τους άρχοντες θρησκευτικά δεσμευμένων κοινωνιών έχουν περιγραφεί συχνά· δεν αποδεικνύουν τίποτε εναντίον του ίδιου του πράγματος, δηλαδή εναντίον της ανθρώπινης επιθυμίας για μεταφυσική θεμελίωση της ύπαρξής του.
Ωστόσο αυτή η επισήμανση θα πρέπει να είναι ιδιαιτέρως σημαντική για τον «σύγχρονο άνθρωπο», του οποίου η συνείδηση έχει διαμορφωθεί από την αξίωση γνώσης των μαθηματικών φυσικών επιστημών, από την ιδέα των μαθηματικών αρχών της επιστημονικής λογικής. Το χριστιανικό πνεύμα βεβαίως δεν έχει ακόμη και σήμερα απολέσει πλήρως τη διαμορφωτική του δύναμη στη συνείδηση· ωστόσο η θρησκευτική δραστηριότητα ή στάση αξιολογείται ως «ιδιωτική υπόθεση», η οποία δεν θα έπρεπε να έχει καμία επίδραση στην πορεία της επιστημονικής έρευνας.
Ο μεθοδικός αθεϊσμός των φυσικών επιστημών, που κυριαρχεί από τον 17ο αιώνα, χωρίζεται από τον κατ’ αρχήν αθεϊσμό μόνο με ένα λεπτό τοίχωμα. — Η προϋπόθεση ότι και στον αντικειμενικό ρου των πραγμάτων θα πρέπει να απαντάται κάτι σαν σοφία απορρίπτεται σήμερα από πολλούς ως «ξεπερασμένη». Και οι δυνάμεις που διαμορφώνουν την κοινή γνώμη στην επιστήμη και τη φιλοσοφία φαίνεται μάλλον να επιδιώκουν να αναδείξουν τον παράλογο χαρακτήρα του σύμπαντος ή να τον παρουσιάσουν ως επιστημονικό συμπέρασμα.
«Ο κόσμος είναι σαν ένας καθρέφτης», λέει μια αρχαία περσική σοφία — η οποία, αν ληφθεί σοβαρά, οδηγεί σε προφανή και αξιοσημείωτα συμπεράσματα.
Η δογματική αξίωση του Χριστιανισμού και η επί αιώνες ταύτισή του με τη θρησκεία καθαυτή διευκόλυναν, τον 17ο αιώνα, τη διαμορφούμενη μαθηματική φυσική επιστήμη να οικοδομήσει μια παρόμοια αξίωση απολυτότητας. Και πάρα πολλοί πίστεψαν ότι στο υποκατάστατο θρησκείας και μεταφυσικής που ονομάζεται «επιστήμη» είχαν βρει μια νέα δυνατότητα να προσεγγίσουν τους θεμελιώδεις νόμους του είναι και, τρόπον τινά, να τους συλλάβουν απτά.
Αυτό άλλαξε μόνον στον 20ό αιώνα — και πάλι βαθμιαία· η φρίκη της Hiroshima και τα πυρηνικά όπλα μαζικής καταστροφής μείωσαν μόνο ελάχιστα το κύρος των φυσικών επιστημών. Μπορεί να διαπιστωθεί ότι όλα ανεξαιρέτως τα γνωστά συστήματα αξιών και ρεύματα σκέψης αποδείχθηκαν ανίκανα να αντιμετωπίσουν την υπαρξιακή κρίση του σύγχρονου ανθρώπου (Aurelio Peccei, πρόεδρος του «Club of Rome»).
Όποιος σήμερα εμφανίζεται ως φιλόσοφος ή ακόμη και ασχολείται απλώς με την ιστορία της φιλοσοφίας οφείλει να το έχει αυτό στη συνείδησή του. Διαφορετικά, οι τοποθετήσεις του παραμένουν στον στενό κύκλο της ακαδημαϊκής λογιοσύνης. Από τότε που η ορθολογιστική φιλοσοφία και ο μόνιμος συνοδοιπόρος της, η μαθηματική φυσική επιστήμη, άρχισαν να αποκλείουν από την εξέτασή τους ολόκληρη τη σφαίρα του πνευματικού — δηλαδή από τις αρχές του 17ου αιώνα — καθετί μη ορθολογικό αναγκάστηκε λίγο-πολύ να περάσει στο «πολιτισμικό υπόγειο», εφόσον δεν συμμορφωνόταν με το εκκλησιαστικό δόγμα.
Μόνον η τέχνη, ως αισθητά απτή μορφή δημιουργικής πνευματικότητας, εξαιρέθηκε σε μεγάλο βαθμό από αυτή την εξέλιξη. Το πνευματικό δεν ήταν καθόλου «νεκρό»· αναζήτησε άλλες μορφές έκφρασης, άλλα κανάλια: όπως στις μυστικές εταιρείες που πολεμήθηκαν από κοινού από Εκκλησία, επιστήμη και φιλοσοφία (Τέκτονες, Ροδόσταυροι) και σε πολυάριθμες αιρέσεις. Η σφαίρα του πνευματικού — ακόμη ζωντανή στη φιλοσοφία της Αναγέννησης — έπεσε ολοένα και περισσότερο θύμα περιφρόνησης και απαξίωσης από «επίσημη» πλευρά. Αυτό ενισχύθηκε από τη διαστρέβλωση και εκφυλισμό των πνευματικών αναζητήσεων που συντελούνταν στο «υπόγειο».
Αυτό μπορεί να διαπιστωθεί με τον σαφέστερο τρόπο στην εξέλιξη της σκέψης περί αριθμού: η πυθαγόρεια διδασκαλία για τους αριθμούς ως σύμβολα και εγγυητές κοσμικής σοφίας, που αναβίωσε στη φιλοσοφία της Αναγέννησης, απορρίφθηκε απότομα από τον Galilei και τον Leibniz. Και η «Mathesis universalis», για την οποία μιλούσε ο Leibniz σε συνέχεια του Descartes, υιοθέτησε μεν την παλαιά αξίωση καθολικότητας της πυθαγόρειας αριθμοδιδασκαλίας, στην πράξη όμως οδήγησε σε πλήρη ανατροπή της προς την κατεύθυνση της έσχατης αφαίρεσης.
Η ποιοτική θεωρία των αριθμών, εξορισμένη από τον φωτεινό κύκλο της φιλοσοφικής σκέψης, εκφυλίστηκε σε «δεισιδαιμονία των αριθμών». Δεν ήταν δύσκολο να δυσφημιστεί, μπροστά στις θριαμβευτικές επιτυχίες της μαθηματικής ακρίβειας. Έλαβαν τη διαστρεβλωμένη μορφή ως την ίδια την ουσία (ένα συχνά παρατηρούμενο φαινόμενο), και μια παράξενη προσκόλληση στον χρονολογικό αριθμό παρέμεινε ως κατάλοιπο της ποιοτικής αριθμοδιδασκαλίας στη δημόσια συνείδηση.
— Αυτή η από τον 17ο αιώνα εκκινούσα απόκλιση δεν έχει έως σήμερα ξεπεραστεί, παρά τις πολυάριθμες προσπάθειες γεφύρωσης του χάσματος, μεταξύ των οποίων η Ανθρωποσοφία κατόρθωσε να επιτύχει τη μεγαλύτερη απήχηση.
Η απώλεια ενός φιλοσοφικού ρυθμιστικού κριτηρίου ήταν αισθητή παντού, ιδίως αφού η κριτική του λόγου του Kant πίστεψε ότι είχε αποδείξει την κατ’ αρχήν αδυνατότητα μεταφυσικής γνώσης. Και η τόσο εμφανής αποτυχία των μεγάλων συστηματικών οικοδομημάτων του μετακαντιανού ιδεαλισμού θεωρήθηκε από πολλούς ως απόδειξη για το τέλος της μεταφυσικής. Πιο καθαρά από κάθε άλλον, ο Nietzsche διέγνωσε τα πανταχού παρόντα συμπτώματα μηδενιστικής πνευματικότητας.
Πώς μπορεί να προσδιοριστεί η θέση της φιλοσοφίας του Schelling στην ιστορία της σκέψης και του μηδενισμού; Από τη μια πλευρά, οι πολυμεταβλητές και συχνά αποσπασματικές πνευματικές προσπάθειες του Schelling αποτελούν σύμπτωμα της κρίσης της μετακαντιανής εποχής — σύμπτωμα των δυσκολιών και αντιφάσεων της μεταφυσικής σε μια εποχή που καθορίζεται από πολιτικές ανατροπές και από την αξίωση αλήθειας των εμπειρικών επιστημών.
Από την άλλη πλευρά, όμως — και αυτό συχνά παραμένει εκτός εξέτασης — η σκέψη του Schelling δεν είναι απλώς σύμπτωμα κρίσης και, υπό την έννοια της ιστορικής σχετικότητας, κάτι που μπορεί να «τακτοποιηθεί» και να ταξινομηθεί. Όπως κάθε δημιουργική πνευματική αφετηρία, έτσι και εκείνη του Schelling διαθέτει μια σημασία που υπερβαίνει κατά πολύ την ιστορική της συνθήκη και διασφαλίζει έτσι τη διαρκή επικαιρότητά της.
Για αυτήν γίνεται πολύς λόγος στην ακαδημαϊκή έρευνα περί Schelling, αν και η πληθώρα δημοσιεύσεων για επιμέρους όψεις της σκέψης του δεν εγγυάται ακόμη μια πραγματικά αποτελεσματική «Αναγέννηση». Κατά τα άλλα, η έρευνα για τον Schelling συμμερίζεται τη μοίρα κάθε σύγχρονης επιστήμης: ο κατακερματισμός των ερωτημάτων και των επιμέρους αποτελεσμάτων δεν αφήνει να διαφανεί εύκολα μια συνολική εικόνα. Το αν η παρούσα μελέτη μπορεί να καλύψει αυτό το κενό, μένει ανοιχτό. Άλλωστε, ο εκ των προτέρων περιορισμένος της όγκος επιβάλλει τον περιορισμό σε ορισμένες κεντρικές όψεις. Αυτό καθίσταται δυσκολότερο από την ιδιότυπη δυσπρόσιτη ή τραχεία φύση μεγάλων τμημάτων των συγγραμμάτων του Schelling. Με άλλα λόγια: ο Schelling δεν διευκολύνει πάντοτε τους αναγνώστες του.
Το γεγονός αυτό απέτρεψε πολλούς και παρεμπόδισε τις υπαρκτές δυνατότητες ζωντανής επίδρασης. Επιπλέον, τα επιμέρους στρώματα και οι φάσεις εξέλιξης αυτής της σκέψης αυτονομήθηκαν κατά παράξενο τρόπο, αποκτώντας η καθεμιά τη δική της ιστορία επιδράσεων. Αυτό εξηγεί γιατί τόσο διαφορετικά πνευματικά ρεύματα — όπως η θεολογία και η ψυχανάλυση, ο υπαρξισμός και η ανθρωποσοφία, η «φιλοσοφία της ζωής» και ο «υλισμός» (με την έννοια του Ernst Bloch) — μπορούν, με κάποια δικαιοσύνη, να επικαλούνται θέσεις του Schelling. Τις περισσότερες φορές όμως χάνεται έτσι η εσωτερική συνοχή της σκέψης του.
