Ιράν, Χριστιανικός Σιωνισμός και το Σφάλμα της Παλαιάς Διαθήκης : Μια Καθολική Σκέψη

από τον Ρόμπερτ Μόρισον

 

Καρδινάλιος Μπέα, Ιωάννης Παύλος Β΄
και Μωυσής

Άραγε ο Ιωάννης Παύλος Β΄ έρχεται σε αντίθεση με την καθολική διδασκαλία για την Παλαιά Διαθήκη ; Και ποιες είναι οι συγκεκριμένες συνέπειες σήμερα;

Καθώς οι εντάσεις με το Ιράν αυξάνονται και ο χριστιανικός σιωνισμός αποκτά επιρροή, αυτή η ανάλυση εξετάζει τη Δεύτερη Σύνοδο του Βατικανού , τον Καρδινάλιο Μπέα , και μια θεολογική διαμάχη με παγκόσμιες επιπτώσεις για την Εκκλησία, τη μεταστροφή και την ίδια την αλήθεια.
Το Συμβούλιο Κέντρων Χριστιανικοεβραϊκών Σχέσεων αποτίει φόρο τιμής στον τρόπο με τον οποίο ο Καρδινάλιος Αυγουστίνος Μπέα βοήθησε να ξεπεραστούν αρκετές προκλήσεις για την προώθηση της Διακήρυξης της Δεύτερης Συνόδου του Βατικανού για τις Σχέσεις της Εκκλησίας με τις Μη Χριστιανικές Θρησκείες, Nostra Aetate .

Η διαδικασία που οδήγησε στη γέννηση της Nostra Aetate αποτέλεσε μια τρομερή πρόκληση για τον Καρδινάλιο Αυγουστίνο Μπέα, Πρόεδρο της Γραμματείας για την Προώθηση της Χριστιανικής Ενότητας , στην οποία ο Πάπας Ιωάννης ΚΓ΄ είχε αναθέσει αυτό το έργο...
Η πρωτοβουλία συνάντησε αντιδράσεις τόσο εντός όσο και εκτός της Συνόδου. Μερικοί επίσκοποι ήταν απρόθυμοι να αλλάξουν τις καθιερωμένες διδασκαλίες, ενώ άλλοι φοβόντουσαν για την ασφάλεια των χριστιανικών μειονοτήτων σε χώρες με μουσουλμανική πλειοψηφία...
Παρά τις δυσκολίες αυτές, μετά από μια σειρά σχεδίων, η Διακήρυξη δημοσιεύθηκε επίσημα μετά από μια συντριπτική τελική ψηφοφορία (2.221 έναντι 88) στις 28 Οκτωβρίου 1965.
Για πρώτη φορά στην σχεδόν δύο χιλιάδων ετών ιστορία της, μια επίσημη σύνοδος της Καθολικής Εκκλησίας εξέδωσε μια έγκυρη δήλωση για τις σχέσεις Καθολικών-Εβραίων.

Ενώ οι παραδοσιακοί Καθολικοί έχουν βάσιμους λόγους να αντιταχθούν στο έργο του Καρδινάλιου Μπέα (συμπεριλαμβανομένης της Nostra Aetate ), είναι αναμφισβήτητο ότι ήταν μοναδικά κατάλληλος να ερμηνεύσει το έγγραφο, καθώς ήταν ο συντάκτης του και ηγήθηκε όλων των διαπραγματεύσεων γύρω από αυτό.
Επιπλέον, όπως αποδεικνύεται από τον φόρο τιμής που αναφέρθηκε παραπάνω, εξακολουθεί να θεωρείται από τους Εβραίους ένας από τους μεγάλους Χριστιανούς υπερασπιστές του εβραϊκού ζητήματος για το έργο του στη Σύνοδο. Για το λόγο αυτό, είναι σημαντικό ότι οι θέσεις του Ιωάννη Παύλου Β' (που αναφέρονται παρακάτω) σχετικά με την Παλαιά Διαθήκη ήταν σθεναρά αντίθετες με εκείνες που υποστήριξε ο Καρδινάλιος Μπέα στο βιβλίο του για τη Nostra Aetate .

Επειδή οι Χριστιανοί Σιωνιστές επιμένουν ότι η Βίβλος μας προστάζει να υποστηρίξουμε τον πόλεμο κατά του Ιράν, αυτή η αντιπαράθεση μεταξύ του Ιωάννη Παύλου Β' και του Καρδινάλιου Μπέα έχει αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερο αντίκτυπο.
Μπορούμε να ξεκινήσουμε με τα λόγια του Ιωάννη Παύλου Β' για την Παλαιά Διαθήκη, τα οποία πολλοί Καθολικοί πιστεύουν φυσικά ότι αντιπροσωπεύουν την Καθολική θέση:

17 Νοεμβρίου 1980 : «Η πρώτη διάσταση αυτού του διαλόγου, δηλαδή η συνάντηση μεταξύ του λαού του Θεού της Παλαιάς Διαθήκης, που ποτέ δεν αρνήθηκε ο Θεός (βλ. Ρωμ. 11:29), και αυτής της Καινής Διαθήκης, είναι ταυτόχρονα ένας διάλογος εντός της Εκκλησίας μας, ας πούμε μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου μέρους της Βίβλου της».
11 Σεπτεμβρίου 1987 : «Είναι σκόπιμο, στην αρχή της συνάντησής μας, να τονίσουμε την πίστη μας στον Ένα Θεό, που επέλεξε τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ και έκανε μαζί τους μια διαθήκη αιώνιας αγάπης, η οποία δεν έχει ποτέ ανακληθεί (βλ. Γέν. 27:12· Ρωμ . 11:29).
28 Απριλίου 1999 : «Μερικές μεγάλες γιορτές όπως το Πάσχα και η Πεντηκοστή θυμίζουν το εβραϊκό λειτουργικό έτος και αποτελούν εξαιρετικές ευκαιρίες για να θυμόμαστε στην προσευχή τους ανθρώπους που ο Θεός επέλεξε και αγαπά (βλ. Ρωμ. 11:2). Σήμερα, ο διάλογος σημαίνει ότι οι Χριστιανοί θα πρέπει να έχουν μεγαλύτερη επίγνωση αυτών των στοιχείων που μας φέρνουν κοντά. Όπως ακριβώς αναγνωρίζουμε τη « διαθήκη που ποτέ δεν ανακλήθηκε από τον Θεό » (βλ. Insegnamenti , 1980, [III/2], σελ. 1272-1276), έτσι θα πρέπει να λάβουμε υπόψη και την εγγενή αξία της Παλαιάς Διαθήκης (βλ. Dei Verbum , σημ. 3), παρόλο που αυτή αποκτά το πλήρες νόημά της μόνο υπό το φως της Καινής Διαθήκης και περιέχει υποσχέσεις που εκπληρώνονται στον Ιησού.

Σαφώς, το ζήτημα της κατάργησης της Παλαιάς Διαθήκης έχει τεράστια σημασία στην Καθολική θεολογία, και ο Ιωάννης Παύλος Β' έχει δηλώσει κατηγορηματικά ότι ο Θεός δεν την έχει καταργήσει.
Δηλώνοντας ότι η Παλαιά Διαθήκη δεν έχει καταργηθεί, ο Ιωάννης Παύλος Β' επανέλαβε ότι, σύμφωνα με την καθολική θέση, οι Εβραίοι μπορούν να σωθούν ασκώντας είτε την εβραϊκή είτε την καθολική θρησκεία: ο Θεός είναι ευχαριστημένος και με τις δύο. Συνεπώς, αν ο Ιωάννης Παύλος Β' είχε δίκιο, δεν θα υπήρχε πραγματική ανάγκη να επιχειρηθεί η προσηλυτισμός των Εβραίων στον Καθολικισμό.
Σε αυτό το πλαίσιο, μπορούμε να αξιολογήσουμε τα λόγια του Καρδινάλιου Αυγουστίνου Μπέα από το βιβλίο του « Η Εκκλησία και ο Εβραϊκός Λαός: Σχόλιο στη Διακήρυξη της Δεύτερης Βατικανού Συνόδου για τις Σχέσεις της Εκκλησίας με τις Μη Χριστιανικές Θρησκείες ».

Μία από τις πρώτες θεμελιώδεις ιδέες του βιβλίου του είναι ότι η φιλανθρωπία απαιτεί από τους Καθολικούς να μιλούν ειλικρινά για τις μη καθολικές θρησκείες, συμπεριλαμβανομένου του Ιουδαϊσμού:
«Ο σεβασμός στην αλήθεια απαιτεί, κατά τη διάρκεια αυτού του σχολίου, να ειπωθούν ορισμένα πράγματα που δεν τιμούν ιδιαίτερα τους Εβραίους, και παρόλο που είναι καθήκον μας να τα εκφράσουμε δίκαια, μετριοπαθώς και φιλάνθρωπου, πρέπει παρόλα αυτά να ειπωθούν.» (σελ. 17)

Ενώ οι παραδοσιακοί Καθολικοί έχουν βάσιμους λόγους να επικρίνουν τις ελευθερίες τού Μπέα απέναντι στην αλήθεια, ειδικά σε σχέση με τον ψευδή οικουμενισμό, σε αυτή την περίπτωση έχει προφανώς δίκιο. Η φιλανθρωπία και ο σεβασμός για την αλήθεια απαιτούν από τους Καθολικούς να παρουσιάζουν σωστά την καθολική θρησκεία, ακόμη και αν αυτό σημαίνει απογοήτευση των μη Καθολικών.
Στρεφόμενος στο σχετικό περιεχόμενο του βιβλίου του για την Nostra Aetate , ο Μπέα προσέγγισε το ζήτημα της Παλαιάς Διαθήκης με τον μεγαλύτερο δυνατό σεβασμό για τον εβραϊκό λαό, ακόμη και στο σημείο να απορρίψει οποιαδήποτε υπόνοια ότι ο Θεός τους είχε «απορρίψει».
Ωστόσο, είναι σαφές από όσα δήλωσε (παρακάτω) ότι αυτό δεν σημαίνει ότι η Παλαιά Διαθήκη παραμένει σε ισχύ, αλλά μάλλον ότι οι Εβραίοι μπορούν πλέον να σωθούν με τον ίδιο τρόπο που σώθηκαν ο Άγιος Παύλος και πολλοί άλλοι, ακολουθώντας την καθολική θρησκεία.
Τρία αποσπάσματα εκθέτουν το επιχείρημά του.
- «Λόγω της άρνησης πολλών Εβραίων να δεχτούν το Ευαγγέλιο... ο Θεός εμπιστεύτηκε τη σοδειά Του στα έθνη προσφέροντάς τους το Ευαγγέλιο. Όπως αφηγείται εκτενώς στις Πράξεις των Αποστόλων , πολλά έθνη τον δέχτηκαν και τον καλωσόρισαν.
Εφαρμόζοντας τη μεταφορά της ελιάς σε αυτή την κατάσταση, ο Άγιος Παύλος γράφει: « ... μερικά από τα κλαδιά της καλής ελιάς έσπασαν », δηλαδή, πολλά μέλη του εκλεκτού λαού, που αρχικά προορίζονταν να είναι οι πρώτοι πολίτες της βασιλείας του Θεού, παρέμειναν αποκλεισμένα από τον νέο λαό του Θεού λόγω της άρνησής τους να πιστέψουν.» (σελ. 61-62).
- «Έχουμε ήδη δει παραπάνω ορισμένα στοιχεία που καταδεικνύουν σαφώς ότι, ακόμη και μετά την καταδίκη του Ιησού, ο Θεός δεν απέρριψε με κανέναν τρόπο τον λαό που είχε επιλέξει. Αντίθετα, συνέχισε να τους προσφέρει το Ευαγγέλιο της σωτηρίας. Οι Απόστολοι πέρασαν τις πρώτες δεκαετίες της διακονίας τους κηρύττοντας στους Εβραίους της Παλαιστίνης και, όταν άρχισαν να πηγαίνουν πέρα ​​από τα σύνορά της, στράφηκαν πρώτα στους Εβραίους της διασποράς.» (σελ. 91)
- «Προφανώς, ο εβραϊκός λαός δεν είναι πλέον ο λαός του Θεού με την έννοια ενός θεσμού για τη σωτηρία της ανθρωπότητας . Ο λόγος γι' αυτό, ωστόσο, δεν είναι ότι απορρίφθηκε, αλλά απλώς ότι η λειτουργία του για την προετοιμασία της βασιλείας του Θεού έληξε με την έλευση του Χριστού και την ίδρυση της Εκκλησίας. Από τότε και στο εξής, η φύση του λαού του Θεού και ο τρόπος ενσωμάτωσής του σε αυτόν έχουν αλλάξει εντελώς: ο «λαός του Θεού» της Καινής Διαθήκης δεν περιορίζεται πλέον σε ένα μόνο έθνος και δεν διαδίδεται πλέον με βάση την καταγωγή κατά σάρκα, αλλά με βάση την πίστη.» (σελ. 96)

Το μήνυμα του Καρδινάλιου Μπέα ήταν σαφές: η Παλαιά Διαθήκη δεν ισχύει πλέον, αλλά οι Εβραίοι μπορούν να σωθούν αν ακολουθήσουν τη θρησκεία της Νέας Διαθήκης.
Αν ήταν δυνατόν η Nostra Aetate να είναι πιο ευνοϊκή για την εβραϊκή θρησκεία, θα ήταν.

Αλλά από τα λόγια του Καρδινάλιου Μπέα, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι δεν υπήρχε τρόπος η Καθολική θρησκεία να δεχτεί τη θέση ότι η Παλαιά Διαθήκη παραμένει σε ισχύ. Επομένως, η θέση του Ιωάννη Παύλου Β' ήταν σαφώς αντίθετη με τον Καθολικισμό και τη Nostra Aetate της Δεύτερης Βατικανού Συνόδου .