Ο Schelling είναι «επίκαιρος» επειδή, με ολοένα νέες προσεγγίσεις, προσπάθησε να σκέπτεται μέσα σε ζωντανικές ολότητες — ακόμη κι αν αυτό τον οδήγησε ενίοτε σε μονοπάτια που στον σημερινό άνθρωπο φαίνονται παράξενα ή και αλλόκοτα. Έτσι, η φιλοσοφία της φύσης σπάνια λήφθηκε πραγματικά στα σοβαρά ως προς τις αρχές νοητικής σύλληψης της φύσης που φέρνει στο φως. Με τη γνωστή πλέον επίκληση των «εξασφαλισμένων αποτελεσμάτων» της μαθηματικής φυσικής, πολλοί θεώρησαν ότι δικαιούνται να απορρίψουν την προσπάθεια του Schelling για μια ζωντανή σύνθεση φύσης και πνεύματος, είναι και συνείδησης, και να την παραπέμψουν σε μια «νεκρή τροχιά».
Ότι αυτό δεν μπορεί να υποστηριχθεί ούτε καν ιστορικά, θα φανεί σε μεταγενέστερο σημείο. «Η μοίρα του λεγόμενου Γερμανικού Ιδεαλισμού εξαρτάται αναμφίβολα από το αν είναι δυνατόν να τεθεί σε μια γόνιμη — πράγμα που μπορεί να σημαίνει και κριτική — σχέση με την εμπειρική έρευνα. Αν αυτό δεν επιτευχθεί, η μετακαντιανή ιδεαλιστική φιλοσοφία θα ωθηθεί σε έναν ρόλο παρόμοιο με εκείνον του αριστοτελισμού στις αρχές των Νέων Χρόνων» (Christoph Wild).9
Δύο καθοδηγητικές ιδέες της φιλοσόφησης του Schelling τίθενται στο επίκεντρο της παρούσας μελέτης, οι οποίες μπορούν να συσχετισθούν με τους πόλους «Φύση» και «Ελευθερία». Ο ηγετικός ρόλος των αφηρημένων φυσικών επιστημών στην εποχή μας, καθώς και τα εχθρικά προς τη ζωή αποτελέσματα ορισμένων τομέων της φυσικής και της βιοχημείας, καθιστούν σκόπιμο και δικαιολογημένο να διερευνηθεί η φιλοσοφία της φύσης του Schelling ως προς τις εναλλακτικές προσεγγίσεις που εμπεριέχει, να καταστεί συνειδητή η «υπεράσπιση» του Schelling υπέρ της φύσης και της ζωής.
Οι βασικές γραμμές της «γόνιμα-κριτικής» σχέσης προς τις φυσικές επιστήμες, όπως την περιγράφει ο Christoph Wild, θα παρουσιαστούν στη συνέχεια. Το αν αυτό είναι δυνατό και για τη φιλοσοφία της φύσης του Hegel αφήνεται εδώ εκτός εξέτασης. Σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται για μια, τρόπον τινά, βίαιη επικαιροποίηση της φιλοσοφίας της φύσης του Schelling· αντιθέτως, η θεμελιώδης ιδέα που εμπεριέχεται σε αυτήν είναι πράγματι ικανή να διορθώσει το επιστημονικό «κυνήγι θραυσμάτων» (Chargaff) με τις ενυπάρχουσες σε αυτό καταστροφικές του δυνατότητες — έστω κι αν δύσκολα μπορεί να αναμένεται επιδοκιμασία από τους άμεσα ενδιαφερόμενους επιστήμονες.
Παρόμοια ισχύουν και για τη διδασκαλία της ελευθερίας του Schelling, η οποία έχει ελάχιστα κοινά με τις κυρίαρχες αντιλήψεις στη θρησκεία και στην επιστήμη. Με την ετικέτα «ιδεαλιστική» δεν κερδίζεται τίποτε, ιδίως αφού καμία από τις γνωστές επιστήμες δεν διαθέτει πραγματικά θεμελιωμένη ανθρωπολογική αφετηρία. Τι είναι ο άνθρωπος ή τι θα μπορούσε να είναι — αυτό σήμερα το γνωρίζουμε λιγότερο από ποτέ. Η «ελευθερία» ανήκει στις λέξεις-κλειδιά της εποχής μας, αλλά μόνο ως ηθικό ή θρησκευτικό αξίωμα. Μια φιλοσοφική θεμελίωση της ελευθερίας απουσιάζει· αυτήν επιχείρησε να προσφέρει ο Schelling.
Η φιλοσοφία της φύσης και η διδασκαλία της ελευθερίας αποτελούν πιθανότατα τα σημαντικότερα νοητικά επιτεύγματα του Schelling — επιτεύγματα που πρέπει να εκληφθούν ως πρόκληση. Όχι «Επιστροφή στον Schelling» δεν μπορεί να αποτελέσει ένα ουσιαστικό σύνθημα, και η ιδεαλιστική φιλοσοφία της μετακαντιανής εποχής δύσκολα μπορεί να αναβιώσει στο σύνολό της. Ωστόσο, μια στοχαστική αναφορά στις θεμελιώδεις αρχές της φιλοσόφησης του Schelling μπορεί να μεταδώσει σημαντικές γνώσεις, οι οποίες θα μπορούσαν να αποδειχθούν κατάλληλες να προσφέρουν μια δημιουργική εναλλακτική απέναντι στη μηδενιστική πνευματικότητα, της οποίας την έλευση είχε ήδη καταγράψει ο Nietzsche πριν από έναν αιώνα.
Η φιλοσοφία μπορεί να είναι παραγωγική δύναμη μόνο εφόσον επιδιώκει να υπερβεί εκείνα τα δόγματα και τα ταμπού που καθορίζουν τη σύγχρονη συνείδηση. Η δημιουργική φιλοσοφία είναι, γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, κατ’ ανάγκην άβολη. Συνεχίζεται με: Βιογραφία και επισκόπηση του έργου
Έχω γράψει σε αρκετές άλλες περιπτώσεις για τον «εθνικό συντηρητισμό» και τη γοητεία της ευρωπαϊκής δεξιάς (συμπεριλαμβανομένης της Giorgia Meloni) με τον Ισραηλινό ιδεολόγο Yoram Hazony, συγγραφέα του βιβλίου «Οι αρετές του εθνικισμού». Εδώ, ωστόσο, θα ήθελα να διερευνήσω την ιδιαίτερη σχέση του με τον Peter Thiel, την γκρίζα εξοχότητα της νέας κυβέρνησης Trump, χρηματοδότη του ίδιου του Hazony και των συνδεδεμένων με αυτόν «Think Tanks», του οποίου το όνομα εμφανίζεται σε αρκετές περιπτώσεις στα λεγόμενα «αρχεία Epstein». Συγκεκριμένα, ο παιδεραστής χρηματοδότης λέγεται ότι συμβούλευσε τον Ehud Barak να παρακολουθεί την ανάπτυξη της εταιρείας του, Palantir. Ο Ehud Barak, για όσους δεν είναι εξοικειωμένοι, ήταν πρωθυπουργός του Ισραήλ. Ήταν υπουργός Άμυνας κατά τη διάρκεια της επιχείρησης «Cast Lead» εναντίον της Γάζας το 2008, στην οποία έχασαν τη ζωή τους εκατοντάδες Παλαιστίνιοι πολίτες (ναι, υπήρξε και μια προηγούμενη «7η Οκτωβρίου»). και έχει ασκήσει πιέσεις στην ιταλική δικαιοσύνη για την αθώωση του Ελβετού επιχειρηματία Stephan Schmidheiny (καταδικασμένου στην υπόθεση "Eternit" και την ανθρωποκτονία 92 εργαζομένων). Η Palantir αναπτύσσει λογισμικό για επιτήρηση, κατασκοπεία και συλλογή δεδομένων. Τα εργαλεία της χρησιμοποιήθηκαν εκτενώς από την ICE στη Μινεάπολη σε αυτό που ήταν ουσιαστικά μια μεγάλης κλίμακας άσκηση χρήσης προηγμένων τεχνολογιών για τον έλεγχο του πληθυσμού. Προς μεγάλη δυσαρέσκεια των πολλών που βίωσαν τον αυτοερωτισμό κοιτάζοντας φωτογραφίες του Bovino με στολή, αυτά τα εργαλεία, που χρησιμοποιούνται σήμερα εναντίον παράνομων μεταναστών, θα αξιοποιηθούν στο μέλλον εις βάρος του πληθυσμού στο σύνολό του. Επειδή αυτή είναι η πεποίθηση του Thiel. Ο άνθρωπος που επέβαλε την υποψηφιότητα του Vance ως υποψήφιου αντιπροέδρου του Donald Trump (σε αντάλλαγμα για τη χρηματοδότηση της καμπάνιας του) είναι πεπεισμένος ότι, στο μέλλον, η τεχνολογία θα αντικαταστήσει την πολιτική, και ακόμη και η παγκόσμια κυβέρνηση θα λάβει τη μορφή ενός παγκοσμιοποιημένου τεχνολογικού ολοκληρωτισμού. (Ο Curtis Yarvin, ένας άλλος προστατευόμενος του Thiel και θεωρητικός του σκοτεινού Διαφωτισμού, υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι, όταν δεν παράγουν, θα πρέπει να ζουν σε εικονική πραγματικότητα, κλεισμένοι σε τσιμεντόλιθους χωρίς παράθυρα.) Αυτή η πτυχή είναι σημαντική, επειδή εδώ ο τεχνολογικός μεσσιανισμός του Thiel συναντά τον θρησκευτικό (ή ψευδο-)μεσσιανισμό του Hazony. Ο σιωνιστής ιδεολόγος (που επαινείται από τον Vance για την επιρροή του στην «ανελεύθερη» στροφή του Ισραήλ) βλέπει το βιβλικό βασίλειο του Ισραήλ ως την πρώτη μορφή ενός καθαρά εθνοτικού έθνους-κράτους. Ένα μοντέλο που θα πρέπει να εξαχθεί σε μεγάλη κλίμακα, τουλάχιστον σε ολόκληρη τη Δύση. Στο εβραϊκό μοντέλο, βλέπει μια ευρύτερη μορφή εθνικισμού και πατριωτισμού, που ισχύει για ολόκληρη την «ιουδαιοχριστιανική παράδοση». Τώρα, ο Εβραιοαμερικανός στοχαστής Άρθουρ Κοέν είχε ήδη σημειώσει ότι η ιουδαιοχριστιανική παράδοση ήταν ένας καθαρός και απλός «μύθος»: ένα ιδεολογικό κατασκεύασμα, προϊόν μιας διαστρέβλωσης αξιών και πολιτισμού, σκοπός του οποίου ήταν να κρατήσει το υποκείμενο σε υποδεέστερη θέση. Ο Χαζόνι, με άλλα λόγια, προτείνει μια νέα τάξη πραγμάτων βασισμένη στην πολιτική σκέψη των Τοράν, στην οποία δεν υπάρχει ισότητα μεταξύ των λαών και στην οποία ο «εκλεκτός λαός» (ή «εκλεκτοί λαοί») μπορεί να ενεργεί αναλόγως, αγνοώντας τους κανόνες, το διεθνές δίκαιο και ούτω καθεξής. Το μοντέλο του Χαζόνι δεν είναι άλλο από τις στρατιωτικοποιημένες αποικίες της Δυτικής Όχθης, που ιδρύθηκαν σε ένα μείγμα βίας, φανατικής θρησκευτικότητας και αυστηρής επιτήρησης. Η έμφαση που δίνει στις κοινές ιουδαιοχριστιανικές αξίες, στην πραγματικότητα, κρύβει μια απλή επιθυμία να πιέσει για την πλήρη ιεροποίηση του Κράτους του Ισραήλ: την αληθινή και μοναδική θεότητα, με άλλα έθνη-κράτη (πολλές μικρές μονάδες που στερούνται πραγματικής κυριαρχίας) να γίνονται απλά αξεσουάρ του ίδιου του Ισραήλ. Ο ιουδαϊκός μεσσιανισμός, συγκεκριμένα, βασίζεται εξ ολοκλήρου σε αυτήν την ιδέα: την υποδούλωση των μη εβραϊκών λαών στο Ισραήλ - όπως έχει συχνά επισημάνει ο εξέχων Ισραηλινός ραβίνος Γιοσέφ Οβάντια - και ακόμη και η ιουδαϊκή έννοια της ειρήνης υπονοεί την υποδούλωση άλλων λαών. Λοιπόν, ο μεσσιανισμός του Θιλ είναι διαφορετικός μόνο από ορισμένες απόψεις. Το μοντέλο παραμένει αυτό της κοινωνίας της επιτήρησης (ή μάλλον, του καπιταλισμού της επιτήρησης), η οποία έχει βρει ένα υπέροχο πεδίο δοκιμών στην πανδημία (συμπεριλαμβανομένης της στρατιωτικοποίησης της εκστρατείας εμβολιασμού στην Ιταλία). Η μάχη κατά της παγκοσμιοποίησης σήμερα, ωστόσο, κρύβει μια επιθυμία αντικατάστασης των εξαθλιωμένων ελίτ για την προώθηση των συμφερόντων νέων διεθνικών ολιγαρχιών (ειδικά των ισραηλινο-αμερικανικών), παραδόξως ακόμη πιο ολοκληρωτικών. Εδώ, πρέπει να κατανοήσουμε τον ρόλο της κυβέρνησης Τραμπ ως παράγοντα χάους πριν αποκαταστήσουμε μια μορφή εβραιο-αμερικανικής ειρήνης. Και πρέπει να προσπαθήσουμε να προβλέψουμε τι θα συμβεί με την υπέρβαση του Τραμπισμού. Ο Θιλ, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, μιλάει για μια τεχνολογικά ολοκληρωτική παγκόσμια τάξη. Αυτό συνεπάγεται την επιβολή του ισραηλινού μοντέλου σε παγκόσμια κλίμακα, με μια μικρή ελίτ να ζει μέσα στον πλούτο και με πλήρη δικαιώματα, και μια τεράστια μάζα να ζει έξω από ευτυχισμένες οάσεις, στερημένη από τα πάντα και υποκείμενη σε ολοένα και πιο διαδεδομένες μορφές ελέγχου. Αυτή η νέα τάξη, κατά την άποψή του, θα ήταν ο μόνος τρόπος για να αποφευχθεί η αποκάλυψη. Θα ήταν ένα κατέχον. Ωστόσο, αν το κατέχον του Παύλου είχε σκοπό να περιορίσει την έλευση του Αντίχριστου, ο Thiel αποκαλεί την κατηχητική του μορφή ακριβώς «Αντίχριστο». Είναι αυτονόητο ότι για τους Πατέρες της Εκκλησίας και τους μεσαιωνικούς Χριστιανούς θεολόγους, ο Αντίχριστος αντιστοιχούσε στον Μεσσία της εβραϊκής παράδοσης.
Πολλές φορές γνωστοί και άγνωστοι μου λένε, αλλά και ο λογισμός μου το "χτυπάει": Τι θέλεις και γράφεις; Ποιος σε ακούει και ποιος τα θέλει αυτά που γράφεις; Ο χρόνος της Ιστορίας (και ο προσωπικός χρόνος, λέω εγώ) εξαντλείται και τα προφητευόμενα μπορεί να είναι κοντά. Ασχολήσου με την ψυχή σου, ταλαίπωρε... Από την άλλη έρχονται ως αντίλογος τα παρακάτω λόγια του -κατά Χριστόν- σαλού και ήδη μακαριστου Γέροντος Στεφάνου του Σέρβου από τα Καρούλια του Αγίου Όρους (1921-2001) που είναι σαν νά μου απαντάει στο λογισμό. Τον είχα γνωρίσει τον παπα-Στέφανο, ερχόταν μερικές φορές και στα Τρίκαλα για κάποιο πνευματικοπαίδι του, γείτονά μου, και σπεύδαμε να πάρουμε την ευχή του και να μας μυρώσει με το μύρο που είχε πάντα μαζί του. Να τι είχε πει ο παπα-Στέφανος - και το επικοινωνώ για την ενίσχυση κάθε άλλου που έχει τον ίδιο λογισμό: "...Πριν από την κυριαρχία του αντίχριστου, θα πρέπει ο καθένας να φροντίσει να σωθούν όσο το δυνατό περισσότεροι άνθρωποι και θα είναι μεγαλύτερη η ανταμοιβή του από τον Κύριο. Τώρα είναι για εμάς ο καιρός του κηρύγματος. Αυτό θα γίνει ανάλογα με τα τάλαντα που έδωσε στον καθένα ο Κύριος: Με το γράψιμο, με τις υπομνήσεις, με τις συμβουλές. Μην κρύβεις το τάλαντό σου. Ακόμη μπορούν να γίνουν πολλά για τη σωτηρία και τη δική μας και του πλησίον και ιδιαίτερα εκείνων που τους εμπιστεύθηκε ο Κύριος. Μόλις αρχίσει η βασιλεία του καταστροφικού αντίχριστου, τότε φύγε, κρύψου και περίμενε τον Κύριο.(...) Όταν πλέον δεν θα υπάρχουν αυτοί που επιθυμούν τη σωτηρία, αλλά αυτοί που παραδόθηκαν τελείως στην υπηρεσία του κακού και δεν θέλουν πλέον ούτε να ακούσουν για τον Κύριο, τότε και θα ευδοκήσει η θεία θέληση, να γίνει το τέλος αυτού του ορατού υλικού κόσμου, που δε θα καταστραφεί, αλλά με φωτιά θα μεταμορφωθεί σε φωτιά, όπως όταν λιώνει ο τεχνίτης το μέταλλο και απ’ αυτό χύνει και δίνει σχήμα στο αντικείμενο που επιθυμεί. Κατα τη διάρκεια των φοβερών γεγονότων, ο Κύριος θα κρύψει τους πιστούς Του και παρά τις φοβερές διώξεις, θα τελείται κρυφά η Θεία Λειτουργία και η μόνη προσευχή τότε θα είναι: Κύριε, έλα όσο το δυνατόν νωρίτερα. O Κύριος δεν θα καθυστερήσει. Θα έρθει και θα μεταφέρει τη γήινη αγωνιζόμενη εκκλησία και θα την ενώσει με την ουράνια θριαμβεύουσα και η βασιλεία δεν θα έχει τέλος. Γέροντας π. Στέφανος o Σέρβος, Απόσπασμα-Οι Γέροντες της Ορθοδοξίας για την Κρίση.
Στις 10 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2026 — Ο πρωτοπρεσβύτερος Peter Heers έγινε δεκτός στη Ρουμανική Ορθόδοξη Μητρόπολη της Αμερικής υπό τον Μητροπολίτη Νικολαο του Σικάγο.
Με επιστολή της 31ης Ιανουαρίου 2026, ο Νικολαος αποδέχτηκε την αίτηση του π. Πέτρου να ενταχθεί στη δικαιοδοσία του , επισημοποιώντας τη μεταφορά και την αποστολή του εντός της Μητρόπολης. Ο αγαπητός μας π.Πέτρος ειχε ταλαιπωρηθεί για το ορθόδοξο ήθος του την πολυμάθεια του και την ελευθερία να εκφράζει την Ορθόδοξη εμπειρία από το δυστοπικό κατεστημένο της Ελληνόφωνης Αρχιεπισκοπής Αμερικής και τη δεσποτεία των Πατριαρχικών λύκων...
Πηγή: Σαν τον Δον Κιχώτη ΤΑ 6 ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ ΑΥΤΗΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ:
* Μέχρι τη σύλληψή του για κακοποίηση παιδιών, ο Τσόμσκι είχε συμβουλεύσει τον Έπσταϊν για τη διαχείριση κρίσεων, συμπονώντας τον για τον «φρικτό τρόπο με τον οποίο τον αντιμετώπισαν ο Τύπος και το κοινό». * Σε αρκετές περιπτώσεις, ο Τσόμσκι είχε εκφράσει την επιθυμία να επισκεφθεί το νησί Little St. James, τον τόπο των διαβόητων σεξουαλικών εγκλημάτων του Έπσταϊν. * Ο Τσόμσκι είχε πετάξει με το τζετ «Lolita Express» του Έπσταϊν, διέμενε στις βίλες του στο Μανχάταν και το Παρίσι και τον συναντούσε τακτικά για δείπνα και άλλες κοινωνικές εκδηλώσεις. * Ο Τσόμσκι είχε συναντηθεί κρυφά με μια σειρά από άλλες εξαιρετικά αμφισβητήσιμες προσωπικότητες, όπως οι Στιβ Μπάνον, Γούντι Άλεν και Εχούντ Μπαράκ. * Ο Τσόμσκι θεωρούσε τον Έπσταϊν «καλύτερο φίλο» και στενότερο σύμβουλό του και αντάλλασσε τακτικά δώρα με τον ατιμασμένο παιδεραστή. * Ο Τσόμσκι είχε επίσης διακόψει τις σχέσεις του με τα παιδιά του λόγω των διαμαρτυριών τους κατά των προσπαθειών του να διορίσει τον λογιστή και δεξί χέρι του Έπσταϊν στο διοικητικό συμβούλιο του οικογενειακού καταπιστευματικού ταμείου.
Πρόσφατα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα έριξαν φως στην ασυνήθιστη σχέση μεταξύ του διάσημου αριστερού καθηγητή Νόαμ Τσόμσκι και του ατιμασμένου παιδεραστή Τζέφρι Έπσταϊν. Το MintPress News ανέλυσε πάνω από 3.800 email και μηνύματα κειμένου που αφορούσαν τον ακαδημαϊκό , αποκαλύπτοντας μια βαθιά, μακροχρόνια φιλία μεταξύ των δύο, οι οποίοι έγιναν οι «καλύτεροι φίλοι» και έμπιστοι ο ένας του άλλου. Ο Τσόμσκι πέταξε με το διαβόητο τζετ «Lolita Express» του Έπσταϊν, έμεινε στα διαμερίσματά του στο Μανχάταν και το Παρίσι και εξέφρασε επανειλημμένα την επιθυμία να επισκεφθεί το νησί Little St. James, όπου ο Έπσταϊν διέπραξε πολλά από τα πιο φρικτά σεξουαλικά εγκλήματά του.