Δυστυχώς, οι συνέπειες όλων αυτών ξεπερνούν κατά πολύ τα ζητήματα που σχετίζονται με την ορθοδοξία του Ιωάννη Παύλου Β'. Ενώ δεν είναι δυνατόν να ποσοτικοποιηθεί με ακρίβεια η ζημιά, υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερις σημαντικές αρνητικές συνέπειες που προκύπτουν από την παραμόρφωση της Καθολικής θέσης από τον Ιωάννη Παύλο Β':

Πρώτον , και πάνω απ' όλα, είναι μια πολύ σοβαρή προσβολή προς τον Θεό το γεγονός ότι οι υποτιθέμενοι ηγέτες της Καθολικής Εκκλησίας ισχυρίζονται ότι δεν είναι απαραίτητο να γίνει κανείς Καθολικός. Ο ψευδής οικουμενισμός διαιωνίζει αυτό το αδίκημα γενικά, αλλά η θέση του Ιωάννη Παύλου Β' είναι απείρως χειρότερη επειδή η προσκόλληση στην Παλαιά Διαθήκη σήμερα συνεπάγεται μια συγκεκριμένη απόρριψη του Ιησού Χριστού.
Έτσι, ο Βικάριος του Χριστού είπε στον κόσμο ότι οι Εβραίοι υπηρετούσαν τον Θεό ευάρεστα απορρίπτοντας τον Χριστό.
Αυτό (μαζί με πολλές άλλες «μεταρρυθμίσεις» από την εποχή της Δεύτερης Βατικανού Συνόδου) σίγουρα προκαλεί την οργή του Θεού, την οποία βλέπουμε όταν μας επιτρέπει να βιώσουμε τα κακά που προκαλούνται από ψευδοποιμένες.
Δεύτερον , είναι προφανές ότι αυτή η θέση, γενικά, ματαιώνει τις προσπάθειες προσηλυτισμού των Εβραίων στην καθολική πίστη. Αυτή η εντελώς αδίστακτη εγκατάλειψη των προσπαθειών προσηλυτισμού των Εβραίων όχι μόνο οδηγεί στην απώλεια ψυχών, αλλά και σε μείωση της συνολικής επιρροής της καθολικής θρησκείας: λιγότεροι Εβραίοι προσήλυτοι σημαίνουν λιγότερους Καθολικούς, κάτι που συνήθως σημαίνει αποδυνάμωση της καθολικής επιρροής στον κόσμο.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σήμερα, όταν το φως της αυθεντικής καθολικής διδασκαλίας είναι τόσο απαραίτητο αλλά τόσο σπάνιο.
Τρίτον , αυτή η λανθασμένη προσπάθεια τροποποίησης του καθολικού δόγματος έχει παράσχει πυρομαχικά στους εχθρούς του Καθολικισμού. Ενώ δεν υπάρχει τίποτα αντισημιτικό στην αληθινή καθολική θέση, ο πραγματικός σκοπός των λόγων του Ιωάννη Παύλου Β' που αναφέρθηκαν παραπάνω είναι να «διορθώσουν» το «αδίστακτο» καθολικό δόγμα, σε σημείο που τα λόγια του Καρδινάλιου Μπέα θα θεωρούνταν πλέον αντισημιτικά, ακόμη και από ορισμένους Καθολικούς επισκόπους.
Τέλος ,Οι υποτιθέμενες αλλαγές στην Καθολική διδασκαλία, όπως αυτές που διέπραξε ο Ιωάννης Παύλος Β', θέτουν υπό αμφισβήτηση την ηθική και δογματική εξουσία της Εκκλησίας. Αν η Εκκλησία μπορεί να αλλάξει εντελώς τη διδασκαλία της με αυτόν τον τρόπο, θα μπορούσε κανείς να ρωτήσει, πώς μπορούμε να την εμπιστευτούμε σε οποιονδήποτε άλλο τομέα;
Αυτή η καταστροφική πραγματικότητα αποτρέπει ψυχές από το να εισέλθουν στην Εκκλησία και ωθεί όσους ήδη ανήκουν σε αυτήν να την εγκαταλείψουν.

Ο πόλεμος με το Ιράν έχει εκδηλωθεί και εντείνει δραματικά τη ζημιά που προκύπτει από την παραμόρφωση των καθολικών πεποιθήσεων.
Καθώς οι Χριστιανοί Σιωνιστές ασκούν την επιρροή τους πιέζοντας τις Ηνωμένες Πολιτείες να παραλύσουν και να σκορπίσουν το χάος σε όλο τον κόσμο στην υπηρεσία του Ισραήλ, χρειαζόμαστε απεγνωσμένα τη χάρη του Θεού και την αλήθεια Του.
Ωστόσο, όλο και περισσότερο, η διατύπωση αληθινών καθολικών θέσεων αντιμετωπίζεται με άδικες και παράλογες κατηγορίες για αντισημιτισμό.
Χωρίς την παρέμβαση του Θεού, αντιμετωπίζουμε όχι μόνο την προοπτική της παγκόσμιας καταστροφής, αλλά και μια δραματική αύξηση των σωματικών διώξεων απλώς και μόνο επειδή τηρούμε αυτά που δίδασκε πάντα η Εκκλησία.
Ακόμα και χωρίς τον πόλεμο στο Ιράν, θα ήταν σημαντικό για τους Καθολικούς ηγέτες να διορθώσουν τα λάθη που διέδωσε ο Ιωάννης Παύλος Β' σχετικά με την Παλαιά Διαθήκη.
Τώρα, ωστόσο, φαίνεται να υπάρχει πιεστική ανάγκη οι Καθολικοί να βρουν το θάρρος να μιλήσουν με ειλικρίνεια για το γεγονός ότι οι Χριστιανοί Σιωνιστές μας έχουν σύρει σε έναν θρησκευτικό πόλεμο που βασίζεται σε αιρετικές πεποιθήσεις που αντιτίθενται άμεσα στην κατηγορηματική διδασκαλία του Χριστού.

Για να το κάνουν αυτό, οι περισσότεροι σοβαροί Καθολικοί πρέπει να αναγνωρίσουν την δυσάρεστη πραγματικότητα ότι ο Ιωάννης Παύλος Β', αν και αναμφίβολα ταλαντούχος, έκανε ένα θλιβερό λάθος σχετικά με την Παλαιά Διαθήκη.
Αν, ωστόσο, οι Καθολικοί παραμείνουν σιωπηλοί μπροστά στην προώθηση της Παλαιάς Διαθήκης από τους Χριστιανούς Σιωνιστές, τότε αποτυγχάνουμε στα καθήκοντά μας βάσει της Νέας Διαθήκης.

Άμωμη Καρδιά της Μαρίας, πρέσβευσε για εμάς!

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΠΙΣΤΗ ΣΤΟΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΑΝΘΡΩΠΟ (1)

 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΠΙΣΤΗ ΣΤΟΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΑΝΘΡΩΠΟ 

Τού HANS JONAS.

18. Η άβυσσος τής βουλήσεως.

          Φιλοσοφικοί στοχασμοί στο εβδομο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους Επιστολής του Αποστόλου Παύλου!

Αυτό το κεφάλαιο είναι ένα κλειδί για την κατανόηση τής ελεύθερης βούλησης στην Χριστιανική ζωή. Όμως έχει το δικαίωμα να παίξει έναν τόσο αποφασιστικό ρόλο στην Χριστιανική ζωή μόνον εάν οι βεβαιώσεις του Παύλου εκφράζουν αναγκαίες αλήθειες και όχι ευκαιριακές και τυχαίες.

          Οι δηλώσεις αυτές λοιπόν θα λογαριαζόταν σαν ευκαιριακές αλήθειες εάν το “Εγώ” που μιλά για τον εαυτό του ήταν το πρόσωπο τού Παύλου, εάν δηλαδή αποτελούσαν ένα αυτοβιογραφικό συμπέρασμα (στο οποίο ένα μέρος θα περιέγραφε το παρελθόν και ένα άλλο το παρόν). Θα ήταν τυχαίες και ευκαιριακές εάν το “Εγώ” που μιλά είχε την πρόθεση να αντιπροσωπεύσει έναν ψυχολογικό τύπο-έναν τύπο προσωπικότητος, για τον οποίο το απαγορευμένο, ακριβώς επειδή είναι απαγορευμένο, αποκτά μία έλξη ακαταμάχητη και επειδή το γεγονός αυτό είναι διαδεδομένο, ο γενικός του χαρακτήρας θα ήταν απλά εμπειρικός, οπότε θα δεχόταν εξαιρέσεις στον κανόνα, οι οποίες θα έπρεπε να είναι χωρισμένες από τις συνέπειες του κανόνος, όπως π.χ. η ανάγκη της χάρης. Οι δηλώσεις θα ήταν επιπλέον ευκαιριακές εάν το “Εγώ” ήταν η ιστορική ανθρωπότης (ή ο λαός του Ισραήλ) σαν το πρωτότυπό της) και πρέπει να διέλθει στην σειρά μέσα από τις δύο φάσεις “πριν τού Νόμου” και κάτω “από τόν Νόμο” έχοντας τον σκοπό να φθάσει την φάση τής χάρης “μετά τον Νόμο”. Όσο και αν αυτή η ακολουθία είναι αναγκαία στην πρόοδο τής ιστορίας, η τοποθέτηση ενός ατόμου σε μία ιδιαίτερη φάση αυτής της προόδου θα ήταν τυχαία και σ’αυτή την προοπτική θα καθιστούσε τα περιεχόμενα τής άλλης φάσης αδιάφορα-για παράδειγμα, για την Χριστιανοσύνη την μετά-Παύλειο ένα απλό θέμα ιστορικής οπισθοδρομικής θεωρίας . Αντιθέτως, οι δηλώσεις αυτές θα ήταν αναγκαίες εάν ο ομιλών ήταν ο καθαυτός Άνθρωπος, έτσι ώστε αυτό που ελέχθη σ’αυτή την υποκειμενική φόρμα, στην αποτυχία τής προσπάθειας να πραγματοποιηθεί ο Νόμος ισχύει για τον Χριστιανό όσο και για τον Εβραίο και τον Εθνικό και συνιστά ακριβώς γι’αυτόν τον λόγο ένα ισχυρό επιχείρημα υπέρ τής Χριστιανικής εναλλακτικής ακόμη και μία κίνηση ολοκλήρωσης τής κινήσεως της τής εσωτερικής. Έτσι είναι απαραίτητη η εξήγηση τού τρόπου της υπάρξεως κατά τον οποίο μία κατάσταση όπως εκείνη που περιγράφεται στο Ρωμ. 7 τοποθετείται με νοητό τρόπο και υποχρεούται να αναδυθεί στήν ριζική της διάσταση και έκφραση.

          Μία εισαγωγή, ένα προοίμιο τής αναλύσεως μάς προσφέρει ο Αυγουστίνος σύμφωνα με τον οποίο στον τρόπο ζωής τού ανθρωπίνου όντος τό “προπατορικό αμάρτημα” είναι αναπόφευκτα διαπραγμένο και σταθερώς ανανεωμένο. Η ανάλυση λοιπόν προτίθεται να αποδείξει την καθαρή διαλεκτική ανάγκη τής δομής η οποία ενεργεί στο προπατορικό αμάρτημα-πρωτογενής διότι είναι ριζωμένη στην αυτόνομη κίνηση τής ανθρώπινης θελήσεως, τής καθαυτής θελήσεως, και διαλεκτική διότι, παρότι είναι αναγκαία, είναι το αποτέλεσμα τής ατομικής θελήσεως και έτσι η μοίρα μιάς ελευθερίας αυτό-παραγόμενης η οποία δόθηκε στον καθένα μας. Η φιλοσοφική ανάλυση, συνδέοντας τήν ανάγκη στο υπαρξιακό της βάθος, πρέπει να αποδείξει πως η εν λόγω διαλεκτική-η οποία καταλήγει στην εμπειρία τής ανθρώπινης ανεπάρκειας-προέρχεται από την βασική οντολογία του ανθρώπινου όντος. Μόνο μ’αυτή την συνθήκη οι δηλώσεις τού Παύλου μπορούν να ισχύουν. Και μόνο βάσει αυτής ο σοφός μπορεί να δοκιμάσει μία συγκεκριμένη κατανόηση αυτών τών δηλώσεων. Γι’αυτόν τον σκοπό εάν η ερμηνευτική μας προ-εννοιολόγηση είναι ακριβής οφείλουμε να χρησιμοποιήσουμε την μετάφραση τού περιεχομένου τών δηλώσεων τού Παύλου στην γλώσσα τής υπαρξιακής περιγραφής (ίσως πρέπει να πούμε “επαναμεταφράσουμε”). Παρουσιάζουμε λοιπόν το χωρίο τής Επιστολής στους Ρωμαίους αλλά αυτό που ακολουθεί δεν είναι μία εξήγηση τού κειμένου, αλλά ένας ελεύθερος στοχασμός ή φιλοσοφικός διαλογισμός στα γενικά υπαρξιακά φαινόμενα τα οποία βάσει τής υποθέσεώς μας ενυπάρχουν στις δηλώσεις τού Παύλου και αφορούν την συστατική (δομική) πραγματικότητα τού ανθρωπίνου όντος.

          Ρωμαίους 7,7: “Τί θα πούμε λοιπόν; Ότι ο νόμος είναι αμαρτία; Μη γένοιτο, αλλά τήν αμαρτίαν δεν θα την είχα γνωρίσει παρά διά τού νόμου. Ούτε θα είχα γνωρίσει την φιληδονία, εάν ο νόμος δεν έλεγε: ούκ επιθυμήσεις. Διά της εντολής εκείνης βρήκε την ευκαιρία η αμαρτία και ξύπνησε μέσα μου κάθε κακή επιθυμία διότι χωρίς νόμο η αμαρτία είναι νεκρή. Εγώ δε ζούσα κάποτε χωρίς νόμον, έλθούσης δε τής εντολής η αμαρτία ανέζησε, εγώ δε απέθανον και έτσι ο νόμος που έπρεπε να χρησιμεύσει για την ζωή, σ’εμένα έφερε θάνατον. Η γάρ αμαρτία αφορμήν λαβούσα διά τής εντολής με εξαπάτησε και δι’αυτής με θανάτωσε. Ώστε ο νόμος μεν άγιος και η εντολή αγία και δικαία και αγαθή αλλά το αγαθόν έγινε για μένα θάνατος; Μη γένοιτο. Αλλά η αμαρτία για να φανερωθεί σαν αμαρτία χρησιμοποίησε το αγαθόν για να μου προξενήσει θάνατον και έτσι να γίνει η αμαρτία υπερβολικά αμαρτωλή διά της εντολής! Γνωρίζουμε ότι ο νόμος είναι πνευματικός αλλά εγώ είμαι σαρκικός πουλημένος στην αμαρτία. Δεν μπορώ να εννοήσω ούτε αυτό που κάνω (κατεργάζομαι), διότι δεν κάνω εκείνο που θέλω, αλλά αυτό που μισώ αυτό ποιώ. Αλλά εάν κάνω εκείνο που δεν θέλω τότε συμφωνώ ότι ο νόμος είναι αγαθός. Επομένως δεν κατεργάζομαι εγώ αυτό που μισώ (δεν θέλω) αλλά η αμαρτία που κατοικεί μέσα μου. Διότι ξέρω ότι δεν κατοικεί τίποτε αγαθό μέσα μου, δηλαδή στην σάρκα μου. Η θέλησις να κάνω το καλό υπάρχει αλλά δεν έχω την δύναμιν να το κάνω, διότι δεν κάνω το καλό που θέλω αλλά το κακό που δεν θέλω, τούτο πράσσω. Βρίσκω λοιπόν μέσα μου αυτόν τον νόμο, τω θέλοντι ποιείν το καλόν, μέσα μου όμως παράκειται (είναι πρόχειρο) το κακό. Αλλά εάν κάνω εκείνο που δεν θέλω, τότε δεν ενεργώ πλέον εγώ αλλά η αμαρτία που κατοικεί μέσα μου. Αισθάνομαι μεγάλη ευχαρίστηση εις τον νόμον τού Θεού κατά τον έσω άνθρωπον, αλλά βλέπω άλλον νόμον εις τα μέλη μου αντιστρατευόμενον τον νόμον τού νοός μου και να με αιχμαλωτίζει στον νόμο τής αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος. Ποιος θα με ελευθερώσει από του σώματος τούτου του θανάτου; Ευχαριστώ τον Θεόν διά τού Ιησού Χριστού τού Κυρίου μας. Άρα λοιπόν εγώ ο ίδιος με τον νού μου δουλεύω εις τον νόμον του Θεού, αλλά με την σάρκα μου εις τον νόμον τής αμαρτίας.”

Ο άνθρωπος είναι εκείνο το όν το οποίο όχι μόνον αναφέρεται στον κόσμο με πράξει τις οποίες αντιλαμβάνεται (cogitationes) αλλά κάνοντας τοιουτοτρόπως, γνωρίζει τις πράξεις του και τον εαυτό του ενώ τις πραγματοποιεί. Η σκέψη είναι πάντοτε και ταυτοχρόνως μία “σκέψη τής σκέψης” (cogito me cogitare). Είναι λοιπόν ένα όν το οποίο ουσιωδώς και συστατικώς αναφέρεται στον εαυτό του, καθότι μόνον σ’αυτή την σχέση και χάρη σ’αυτή, συστήνεται καθότι Εγώ!

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

Ο ΗΘΙΚΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ (23) ΕΚΤΑΚΤΩΣ.

 Ο ΗΘΙΚΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

Τού Pierre Aubenque

O Σκοπός καί τά μέσα 

Σε σχέση με τον Πλατωνισμό, του οποίου η αρετή, επειδή δέν ενδιαφέρεται για τις συνθήκες τής πραγματοποιήσεως της, κινδυνεύει να μείνει "πλατωνική" και σε αντίθεση με εκείνο που θα είναι αργότερα ο ηθικισμός του Κάντ, ο Αριστοτέλης δέν διστάζει λοιπόν να εισάγει την τεχνική στιγμή τής ικανότητος στην ανάλυση τών συνθηκών τής δυνατότητος τής "καλής πραξης", δηλαδή και τής ηθικής πράξεως και του ευτυχούς τέλους ταυτοχρόνως. Η εξάσκηση της ηθικής αρετής με επιτυχία προϋποθέτει την φρόνηση, δηλαδή την σωστή απόφαση σχετικά με τα μέσα, "η ηθική αρετή επιστατεί στον σκοπό και η φρόνηση μάς οδηγεί να πραγματοποιήσουμε τις πραξεις που μας οδηγούν σ'αυτόν (1145 α 6). Η Ακόμη: "η ηθική αρετή εξασφαλίζει την ορθότητα του σκοπού που επιδιώκουμε και η φρόνηση την ορθότητα των μέσων για να εξασφαλίσουμε αυτόν τον σκοπό" (1144 α 6-9). Μερικοί ερμηνευτές του Αριστοτέλη (D.J. Allan, M.Nussbaum) αμφέβαλλαν ότι μπορεί να βρεί την λειτουργία της η φρόνηση στην ορθή επιλογή των μέσων, διότι, εάν ήταν έτσι, θα την συγχέαμε με την ικανότητα. Αλλά η αντίρρηση ισχύει μόνον εφόσον ξεχάσουμε ότι η φρόνηση είναι η ικανότης του ενάρετου. Με άλλα λόγια κινείται, εξ ορισμού, απο μία καλή θέληση, απο μία θέληση δηλαδή η οποία κατευθύνεται αληθινά πρός το αγαθό. Οπωσδήποτε δέν μπορούμε να πράξουμε σωστά εάν δέν τείνουμε πρός το αγαθό, καί η καλή θέληση είναι αναγκαία συνθήκη τής καλής πράξεως. Αλλά με την θεωρία τής φρόνησης ο Αριστοτέλης μας διδάσκει ότι η καλή θέληση δέν είναι μία επαρκής συνθήκη για την καλή πράξη. Για να πράξουμε το καλό, πρέπει να προβλέψουμε μερικά μέσα που θα οδηγήσουν στην πραγματοποίησή της, και μάλιστα καλύτερα ακόμη, στην καλύτερη δυνατή πραγματοποίησή της. Η φρόνηση είναι η αρετή τής καλής αποφάσεως. Δηλαδή δέν αποφασίζουμε γύρω απο τον σκοπό, ο οποίος δίνεται φυσικά απο την κατάστασή μας, σαν ζωντανών ανθρώπων που ζούν σε μία κοινότητα και γενικότερα, απο την ανθρώπινη κατάσταση μας, η οποία επιδιώκει την ευτυχία. Το χωρίο αυτό της Ηθικής Νικομάχειας γύρω απο την απόφαση αξίζει να το δούμε ολόκληρο, όχι μόνον για την κομψότητα των αναλύσεων που περιέχει αλλά επίσης και ιδιαιτέρως, για το σημαντικό μέγεθος των συνεπειών της:

          "Δέν αποφασίζουμε για τους σκοπούς, αλλά για τα μέσα με τα οποία θα τους κατακτήσουμε. Και πράγματι ένας ιατρός δέν αποφασίζει εάν πρέπει να θεραπεύσει, ούτε ένας ρήτωρ εάν πρέπει να πείσει, ούτε ένας πολιτικός εάν πρέπει να εγκαταστήσει μία καλή κυβέρνηση, ούτε κάποιος άλλος αποφασίζει για τον σκοπό. Αλλά απο την στιγμή που θα τεθεί ο σκοπός, εξετάζουμε με ποιόν τρόπο και με πιά μέσα αυτός μπορεί να κατακτηθεί. Και εάν το τέλος και ο σκοπός είναι δυνατόν να αποκτηθούν με περισσότερα μέσα, εξετάζουμε με ποιό θα αποκτηθεί με τον πιό εύκολο και όμορφο τρόπο. Εάν όμως ο σκοπός μπορεί να αποκτηθεί με ένα μόνον μέσο, εξετάζουμε με ποιόν τρόπο μπορεί να πραγματοποιηθεί με αυτό το μέσο και με ποιό άλλο μέσο θα αποκτηθεί με την σειρά του το μέσο, έως ότου φτάσουμε στην πρώτη αιτία, η οποία στην τάξη της ανακάλυψης, είναι η τελευταία. Αυτός που αποφασίζει φαίνεται να διενεργεί μία έρευνα και μία ανάλυση με τον ακόλουθο τρόπο, σαν να κατασκευάζει ένα γεωμετρικό σχήμα, και αυτό που είναι τελευταίο στην ανάλυση είναι πρώτο στην κατασκευή. Και εάν συναντήσει κάτι αδύνατο, τότε παραιτείται: όπως για παράδειγμα, εάν χρειάζεται χρήμα και είναι αδύνατον να το αποκτήσει. Εάν όμως το πράγμα φανερωθεί εφικτό, τότε ετοιμάζεται για την πράξη" (1112 b 11-27).

          Αυτό το κείμενο, το οποίο αφορά τόσο την τεχνική πράξη όσο και την ηθική, δείχνει ότι η αναζήτηση (η συζήτηση) η οποία οδηγεί στην απόφαση, συνίσταται σε μία αναδρομική ανάλυση η οποία, υποθέτοντας πραγματοποιημένο τον σκοπό, αναρωτιέται ποιά αιτία τον παρήγαγε, ποιά αιτία μπόρεσε να δημιουργήσει αυτή την αιτία και συνεχίζει τοιουτοτρόπως, μέχρι να φτάσουμε σε μία πραγματοποιήσιμη αιτία του χεριού μας, μετά απο την οποία θα αποφασίσουμε να την βάλουμε σε εφαρμογή για να παράγουμε το αποτέλεσμα που επιθυμούμε.

          Εδώ λοιπόν περικλείεται μία ακριβής μέθοδος, ανάλογη με την ανάλυση των γεωμετρών, οι οποίοι για να κατασκευάσουν ένα σχήμα, τό προϋποθέτουν κατασκευασμένο, χρησιμοποιώντας τις ιδιότητές του σαν μέσα για την κατασκευή του. Αλλά δυστυχώς τα ηθικά προβλήματα δέν λύνονται τόσο εύκολα όσο τα προβλήματα της γεωμετρίας. Καθώς στην γεωμετρία η τάξη των λόγων μπορεί να διανυθεί και στις δύο κατευθύνσεις, ενώ η ηθική πράξη εγγράφεται σ'έναν ταυτόχρονο χρόνο άδηλο, τυχαίο και ανεπίστροφο, ο οποίος απαγορεύει κάθε απόλυτο υπολογισμό σχετικά με την επάρκεια των μέσων. Δεδομένης της αστάθειας και της συνθετότητος των συγκεκριμένων καταστάσεων, υπάρχουν πάντοτε πολλά μέσα ή διάφορα σύνολα μέσων, τα οποία μπορούν να συλληφθούν. Η φρόνημη απόφαση, λοιπόν θα είναι εκείνη η οποία, συγκρίνοντας τα διαθέσιμα μέσα και το μεγαλύτερο ή μικρότερο ταίριασμα των αποτελεσμάτων τους στο επιδιωκόμενο τέλος, επιλέγει με έναν αναπόφευκτο κίνδυνο κάποιου λάθους, εκείνα τα μέσα τα οποία "θα μας οδηγήσουν στην ευκολότερη και καλύτερη επίτευξη του σκοπού". Λοιπόν, εάν θέλω να σώσω κάποιον ο οποίος πνίγεται, δέν πρέπει να ριχθώ στο νερό-ιδιαιτέρως αν δέν γνωρίζω κολύμπι-αλλά να ζυγίσω με ταχύτητα την αποτελεσματικότητα των διαθέσιμων μέσων. Την παρέμβασή μου, αλλά επίσης, εάν αυτό δέν διαθέτει λογικές προοπτικές επιτυχίας, την χρησιμοποίηση άλλων μέσων (βάρκες, σχοινιά κ.τ.λ.) και τον απαραίτητο χρόνο που είναι απαραίτητος για να χρησιμοποιηθούν όλα αυτά τα μέσα. Όλα αυτά λοιπόν είναι ουσιώδη στοιχεία της αποφάσεως. Μπορεί να μήν υπάρχει διαθέσιμο κανένα χρήσιμο μέσον ή όλα τα μέσα άμεσου χρήσεως να είναι ανεπαρκή, τότε λοιπόν φτάνουμε στην περίπτωση την οποία προβλέπει ο Αριστοτέλης όταν λέει: "εάν σκοντάψουμε σε κάτι αδύνατον, τότε εγκαταλείπουμε!"

          Μπορούμε να εγκατελείψουμε την προσπάθεια να κάνουμε το καλό, όταν δέν υπάρχουν τα μέσα για να το πραγματοποιήσουμε; Ο Αριστοτέλης δέν οπισθοχωρεί απέναντι σ'αυτό το ενδεχόμενο το οποίο όπως γνωρίζουμε θα απορρίψει με δύναμι ο Κάντ. Για τον Κάντ, η κατηγορική προσταγή τής ηθικής είναι απόλυτη και πρέπει να ολοκληρωθεί χωρίς ενδοιασμούς, όσες και αν είναι οι προοπτικές επιτυχίας και οι συνέπειες της. "Πρέπει, επομένως μπορείς," δηλώνει ο Κάντ. Με άλλους λόγους, η δύναμις πρέπει να τεθεί στην υπηρεσία τού δέοντος, ακόμη και αν είναι χωρίς ελπίδα, και αντιστρόφως η άσκηση του δέοντος δέν πρέπει να υποταχθεί στον υπολογισμό της πραγματοποιήσεως του. Ο Κάντ λέει : ο υπολογισμός της δυνατότητος επιτυχίας, ο οποίος μπορεί να οδηγήσει σε παραίτηση, είναι ενα άλλοθι της αργίας και της ανευθυνότητος. Ο Αριστοτέλης όμως απαντά: μία πράξη χωρίς προοπτική είναι μία καθαρή επιδειξιομανία (καθώς η επίδειξη είναι αυτή η ίδια ένα πάθος) και αντί να παράγει περισσότερη ευτυχία ( η οποία αντιστοιχεί στο φυσικό της τέλος), διατρέχει τον κίνδυνο να προκαλέσει μία διπλή δυστυχία: δηλαδή εάν ριχτώ στο νερό χωρίς να γνωρίζω κολύμπι, στο τέλος θα υπάρχουν δύο πνιγμένοι αντί για έναν.

Η ΤΕΡΑΤΩΔΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΛΟΙΠΟΝ ΚΑΤΑΓΕΤΑΙ ΑΠΕΥΘΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΑΡΟ ΚΑΝΤ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΣΤΗΝ ΔΕΙΛΙΑ ΤΟΥ ΒΡΗΚΕ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΣΤΗΝ ΔΥΝΑΜΗ. Η ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΚΑΝΤ ΓΕΝΝΗΣΕ ΤΟΝ ΜΟΝΤΕΡΝΟ ΚΟΣΜΟ ΚΑΙ ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΦΥΛΑΚΗ ΤΗΣ.

 

Αμέθυστος

Τι είναι Προαίρεση, Θέληση, Βουλή, Βούληση, Γνώμη και Φρόνηση

  "Προς Μαρίνον, τον οσιότατον Πρεσβύτερον"

                                               Αγίου Μαξίμου τού Ομολογητού

                                                       Πηγή Κειμένου: PG: 91.

Πηγή Μετάφρασης: Μαξίμου τού Ομολογητού έργα, θεολογικά και πολεμικά, 15Α. Κείμενο - Μετάφραση - Σχόλια από τον Ιγνάτιο Σακαλή Φιλόλογο.

1. Περί φυσικού Θελήματος, δηλαδή φυσικής Θελήσεως

Φυσικό θέλημα, δηλαδή φυσική θέληση, λένε πως είναι η δύναμη που ορέγεται εκείνο που υπάρχει κατά φύση και που συνέχει όλα τα ιδιώματα που υπάρχουν ουσιωδώς στη φύση. Γιατί, συγκρατούμενη από αυτό η ουσία, επιθυμεί φυσικά να είναι και να ζει και να κινείται με την αίσθηση και το νου, επιθυμώντας τη φυσική και τέλεια οντότητά της. Γιατί η φύση θέλει τον εαυτό της και όσα αποτελούν τη σύστασή της, στηριγμένη επιθυμητικά στο λόγο του "είναι" της, σύμφωνα με τον οποίο υπάρχει κι έχει γίνει.
Γι' αυτό ορίζοντας άλλοι τη φυσική αυτή επιθυμία, λένε πως θέλημα είναι όρεξη λογική και ζωτική, ενώ η προαίρεση όρεξη διασκεπτική για όσα μας αφορούν.
Δεν είναι λοιπόν η θέληση προαίρεση, εφόσον η θέληση είναι απλή όρεξη λογική και ζωτική, ενώ η προαίρεση είναι συνεργασία όρεξης και σκέψης και κρίσης. Όταν δηλαδή επιθυμούμε, πρώτα σκεπτόμαστε, και αφού σκεφτούμε κρίνομε, κι αφού κρίνομε προτιμούμε από το χειρότερο αυτό που η κρίση μας έδειξε καλύτερο. Και η όρεξη εξαρτάται μόνο από τα φυσικά, ενώ η προαίρεση αναφέρεται σε όσα εξαρτώνται από εμάς και μπορεί να γίνουν από μας. Δεν είναι λοιπόν η προαίρεση θέληση.