Χρόνια δείπνων και ανταλλαγών δώρων, εκδηλώσεις στις οποίες συχνά παρευρίσκονταν άλλες εξαιρετικά αμφιλεγόμενες προσωπικότητες, όπως ο ατιμασμένος σκηνοθέτης Γούντι Άλεν, ο ακροδεξιός πολιτικός στρατηγός Στιβ Μπάνον και ο πρώην πρωθυπουργός του Ισραήλ Εχούντ Μπαράκ, είχαν σφυρηλατήσει μια βαθιά φιλία μεταξύ των δύο. Ο Τσόμσκι είχε γίνει βασικό πρόσωπο στις προσπάθειες διαχείρισης κρίσεων του Έπσταϊν, μοιράζοντας τις γνώσεις του σχετικά με στρατηγικές για την καταστολή και την αντιμετώπιση αυτού που ο ίδιος αποκάλεσε «δηλητηριώδεις επιθέσεις [από τον Τύπο]» εναντίον του. Εν τω μεταξύ, ο Έπσταϊν είχε γίνει ο έμπιστος νομικός και οικονομικός σύμβουλος του διάσημου πολιτικού φιλοσόφου, μια εξέλιξη που θα οδηγούσε σε σχεδόν ολοκληρωτική κατάρρευση της σχέσης μεταξύ του Νόαμ και των παιδιών του.
Αυτή είναι η ιστορία της προηγουμένως άγνωστης σχέσης μεταξύ του άνδρα που οι New York Times αποκάλεσαν«τον σημαντικότερο εν ζωή διανοούμενο» και του πιο διαβόητου σεξουαλικού θηρευτή στον κόσμο.
Νόαμ Τσόμσκι: Ο Διαχειριστής Κρίσεων του Τζέφρι Έπσταϊν
Το 2008, αφού τριάντα έξι κακοποιημένες νεαρές γυναίκες -μερικές μόλις 14 ετών- καταγγέλθηκαν, ο δισεκατομμυριούχος χρηματοδότης Τζέφρι Έπσταϊν καταδικάστηκε για σεξουαλικά εγκλήματα κατά παιδιών. Ωστόσο, του επιβλήθηκε ποινή φυλάκισης μόλις 18 μηνών, εκ των οποίων εξέτισε μόνο τους 13 σε φυλακή ελάχιστης ασφαλείας, από την οποία του επιτρεπόταν να βγει έξι ημέρες την εβδομάδα. Ο ομοσπονδιακός εισαγγελέας που διαπραγματεύτηκε αυτή την επιεική συμφωνία φέρεται να ισχυρίστηκε ότι το είχε κάνει υπό πίεση και ότι είχε διαταχθεί να «καταστραφεί» επειδή ο Έπσταϊν «ήταν μέλος της Μυστικής Υπηρεσίας».
Τα στοιχεία που έφεραν στο φως τα εγκλήματα του Έπσταϊν ήταν η μαρτυρία ενός από τα θύματά του, της Βιρτζίνια Τζιούφρε. Η Τζιούφρε ισχυρίστηκε ότι ο Έπσταϊν και η σύντροφός του Γκισλέιν Μάξγουελ διηύθυναν ένα παγκόσμιο κύκλωμα πορνείας, στο οποίο γυναίκες και κορίτσια απήχθησαν και αναγκάστηκαν να κάνουν σεξ με πλούσιους και ισχυρούς ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Σε αυτούς φέρεται να περιλαμβάνονταν μέλη της βασιλικής οικογένειας όπως ο πρίγκιπας Άντριου , πολιτικοί όπως ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Μπιλ Κλίντον, και ακαδημαϊκοί όπως ο Άλαν Ντέρσοβιτς. Ο Έπσταϊν φέρεται να έκανε περιουσία αποθηκεύοντας εκτενή στοιχεία για τα σεξουαλικά τους εγκλήματα και εκβιάζοντας τους πελάτες του. Προηγούμενες δημοσιεύσεις των Αρχείων Έπσταϊν είχαν σαφώς υπονοήσει ότι ο Έπσταϊν, όπως και ο πατέρας και η οικογένεια του Μάξγουελ , εργάζονταν για τις ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες.
Η μαρτυρία της Τζιούφρε και άλλων προκάλεσε παγκόσμια κατακραυγή, αναγκάζοντας τελικά την κυβέρνηση των ΗΠΑ να αναλάβει δράση. Το 2019, το FBI συνέλαβε τον Έπσταϊν και τον φυλάκισε σε φυλακή υψίστης ασφαλείας στο Μανχάταν. Λίγες εβδομάδες αργότερα, βρέθηκε νεκρός στο κελί του υπό εξαιρετικά ύποπτες συνθήκες.
Ο Έπσταϊν γνώριζε ότι ο κύκλος έκλεινε. Μήνες πριν από τη σύλληψή του, είχε πανικοβληθεί και είχε στείλει στον Τσόμσκι μια σειρά από email, ζητώντας απεγνωσμένα συμβουλές για το πώς να αποφύγει τις συνεχείς εκκλήσεις για τη σύλληψή του [που εμφανίζονταν στα μέσα ενημέρωσης]. Στις 23 Φεβρουαρίου 2019, έγραψε :
« Νόαμ. Θα ήθελα τη συμβουλή σου για το πώς να διαχειριστώ τις επιθέσεις του Τύπου. Η κατάσταση ξεφεύγει από τον έλεγχο. Να ζητήσω από κάποιον να γράψει ένα κύριο άρθρο; Να υπερασπιστώ τον εαυτό μου; Ή να προσπαθήσω να το αγνοήσω; Καταλαβαίνω ότι το πλήθος είναι επικίνδυνο! » « Χρειάζομαι μερικές συμβουλές. Ο Τύπος με παρουσιάζει ως τέρας. Το Κογκρέσο και η Γερουσία επηρεάζονται από τους ενάγοντες. Οι δικηγόροι θέλουν μόνο χρήματα. Δεν μπορώ να τα βγάλω πέρα με το ευρύ κοινό ή τα μέσα ενημέρωσης... Υπάρχουν κάποιες προτάσεις; » ρώτησε ξανά.
Η πρόταση του Τσόμσκι ήταν να παραμείνει σιωπηλός, ελπίζοντας ότι η κατάσταση θα εκτονωνόταν. «Έχω δει τον φρικτό τρόπο με τον οποίο σας έχουν φερθεί ο Τύπος και το κοινό. Είναι οδυνηρό να το πω, αλλά νομίζω ότι ο καλύτερος τρόπος να προχωρήσουμε είναι να το αγνοήσουμε. Είχα πολλές παρόμοιες εμπειρίες, αν και προφανώς όχι σε αυτή την κλίμακα » , απάντησε , προσθέτοντας ότι μερικοί από τους πιο στενούς του φίλους είχαν επίσης βιώσει το ίδιο πράγμα. « Αυτό που λαχταρούν οι γύπες », συνέχισε , « είναι μια δημόσια αντίδραση, η οποία στη συνέχεια παρέχει την ευκαιρία να εξαπολύσουν μια δηλητηριώδη επίθεση, συχνά από άτομα που αναζητούν δημοσιότητα ή εκκεντρικούς κάθε είδους ». « Είναι δύσκολο να πω, αλλά είναι η καλύτερη συμβουλή που μπορώ να σκεφτώ », κατέληξε, εκφράζοντας την κατανόησή του για όλα τα «βασανιστήρια και τα βάσανα» που προκλήθηκαν από την υπόθεση. Δεν αναφερόταν στον μεγάλο αριθμό κοριτσιών και γυναικών που είχε απαγάγει, κακοποιήσει και βιάσει ο Έπσταϊν, αλλά στην ψυχική οδύνη που βίωνε ο ίδιος ο Έπσταϊν καθώς το εγκληματικό του δίκτυο εξαρθρωνόταν αργά και δημόσια.
Στα email του προς τον Έπσταϊν, ο Τσόμσκι κατήγγειλε αυτό που περιέγραψε ως «κουλτούρα κουτσομπολιού» που κατέστρεφε τον λαμπρό χαρακτήρα του. « Αυτά τα πράγματα δεν διαρκούν για πάντα. Η καλύτερη απάντηση, νομίζω, είναι να μείνεις μακριά από τον θόρυβο, να περιμένεις να περάσει και να συνεχίσεις με ό,τι έχει σημασία ». Στις 29 Δεκεμβρίου 2018, ο Έπσταϊν ζήτησε από τον ανεπίσημο διευθυντή κρίσεων τη γνώμη του σχετικά με ένα άρθρο γνώμης που είχε γράψει για τον εαυτό του σε τρίτο πρόσωπο και έστελνε στην Washington Post για δημοσίευση. Το άρθρο, κολακευτικό και χυδαίο, παρουσίαζε τον Έπσταϊν σχεδόν ως άγιο που έπεσε θύμα εξωφρενικής συκοφαντίας: Οι επικριτές κάνουν λάθος σχετικά με τα γεγονότα και τον νόμο. Αγνοούν επίσης ένα γεγονός που αγγίζει την καρδιά της θεμελιώδους δικαιοσύνης: Στη δεκαετία που ακολούθησε την αποπληρωμή του χρέους προς την κοινωνία, ο Τζέφρι Έπσταϊν έχει ζήσει μια ζωή που χαρακτηρίζεται από υπεύθυνη ιδιότητα του πολίτη, πολυάριθμες πράξεις γενναιοδωρίας και καλές πράξεις. Ακολουθούν τα βασικά γεγονότα: Ο Τζέφρι Έπσταϊν είναι ένας επιτυχημένος, αυτοδημιούργητος επιχειρηματίας χωρίς ποινικό μητρώο.
Το άρθρο ανέφερε επίσης ότι «του φέρθηκαν ακριβώς όπως σε οποιονδήποτε άλλο κρατούμενο σε κρατική φυλακή (συμπεριλαμβανομένου του χρόνου που είχε εκτίσει την ποινή του) » για την καταδίκη του το 2008, ένας παράξενος ισχυρισμός, δεδομένης της γελοίας ποινής του και των συνθηκών φυλάκισής του. Αν και επρόκειτο σαφώς για ένα φανταστικό άρθρο (μια πρακτική κατά την οποία ένα άτομο προσποιείται ότι είναι κάποιος άλλος για να ενισχύσει την αξιοπιστία του), ο Τσόμσκι εντυπωσιάστηκε βαθιά. « Είναι μια ισχυρή και πειστική δήλωση », απάντησε , αν και, για άλλη μια φορά, συμβούλεψε να μην επικεντρωθεί περαιτέρω η προσοχή των μέσων ενημέρωσης στο θέμα: Λίγοι είναι πρόθυμοι να εξετάσουν επιχειρήματα και λεπτομέρειες γεγονότων ή να προσπαθήσουν να εκδικάσουν αντικρουόμενους ισχυρισμούς. Το έχω δει να συμβαίνει ξανά και ξανά σε άλλα θέματα... Όσο άσχημο και πικρό κι αν είναι, υποψιάζομαι ότι η καλύτερη πορεία δράσης τώρα είναι να μην ανακατέψουμε τα πράγματα εγείροντας το ζήτημα δημόσια, ανοίγοντας την πόρτα σε κατηγορίες και αντεγκλήσεις που, αναμφίβολα, θα μπορούσαν να απαντηθούν σε ένα δικαστήριο με βάση τη λογική και τη δικαιοσύνη, αλλά αυτό είναι κάτι που δεν συμβαίνει δημόσια, όπου βασιλεύουν τα υπονοούμενα, η καχυποψία και οι κατηγορίες.