2. Περί Βουλήσεως
Αλλά η προαίρεση δεν είναι ούτε βούληση. Γιατί βούληση είναι φανταστική όρεξη εκείνων που εξαρτώνται και δεν εξαρτώνται από εμάς· δηλαδή διαμορφώνεται μόνο με τη διάνοια. Ενώ η όρεξη φαντάζεται μόνο τη διανοητική δύναμη, χωρίς διασκεπτικό λόγο όσων εξαρτώνται από εμάς, ή αλλιώς είναι κάποια φυσική θέληση. Η προαίρεση όμως είναι όρεξη διασκεπτική εκείνων που είναι στην εξουσία μας να πράττομε.
Έφτανε λοιπόν και η περιγραφή μόνο, δείχνοντας τη διαφορά τους, να κάνει εκείνους που φιλολογούν περισσά να σταματήσουν τη φιλονεικία τους, και είναι σαφώς αντίθετοι στις ορθές αποφάσεις (δεν γνωρίζω πως να το πω ευγενικά). Επειδή όμως οι φιλοπερίεργοι ποθούν κατά κάποιο τρόπο να τους δοθούν περισσότερες εξηγήσεις για τα ζητήματα αυτά, θα μιλήσομε κι αλλιώς.
Λένε όσοι έχουν ασχοληθεί και μιλήσει γι' αυτά, ότι σε όσους αρμόζει να προαιρώνται δεν αρμόζει οπωσδήποτε σε όλους και το να βούλονται. Λέμε δηλαδή ότι θέλομε να έχομε υγεία και να είμαστε πλούσιοι και αθάνατοι, δεν λέμε όμως ότι προαιρούμαστε να είμαστε πλούσιοι και υγιείς και αθάνατοι, επειδή η βούληση εκδηλώνεται στα δυνατά και στα αδύνατα, ενώ η προαίρεση μόνο σε όσα είναι δυνατά και μπορούν να γίνουν από μας. Και πάλι· η βούληση αναφέρεται στο τέλος, η προαίρεση σε όσα μας οδηγούν στο τέλος.
Τέλος λοιπόν λένε πως είναι αυτό που θέλομε, όπως η υγεία· ενώ οδηγεί στο τέλος αυτό για το οποίο διασκεπτόμαστε, όπως ο τρόπος της υγείας. Την ίδια λοιπόν αναλογία που έχει το αντικείμενο της βούλησης προς το αντικείμενο της διάσκεψης λένε πως έχει η βούληση προς την προαίρεση, εφόσον προαιρούμαστε αυτά μονάχα, όσα νομίζομε ότι μπορούν να γίνουν από μας. Θέλομε όμως και όσα δεν μπορούν να γίνουν από μας. Αποδείξαμε λοιπόν ότι δεν είναι ούτε βούληση η προαίρεση, και θ’ αποδειχθεί πάλι ότι δεν είναι ούτε διάσκεψη, δηλαδή σκέψη.

3. Περί Βουλής, δηλαδή Βουλεύσεως
Η σκέψη, δηλαδή η διάσκεψη, λένε πως είναι όρεξη που εκδηλώνεται κι εξετάζει κάτι από αυτά που μπορούμε να πράξομε, κι αυτό που κρίνει η σκέψη είναι το προαιρετό. Είναι λοιπόν από αυτό φανερό ότι η σκέψη (η βούλευση) γίνεται γι' αυτά που ακόμη αναζητούμε, ενώ η προαίρεση για όσα έχουν ήδη προκριθεί. Και γίνεται φανερό όχι μόνο από τον ορισμό αλλά κι από την ετυμολογία.2
Προαιρετό είναι εκείνο που εκλέγομε (αιρετό) πριν από κάποιο άλλο, και κανένας δεν προκρίνει κάτι, αν δεν σκεφτεί, ούτε διαλέγει, αν δεν κρίνει. Η προαίρεση λοιπόν δεν είναι σκέψη, δηλαδή διάσκεψη.

4. Περί Προαιρέσεως
Την προαίρεση ορίζουν ως όρεξη διασκεπτική για όσα εμείς μπορούμε να πράξομε. Γιατί η προαίρεση είναι κάτι μικτό και κράμα από πολλά, αποτελούμενη από όρεξη και σκέψη και κρίση. Κανένα από αυτά δηλαδή καθεαυτό δεν είναι η προαίρεση. Ούτε μόνο όρεξη καθεαυτή είναι ούτε σκέψη ούτε κρίση, αλλ' είναι ένα κράμα από αυτά, όπως η ανθρώπινη υπόστασή μας είναι σύνθετη από ψυχή και σώμα. Επειδή αυτό που προκρίθηκε από τη σκέψη, στο οποίο αναφέρεται η προαίρεση, τότε γίνεται προαίρεση και προαιρετό, όταν προσλάβει την όρεξη.
Αναγκαστικά λοιπόν η προαίρεση σχετικά με αυτά εκδηλώνεται μετά την κρίση, για τα οποία λειτουργεί η σκέψη πριν από την κρίση. Εκείνα δηλαδή προαιρούμαστε, για τα οποία σκεπτόμαστε

5. Για ποια σκεπτόμαστε
Σκεπτόμαστε για όσα εξαρτώνται από εμάς και μπορούν να γίνουν από μας και που το τέλος τους δεν είναι φανερό. Το "εξαρτώνται από μάς" το είπαμε, επειδή σκεφτόμαστε μόνο για όσα μπορούμε να πράξομε. Γιατί αυτά είναι στην εξουσία μας.
Δεν σκεφτόμαστε βέβαια για την αυτοϋπόσταση σοφία ούτε για τον Θεό ούτε για όσα γίνονται κατ’ ανάγκη και πάντοτε με τον ίδιο τρόπο, όπως είναι η κυκλική κίνηση των χρόνων, ούτε για όσα δεν υπάρχουν αδιάκοπα, επαναλαμβάνονται όμως όμοια, όπως η ανατολή και η δύση του ηλίου, ούτε για όσα συμβαίνουν βέβαια μέσα στη φύση, όμως δεν γίνονται όμοια πάντοτε, αλλά τις περισσότερες φορές, όπως το να γίνονται άσπρα τα μαλλιά εκείνου που γίνεται εξήντα ετών, ή να βγάζει γένια οποίος μπαίνει στα είκοσι, ούτε για τα φυσικά φαινόμενα που γίνονται διαφορετικά και άτακτα σε διάφορους χρόνους, όπως είναι οι βροχές, οι ξηρασίες και το χαλάζι.
Γι' αυτά λοιπόν έχει λεχθεί το: "είναι στην εξουσία μας", ενώ το: "που μπορούν να γίνουν από εμάς" λέγεται επειδή δεν σκεφτόμαστε για όλους τους ανθρώπους ούτε για όλα τα πράγματα, ούτε βέβαια και για όλα όσα είναι στην εξουσία μας και μπορούν να γίνουν από εμάς, αλλά πρέπει να είναι κοντά μας και να έχουν άδηλο τέλος. Αν δηλαδή είναι φανερό το πράγμα και το ομολογούμε δεν σκεφτόμαστε πλέον γι' αυτό, έστω κι αν είναι στην εξουσία μας και γίνεται από μας.
Δείξαμε ακόμα ότι η σκέψη δεν εκδηλώνεται για το τέλος, αλλά για όσα συντελούν στο τέλος. Σκεφτόμαστε δηλαδή όχι να πλουτίσουμε, αλλά πώς και με τι. Και για να μιλήσομε με συντομία, σκεφτόμαστε μόνο για όσα η πράξη τους είναι ενδεχόμενη· ενδεχόμενο είναι επίσης αυτό που και το ίδιο μπορούμε να σκεφτούμε και το αντίθετό του. Αν δηλαδή δεν ήμαστε ικανοί και για τα δύο, δεν θα σκεφτόμαστε για τα δύο. Γιατί όσα ομολογούνται και είναι φανερά ή είναι αδύνατα και όχι ενδεχόμενα κανένας δεν τα σκέφτεται. Κι αν μπορούσαμε το ένα μονάχα από ένα ζεύγος αντίθετο, αυτό θα ήταν το ομολογούμενο, επειδή θα ήταν έξω από αμφιβολία, ενώ το αντίθετό του θα ήταν αδύνατο. Όταν για παράδειγμα βρίσκονται μπροστά μας ψωμί κι ένα λιθάρι, κανένας δεν εξετάζει ποιο να κάνει τροφή του· γιατί το ένα είναι ομολογούμενο, ενώ το άλλο είναι αναντίρρητα αδύνατο.
Αυτά λοιπόν προαιρούμαστε, όσα είναι εξίσου ενδεχόμενα, και αυτά είναι εκείνα που σκεφτόμαστε.

6. Περί Γνώμης
Ούτε βέβαια η προαίρεση είναι κάποια γνώμη, κι ας το πιστεύουν αυτό έτσι επιπόλαια οι πολλοί, αλλά αναφέρεται στη γνώμη, αν βέβαια δέχονται ότι η γνώμη είναι όρεξη ενδιάθετη για όσα εξαρτώνται από εμάς, από την οποία προέρχεται η προαίρεση, ή είναι διάθεση για όσα εξαρτημένα από εμάς σκεφτήκαμε, επειδή τα ορεγόμαστε. Γιατί όταν η όρεξη δεχθεί όσα έκρινε η σκέψη, γίνεται γνώμη, κι έπειτα από αυτήν, ή για να το πούμε πιο κυριολεκτικά, από την οποία προέρχεται η προαίρεση.
Επομένως η γνώμη ως προς την προαίρεση έχει το λόγο τής έξης ως προς την ενέργεια.

7. Περί Εξουσίας
Ούτε όμως και εξουσία είναι η προαίρεση. Γιατί η προαίρεση, όπως είπα πολλές φορές, είναι όρεξη που εξετάζει όσες πράξεις είναι στην εξουσία μας, η εξουσία πάλι είναι έννομη κυριότητα των πράξεων που είναι στην εξουσία μας, ή κυριότητα ακώλυτη να χρησιμοποιούμε όσα είναι στην εξουσία μας, ή όρεξη αδούλωτη για όσα είναι στην εξουσία μας.
Δεν είναι λοιπόν το ίδιο εξουσία και προαίρεση, εφόσον είναι στην εξουσία μας να προαιρούμαστε, άλλα δεν εξουσιάζομε σύμφωνα με την προαίρεσή μας. Ακόμα, η προαίρεση κάνει μόνο την εκλογή, ενώ η άλλη χρησιμοποιεί όσα είναι στην εξουσία μας και όσα συντελούν σ’ αυτά, δηλαδή την προαίρεση, την κρίση και τη σκέψη. Σκεφτόμαστε δηλαδή επειδή έχομε την εξουσία γι' αυτό, και κρίνομε και προαιρούμαστε και ριχνόμαστε στην πράξη και χρησιμοποιούμε όσα είναι στην εξουσία μας

8. Περί Δόξης (Γνώμης)
Ούτε όμως η προαίρεση είναι κάποια γνώμη. Γιατί η γνώμη είναι διπλή, λογική και άλογη, ενώ η προαίρεση μεταβάλλεται.
Η άλογη λοιπόν γνώμη λένε πως είναι απλή κι επιπόλαιη γνώση, όπως όταν κάποιος λέγει τη γνώμη ενός άλλου αγνοώντας την αίτια της, όπως για παράδειγμα όταν λέγει την ψυχή αθάνατη χωρίς να δίνει την αίτια που αποδεικνύει την αθανασία της. Ενώ η λογική γνώμη λένε πως είναι γνώση έπειτα από ολοκληρωμένη διανοητική διαδικασία, όπως όταν κάποιος εξετάσει κάτι λογικά και διατυπώσει την αιτία του. Γιατί η διάνοια είναι εκείνη που διέρχεται μέσα από όλα και ενεργεί με διαστήματα, αρχίζοντας από μια πρόταση και καταλήγοντας σ’ ένα συμπέρασμα.
Για παράδειγμα, προτίθεται κάποιος να δείξει την ψυχή αθάνατη και λέγει· επειδή η ψυχή κινείται από τον εαυτό της, κι ό,τι κινείται από τον εαυτό του είναι αεικίνητο, και το αεικίνητο είναι αθάνατο, άρα η ψυχή είναι αθάνατη. Ή πάλι, επειδή η ψυχή είναι ασύνθετη και το ασύνθετο είναι αδιάλυτο και το αδιάλυτο αθάνατο, άρα η ψυχή είναι αθάνατη. Γιατί χαρακτηριστικό γνώρισμα της διάνοιας είναι να διανύει κάποιο δρόμο που οδηγεί στη γνώση ενός πράγματος, και προχωρεί από τις προτάσεις με τους συλλογισμούς στα συμπεράσματα και σχηματίζει τη λογική γνώμη.
Και πάλι, η γνώμη δεν είναι μόνο από όσα είναι στην εξουσία μας, άλλα κι από όσα δεν είναι στην εξουσία μας, ενώ η προαίρεση είναι από εκείνα που είναι στην εξουσία μας. Και γνώμη βέβαια διακρίνομε αληθινή και ψευδή, προαίρεση όμως δεν λέμε αληθινή και ψευδή, άλλα καλή και κακή. Επίσης η γνώμη είναι από τα καθόλου, ενώ η προαίρεση από τα καθέκαστα. Καθόσον η προαίρεση αναφέρεται σε όσα πράττονται γιατί αυτά είναι τα καθέκαστα.
Έγινε φανερό, νομίζω, με πολλούς τρόπους, ότι η προαίρεση δεν είναι γνώμη. Γιατί, αν η γνώμη είναι γνώση που ολοκληρώνεται με διανοητική διαδικασία, ενώ η προαίρεση είναι όρεξη που διασκέπτεται για όσα πραττόμενα είναι στην εξουσία μας, τότε η προαίρεση δεν είναι το ίδιο με τη γνώμη.