Ο Τσόμσκι είχε υπονοήσει ότι, δυστυχώς, ο Έπσταϊν θα έπρεπε απλώς να « συνηθίσει » για να « είναι σε θέση να αποκρούσει ό,τι άσχημα πράγματα προκύπτουν κατά καιρούς ». « Η σπουδαία δουλειά που έχετε κάνει μιλάει από μόνη της », κατέληξε, χωρίς να εξηγήσει σε τι ακριβώς αναφερόταν. Αν και τα email καταδεικνύουν ξεκάθαρα την εμπιστοσύνη που έδειχνε στον Τσόμσκι, στην ευφυΐα και την κρίση του, ο Έπσταϊν δεν ακολούθησε πλήρως τις συμβουλές τους, αλλά έλαβε μια σειρά από μέτρα για να θολώσει τα νερά και να βελτιώσει τη δημόσια εικόνα του. Ένα από αυτά ήταν μια προσπάθεια να δημιουργήσει ένα ντοκιμαντέρ για τον εαυτό του, παρουσιάζοντάς τον με θετικό τρόπο. Ο Έπσταϊν έψαξε στο βιβλίο διευθύνσεών του με άτομα με επιρροή, ζητώντας χάρες για να δει ποιοι θα εμφανίζονταν στην κάμερα για να τον υποστηρίξουν.
Αν τα μηνύματά του είναι πιστά, ο Τσόμσκι ήταν ένας από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του. « Μίλησα με τον Τσόμσκι, συμφωνεί », έγραψε σε μήνυμα προς έναν άγνωστο βοηθό του τον Δεκέμβριο του 2018. Ο Έπσταϊν είχε προηγουμένως βασιστεί στην υποστήριξη του Τσόμσκι. Το 2017, ζήτησε από τον καθηγητή να γράψει μερικές παραγράφους για ένα άρθρο του περιοδικού Forbes σχετικά με το γιατί συνέχιζε να εκτιμά τη φιλία τους. Η λογική για το άρθρο, σύμφωνα με τον Έπσταϊν, ήταν « επειδή οι άνθρωποι εξακολουθούν να θέλουν τις συμβουλές του Έπσταϊν, ακόμη και μετά από όλες τις προσωπικές του αντιξοότητες ». Το άρθρο φαίνεται να μην έχει δημοσιευτεί ποτέ. Ο Τσόμσκι συχνά περιγράφεται ως «διανοούμενος ροκ σταρ» ή «Αμερικανός Σωκράτης». Ο πατέρας της σύγχρονης γλωσσολογίας, είναι περισσότερο γνωστός για τον ακτιβισμό και την πολιτική του δράση, που τον έχουν καταστήσει είδωλο της αριστεράς. Διάσημος για την αντίθεσή του στον πόλεμο του Βιετνάμ, έχει γράψει πάνω από 150 βιβλία για την πολιτική, τις κοινωνικές επιστήμες και τα μέσα ενημέρωσης. Η πρώτη του σύζυγος, Κάρολ, με την οποία απέκτησε τρία παιδιά, πέθανε το 2008. Το 2014, παντρεύτηκε τη Βαλέρια Βάσερμαν, μια Βραζιλιάνα μεταφράστρια 35 χρόνια νεότερή του. Το 2023, υπέστη ένα εξουθενωτικό εγκεφαλικό επεισόδιο που τον άφησε ανίκανο να μιλήσει ή να συμμετάσχει σε ουσιαστική συζήτηση. Ωστόσο, μέχρι τις τελευταίες δημόσιες εμφανίσεις του, συνέχισε να υπερασπίζεται τον Έπσταϊν, ακόμη και μετά τον θάνατό του στο κελί του.
Το 2020, όταν ρωτήθηκε για τις καταδίκες του Έπσταϊν για σεξουαλικά εγκλήματα, ο Τσόμσκι ήταν ανένδοτος: « Υπάρχει μια αρχή στο δυτικό δίκαιο ότι μόλις κάποιος εκτίσει την ποινή του, είναι ίσος με όλους τους άλλους. Αυτή η αρχή φαίνεται να έχει ξεχαστεί. Γιατί αυτή η εμμονή [μαζί του] και όχι με πιο σημαντικά άτομα; » δήλωσε, προσπαθώντας επίσης να αποσπάσει την προσοχή επισημαίνοντας ότι άνθρωποι πολύ χειρότεροι από τον Έπσταϊν έκαναν τακτικά δωρεές στο πανεπιστήμιό του, το MIT. Μία από τις τελευταίες συνεντεύξεις του ήταν με την Wall Street Journal , η οποία τον είχε ρωτήσει συγκεκριμένα για τους δεσμούς του με τον ατιμασμένο δισεκατομμυριούχο. Ο Τσόμσκι ήταν ασυνήθιστα ευθύς. « Δεν είναι δική σου δουλειά. Ούτε κανενός άλλου », είχε δηλώσει, προσθέτοντας: « Τον γνώριζα και συναντιόμασταν περιστασιακά ». Ωστόσο, όπως θα καταδείξει η παρούσα έρευνα, πρόκειται για μια ιδιοτελή και παραπλανητική περιγραφή μιας πολύ στενής σχέσης που αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια πολλών ετών. ΠΕΤΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟ ΕΞΠΡΕΣ ΛΟΛΙΤΑ, ΟΝΕΙΡΕΥΟΜΑΣΤΕ ΤΟ ΝΗΣΙ ΤΩΝ ΒΙΑΣΜΩΝ ΤΟΥ ΕΠΣΤΑΪΝ
Επί χρόνια, ο Τζέφρι Έπσταϊν επέτρεπε κατά διαστήματα στον Τσόμσκι να ζει μια ζωή αχαλίνωτης πολυτέλειας, κατακλύζοντάς τον με δώρα και παρέχοντάς τους πρόσβαση στην περιουσία, τα οχήματα και το προσωπικό του. Τα email δείχνουν ότι τον Μάιο του 2016, ενώ βρισκόταν στη Νέα Υόρκη για ένα συνέδριο, ο Νόαμ συνάντησε τον Έπσταϊν και έμεινε στην κατοικία του. Πιθανότατα επρόκειτο για την πολυτελή επταώροφη έπαυλη του Έπσταϊν, 50.000 τετραγωνικών ποδιών. Ένα πρώην νοσοκομείο που μετατράπηκε σε ένα ενιαίο διαμέρισμα, το ακίνητο ήταν γεμάτο με πίνακες γυμνών γυναικών και άλλα έργα τέχνης με σεξουαλικά θέματα. Εκεί ο Έπσταϊν έφερνε και βίαζε τους σκλάβους του, καθώς και διοργάνωνε σεξουαλικά όργια για τους ισχυρούς καλεσμένους του. Ο Τσόμσκι περιέγραψε την κατοικία ως « εκείνο το υπέροχο διαμέρισμα όπου κάποτε μας φιλοξενήσατε », υποδεικνύοντας ότι είχε μείνει εκεί περισσότερες από μία φορές. Όταν ομοσπονδιακοί πράκτορες έκαναν έφοδο στο ακίνητο τον Ιούλιο του 2019, βρήκαν μια πλαισιωμένη φωτογραφία του Έπσταϊν και των Τσόμσκι σε ένα κομοδίνο. Δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Τσόμσκι διέμενε σε μερικές από τις πιο πολυτελείς κατοικίες της Νέας Υόρκης χάρη στην ευγενική προσφορά του Έπσταϊν. Το 2015, ο δισεκατομμυριούχος του έκανε κράτηση για τη σουίτα Manhattan , στην τιμή των 1.400 δολαρίων τη βραδιά, στο ξενοδοχείο Mark στην Άπερ Ιστ Σάιντ. Και, για να ταξιδέψει με στυλ, πέταξε με το ιδιωτικό τζετ του Έπσταϊν, με το παρατσούκλι «Lolita Express», μια αναφορά στα σεξουαλικά εγκλήματα κατά παιδιών που αναφέρθηκε ευρέως ότι λάμβαναν χώρα τακτικά μέσα στο αεροσκάφος.
Πριν από αρκετά χρόνια, οι ντετέκτιβ του διαδικτύου που έψαχναν στο προφίλ του Valdson Vieira Cotrin στο Facebook, του Παριζιάνου μπάτλερ του Epstein, σοκαρίστηκαν από μια εικόνα που φαινόταν να τον δείχνει χέρι-χέρι με τον Chomsky. Η τελευταία παρτίδα email αποδεικνύει ότι αυτή η φωτογραφία είναι αυθεντική. « Αγαπητέ Τζέφρι, περάσαμε μια υπέροχη μέρα. Ο Βάλντσον μας φρόντισε τόσο καλά. Μας συνόδευσε στο Λούβρο, μας παρέλαβε και μας πήγε στο υπέροχο διαμέρισμά σας για ένα νόστιμο γεύμα. Μας έλειψε η παρέα σας », έγραψε η Βαλέρια , επισυνάπτοντας μια σέλφι. Το εν λόγω ακίνητο ήταν το διαμέρισμα 700 τετραγωνικών μέτρων του Epstein στην οδό 22 Avenue Foch στο πολυτελές 16ο διαμέρισμα του Παρισιού, λίγα βήματα από την Αψίδα του Θριάμβου.