9. Περί Φρονήματος, δηλαδή Φρονήσεως
Αλλά η προαίρεση δεν είναι ούτε φρόνημα, δηλαδή φρόνηση, εφόσον βέβαια λένε ότι η φρόνηση είναι θεωρητική όρεξη λογικών και γνωστικών μαθημάτων, η ικανότητα που αντιπαλεύει την έλλειψη και την υπερβολή του νου, ενώ η προαίρεση, όπως διαφορετικά την όρισε ο λόγος, είναι όρεξη που εξετάζει όσα είναι στην εξουσία μας. Και λένε ότι η φρόνηση σχηματίζεται με τον εξής τρόπο. Για παράδειγμα την πρώτη κίνηση του νου την καλούν νόηση, ενώ τη νόηση για κάτι την λένε έννοια, η οποία, απομένοντας στην ψυχή και διαμορφώνοντας την ψυχή σύμφωνα με το νοούμενο, καλείται ενθύμηση.
Η ενθύμηση πάλι παραμένοντας ίδια κι αυτοελεγχόμενη, ονομάζεται φρόνηση, και η φρόνηση αν διευρυνθεί κάνει το διαλογισμό, που οι δεινοί σ’ αυτά τον ονομάζουν ενδιάθετο λόγο, τον οποίο περιγράφοντάς τον, τον χαρακτηρίζουν ολοκληρωμένη λειτουργία της ψυχής που διεξάγεται στο συλλογιστικό μέρος της ψυχής χωρίς να εκφωνείται, και από τον οποίο λένε προέρχεται ο προφορικός λόγος.
Φρόνημα πάλι λένε είναι η γνώση που αποκτά από τη φρόνηση αυτός που φρονεί για κάτι που φρονεί. Γιατί χρησιμοποιούν τις λέξεις φρόνηση και φρονητό και φρονητικός και φρόνημα. Και φρόνηση είναι η σχέση, φρονητό είναι αυτό που φρονούμε (το αντικείμενο της φρόνησης), φρονητικός αυτός που φρονεί (το υποκείμενο που φρονεί), και φρόνημα είναι η γνώση που αποκτά το υποκείμενο που φρονεί από τη φρόνηση για το αντικείμενό της. Αν λοιπόν είναι έτσι αυτά, και η προαίρεση δεν σημαίνει κάτι τέτοιο, άρα το φρόνημα δεν είναι προαίρεση.
Φάνηκε λοιπόν, νομίζω, σαφώς ότι δεν είναι ίδια μεταξύ τους τα προτεθέντα, σύμφωνα με τους υποστηριχτές της άποψης. Κι αν ισχυριστούν ότι είναι οπωσδήποτε ίδια μεταξύ τους, επειδή όλα δέχονται ως κατηγορούμενό τους την όρεξη, δηλαδή την ορεκτική δύναμη της φύσης, επειδή είναι το γένος τους, ας υποστηρίξουν ότι είναι ίδια μεταξύ τους και όλα τα είδη τα χερσαία και τα φτερωτά και τα υδρόβια, επειδή σε όλα ως έννοια γενικότερη αποδίδεται ως κατηγορούμενο το γένος ζώο, και θα χάσουν από τα μάτια τους την ποικίλη διακόσμηση του παντός, αφού δεν θα είναι αυτό ένα υπαρκτό σύνολο από διάφορα πράγματα, αλλά μια φαινομενική σύνθεση κενών μόνο ονομάτων.

10. Ότι με κανένα απολύτως τρόπο δεν θα είναι μετά την ανάσταση ένα τό θέλημα των Αγίων μεταξύ τους και προς τον Θεό, έστω κι αν είναι ένα σε όλους εκείνο που θέλησαν, όπως λένε μερικοί
Η προαίρεση λοιπόν, αφού προσέλαβε την ορμή και τη χρήση εκείνων που είναι στην εξουσία μας, είναι το πέρας της ορεκτικής λογικής κίνησής μας.
Γιατί το φυσικό λογικό, επειδή έχει δύναμη φυσική και λογική όρεξη, που τη λένε και θέληση της νοερής ψυχής, ορέγεται και διαλογίζεται, κι αφού διαλογιστεί βούλεται. Γιατί βούληση λένε όχι την απλώς φυσική κίνηση, άλλα τη συγκεκριμένη, δηλαδή τη θέληση για κάτι. Κι όταν αρχίσει να βούλεται ζητά, και όταν ζητά σκέπτεται, κι όταν σκέπτεται εξετάζει, κι εξετάζοντας κρίνει, και κρίνοντας προαιρείται κάτι, και όταν προαιρείται ορμά, και ορμώντας σ’ αυτό το χρησιμοποιεί, και όταν το χρησιμοποιεί σταματά να κινείται προς αυτό ορεκτικά. Κανένας δηλαδή δε χρησιμοποιεί κάτι αν δεν κινηθεί πρωτύτερα προς αυτό· και κανένας δεν κινείται προς κάτι, αν δεν προαιρείται· και κανένας δεν προαιρείται, αν δεν έχει κρίνει· και κανένας δεν κρίνει, αν δεν εξετάσει· και κανένας δεν εξετάζει, αν δεν σκεφτεί· και κανένας δεν σκέπτεται, αν δεν επιζητήσει· και κανένας δεν επιζητεί, αν δεν θέλει· και κανένας δεν θέλει, αν δεν διαλογιστεί· και κανείς δεν διαλογίζεται, αν δεν ορέγεται· και κανένας δεν ορέγεται λογικά, αν δεν είναι λογικός από τη φύση του. Επειδή λοιπόν ο άνθρωπος είναι από τη φύση του ζώο λογικό, γι' αυτό και ορέγεται και διαλογίζεται και θέλει και επιζητεί και σκέπτεται και προαιρείται και ορμά σε κάτι και χρησιμοποιεί αυτό.
Κι αν εκτός από τα άλλα ο άνθρωπος είναι από τη φύση του και ζώο που προαιρείται και η προαίρεση είναι για όσα είναι στην εξουσία μας και μπορούν να γίνουν από μας κι έχουν το τέλος τους άδηλο, και είναι στην εξουσία μας κι ο λόγος των αρετών, που είναι ο ενεργούμενος νόμος των φυσικών δυνάμεων, όπως είναι (στην εξουσία μας) και ο τρόπος τής κακής χρήσης αυτών των δυνάμεων, που δίνει μια παρα-υπόσταση στα παραφύση πάθη, άρα καθένας που προαιρείται από τη φύση του είναι επιδεκτικός και κριτικός των αντιθέτων (επιδέχεται και διακρίνει τα αντίθετα). Κι αν ξεχωρίζει τα αντίθετα, οπωσδήποτε και προαιρείται· κι αν προαιρείται, επειδή είναι στην εξουσία του η κίνηση και προς τα δύο (αντίθετα), δεν είναι αμετάβλητος από τη φύση του.
Επομένως, επειδή είναι από τα αμφίβολα, αφού είναι στην εξουσία μας και η σκέψη και η κρίση και η προαίρεση, αν δεν υπάρχουν τα αμφίβολα, με το να γίνει φανερή σ’ όλους η αυτοϋπόστατη αλήθεια, δεν υπάρχει προαίρεση που να λειτουργεί με τα πράγματα που είναι ενδιάμεσα και στην εξουσία μας, επειδή δεν υπάρχει ούτε κρίση που να κάνει τη διάκριση των αντιθέτων, από τα οποία προτιμούμε το καλύτερο αντί το χειρότερο.
Κι αν τότε, σύμφωνα με το νόμο της φύσης που ισχύει τώρα, δεν υπάρχει προαίρεση, επειδή εξαφανίζεται κάθε διπλή εκδοχή των όντων, θα ισχύει μόνο ενεργής όρεξη νοερή, σ’ αυτούς που είναι έτσι ορεκτικοί από τη φύση τους, που με τρόπο άφραστο γίνεται μόνο με τη μυστική απόλαυση του κατά φύση ορεκτού, προς την οποία έχει κινηθεί με όσα απαριθμήθηκαν, και της οποίας απόλαυσης κόρος είναι η επίταση στο άπειρο της ίδιας της όρεξης εκείνων που την απολαμβάνουν (που ο καθένας θα μεθέξει με τρόπο υπερφυή τόσο, όσο έχει ποθήσει), και η άμεση συνανάμιξη με αυτό που κατά φύση ποθείται.
Κι αν όσο κανένας πόθησε, τόσο θα μεθέξει αυτό που ποθεί, με το λόγο της φύσης θ’ αποδειχθεί μία θέληση όλων, ενώ με τον τρόπο της κίνησής τους παρουσιάζεται διαφορετική.
Κι αν κατά τον τρόπο της κίνησής τους δεν είναι μία η θέληση των ανθρώπων, ποτέ δεν θα γίνει μία, όπως πίστεψαν μερικοί, με κανένα τρόπο η θέλησή του Θεού και εκείνων που σώζονται, έστω κι αν είναι κοινό στον Θεό και στους Αγίους το αντικείμενο της θέλησής τους, δηλαδή η σωτηρία εκείνων που σώζονται, που είναι θείος σκοπός, σαν κατάληξη όλων, που επινοήθηκε πριν από τους αιώνες, γύρω από το οποίο θα επιτευχθεί η σύμπτωση της θέλησης εκείνων που σώζονται μεταξύ τους και με τον Θεό που σώζει, οπότε θα εισχωρήσει όλος σε όλους γενικά και στον καθένα ιδιαίτερα ο Θεός, που με το μέτρο της χάριτός του γεμίζει τα πάντα3 και τα πάντα συμπληρώνουν αυτόν σα να ’ναι μέλη του, ενωμένα μαζί του κατά την αναλογία της πίστεως του καθενός.
Αν δηλαδή το θέλημα του Θεού σώζει από τη φύση του και των ανθρώπων από τη φύση τους είναι να σώζονται, δεν θα ήταν ποτέ το ίδιο αυτό που από τη φύση του σώζει μ' εκείνο που από τη φύση του σώζεται, έστω κι αν είναι και των δύο κοινός ο σκοπός, η σωτηρία των όλων4, που ο Θεός την προβάλλει και οι Άγιοι την εκλέγουν με τη θέλησή τους.
Κι αν είναι το ίδιο και ένα στον αριθμό το θείο και το ανθρώπινο θέλημα, σύμφωνα με εκείνους που υποστηρίζουν την άποψη ότι, επειδή ο Θεός με το θέλημά του θεμελίωσε όλους τους αιώνες, θα είναι δημιουργός με το ίδιο θέλημα, είτε φυσικό είτε γνωμικό, και ο χορός των Αγίων, και απλώς με αυτό που από τη φύση τους ταυτίζονται με το θείο, πράγμα που, νομίζω, είναι άτοπο κι έργο διάνοιας που πλανάται. Γιατί, εφόσον δεν είναι όλοι δημιουργοί, ή μόνο Απόστολοι ή μόνο Προφήτες5, και αυτοί πάλι δεν είναι ή μόνο Πέτρος ή μόνο Μωυσής, και δεν υπάρχει μονάχα μία αλλά πολλές διαμονές για τους Αγίους κοντά στον Θεό6 και Πατέρα, και με το φυσικό αγαθό θέλημα θα είναι το ίδιο στη φυσική ποιότητα και ποσότητα το ανθρώπινο θέλημα που λειτούργησε κατά μίμησή του, πράγμα που είναι αδύνατο (πώς δηλαδή θα είναι το ίδιο αυτό που από τη φύση του μετέχει μ’ αυτό που μετέχεται, το μεθεκτικό με το μεθεκτό;), είναι αδύνατο με κάθε τρόπο να είναι ίδια η γνώμη του Θεού και του χορού των Αγίων, έστω κι αν, όπως είπα, είναι ένα το αντικείμενο της θέλησης και των δύο, η σωτηρία όλων, γύρω από την οποία γίνεται η ένωση των θελημάτων.
Αλλά, όπως φαίνεται, αγνοώντας τι λογής αντίφαση αναφύεται από το λεγόμενό τους, επιτρέπουν στη σκέψη τους να προχωρεί άσκοπα σ’ εκείνα που δεν πρέπει. Γιατί, αν δεν είναι θέλημα, άσχετο με ποιο τρόπο νοείται ή λέγεται, και δεν έχει ως κατηγορούμενό του το σχετικό γένος, είναι ποιότητα, αλλά όχι από τα καθεαυτά, ως θεωρούμενο δηλαδή σ’ ένα άλλο. Αν όμως το θέλημα είναι από εκείνα που θεωρούνται σε ένα άλλο, είναι οπωσδήποτε συμβεβηκός. Κι αν είναι συμβεβηκός, θα είναι χαρακτηριστικό είτε ουσίας είτε υπόστασης (γιατί σ’ αυτά δεν υπάρχει κανένα που να θεωρείται καθεαυτό ενδιάμεσο, δηλαδή που ούτε να μετέχει το ένα ή το άλλο ή να μην είναι σύνθετο από τα δύο). Κι αν είναι γνώρισμα ουσίας, θα αποδώσουν μία φύση στον Θεό και στους Αγίους, επειδή έπαθαν όλοι με το ένα θέλημα τη συναίρεση σε μία ουσία. Γιατί το γενικό κατηγορούμενο εξίσου σε κάποια, είναι δηλωτικό της ουσίας τους.
Αν όμως είναι γνώρισμα υπόστασης, θα είναι μία η υπόσταση του Θεού και των Αγίων, επειδή έχουν συγχωνευθεί σε ένα όλοι μεταξύ τους. Ό,τι δηλαδή υπάρχει έμφυτο στην υπόσταση κάποιου, όταν αποδίδεται απαράλλαχτο σε άλλους, τους συγχέει όλους μεταξύ τους και κάνει εντελώς αδύνατη τη διάγνωση του λόγου της ύπαρξης του καθενός.

Τι είναι Προαίρεση, Θέληση, Βουλή, Βούληση, Γνώμη και Φρόνηση. Αγίου Μαξίμου τού Ομολογητού "Προς Μαρίνον, τον οσιότατον Πρεσβύτερον". Κείμενο - Μετάφραση. Προαίρεση μέρος 1ο

Η ζωή του πνεύματος-Η βούληση 11

Συνέχεια από  Πέμπτη 2. Απριλίου 2026

Η ζωή του πνεύματος-Η βούληση 11

Hannah Arendt, Piper Verlag GmbH, München 2024

ΙΙ: Η ανακάλυψη του εσωτερικού ανθρώπου

7. Η δύναμη της επιλογής: προαίρεσις, ο πρόδρομος της βούλησης

......Ωστόσο, οι άνθρωποι δεν επιθυμούν μόνο ό,τι είναι άμεσα διαθέσιμο· μπορούν επίσης να φαντάζονται αντικείμενα επιθυμίας, για την επίτευξη των οποίων πρέπει να εξετάσουν τα κατάλληλα μέσα. Αυτό το φανταστικό, μελλοντικό αντικείμενο επιθυμίας ενεργοποιεί την πρακτική νόηση. Για την κίνηση που προκύπτει —δηλαδή την ίδια την πράξη— το επιδιωκόμενο αντικείμενο αποτελεί την αρχή· ενώ για τη διαδικασία της σκέψης και της στάθμισης αποτελεί το τέλος της κίνησης...[ΤΟ ΜΟΝΟ ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΗΤΑΝ Η ΔΟΞΑ ΚΑΙ ΤΑ  ΟΦΕΛΗ ΤΗΣ ,Η ΕΚΠΛΗΡΩΣΗ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΔΥΟ ΠΕΙΡΑΣΜΩΝ ΤΗΣ ΕΡΗΜΟΥ. Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕ ΤΗΝ ΑΡΕΤΗ, ΤΟ ΜΕΤΡΟ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ Η ΟΠΟΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΘΙΣΤΑΤΑΙ ΑΧΡΗΣΤΗ]

Φαίνεται ότι και ο ίδιος ο Αριστοτέλης βρήκε αυτή τη σκιαγράφηση της σχέσης μεταξύ λόγου (νοῦ/λογικής) και επιθυμίας ως εξήγησης της ανθρώπινης πράξης ανεπαρκή. Βασίζεται, έστω και με ορισμένες τροποποιήσεις, ακόμη στην πλατωνική διχοτομία μεταξύ λόγου και επιθυμίας. Στο πρώιμο έργο του Προτρεπτικός την είχε ερμηνεύσει ως εξής:
«Ένα μέρος της ψυχής είναι ο λόγος· αυτός είναι ο φυσικός άρχων και κριτής των όσων μας αφορούν. Το άλλο μέρος είναι τέτοιο ώστε να τον ακολουθεί και να υποτάσσεται στην κυριαρχία του.» [550][ΚΑΤΙ ΑΝΕΦΙΚΤΟ ΟΠΩΣ ΔΕΙΧΝΕΙ Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΡΜΑΤΟΣ. ΤΟ ΜΑΥΡΟ ΑΛΟΓΟ ΔΕΝ ΚΥΡΙΑΡΧΕΙΤΑΙ. Η ΒΟΥΛΗΣΗ ΣΑΝ ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ ΜΟΝΟ ΜΕ ΤΟΝ ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΜΟ ΤΟΥ ΑΛΚΙΒΙΑΔΗ ΜΕ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΣΥΓΚΡΟΥΕΤΑΙ Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ]

Θα δούμε αργότερα ότι ένα από τα κύρια γνωρίσματα της βούλησης είναι το να δίνει εντολές. Στον Πλάτωνα, ο λόγος μπορούσε να αναλάβει ο ίδιος αυτόν τον ρόλο, διότι θεωρείται ότι ο λόγος έχει σχέση με την αλήθεια — και η αλήθεια είναι πράγματι κάτι δεσμευτικό. Ωστόσο, ο ίδιος ο λόγος οδηγεί μεν στην αλήθεια, αλλά δεν διατάζει· πείθει μέσα στον σιωπηλό εσωτερικό διάλογο του ανθρώπου με τον εαυτό του· μόνο όποιος δεν μπορεί να σκέπτεται χρειάζεται να εξαναγκαστεί.[ΟΣΤΙΣ ΘΕΛΕΙ!]