Άλλα email δείχνουν ότι ο Epstein είχε προσφέρει περισσότερα από τα ακίνητά του στους Chomsky. « Μη διστάσετε να χρησιμοποιήσετε και το σπίτι μου στο Palm Beach, μόνο για εσάς και [ΔΙΑΓΡΑΦΗ]. Θα σας φερθούν πολύ καλά. Είναι πολύ φιλόξενο. Οποτεδήποτε αυτόν τον μήνα ή τον επόμενο », έγραψε τον Φεβρουάριο του 2016. Ο Noam μπήκε στον πειρασμό. « Δελχή προσφορά. Μην νομίζετε ότι δεν το σκεφτόμαστε. Το εξετάζουμε σοβαρά », απάντησε. Ο Τσόμσκι, ωστόσο, είχε βάλει στο μάτι μια εντελώς διαφορετική ιδιοκτησία του Έπσταϊν: αυτή στο νησί Little St. James. Σε αρκετές περιπτώσεις, είχε εκφράσει την επιθυμία να επισκεφτεί αυτό που θα γινόταν γνωστό ως μία από τις πιο διαβόητες κατοικίες στον πλανήτη. Το ιδιωτικό νησί των 70 στρεμμάτων του Έπσταϊν έγινε παγκοσμίως διάσημο αφότου η Γενική Εισαγγελέας των Παρθένων Νήσων των ΗΠΑ, Ντενίζ Τζορτζ, ισχυρίστηκε ότι δεκάδες κορίτσια, μερικά μόλις 12 ετών, είχαν φυλακιστεί και βιαστεί στο ακίνητο. Το συγκρότημα, γεμάτο με αποκρυφιστικούς συμβολισμούς, τέθηκε προς πώληση το 2022 για να αποπληρωθεί μια σειρά από αγωγές. Τον Φεβρουάριο του 2016, [ο Έπσταϊν] προσφέρθηκε να στείλει το Lolita Express στη Βοστώνη για να παραλάβει τους Τσόμσκι και να τους πάει στο νησί Little St. James. « Δεν μπορώ να σας περιγράψω πόσο δελεαστική είναι αυτή η πρόσκληση. Πρέπει να βρω έναν τρόπο να το προγραμματίσω », απάντησε ο Νόαμ . Λίγους μήνες αργότερα, ο Νόαμ εξακολουθούσε να ονειρεύεται να πάει εκεί. « Η Βαλέρια είναι πάντα ενθουσιώδης για τη Νέα Υόρκη. Πραγματικά φαντασιώνομαι το νησί της Καραϊβικής », είπε στον Έπσταϊν τον Ιούλιο του 2016. Παρά ταύτα, δεν υπάρχει καμία ένδειξη στα αρχεία ότι κάποιος από τους Τσόμσκι ήταν μάρτυρας ή συμμετείχε σε οποιαδήποτε σεξουαλικά εγκλήματα ή παράνομες δραστηριότητες με τον Έπσταϊν.
ΔΕΙΠΝΟ ΜΕ «ΑΓΑΠΗΤΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ» ΚΑΙ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΕΣ ΠΟΛΕΜΟΥ
Ο Τζέφρι Έπσταϊν, περιττό να πούμε, ήταν ένας άνθρωπος με σημαντικές πολιτικές διασυνδέσεις. Μεταξύ πριγκίπων και προέδρων, ο δισεκατομμυριούχος έμπορος ναρκωτικών ήταν κεντρική προσωπικότητα στην παγκόσμια ελίτ. Ένας από τους στενότερους συνεργάτες του ήταν ο Ντόναλντ Τραμπ. Προηγουμένως δημοσιευμένα έγγραφα δείχνουν ότι ο Έπσταϊν αυτοαποκαλούνταν « ο στενότερος φίλος του Τραμπ », ισχυριζόμενος ότι σύστησε τον πρόεδρο στη Μελάνια, τη μέλλουσα σύζυγό του. Η απίθανη εκλογική νίκη του Τραμπ το 2016 προκάλεσε σοκ σε όλο τον κόσμο. Αλλά μέσω του Έπσταϊν, η Βαλέρια Τσόμσκι είδε έναν τρόπο να επηρεάσει άμεσα την πολιτική της κυβέρνησης των ΗΠΑ και ζήτησε από τη φίλη της να προτείνει στον νέο πρόεδρο ότι ο σύζυγός της θα μπορούσε να γίνει πολιτικός σύμβουλος. «Κάποτε με ρώτησες ποιον θα ήθελα να δω να μιλάει με τον Νόαμ. Να ο τύπος! » , είπε , λίγες μέρες μετά τη νίκη του Τραμπ τον Νοέμβριο του 2016. « Μπορείτε να κανονίσετε κάτι τέτοιο; [Ο Τραμπ] θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τη συμβουλή του Νόαμ », πρόσθεσε, δηλώνοντας αργότερα ότι και αυτή θα έπρεπε να διοριστεί πολιτική αναλύτρια στον Λευκό Οίκο. Ενώ μπορεί να αστειευόταν για τον διορισμό της, η ιδέα ότι ο Έπσταϊν θα μπορούσε να κανονίσει κάτι τέτοιο για τον σύζυγό της δεν ήταν τόσο απίθανη. Μέχρι τότε, ο Έπσταϊν είχε ήδη κανονίσει συναντήσεις μεταξύ του Νόαμ και σημαντικών ηγετών του κόσμου. Το καλοκαίρι του 2015, είχε κανονίσει ένα δείπνο με τον πρώην πρωθυπουργό του Ισραήλ Εχούντ Μπαράκ, έναν άνδρα που ο Τσόμσκι είχε καταδικάσει έντονα στον Τύπο. « Ελπίζω [ΑΠΟΚΡΙΘΗΚΕ] και εσείς να περάσατε τόσο καλά χθες όσο εγώ και ο Μπαράκ », έγραψε ο Έπσταϊν στον Νόαμ τον Σεπτέμβριο. Ταυτόχρονα με τη συνάντησή του με τον Μπαράκ, ο Τσόμσκι είχε προγραμματίσει ένα ταξίδι στο Ισραήλ, μια κίνηση που πιθανότατα θα είχε εξοργίσει πολλά μέλη του κινήματος για μποϊκοτάζ, απόσυρση επενδύσεων και κυρώσεις. Τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, ωστόσο, ακύρωσε την επίσκεψη . Όχι λόγω των εγκλημάτων του Ισραήλ κατά της Παλαιστίνης, αλλά επειδή η Βαλέρια είχε κάνει θραύση και έπρεπε να επικεντρωθεί στην ανάρρωσή της.
Το 2018, ο Έπσταϊν κάλεσε τους Τσόμσκι σε ένα μικρό, ιδιωτικό δείπνο με τον Μπαράκ και τον Στιβ Μπάνον, τον κορυφαίο στρατηγό του Τραμπ. Για πολλούς αριστερούς, η ιδέα να βρίσκονται στον ίδιο χώρο με έναν Ισραηλινό πρωθυπουργό, τον πιο διαβόητο παιδεραστή στον κόσμο και έναν λευκό υπερασπιστή που συχνά περιγράφεται ως «φασίστας» θα φαινόταν σαν εφιάλτης. Ο Τσόμσκι, ωστόσο, εξέφρασε τη λύπη του που έχασε την ευκαιρία λόγω επαγγελματικών υποχρεώσεων, στέλνοντας απευθείας email στον Μπάνον. « Η σύζυγός μου, η Βαλέρια, και εγώ ήμασταν αρκετά απογοητευμένοι που δεν σε συναντήσαμε το άλλο βράδυ και ελπίζουμε να μπορέσουμε να κανονίσουμε κάτι άλλο σύντομα. Έχουμε πολλά να πούμε », έγραψε . Μήνες αργότερα, [οι Τσόμσκι] προσκάλεσαν προσωπικά τον Μπάνον στο σπίτι τους στην Αριζόνα. « Ο Τζέφρι είναι ένας αγαπητός φίλος και ανυπομονούμε να σε γνωρίσουμε. Θα ήταν δυνατόν να έρθεις αύριο στις 4:00 μ.μ.; » έγραψε η Βαλέρια . Εικόνες του διάσημου αριστερού διανοούμενου να χαμογελά και να κρατάει χέρι-χέρι την κινητήρια δύναμη της εναλλακτικής δεξιάς και πολλές από τις πιο ρατσιστικές και τιμωρητικές πολιτικές του Τραμπ είχαν προκαλέσει αναταραχή όταν δημοσιεύθηκαν στο πλαίσιο μιας προηγούμενης αποκάλυψης των αρχείων Έπσταϊν.
ΠΕΤΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟ LOLITA EXPRESS ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΡΑΣΤΑΘΩ ΣΕ ΜΙΑ «ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΟΦΙΛΟΥΣ»
Ο Τσόμσκι, ωστόσο, είχε από καιρό σχέσεις με αμφιλεγόμενες προσωπικότητες, χάρη στη φιλία του με τον Έπσταϊν. Τον Οκτώβριο του 2015, σύμφωνα με τα ηλεκτρονικά μηνύματα, πέταξε από τη Βοστώνη στη Νέα Υόρκη με τον Έπσταϊν στο ιδιωτικό του τζετ για να παραστούν σε μια βραδιά στο διαβόητο σπίτι του Έπσταϊν στο Μανχάταν με τον ατιμασμένο σκηνοθέτη Γούντι Άλεν και τη σύζυγό του, Σουν-Γι Πρέβιν. Οι τάσεις του Άλεν, αν μη τι άλλο, ήταν ακόμη πιο διαβόητες από αυτές του Έπσταϊν. Η μακροχρόνια, υψηλού προφίλ σχέση του με την ηθοποιό Μία Φάροου έληξε θεαματικά το 1992, αφού η επτάχρονη υιοθετημένη κόρη τους, Ντίλαν, ισχυρίστηκε ότι ο πατέρας της την κακοποιούσε για ένα χρονικό διάστημα. Την ίδια περίπου εποχή, ο Άλεν είχε μια σχέση με μια άλλη υιοθετημένη κόρη της Φάροου, την 22χρονη Σουν-Γι Πρέβιν. Πέντε χρόνια αργότερα, ο Άλεν παντρεύτηκε την Πρέβιν. Ο Άλεν ήταν συχνός καλεσμένος σε αυτά τα δείπνα στο Μανχάταν και είχε παρατηρήσει ότι ο Έπσταϊν ήταν σαν « Δράκουλας με νεαρούς βρικόλακες στην υπηρεσία του ». Ο Έπσταϊν άφησε ακόμη λιγότερα στη φαντασία όταν συζητούσε για τον χρόνο του με τον Άλεν, περιγράφοντας τις συγκεντρώσεις τους ως « συνέδριο παιδεραστών ». Ο Τσόμσκι δεν είχε μετανιώσει για τις πράξεις του. Όταν ρωτήθηκε συγκεκριμένα από την Wall Street Journal , απάντησε: « Αν είχε υπάρξει πτήση, κάτι που αμφιβάλλω, θα ήταν από τη Βοστώνη στη Νέα Υόρκη, σε 30 λεπτά ». Υπάρχουν τώρα φωτογραφικά στοιχεία που δείχνουν ότι ο Τσόμσκι όντως είχε πετάξει με τον δισεκατομμυριούχο αιματοβαμμένο στο αεροπλάνο του. Όσον αφορά τη σχέση του με τον Άλεν, απάντησε: « Δεν γνωρίζω την αρχή που με υποχρεώνει να σας ενημερώσω για μια βραδιά που πέρασα με έναν σπουδαίο καλλιτέχνη ».
«ΜΙΑ ΒΑΘΙΑ, ΕΙΛΙΚΡΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΙΩΝΙΑ ΦΙΛΙΑ»
Η συντριπτική εικόνα που προκύπτει από τα σχεδόν 4.000 πρόσφατα δημοσιευμένα έγγραφα για το ζευγάρι είναι αυτή μιας βαθιάς, μακροχρόνιας φιλίας μεταξύ του Νόαμ Τσόμσκι και του Τζέφρι Έπσταϊν. Οι δύο αντάλλαξαν αστεία και συζήτησαν για χρήματα, πολιτική, ιατρικά ζητήματα και νομικά προβλήματα. Ο Έπσταϊν είχε γίνει ο στενότερος φίλος του Τσόμσκι, πάνω απ' όλους τους άλλους. « Αγαπητέ Τζέφρι, σε θεωρούμε τον καλύτερό μας φίλο. Εννοώ «τον» καλύτερο. Είναι πάντα χαρά μας να σε βλέπουμε », έγραψε η Βαλέρια Τσόμσκι το 2017. Ο παγκοσμίου φήμης γλωσσολόγος το είχε επαναλάβει αυτό, ολοκληρώνοντας ένα σημείωμα προς τον Έπσταϊν με τα λόγια: « Σαν μια αληθινή φιλία, βαθιά, ειλικρινής και διαρκής εκ μέρους και των δύο μας, του Νόαμ και της Βαλέρια ». Ο δισεκατομμυριούχος έλουσε τους Τσόμσκι με δώρα, όπως ένα καλάθι με φαγητό από το Carnegie Deli, ένα εμβληματικό εβραϊκό εστιατόριο της Νέας Υόρκης, και ένα κασμιρένιο πουλόβερ για τα 87α γενέθλια του Νόαμ. Σε μια περίπτωση, ο Έπσταϊν νοίκιασε ένα ιδιωτικό αυτοκίνητο για να μεταφέρει το ζευγάρι στο αεροδρόμιο. Οι Τσόμσκι ανταπέδωσαν τη χάρη. Το 2016, ο Νόαμ συνέβαλε στο βιβλίο γενεθλίων του Έπσταϊν. Μια προηγούμενη έκδοση του βιβλίου γενεθλίων του Έπσταϊν [ένα λεύκωμα περίπου 238 σελίδων που συνέταξε η Γκισλέιν Μάξγουελ και δόθηκε στον Τζέφρι Έπσταϊν το 2003 για τα 50ά γενέθλιά του] περιείχε σκανδαλώδεις εικόνες του να λαμβάνει μασάζ από νεαρά κορίτσια και ένα χειρόγραφο σχέδιο μιας γυμνής γυναίκας που του χάρισε ο Ντόναλντ Τραμπ, αναφορές που πολλοί ερμήνευσαν ως υπαινιγμούς για σεξουαλικές πράξεις με ανήλικα κορίτσια.
Δεν υπάρχει καμία ένδειξη για τη συνεισφορά του Τσόμσκι, ούτε ότι είδε ποτέ το βιβλίο, αλλά ο Έπσταϊν ήταν «ενθουσιασμένος και συγκινημένος από αυτό», σύμφωνα με ένα ηλεκτρονικό μήνυμα. Ο Έπσταϊν και οι Τσόμσκι συναντιόντουσαν συχνά και, κρίνοντας από τις αλληλεπιδράσεις τους, περνούσαν υπέροχα μαζί. Όπως έγραψε η Βαλέρια , « Είμαι πολύ ενθουσιασμένη με αυτές τις συναντήσεις ». Μια άλλη φορά, σύμφωνα με ένα email από την εκτελεστική βοηθό του Έπσταϊν, Λέσλι Γκροφ, ο Έπσταϊν είχε την υπόσχεση να « τη συμπεριλάβει σε επερχόμενες φωτογραφίες ». Οι εισαγγελείς εξετάζουν επί του παρόντος το ενδεχόμενο να απαγγείλουν κατηγορίες στην Γκροφ για τον φερόμενο ρόλο της στα σεξουαλικά εγκλήματα του Έπσταϊν, τα οποία περιλαμβάνουν τον προγραμματισμό ραντεβού για μασάζ με γυναίκες και κορίτσια. Η Γκροφ αρνήθηκε οποιαδήποτε παράβαση. Ένα σημάδι του πόσο στενή είχε γίνει η σχέση τους είναι ότι ο Έπσταϊν είχε αναπτύξει μια αξιοσημείωτη συμπάθεια για τη μαγειρική της Βαλέρια. Ένα email από τον Νόαμ αναφέρει ότι η Βαλέρια είχε ετοιμάσει το «αγαπημένο του επιδόρπιο» (πιθανώς μια μους από φρούτα του πάθους, κρίνοντας από άλλα email που συζητούσαν τη μαγειρική της ικανότητα) ενόψει της επίσκεψής του τον Φεβρουάριο του 2016 στο σπίτι τους στη Μασαχουσέτη. Ο Έπσταϊν και ο Νόαμ μοιράζονταν βαθιά συναισθήματα και συγκινήσεις, αλλά και πιο ανάλαφρα θέματα. Ο Έπσταϊν έστελνε μηνύματα με φράσεις όπως « Νόμιζα ότι αυτό θα σε διασκέδαζε ». Σε μια ανταλλαγή , οι δυο τους έκαναν ακόμη και σεξουαλικά αστεία. Ο Έπσταϊν έγραψε ότι σκεφτόταν τον Νόαμ και τη Βαλέρια ως « τον Πλούτωνα και το φεγγάρι του ». Ο Τσόμσκι απάντησε «Ποιος είναι ο Πλούτωνας;», στον οποίο ο Έπσταϊν μοιράστηκε μια φωτογραφία του χαρακτήρα της Disney με τα αυτιά του σηκωμένα. Αφού ο Τσόμσκι συμφώνησε ότι έμοιαζε με τον σκύλο, ο Έπσταϊν αστειεύτηκε: « Στην ηλικία σου, αν κάτι στέκει, να είσαι περήφανος ». « Αουτς », απάντησε ο Τσόμσκι, στον οποίο ο Έπσταϊν απάντησε: « Ε, τότε ακόμα νιώθει κάτι », αναφερόμενος στο πέος του Τσόμσκι. Μέχρι το 2017, οι προσωπικές συναντήσεις μεταξύ του Έπσταϊν και των Τσόμσκι είχαν γίνει λιγότερο συχνές. Όχι λόγω του αυξανόμενου κύματος αποδεικτικών στοιχείων για τις αδικοπραγίες του ολιγάρχη της Νέας Υόρκης, αλλά επειδή οι Τσόμσκι είχαν μετακομίσει δυτικά για να αναλάβουν θέση διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα. « Θα είμαστε εδώ [στο Τουσόν] και είστε ευπρόσδεκτοι όπως πάντα. Του Νόαμ του λείπει να σου μιλάω », έγραψε η Βαλέρια στον Έπσταϊν τον Νοέμβριο του 2018, λίγους μήνες πριν από τη σύλληψή του.
ΔΗΜΟΣΙΑ ΑΡΙΣΤΕΡΗ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΗ, ΙΔΙΩΤΙΚΑ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΤΗΣ ΤΩΝ ΑΝΤΙΦΕΜΙΝΙΣΤΩΝ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΩΝ ΘΗΡΕΥΤΩΝ
Ο Τσόμσκι συζητούσε συχνά για πολιτικά θέματα με τον Έπσταϊν και, ενώ υποστήριζε ανοιχτά ακροαριστερές πολιτικές θέσεις, ορισμένες από τις ιδιωτικές του συνομιλίες έμοιαζαν περισσότερο με τα λόγια συντηρητικών προσωπικοτήτων, όπως ο Τζόρνταν Πίτερσον ή ο Μπεν Σαπίρο. Άσκησε δριμεία κριτική στο κίνημα #MeToo και στον σύγχρονο φεμινισμό, περιγράφοντάς τα ως « μια συλλογική υστερία σχετικά με την κακοποίηση των γυναικών, η οποία έχει φτάσει σε σημείο όπου ακόμη και η αμφισβήτηση μιας κατηγορίας είναι έγκλημα χειρότερο από τη δολοφονία ». Είχε υπερασπιστεί σθεναρά τον φίλο του Λόρενς Κράους, έναν διάσημο επιστήμονα που κατηγορούνταν για μια σειρά σεξουαλικών εγκλημάτων και ανάρμοστης συμπεριφοράς που χρονολογούνταν πριν από περισσότερο από μια δεκαετία. Και παρόλο που παραπονέθηκε ότι τον αποκάλεσαν «νεοναζί» «εκκεντρικοί», συνέκρινε τις φεμινίστριες που έθεταν ερωτήσεις για τον Κράους με τους Φαινοχιτώνες και τους θρησκευόμενους φανατικούς του Χίτλερ: «Δυστυχώς, οι πολιτισμοί μπορούν να παρασυρθούν από την τρέλα. Ο ναζισμός, για παράδειγμα. Ή η Μεγάλη Αφύπνιση. Βρισκόμαστε σε μία από αυτές τις φάσεις τώρα. Αν υπάρχει μια κατηγορία, είναι αλήθεια, πολύ αλήθεια. Οποιαδήποτε απάντηση είναι μανιώδης επαινετική προσέγγιση, ένα ακόμη παιχνίδι εξουσίας που ενισχύει την κατηγορία. Σίγουρα έχετε δει τι συνέβη στον Λόρενς. Μια πλήρης και περιεκτική απάντηση δεν αξίζει τίποτα. Δεν λαμβάνεται καν υπόψη. Είναι σαν να προσπαθείς να έχεις μια λογική διαφωνία με θρησκευόμενους φανατικούς.»