Στην ανθρώπινη ψυχή, ο λόγος καθίσταται «κυρίαρχη» και προστακτική αρχή μόνο εξαιτίας των επιθυμιών, οι οποίες είναι τυφλές και άλογες και, υποτίθεται, υπακούουν επίσης τυφλά. Αυτή η υπακοή είναι αναγκαία για την ηρεμία του πνεύματος, για την αδιατάρακτη αρμονία μεταξύ των «δύο-σε-ένα», η οποία διασφαλίζεται από το αξίωμα της μη-αντίφασης: μην αντιφάσκεις στον εαυτό σου, να παραμένεις φίλος του εαυτού σου·
«Όλα τα αισθήματα φιλίας προς τους άλλους είναι επέκταση των αισθημάτων φιλίας προς τον εαυτό.» [551]

Αν οι επιθυμίες δεν υποτάσσονται στις εντολές του λόγου, τότε, κατά τον Αριστοτέλη, έχουμε να κάνουμε με τον «κακό άνθρωπο», ο οποίος αντιφάσκει προς τον εαυτό του και είναι «διχασμένος μέσα του» (διαφέρειν). «Οι κακοί άνθρωποι αποφεύγουν τη ζωή και αυτοκτονούν»· δεν μπορούν να αντέξουν τον εαυτό τους ή «αναζητούν ανθρώπους με τους οποίους να ζουν μαζί· τον εαυτό τους όμως τον αποφεύγουν. Διότι, όταν είναι μόνοι, θυμούνται πολλά φοβερά πράγματα· ενώ όταν είναι με άλλους, τα λησμονούν. Δεν αισθάνονται καμία φιλία προς τον εαυτό τους· η ψυχή τους βρίσκεται σε αναταραχή, τραβιέται εδώ κι εκεί και διασπάται… Οι κακοί άνθρωποι είναι γεμάτοι τύψεις.» [552]

Αυτή η περιγραφή της εσωτερικής σύγκρουσης μεταξύ λόγου και επιθυμιών μπορεί ίσως να εξηγήσει τη συμπεριφορά — ή μάλλον την κακή συμπεριφορά — του ακρατoύς ανθρώπου. Δεν εξηγεί όμως την πράξη, που αποτελεί το αντικείμενο της αριστοτελικής ηθικής, διότι η πράξη δεν είναι απλώς η εκτέλεση των εντολών του λόγου· Η πράξη είναι η ίδια μια λογική δραστηριότητα — όχι της «θεωρητικής νόησης», αλλά αυτού που στην πραγματεία Περί ψυχῆς ονομάζεται «νοῦς πρακτικός», δηλαδή πρακτικός λόγος. Στα ηθικά συγγράμματα ονομάζεται φρόνησις: ένα είδος γνώσης και κατανόησης του τι είναι καλό ή κακό για τον άνθρωπο, μια μορφή πρακτικής σοφίας — ούτε θεωρητική σοφία ούτε πανουργία — που απαιτείται στην ανθρώπινη ζωή, και την οποία ο Σοφοκλής, σύμφωνα με τη συνήθεια, αποδίδει στην ηλικία [553], ενώ ο Αριστοτέλης την ανέλυσε εννοιολογικά. Η φρόνηση είναι πάντοτε αναγκαία όταν πρόκειται για κάτι που μπορεί να επιτευχθεί ή να αποτύχει με ανθρώπινα μέσα.[ΕΙΝΑΙ ΠΟΙΟΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΟΣ, ΜΕ ΤΗΝ ΣΕΙΡΑ ΤΗΣ ΣΥΜΠΑΝΤΙΚΗ]

Αυτός ο πρακτικός νους κατευθύνει επίσης την παραγωγή και τις τέχνες. Αυτές όμως δεν αποτελούν «σκοπό καθεαυτόν», ενώ «η πράξη είναι σκοπός καθεαυτός» [554]. Υπάρχει η εὐπραξία, η ορθή πράξη, και αυτή συγκαταλέγεται, ανεξάρτητα από τις συνέπειές της, μεταξύ των ἀρετῶν, δηλαδή των αριστοτελικών αρετών. Και αυτές οι πράξεις δεν τίθενται σε κίνηση από τον λόγο, αλλά από την επιθυμία — όχι όμως από επιθυμία για κάποιο αντικείμενο, ένα «τί» που μπορεί να ληφθεί και να χρησιμοποιηθεί ως μέσο για άλλον σκοπό· πρόκειται μάλλον για επιθυμία ενός «πώς», ενός τρόπου εκτέλεσης, μιας καλής εμφάνισης μέσα στην κοινωνία — στον χώρο όπου εκτυλίσσεται η ανθρώπινη ζωή.[ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΣΟΤΗΣ]

Πολύ αργότερα, αλλά ακόμη πλήρως στο αριστοτελικό πνεύμα, ο Πλωτίνος διατύπωσε το εξής (κατά έναν σύγχρονο ερμηνευτή):
«Αυτό που πραγματικά εξαρτάται από τον άνθρωπο, με την έννοια ότι εξαρτάται αποκλειστικά από αυτόν, είναι η ποιότητα της συμπεριφοράς του, το καλῶς· αν ο άνθρωπος πρέπει να πολεμήσει, εξακολουθεί να έχει την ελευθερία να το πράξει είτε ανδρείως είτε δειλώς.» [555]

Η πράξη, υπό την έννοια του πώς θέλει ο άνθρωπος να εμφανίζεται, απαιτεί προσεκτικό εκ των προτέρων σχεδιασμό, για τον οποίο ο Αριστοτέλης εισάγει έναν νέο όρο: προαίρεσις, δηλαδή επιλογή υπό την έννοια της προτίμησης μίας δυνατότητας έναντι άλλων. Οι ἀρχαί, τα σημεία εκκίνησης αυτής της επιλογής, είναι η επιθυμία και ο λόγος: ο λόγος μας παρέχει τον σκοπό προς τον οποίο κατευθυνόμαστε, ενώ η επιλογή γίνεται η αφετηρία των ίδιων των πράξεων [556]. Η ικανότητα της επιλογής είναι ένα ενδιάμεσο στοιχείο, εισαγόμενο κατά κάποιον τρόπο στην παλαιότερη διχοτομία λόγου και επιθυμίας, και η κύρια λειτουργία της είναι να μεσολαβεί μεταξύ τους.

Το αντίθετο της προαίρεσης είναι το πάθος, δηλαδή το συναίσθημα ή η συγκίνηση, όπου ο άνθρωπος παρασύρεται από κάτι που υφίσταται. (Έτσι, κάποιος μπορεί να έχει διαπράξει μοιχεία από πάθος και όχι επειδή την προτίμησε συνειδητά έναντι της σωφροσύνης· μπορεί να έχει κλέψει χωρίς να είναι κλέφτης [557].)

Η ικανότητα της επιλογής είναι πάντοτε αναγκαία όταν οι άνθρωποι δρουν για κάποιο σκοπό (ἕνεκα τινός), διότι πρέπει να επιλέγουν τα μέσα· ο ίδιος όμως ο σκοπός, ο τελικός στόχος της πράξης, δεν υπόκειται σε επιλογή. Ο τελικός στόχος των ανθρώπινων πράξεων είναι η εὐδαιμονία, η ευτυχία με την έννοια της καλής ζωής, την οποία όλοι οι άνθρωποι επιθυμούν· όλες οι πράξεις είναι απλώς διαφορετικά μέσα που επιλέγονται για την επίτευξή της.
(Η σχέση μέσων και σκοπών, είτε στην πράξη είτε στην παραγωγή, είναι τέτοια ώστε όλα τα μέσα να δικαιολογούνται από τους σκοπούς τους· το ειδικά ηθικό πρόβλημα της σχέσης αυτής — αν δηλαδή όλα τα μέσα δικαιολογούνται από τον σκοπό — δεν τίθεται καν από τον Αριστοτέλη.)[Ο ΣΚΟΠΟΣ ΔΕΝ ΑΓΙΑΖΕΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΟΠΩΣ ΣΤΟΝ ΚΑΝΤ. ΕΤΕΘΗ ΚΑΙ ΛΥΘΗΚΕ ΣΤΑ ΗΘΙΚΑ]

Το λογικό στοιχείο της επιλογής ονομάζεται βούλευσις (σκέψη/διαβούλευση), και δεν στρέφεται ποτέ προς τους σκοπούς, αλλά προς τα μέσα επίτευξής τους [558].
«Κανείς δεν αποφασίζει να είναι ευδαίμων, αλλά να αποκτήσει χρήματα ή να αντιμετωπίσει κινδύνους χάριν της ευδαιμονίας.» [559]

Στην Εὐδήμεια Ἠθική, ο Αριστοτέλης εξηγεί πιο συγκεκριμένα γιατί θεώρησε αναγκαίο να εισαγάγει αυτή τη νέα ικανότητα στην παλαιά διχοτομία, ώστε να επιλύσει την παλαιά σύγκρουση μεταξύ λόγου και επιθυμίας. Χρησιμοποιεί ως παράδειγμα την ακρασία: όλοι συμφωνούν ότι η ακρασία είναι κακή και μη επιθυμητή, ενώ η σωφροσύνη (σωφροσύνη) — εκείνο που διαφυλάσσει η πρακτική φρόνηση (φρόνησις) — αποτελεί το φυσικό κριτήριο όλων των πράξεων.

Όταν ο άνθρωπος ακολουθεί τις επιθυμίες του, οι οποίες είναι τυφλές ως προς τις μελλοντικές συνέπειες, και έτσι περιπίπτει στην ακρασία, τότε είναι σαν «το ίδιο πρόσωπο να ενεργεί συγχρόνως εκουσίως (δηλαδή εκ προθέσεως) και ακουσίως (δηλαδή αντίθετα προς τις προθέσεις του)» — και αυτό, κατά τον Αριστοτέλη, «είναι αδύνατον» [560].

Η προαίρεσις αποτελεί τη λύση της αντίφασης. Αν η λογική και η επιθυμία παρέμεναν ασύνδετες, μέσα στη γυμνή φυσική τους αντιπαράθεση, τότε θα έπρεπε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος, υπό την πίεση των δύο αντικρουόμενων τάσεων, είτε «αποσπάται βίαια από τις επιθυμίες» όταν παραμένει εγκρατής, είτε «ενεργεί βίαια αντίθετα προς τη σκέψη» όταν τον κυριεύει η επιθυμία. Όμως σε καμία από τις δύο περιπτώσεις δεν υπάρχει τέτοια βία· και οι δύο πράξεις είναι εκούσιες, και όταν η πηγή βρίσκεται μέσα μας, δεν πρόκειται για βία [561].

Στην πραγματικότητα συμβαίνει το εξής: επειδή η λογική και η επιθυμία βρίσκονται σε σύγκρουση, η απόφαση μεταξύ τους είναι θέμα «προτίμησης», δηλαδή συνειδητής επιλογής. Παρεμβαίνει η λογική — όχι ο νοῦς, που ασχολείται με όσα είναι αιώνια και δεν μπορούν να είναι διαφορετικά από ό,τι είναι, αλλά η διάνοια ή η φρόνησις, που ασχολούνται με όσα βρίσκονται στην εξουσία μας, και όχι με επιθυμίες ή φαντασίες που μπορεί να αφορούν πράγματα αδύνατα να επιτευχθούν, όπως όταν επιθυμούμε να είμαστε θεοί ή αθάνατοι.

Η προαίρεση, η ικανότητα της επιλογής, μπορεί να θεωρηθεί ως ο πρόδρομος της βούλησης. Ανοίγει έναν πρώτο, αν και περιορισμένο, χώρο για το ανθρώπινο πνεύμα, το οποίο χωρίς αυτήν θα ήταν εκτεθειμένο σε δύο αντίθετες δεσμευτικές δυνάμεις: από τη μία, την εμφανή αλήθεια, την οποία δεν είμαστε ελεύθεροι ούτε να αποδεχθούμε ούτε να απορρίψουμε· και από την άλλη, τη δύναμη των παθών και των επιθυμιών, μέσα στις οποίες η φύση κατά κάποιον τρόπο μας καταβάλλει, αν δεν μας «συγκρατήσει» η λογική. Όμως το πεδίο της ελευθερίας είναι πολύ περιορισμένο.

Διαβουλευόμαστε μόνο για τα μέσα προς έναν σκοπό, τον οποίο θεωρούμε δεδομένο και δεν μπορούμε να επιλέξουμε. Κανείς δεν αποφασίζει να θέσει ως στόχο την υγεία ή την ευτυχία, έστω κι αν σκέφτεται γι’ αυτές· οι στόχοι βρίσκονται στην ανθρώπινη φύση και είναι ίδιοι για όλους [562]. Όσον αφορά τα μέσα, «πρέπει άλλοτε να εξετάζουμε ποια είναι και άλλοτε πώς να τα χρησιμοποιήσουμε ή πώς να τα αποκτήσουμε» [563].

Έτσι, όχι μόνο οι στόχοι αλλά και τα μέσα είναι κατά κάποιον τρόπο δεδομένα, και η ελεύθερη επιλογή μας συνίσταται μόνο σε μια «λογική» επιλογή ανάμεσά τους· η προαίρεση λειτουργεί ως διαιτητής μεταξύ διαφορετικών δυνατοτήτων.