Είχε επίσης επιτεθεί σκληρά στη Βενεζουέλα υπό τους σοσιαλιστές προέδρους Ούγκο Τσάβες και Νικολάς Μαδούρο. Ο Τσόμσκι συνάντησε τον Τσάβες στη Βενεζουέλα και τον επαίνεσε δημόσια, λέγοντας : « Μπορώ να δω πώς δημιουργείται ένας καλύτερος κόσμος και μπορώ να μιλήσω στο άτομο που τον ενέπνευσε ». Μαζί με τον Έπσταϊν, ωστόσο, ο Τσόμσκι είχε περιγράψει τη Βενεζουέλα ως « μια μεγάλη καταστροφή » που προκλήθηκε από « διαφθορά και ανικανότητα ». Είχε ορίσει τη χώρα ως μια « εντελώς από πάνω προς τα κάτω » γραφειοκρατία και που δεν « μοιάζει ούτε στο ελάχιστο με τον σοσιαλισμό ». ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΕΙΤΕ ΤΟΝ ΕΠΣΤΑΪΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΑΠΟ ΤΑ ΔΙΚΑ ΣΑΣ ΠΑΙΔΙΑ
Με τα χρόνια, ο Έπσταϊν είχε γίνει όχι μόνο ο στενότερος φίλος του Τσόμσκι, αλλά και ο πιο έμπιστος νομικός και οικονομικός σύμβουλός του. Αυτή η σχέση είχε βλάψει ακόμη και τον δεσμό του με τα παιδιά του, τα οποία είχαν εκφράσει ανησυχία για αυτό που χαρακτήρισαν « δραματική και ανεξήγητη » αύξηση των εξόδων του μετά τον γάμο του το 2014. « Αυτή η απροσδόκητη δαπάνη θέτει σε κίνδυνο το οικονομικό σας μέλλον », προειδοποίησαν. Είχαν επίσης αντιταχθεί σθεναρά στην επιμονή του πατέρα τους να τοποθετηθεί ο Ρίτσαρντ Καν, προσωπικός λογιστής και στενός συνεργάτης του Έπσταϊν, στο διοικητικό συμβούλιο του οικογενειακού καταπιστεύματος, το οποίο ιδρύθηκε για να διαχειριστεί τον πλούτο που είχε συσσωρεύσει ο Τσόμσκι κατά τη διάρκεια της ακαδημαϊκής και εκδοτικής του καριέρας, μια περιουσία στην οποία είχαν πρόσβαση πολλά μέλη της οικογένειας. Τον Ιούλιο του 2017, τα τρία παιδιά της έγραψαν μια κοινή επιστολή στην οποία δήλωναν : « Σας ζητάμε για άλλη μια φορά να συναντηθείτε μαζί μας και με τους ανθρώπους που ίδρυσαν το Trust, το δάνειο κ.λπ. για να διευκρινίσετε αυτά τα ζητήματα », φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να επικοινωνήσουν με έναν επαγγελματία διαμεσολαβητή για βοήθεια. Ο Ρίτσαρντ Καν συνεργάστηκε στενά με τον Έπσταϊν, διαχειριζόμενος τα οικονομικά του, τις επενδύσεις του, τις πληρωμές του και άλλα προσωπικά του ζητήματα, συμπεριλαμβανομένων των δραστηριοτήτων του στο νησί Little St. James. Μια αγωγή του 2021 τον περιέγραψε ως τον « αρχηγό » της διεθνούς εγκληματικής οργάνωσης του Έπσταϊν, ισχυριζόμενη ότι «κατηύθυνε, ενέκρινε, επέτρεψε και δικαιολόγησε εκατομμύρια δολάρια σε πληρωμές που τροφοδότησαν την εμπορία ανθρώπων από την Epstein Enterprise, συμπεριλαμβανομένων πληρωμών σε γυναίκες που εξαναγκάστηκαν να έχουν σεξουαλικές σχέσεις με τον Έπσταϊν ή/και στρατολόγησαν άλλες γυναίκες για να τις θυματοποιήσουν ». Ο Καν αρνήθηκε κατηγορηματικά τους ισχυρισμούς. Τα τελευταία χρόνια, ο Τσόμσκι είχε απομακρυνθεί από τα παιδιά του, συμμαχώντας με τη σύζυγό του και τον Έπσταϊν σε διάφορα θέματα, κάτι που τους είχε προκαλέσει μεγάλη δυσφορία. « Σε προσωπικό επίπεδο, είμαστε συντετριμμένοι που νιώθουμε τόσο μακριά σας στη νέα σας ζωή », έγραψε μια από τις κόρες του . «Χαρήκαμε πολύ που ακούσαμε ότι βρήκατε μια νέα σύντροφο, αλλά λυπηθήκαμε που συνειδητοποιήσαμε ότι θα μπορούσαμε να σας βλέπουμε μόνο σπάνια ». Ο Τσόμσκι είχε καταδικάσει αυστηρά τη συμπεριφορά των παιδιών του, αποκαλώντας τα « τρεις πολυεκατομμυριούχους που νοιάζονταν περισσότερο για τα χρήματα παρά για την ποιότητα ζωής τους ». Η Βαλέρια, από την πλευρά της, τους είχε συγκρίνει με Ναζί. Η υπόθεση είχε ισχυρό αντίκτυπο στον Νόαμ, ο οποίος την περιέγραψε ως « ένα οδυνηρό σύννεφο που ποτέ δεν φανταζόμουν ότι θα σκίαζε τα τελευταία μου χρόνια ».
Ο λόγος που αυτός ο πικρός και οξύς χωρισμός είναι γνωστός ή σχετικός με το κοινό είναι ότι ο Νόαμ και η Βαλέρια Τσόμσκι προώθησαν όλα τα μηνύματα που περιέγραφαν λεπτομερώς την οικονομική/οικογενειακή διαμάχη στον Έπσταϊν, ο οποίος τους συμβούλευε σε κάθε βήμα. Ο Έπσταϊν χρησιμοποίησε τις οικονομικές και νομικές του επαφές και, σε κάποιο σημείο, έστειλε στον Τσόμσκι 270.000 δολάρια, ένα ποσό που πιθανότατα προοριζόταν για τη διευκόλυνση της μεταφοράς των ακαδημαϊκών του κεφαλαίων. Καθ' όλη τη διάρκεια της δοκιμασίας, οι δύο εκτίμησαν βαθιά την εμπειρία του Έπσταϊν. « Για άλλη μια φορά, δεν μπορώ να σας ευχαριστήσω αρκετά για όλη τη βοήθεια και τη στοχαστικότητά σας », έγραψε ο Νόαμ . Η Βαλέρια ήταν ακόμη πιο εκφραστική στους επαίνους της. « Είσαι ήρωας, Τζέφρι!!! » είπε. Ο Έπσταϊν είχε ενθαρρύνει τον Νόαμ να διακόψει εντελώς τους δεσμούς με τα παιδιά του. Σε ένα από τα τελευταία του μηνύματα, άφησε να εννοηθεί ότι ο Τσόμσκι πιθανότατα ακολούθησε τη συμβουλή του. « Ήθελα η δήλωση να αναγνωρίζει ότι γνωρίζουν ότι έχετε αποφασίσει να αφήσετε ολόκληρη την περιουσία σας στη Βαλέρια », έγραψε . Η ΜΑΖΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΣΥΝΑΙΝΕΣΗΣ
Η άμεση αντίδραση στο πρόσφατα δημοσιευμένο σύνολο εγγράφων (τα Αρχεία Epstein) από τα εκατομμύρια οπαδούς του Τσόμσκι ήταν μια αντίδραση αηδίας και δυσπιστίας. « Είμαι βαθιά λυπημένος », έγραψε ο Ινδός διανοούμενος Βιτζάι Πρασάντ , συν-συγγραφέας δύο βιβλίων με τον Τσόμσκι. « Κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχει καμία δικαιολογία, κανένα πλαίσιο που να μπορεί να εξηγήσει αυτή την οργή... Από την πλευρά μου, είμαι τρομοκρατημένος και σοκαρισμένος ». « Ο Τσόμσκι είχε τεράστια επιρροή σε εμένα και σε εκατομμύρια άλλους. Είναι μια σημαντική προσωπικότητα της παγκόσμιας αριστεράς. Αλλά η σχέση του με τον Έπσταϊν είναι ασυγχώρητη. Ένα επαίσχυντο τέλος σε μια ζωή αφιερωμένη στην αποκάλυψη της εξουσίας και των ψεμάτων », πρόσθεσε ο Βρετανός δημοσιογράφος Ματ Κέναρντ . Ακόμη και πριν από τον θάνατο του Έπσταϊν το 2019, η σχέση του με τον Τσόμσκι είχε ήδη αρχίσει να προκαλεί υποψίες. Γιατί ένας από τους πιο διάσημους αριστερούς ακαδημαϊκούς στον κόσμο να είναι τόσο αποφασισμένος να θέσει σε κίνδυνο την επαγγελματική του φήμη και να βλάψει τη σχέση του με τα παιδιά του, όλα αυτά για τον Έπσταϊν; Ο Τσόμσκι είναι γνωστός ως ένα από τα πιο λαμπρά μυαλά στον κόσμο. Ωστόσο, αρνήθηκε δογματικά να δει τον προφανή ηθικό κίνδυνο στην τόσο στενή σχέση με έναν γνωστό παιδεραστή. Επαναλαμβάνουμε, δεν υπάρχει καμία ένδειξη στα αρχεία ότι ο Τσόμσκι εμπλέκεται σε παράνομη συμπεριφορά με τον Έπσταϊν, πόσο μάλλον σε σεξουαλικά εγκλήματα. Ωστόσο, η απόφασή του να εμπλέξει τόσο στενά τον Έπσταϊν στη ζωή του είναι ακόμη πιο αμφισβητήσιμη σε σύγκριση με την αντίδραση του Νόρμαν Φίνκελσταϊν, ακαδημαϊκού, μαθητή και συνεργάτη του Τσόμσκι. Το 2015, όταν ο καθηγητής του Χάρβαρντ, Ρόμπερτ Τράιβερς, συνέδεσε τον Φίνκελσταϊν και τον Έπσταϊν μέσω email, ο Φίνκελσταϊν απάντησε αποκαλώντας τον Έπσταϊν παιδεραστή, προσθέτοντας ότι θα έπρεπε να καταδικαστεί σε θάνατο για τα ειδεχθή σεξουαλικά του εγκλήματα. Έγραψε: «Υποθέτω ότι αν ο Έπσταϊν έβαζε την 15χρονη κόρη σας σε μια τέτοια θέση, δεν θα τον περιγράφατε δημόσια ως «φίλο» και «άτομο με ακεραιότητα». Στην πραγματικότητα, ελπίζω να στραγγαλίζατε αμέσως τόσο τον Έπσταϊν όσο και τον [δικηγόρο του Άλαν] Ντέρσοβιτς.»
Η σχέση μεταξύ του Τσόμσκι και του Επστάιν ήταν βαθιά αντιφατική. Ο ακαδημαϊκός αυτοπαρουσιαζόταν δημόσια ως αντικρατικός αναρχικός, αλλά ιδιωτικά συνεργαζόταν με την ίδια την ενσάρκωση του λεγόμενου «βαθέος κράτους». Και, παρόλο που ο Τσόμσκι ήταν ένας από τους πιο ένθερμους επικριτές του Ισραήλ, ο στενότερος φίλος του ήταν ένας Ισραηλινός πράκτορας. Αυτές οι αποκαλύψεις έχουν υπονομεύσει σοβαρά τη δημόσια φήμη του Τσόμσκι και τα τελευταία χρόνια της ζωής του αναμφίβολα θα σημαδευτούν από ανανεωμένη αμφισβήτηση τόσο του ηθικού του χαρακτήρα όσο και του έργου του. Τελικά, λοιπόν, χάρη στην οικονομική του δύναμη και τις διασυνδέσεις του, ο Έπσταϊν μπορεί να κατάφερε να εξοικονομήσει στον Τσόμσκι κάποια χρήματα και να του χαρίσει μερικές μέρες ως πραγματικά πλούσιος άνθρωπος. Αλλά αυτό κόστισε στον Τσόμσκι κάτι πολύ πιο πολύτιμο: τη φήμη του.
ΕΔΩ ΕΙΝΑΙ Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΑΣ ΤΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ ΤΣΟΜΣΚΙ-ΕΠΣΤΑΪΝ ΜΕ ΤΟΥΣ ΜΝΑΡ ΑΝΤΛΕΪ ΚΑΙ ΑΛΑΝ ΜΑΚΛΟΥΝΤ
[*] Σε αυτό το πλαίσιο, ο όρος αναφέρεται σε έναν άνδρα που εξηγεί κάτι σε μια γυναίκα (ή σε κάποιον που θεωρείται «κατώτερος») με συγκαταβατικό, συγκαταβατικό ή ισχυρογνώμονα τρόπο, υποθέτοντας ότι το άλλο άτομο δεν καταλαβαίνει ή γνωρίζει λιγότερα απλώς λόγω φύλου (ή άλλων δυναμικών εξουσίας).