Στα λατινικά, αυτή η αριστοτελική ικανότητα επιλογής ονομάζεται liberum arbitrium. Κάθε φορά που συναντούμε αυτόν τον όρο στις μεσαιωνικές συζητήσεις για τη βούληση, δεν εννοείται μια αυθόρμητη δύναμη να αρχίσει κάτι νέο, ούτε μια αυτόνομη δύναμη που υπακούει στους δικούς της νόμους. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο όνος του Buridan: το άτυχο ζώο θα πέθαινε ανάμεσα σε δύο εξίσου κοντινές και ελκυστικές δεμάτια σανού, επειδή καμία σκέψη δεν θα του έδινε λόγο να προτιμήσει το ένα από το άλλο· επιβίωσε μόνο επειδή ήταν αρκετά «έξυπνο» ώστε να εγκαταλείψει την ελεύθερη επιλογή, να αφεθεί στην επιθυμία του και να πάρει ό,τι ήταν άμεσα διαθέσιμο.

Το liberum arbitrium δεν είναι ούτε αυθόρμητο ούτε αυτόνομο.

Τα τελευταία ίχνη ενός «διαιτητή» ανάμεσα στη λογική και την επιθυμία βρίσκονται ακόμη στον Καντ, του οποίου η «καλή βούληση» βρίσκεται σε ένα παράδοξο δίλημμα: είτε είναι «καλή χωρίς περιορισμό» και τότε είναι πλήρως αυτόνομη αλλά δεν έχει επιλογή· είτε λαμβάνει τον νόμο της — την κατηγορική προσταγή — από την «πρακτική λογική», η οποία λέει στη βούληση τι πρέπει να κάνει και προσθέτει: μην κάνεις εξαίρεση για τον εαυτό σου, τήρησε την αρχή της μη αντίφασης, που από την εποχή του Σωκράτη κυβερνά τον εσωτερικό διάλογο της σκέψης.

Η βούληση στον Καντ είναι πράγματι «πρακτική λογική» [564], ακριβώς με την έννοια του αριστοτελικού νοῦς πρακτικός· αντλεί την υποχρεωτικότητά της από τον εξαναγκασμό που ασκεί η προφανής αλήθεια ή η λογική σκέψη πάνω στο πνεύμα. Γι’ αυτό ο Καντ υποστηρίζει επανειλημμένα ότι κάθε «πρέπει», που δεν προέρχεται απ’ έξω αλλά γεννιέται μέσα στο ίδιο το πνεύμα, συνεπάγεται ένα «μπορείς».

Εδώ προφανώς πρόκειται για την πεποίθηση ότι όλα όσα εξαρτώνται από εμάς και μας αφορούν αποκλειστικά βρίσκονται στην εξουσία μας — μια βασική πεποίθηση που μοιράζονται ο Αριστοτέλης και ο Καντ, παρόλο που αξιολογούν πολύ διαφορετικά το πεδίο των ανθρώπινων πραγμάτων.

Μόνο όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να αμφιβάλλουν για τη σύμπτωση του «πρέπει» και του «μπορώ», ανακύπτει το πρόβλημα της ελευθερίας και ανακαλύπτεται η βούληση ως ανεξάρτητη και αυτόνομη δύναμη: όταν τίθεται το ερώτημα — όλα όσα με αφορούν εξαρτώνται πράγματι από μένα;

Σημειώσεις:

[550] Παράθεμα από τον Werner Jaeger, Aristoteles, Βερολίνο 1923, σ. 260. Ο Jaeger παρατηρεί επίσης: «Το τρίτο βιβλίο Περί ψυχής, από το οποίο παρέθεσα παραπάνω, έχει έναν ιδιότυπα πλατωνικό χαρακτήρα» (σ. 355).
[551] Ηθικά Νικομάχεια, 1168b6.      [552] Στο ίδιο έργο, 1166b5–25.
[553] Βλ. τους τελευταίους στίχους της Αντιγόνης.        [554] Ηθικά Νικομάχεια, 1139b1–4.

[555] Παράθεμα από τον Andreas Graeser, Plotinus and the Stoics, Λέιντεν 1972, σ. 119.
[556] Ηθικά Νικομάχεια, 1139a31–33, 1139b4–5.
[557] Στο ίδιο έργο, 1134a21.    [558] Στο ίδιο έργο, 1112b12.
[559] Ηθικά Ευδήμεια, 1226a10     [560] Στο ίδιο έργο, 1223b10.
[561] Στο ίδιο έργο, 1224a33–b15.     [562] Στο ίδιο έργο, 1226b10.
[563] Στο ίδιο έργο, 1226b11–12. Πρβλ. Ηθικά Νικομάχεια, 1112b11–18.
[564] Μια εξαιρετική ανάλυση της βούλησης και της ελευθερίας στον Kant βρίσκεται στο έργο του Lewis White Beck, A Commentary on Kant's Critique of Practical Reason, Σικάγο – Λονδίνο 1960, κεφ. 11.
Συνεχίζεται με:
8. Ο Απόστολος Παύλος και η αδυναμία της βούλησης

Η ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΔΙΕΛΥΣΕ ΑΜΕΤΑΚΛΗΤΑ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ. ΔΙΟΤΙ ΣΤΗΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΕΤΕΘΗ ΤΟ ΕΓΩ.

ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΑ 3 Του Αγίου Νικολάου Βελιμίροβιτς

Συνέχεια από Τετάρτη 8. Απριλίου 2026

ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΑ 3

Του Αγίου Νικολάου Βελιμίροβιτς

Δοκίμιο για την Χριστιανική Φιλοσοφία

Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΜΒΟΛΑ ΤΗΣ

ΤΑ ΦΥΤΑ ΩΣ ΣΥΜΒΟΛΑ

Για να μπορέσει ένα δέντρο να αναπτυχθεί, πρέπει να ριζώσει στη γη. Έτσι και η ψυχή πρέπει να ριζώσει στη βασιλεία του πνεύματος, στον ουρανό, γιατί εκεί είναι η γη της, όπου ριζώνει και από όπου ανθεί.

Για να προοδεύσει ένα δέντρο, πρέπει να ποτίζεται με νερό. Έτσι και η ψυχή πρέπει να ποτίζεται με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, για να είναι υγιής και δυνατή. Ο Άγιος Αντώνιος λέει: «Όπως τα δέντρα δεν μπορούν να αναπτυχθούν χωρίς φυσικό νερό, έτσι και η ψυχή δεν μπορεί να αναπτυχθεί αν δεν προσλαμβάνει τις ουράνιες γλυκύτητες. Μόνο εκείνες οι ψυχές αναπτύσσονται που έχουν λάβει το Πνεύμα και έχουν πλημμυριστεί από ουράνια γλυκύτητα».
Για να φέρει καρπό ένα δέντρο, χρειάζεται φως και ζέστη από τον ήλιο. Έτσι και η ψυχή πρέπει να φωτίζεται και να θερμαίνεται από τον Θεό, Ήλιο της αιώνιας δικαιοσύνης. Διότι μόνο στο φως και στη ζέστη που προέρχεται από τον ζωντανό και ζωοποιό Θεό μπορεί η ψυχή να ζει, να αναπτύσσεται και να φέρνει καρπό.

Το κρίνο ως σύμβολο αμεριμνησίας. Δείτε οι κρίνοι στα χωράφια πώς αναπτύσσονται· δεν κοπιάζουν ούτε υφαίνουν (Ματθ. 6:28). Και όμως ντύνονται τόσο όμορφα, όπως ποτέ ο βασιλιάς Σολομών στην δόξα του. Ο Νείλος ο Σινάτης γράφει για τη συμβολική αξία του κρίνο και λέει: «Για την τέλεια ψυχή έχει ειπωθεί ότι είναι όπως ο κρίνος μέσα στο αγκάθι· και αυτό σημαίνει την ψυχή που ζει αμέριμνα ανάμεσα σε εκείνους που ανησυχούν για πολλά» (Νείλος Σινάτης: Περί φιλαργυρίας).
Η ελιά ως σύμβολο της θείας επιλογής. Ο Κύριος επέλεξε τον λαό του Ισραήλ σαν ελιά ανάμεσα στα άγρια δέντρα, για να είναι λαός εκλεκτός (Ιερεμίας 11:16). Επιπλέον, οι Ηλίας και Ενώχ ονομάζονται ελιές, καθώς θα εμφανιστούν ως πρόδρομοι της δεύτερης έλευσης του Χριστού. Τους προανήγγειλαν και ο προφήτης Ζαχαρίας και ο Άγιος Ιωάννης στην όραση, όπου στέκονται μπροστά στον θρόνο της δόξας στον ουρανό ως δύο ελιές (Ζαχ. 4:3, Αποκ. 11:4). Ως δέντρο που δίνει λάδι και μακροζωεί ανάμεσα στα επίγεια δέντρα, η ελιά συμβολίζει και κάθε ευλογημένο άνθρωπο που λάμπει με τη χάρη και την αλήθεια του Πνεύματος του Θεού και που με πίστη έχει ριζώσει στη ζωή την αιώνια. Ο ψαλμωδός μαρτυρεί: «Κι εγώ σαν πράσινη ελιά στο σπίτι του Κυρίου, ελπίζω στη χάρη του Θεού εις τον αιώνα» (Ψαλμ. 51:8).

Ο σπόρος είναι σύμβολο του λόγου του Θεού. Το χωράφι είναι ο κόσμος, λέει ο Κύριος. Ο καλός σπόρος είναι οι υιοί της βασιλείας, ενώ ο ζιζάνιος οι υιοί του κακού (Ματθ. 13:37-38).

Το σιτάρι συμβολίζει τη θεία διδασκαλία, τη διδασκαλία του Χριστού, καλός σπόρος αντίθετα από τον ζιζανιογενή που συμβολίζει τον σατανικό σπόρο. Και όταν οι άνθρωποι κοιμήθηκαν, ήρθε ο εχθρός του σπιτονοικοκύρη και έσπειρε ζιζάνια ανάμεσα στο σιτάρι (Ματθ. 13:25). Οι Χριστιανοί που διατηρούν μέσα τους το θεϊκό του Χριστού και το καλλιεργούν μέχρι τη θερισμό θα σωθούν· οι αμελείς όμως που καλλιεργούν μέσα τους ζιζάνια αντί για σιτάρι θα χαθούν. Αυτό επιβεβαιώνει και ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος λέγοντας ότι ο Θεός θα καθαρίσει το αλώνι Του και θα μαζέψει το σιτάρι Του στη σιταποθήκη, ενώ το ζιζάνιο θα το κάψει με αιώνια φωτιά. Έτσι, το σιτάρι συμβολίζει τους αληθινούς Χριστιανούς που διατήρησαν μέσα τους τον σπόρο του Θεού, ενώ το ζιζάνιο συμβολίζει τους απίστους αμαρτωλούς. Η σήψη του σπόρου κάτω από τη γη συμβολίζει το θάνατο και την ανάσταση του Χριστού, αλλά και τον θάνατο του παλαιού και τη γέννηση του νέου ανθρώπου σε κάθε μας.
Τα σταφύλια και τα αγκάθια, οι συκιές και τα χεντζάρια είναι σύμβολα καλών και κακών ανθρώπων. Μήπως τα σταφύλια συλλέγονται από τα αγκάθια ή οι συκιές από τα χεντζάρια; Όχι· από τα αμπέλια και τις συκιές συλλέγεται καλός καρπός, ενώ από τα αγκάθια και τα χεντζάρια κακός καρπός. Κάθε καλό δέντρο φέρνει καλούς καρπούς, και κάθε κακό δέντρο κακούς καρπούς. Δεν μπορεί καλό δέντρο να φέρει κακούς καρπούς ούτε κακό δέντρο καλούς καρπούς. Κάθε δέντρο που δεν φέρνει καλούς καρπούς κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά. Έτσι, από τους καρπούς τους θα τα γνωρίσετε (Ματθ. 7:16-20). Ο Κύριος αναφέρεται στους ανθρώπους, χρησιμοποιώντας το δέντρο ως σύμβολο.
Το κλήμα είναι σύμβολο του Χριστού, ενώ το αμπέλι είναι σύμβολο των μαθητών Του. «Εγώ είμαι ο κλήμας, εσείς τα κλήματα», είπε στους μαθητές Του. Ο κλήμας είναι μερικώς ορατός και μερικώς κρυφός, όπως και ο Υιός του Θεού είναι μερικώς γνωστός και μερικώς άγνωστος. Χωρίς τον κλήμα δεν μπορεί το αμπέλι να αναπτυχθεί ούτε να φέρει καρπό· γι’ αυτό είπε: «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα». Οι καλοί άνθρωποι παίρνουν ζωή από τον Χριστό, τρέφονται απ’ Αυτόν και φέρουν καλό καρπό, όπως το καλό αμπέλι στον κλήμα. Οι κακοί άνθρωποι αποκόβουν τον εαυτό τους από τον Χριστό και μένουν ξηροί και άκαρποι όπως τα αποκομμένα κλήματα.
Το δέντρο της μουστάρδας είναι σύμβολο της βασιλείας των ουρανών όσον αφορά την ανάπτυξη από μικρό σε μεγάλο. Ο μικρότερος όλων των σπόρων, όταν μεγαλώσει γίνεται μεγαλύτερος από όλα τα λαχανικά και γίνεται δέντρο ώστε τα πουλιά του ουρανού να έρχονται και να κάθονται στα κλαδιά του (Ματθ. 13:32). Έτσι και η βασιλεία των ουρανών στην ψυχή του ανθρώπου μεγαλώνει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο που αναπτύσσεται στην ψυχή, και με τα κλαδιά της φτάνει στους ουρανούς και οι άγγελοι κατεβαίνουν πάνω στα κλαδιά της.
Η φοινικιά και ο λιβανέζικος κέδρος είναι σύμβολα των δικαίων. Ο δίκαιος πρασινίζει όπως η φοινικιά και ο κέδρος στον Λίβανο, ανυψώνεται… Είναι καρποφόροι και στην ηλικία, ακμαίοι και πράσινοι (Ψαλμ. 92:12).
Ο βασιλικός και η ρίγανη — ιδιαίτερα ο βασιλικός — είναι πολύ αγαπημένα στα Βαλκάνια στους Ορθόδοξους Χριστιανούς. Συμβολίζουν την ψυχή του δικαίου που όσο περισσότερο γερά και μαραίνεται το σώμα, τόσο περισσότερο μυρίζει ουράνιο άρωμα. Αυτά τα δύο φυτά έχουν καλύτερο άρωμα όταν μαραίνονται και στεγνώνουν παρά όταν είναι νωπά. Ο βασιλικός χρησιμοποιείται και κατά τον αγιασμό του νερού. Σε αυτή την περίπτωση, συμβολίζει το ευλογημένο άρωμα του ανώτερου κόσμου, που με τη δύναμη του Σταυρού διατηρεί το νερό από αλλοίωση.
Τα χόρτα και τα λουλούδια γενικά συμβολίζουν τη φθαρτότητα της σωματικής ζωής και της εξωτερικής δόξας των ανθρώπων. Ο Απόστολος Πέτρος γράφει: «Διότι πάσα σάρξ ως χόρτον και πάσα δόξα ανθρώπου ως το άνθος του χόρτου· ξεραίνεται το χόρτον και πέφτει το άνθος αυτού» (Α’ Πέτρ. 1:24, Ψαλμ. 103:15). Κατά τον ψαλμωδό, η μοίρα του χόρτου συμβολίζει τη μοίρα των ασεβών. Όταν οι ασεβείς αναπτύσσονται σαν χόρτο και ευδοκιμούν όλοι οι παραβάτες, αυτό γίνεται για να εξολοθρευτούν δια παντός (Ψαλμ. 92:7). Σε άλλο σημείο λέει: «Μη θυμώνεις βλέποντας τους ασεβείς, μη ζηλεύεις εκείνους που κάνουν ανομία· διότι όπως το χόρτο κόβεται γρήγορα, και όπως το πράσινο χορτάρι μαραίνεται» (Ψαλμ. 37:1-2). Οι δίκαιοι είναι σαν χόρτο μόνο σωματικά, ενώ οι ασεβείς είναι σε κάθε πτυχή σαν φθαρτό χόρτο.

ΤΑ ΖΩΑ ΩΣ ΣΥΜΒΟΛΑ

Το περιστέρι είναι σύμβολο του Αγίου Πνεύματος. Το Άγιο Πνεύμα εμφανίστηκε πολλές φορές υπό μορφή περιστεριού. Όταν ο Κύριος βαπτίστηκε στον Ιορδάνη, είδε το Πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει σαν περιστέρι και να έρχεται επάνω Του (Ματθ. 3:16). Δείχνοντας αθωότητα, το περιστέρι συμβολίζει το Πνεύμα του Θεού. Διότι το περιστέρι είναι σπάνια αθώο ζώο και με αυτή του την ιδιότητα συμβολίζει το Θεό Πνεύμα, στο οποίο δεν υπάρχει κακία.
Το φίδι είναι σύμβολο του Σατανά. Χρησίμευσε ως όργανο του Σατανά όταν αυτός εξαπάτησε την Εύα και την παρέσυρε στην αμαρτία της ανυπακοής προς τον Δημιουργό. Είναι το μόνο ζώο στη γη πάνω στο οποίο ο Θεός εξέφερε κατάρα: «Κατάρα σε κάθε ζώο, και σε κάθε θηρίο του αγρού» (Γεν. 3:14). Από αυτό προέρχεται η τρομερή έχθρα που υπάρχει μεταξύ του φιδιού και όλων των άλλων ζώων στη γη. Όταν ο Κύριος είπε στους μαθητές: «Γίνεστε φρόνιμοι όπως τα φίδια», εννοούσε την προσοχή με την οποία κινείται το φίδι. Αμέσως όμως πρόσθεσε: «και αθώοι όπως τα περιστέρια». Όπως λέει ο Χρυσόστομος, «δεν υπάρχει καμία ωφέλεια από τη σοφία αν δεν συνοδεύεται από αθωότητα» (Χρυσ. Ερμηνεία Ματθ. 10:16). Αντιθέτως, μια τέτοια φιδίσιο σοφία είναι πολύ επικίνδυνη για τον άνθρωπο. Ο Ισίδωρος ο Πελουσιώτης ερμηνεύει: «Να φυλάγεις την πίστη όπως το φίδι φυλάει το κεφάλι του· να ξεφορτώνεσαι τον παλαιό άνθρωπο όπως το φίδι αλλάζει το παλιό δέρμα του» (Ισίδ. Πελουσιώτης: Επιστολές).
Η ασπίδα, δηλαδή το δηλητηριώδες φίδι, είναι σύμβολο του διαβόλου και όλων όσων πράττουν το θέλημα του διαβόλου. Ο Πρόδρομος ονόμασε τους Ιουδαίους αρχιερείς «γεννήματα ασπίδων», και τα λόγια του Κυρίου το επανέλαβαν (Ματθ. 3:7, 23:33). Τέλος, ο Κύριος είπε ξεκάθαρα στους κακούς Ιουδαίους αρχηγούς: «Ο πατέρας σας είναι ο διάβολος» (Ιωάννης 8:44). Από αυτό είναι σαφές ότι η ασπίδα συμβολίζει τον διάβολο, και το γένος των ασπιδινών τα παιδιά του διαβόλου.
Το αρνί, η προβατίνα και ο λύκος. Το αρνί είναι σύμβολο του Χριστού. «Ιδού το Αρνίο του Θεού!» αναφώνησε ο Πρόδρομος βλέποντας τον Χριστό. Και ο θειοσκόπος Ιωάννης είδε τον Χριστό στο θρόνο της ουράνιας δόξας ως αρνί. Οι προβατίνες συμβολίζουν τους πιστούς μαθητές του Χριστού, ενώ οι λύκοι τους απίστους και ειδωλολάτρες. «Οι προβατίνες μου ακούνε τη φωνή μου, και τις γνωρίζω, και με ακολουθούν…» (Ιωάννης 10:25). «Ιδού, σας στέλνω ως προβατίνες ανάμεσα σε λύκους» (Ματθ. 10:16). Προφανώς, δεν αναφέρεται σε ζώα αλλά σε ανθρώπους.
Οι σκύλοι και οι χοίροι είναι σύμβολα των επίμονων απίστων, σκληρών και ανένδοτων. Οι σκύλοι συμβολίζουν ιδιαίτερα τους πόρνους και οι χοίροι τους άπληστους. Γι’ αυτό είπε ο Σωτήρας: «Μην δίνετε τα ιερά στους σκύλους και μην ρίχνετε τους μαργαρίτες σας μπροστά στους χοίρους».
Η κότα και τα κοτοπουλάκια. Όπως η κότα φροντίζει τα κοτοπουλάκια της, τα ταΐζει και τα θερμαίνει, έτσι και ο Σωτήρας συγκεντρώνει τους πιστούς Του. Ήθελε να συγκεντρώσει, να ταΐσει με αγάπη και να θερμάνει τους υιούς του Ισραήλ, αλλά εκείνοι αρνήθηκαν (Ματθ. 23:37). Η κότα, λοιπόν, σε αυτό το πλαίσιο είναι σύμβολο του Χριστού, και τα κοτοπουλάκια σύμβολα των πιστών μαθητών Του.
Το άλογο είναι σύμβολο υπάκουου και πιστού δούλου. Ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης γράφει ότι το άλογο συμβολίζει την υπακοή. Στον οκτασύλλαβο κανόνα, οι Απόστολοι συγκρίνονται με γρήγορα άλογα όσον αφορά την πιστή υπηρεσία προς τον Θεό και την ταχύτητα με την οποία διαδίδουν το Ευαγγέλιο σε όλη τη γη.
Άνθρωπος, λιοντάρι, βόδι και αετός — τέσσερα συμβολικά ζώα που είδαν στις οράσεις τους ο προφήτης Ιεζεκιήλ και ο Άγιος Ιωάννης να στέκονται κάτω από τον θρόνο του Παντοκράτορα (Ιεζ. 1:5, Αποκ. 4:6). Σύμφωνα με τους ιερούς συγγραφείς, τα τέσσερα ζώα συμβολίζουν τέσσερις βασικές αρετές: σοφία, θάρρος, δικαιοσύνη και αγνότητα. Ο άνθρωπος συμβολίζει τη σοφία, το λιοντάρι το θάρρος, το βόδι τη δικαιοσύνη, επειδή ήταν θυσιαζόμενο ζώο για αμαρτία λόγω της δικαιοσύνης. Ο αετός στον αέρα συμβολίζει την αγνότητα, γιατί ανεβαίνει στα ύψη όπου βρίσκεται η καθαρότητα. Επίσης, αυτά τα τέσσερα συμβολικά ζώα συμβολίζουν τις ποικίλες πνευματικές δυνάμεις γύρω από τον θρόνο του Θεού, που ψάλλουν μέρα και νύχτα: «Άγιος, Άγιος, Άγιος Κύριος Σαβαώθ!»
Βάτραχοι, σκουλήκια και διάφορα έντομα, με τα οποία ο Θεός πλήγωσε την αρχαία Αίγυπτο, συμβολίζουν διάφορες ανθρώπινες αμαρτίες, με λόγο και έργο (Γεν. 8). Οι αόρατοι μικροοργανισμοί και βακτήρια συμβολίζουν τις αόρατες, νοητικές αμαρτίες του ανθρώπου. Αν ο άνθρωπος δεν εξαλείψει γρήγορα τις κακές σκέψεις μέσα του, πολλαπλασιάζονται και δυναμώνουν στην ψυχή — όπως τα μικρόβια στο σώμα — και οδηγούν την ψυχή σε σοβαρές, ακόμη και θανατηφόρες ασθένειες.
Τα άγρια θηρία συμβολίζουν γενικά τα μεγάλα πάθη. Όπως τα άγρια θηρία σκίζουν τα σώματα, έτσι τα πάθη σκίζουν τις ψυχές. Ο Δημιουργός έδωσε στον Αδάμ εξουσία πάνω σε όλα τα πάθη· από εκεί έχει και εξουσία πάνω σε όλα τα θηρία ως σύμβολα των παθών. Οι Άγιοι που, μέσω του Νέου Αδάμ, Χριστού, απέκτησαν εξουσία πάνω στα πάθη, απέκτησαν και εξουσία πάνω στα άγρια θηρία.

ΕΠΙΓΝΩΣΗ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ

Όταν ο Δημιουργός του κόσμου έπλασε τους πρώτους γονείς μας, τους είπε: «Γίνεστε κύριοι των ψαριών της θάλασσας, των πτηνών του ουρανού και όλων των θηρίων που κινούνται στη γη» (Γεν. 1:28). Αυτή την εντολή παραφράζει ο Ψαλμωδός: «Τον έθεσες (τον άνθρωπο) πάνω στα έργα των χεριών Σου· όλα τα έθεσες κάτω από τα πόδια του, πρόβατα και βόδια όλα, και τα θηρία, τα πτηνά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας» (Ψαλμ. 8:6-8).
Τι σημαίνει αυτό; Σίγουρα όχι «υποτάξτε τη φύση» με τον σύγχρονο τρόπο, δηλαδή να την εκμεταλλευτείτε αλλά ταυτόχρονα να την θεοποιήσετε στη θέση του Θεού. Σημαίνει πραγματικά να υποταχθείτε σε αυτήν. Σημαίνει: άνθρωπε, κυριαρχήστε στα σύμβολα και όχι αυτά σε εσάς. Ή: άνθρωπε, ας είναι όλα τα πλάσματα κάτω από τα πόδια σου, σαν βιβλίο διαβασμένο και κατανοημένο, ενώ η ψυχή σου να κρατά τους ουρανούς, τη βασιλεία των πνευματικών πραγμάτων. Όλα είναι κατώτερα από εσένα, όλα κάτω από τα πόδια σου, και εσύ είσαι κατώτερος μόνο από τον Δημιουργό σου, στα πόδια Του.
Στην Αγία Γραφή λέγεται σαφώς ότι η ειδωλολατρία είναι κάθε θεοποίηση οποιουδήποτε δημιουργήματος του Θεού — είτε του ήλιου, της σελήνης, των άστρων, είτε λίθου, δέντρου, ζώου, λιβαδιού ή ύψους — οποιουδήποτε δημιουργήματος ή χειροποίητου έργου ανθρώπου. Διότι η λατρεία σε αυτά είναι λατρεία του γράμματος και όχι του πνεύματος, του συμβόλου και όχι της πραγματικότητας. Η κυριολεκτική ανάγνωση της φύσης είναι ειδωλολατρία. Κάθε ειδωλολατρία απομακρύνει τον άνθρωπο από τα πνευματικά πράγματα, πρώτα απ’ όλα από τον Θεό. Ο Θεός είναι πνεύμα, και όσοι Τον λατρεύουν πρέπει να Τον λατρεύουν με πνεύμα και αλήθεια. Για τους ειδωλολάτρες και τους υλιστές φιλοσόφους — που είναι ένα και το αυτό — η φύση είναι σαν κινέζικη γραφή. Στον ξένο ή τον άπειρο που βλέπει για πρώτη φορά κινέζικα, φαίνεται ως στολίδι χωρίς νόημα. Φανταστείτε έναν άπειρο και έναν γραμματισμένο Κινέζο μπροστά σε τέτοια γραφή. Ο άπειρος βλέπει μόνο τα χρώματα και τα σχήματα, ενώ ο Κινέζος ακολουθεί το νόημα και το πνευματικό περιεχόμενο. Αυτή είναι η πιστή εικόνα των ειδωλολατρών — μορφωμένων ή αμόρφωτων — από τη μία πλευρά, και των αληθινών Χριστιανών από την άλλη. Οι πρώτοι προσκολλώνται στις αισθήσεις και στο πνεύμα για τα σύμβολα, ενώ οι δεύτεροι αντιλαμβάνονται τα σύμβολα με τις αισθήσεις και διαβάζουν το πνεύμα με το πνεύμα.

Συνεχίζεται με:

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΩΣ ΣΥΜΒΟΛΑ

Ο ΑΓΙΟΣ ΚΑΝΕΙ ΛΟΓΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΤΩΝ ΟΝΤΩΝ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΜΑΣ ΣΥΝΔΕΟΥΝ ΜΕ ΤΗΝ Π.Δ. ΔΗΛ. ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΟΥΝ ΚΑΙ ΑΥΞΑΝΟΥΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ.

 ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΓΙΑ ΝΑ ΜΕΙΩΣΟΥΝ ΤΗΝ ΕΝΑΝΘΡΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣ ΤΟΥΤΟ ΝΤΥΝΟΝΤΑΙ ΤΟ ΕΝΥΠΟΣΤΑΤΟ ΟΠΩΣ ΤΟ ΠΡΟΩΘΕΙ Η ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ, ΤΑΥΤΙΖΟΜΕΝΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ΞΙΩΝΗ, ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΑΚΙΝΔΥΝΟΥ. ΄Η ΣΤΗΡΙΖΟΥΝ ΤΗΝ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΑΡΤΖΕΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΥ, Η ΟΠΟΙΑ ΚΑΤΑΡΓΕΙ ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ. 

ΥΠΕΡΑΣΠΙΖΟΜΕΝΟΣ ΤΗΝ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΗ ΔΗΛ. ΤΟΝ ΝΕΟ ΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΑΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑ ΣΑΝ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΑ Ο ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ ΠΡΙΝ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕ ΤΗΝ ΕΣΧΑΤΗ ΠΛΑΝΗ, (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΑΓΓΕΛΟΙ, ΑΡΑ ΟΥΤΕ Ο ΕΩΣΦΟΡΟΣ) Η ΟΠΟΙΑ ΔΙΕΛΥΣΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΝΑ ΑΡΝΗΘΕΙ ΤΟΝ ΗΣΥΧΑΣΜΟ, ΤΗΝ ΜΕΤΑΝΟΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΗ ΤΟΥ ΚΑΤΈΙΚΟΝΑ, ΚΑΘΟΤΙ ΤΟ ΚΑΤ΄ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΚΑΤΗΡΓΗΘΗ ΜΕ ΤΟΝ ΠΕΙΡΑΣΜΟ ΤΟΥ ΕΩΣΦΟΡΟΥ.