Στη δευτερολογία μου αυτή θα προσπαθήσω να απαντήσω συνολικά αναφορικά με το πρώτο άρθρο μου (εδω) για τον παπα Βαγγέλη, το οποίο προκάλεσε σκάνδαλο στο Facebook. Δεν μπορώ να πω ότι δεν ήταν αναμενόμενο, εφόσον πρόκειται για έναν τόσο λαοφιλή ιεροκήρυκα. Εκείνο που με εξέπληξε από μερικούς ήταν η επί προσωπικού επίθεση. Κατανοητό και αυτό, όσο και αποδεικτικό της προσωποληπτικής προσκόλλησης στον εν λόγω κληρικό. Πρώτη, άλλωστε, πηγή μαγικής αποδοχής και υποστήριξης μιας τοιαύτης περίπτωσης είναι η ρασοφορία, που στο μυαλό πολλών σημαίνει άμεση πηγή θεοπνευστίας και απαγόρευσης κριτικής σκέψης και εκφοράς της. Ο ίδιος όμως ο π. Ε. λέει σε κηρύγματά του να είμαστε σκεπτόμενοι και όχι “θεούσοι”, συγχέοντας κάπως την έννοια των τελευταίων και προσβάλλοντας έμμεσα πολλά άτομα από το πολυπληθές του ακροατήριο, έστω και ασυνείδητα. Θεούσες λέμε συνήθως τις “ευσεβίστριες” γυναίκες με μακριές φούστες και τα συναφή. Πολλές από αυτές δεν είναι άραγε ανάμεσα στους θαυμαστές του;
Στη ροή μιας φυσικής τριτολογίας (εδω) αναφορικά με το φαινόμενο παπα Βαγγέλης Π. ερχόμαστε να το επεκτείνουμε στις ευρύτερες διαστάσεις του. Η τάση της σταροποίησης των εκκλησιαστικών ανδρών είναι και αυτή αναμενόμενο φρούτο της παγκοσμιοποιημένης και εκκοσμικευμένης διαδικτυακής εποχής μας. Το θέμα πλέον περνάει στη διαχείριση του προβλήματος από την ίδια την Εκκλησία και τους ίδιους τους χαρισματικούς φορείς της.
Η Π.Δ. προτρέπει να ελέγχεις τον σοφό για να γίνει σοφότερος. Αυτό προσπαθήσαμε να επιτύχουμε στην περίπτωση του λαλίστατου και χειμαρρώδους π. Ευαγγέλου. Η αλήθεια είναι πως ο γράφων δεν θα ασχολούνταν με τον ιδιόρρυθμο τρόπο του ιεροκήρυκα, αν δεν ξέφευγε σε μερικά σημεία αναφορικά με το μυστήριο της Ευχαριστίας και κάποιους Αγίους. Μερικοί θαυμαστές του το θεώρησαν αυτό υπερβολή. Ας μην ξεχνάνε όμως πως και οι κρίνοντες πρέπει να κρίνονται προκειμένου να επανέρχονται, όταν ανθρωπίνως ή δαιμονικώς εκτρέπονται.
Γενικεύοντας θα λέγαμε πως ο καφενειακός χαρακτήρας της ποιμαντικής και η γηπεδοποίηση των εκκλησιαστικών ακροατηρίων μαρτυρεί την έλλειψη κατήχησης του λαού και την προχωρημένη ψυχολογική ασθένεια του μετανεωτερικού ανθρώπου, ο οποίος θέλει συνέχεια να ψυχαγωγείται και να ακούει όμορφα λόγια, να αναπαύεται στα πάθη του, στην άγνοιά του και στις ανασφάλειές του. Έτσι, άλλωστε, εξηγείται η απόλαυση και εκζήτηση τέτοιων λαϊκίστικων κηρυγμάτων, που πόρρω απέχουν από την παραδοσιακή ορθόδοξη ομιλητική. Η ποιμαντική συγκατάβαση ωστόσο στην πτωτική πορεία του πνευματικού επιπέδου του κόσμου οφείλει να έχει και τα όριά της. Αυτό προσπαθήσαμε να θίξουμε στα σχετικά άρθρα, αλλά η προσωπολατρία ενίων οδήγησε σε αντίθετα αποτελέσματα και κατέστησε τις προθέσεις μας άκαρπες.
Το φαινόμενο Παπανικολάου βρίσκει εύκολα μιμητές, καθότι είναι η πλατεία και ανώδυνη οδός. Απροετοίμαστες κατά βάση ομιλίες, άμεση λαϊκή αποδοχή και ηρωοποίηση του ιεροκήρυκα, αποχώρηση χωρίς σοβαρούς προβληματισμούς και πρόοδο στην εν Χριστώ ενηλικίωση. Η δε μετάνοια μια άγνωστη λέξη. Κοντά σε αυτά και ο κίνδυνος αναισθησίας έναντι της οφειλόμενης ευλαβείας…
Μάζευε, έτερος Παπανικολάου αυτός, αρχιμανδρίτης, κόσμο και έλεγε την Παναγία “κυρά μου”. Καλή η απλότητα, αλλά να μην περνάμε τις κόκκινες γραμμές. Οι χειροκροτητές δεν ωφελούνται έτσι, μάλλον διασκεδάζουν. Και αυτό καλό είναι βέβαια, κάτι θα πάρουν από τον θείο λόγο, όχι όμως και να γίνει κατεστημένο η μετατροπή των ναών και των πνευματικών κέντρων σε καφωδεία με ομιλητές τύπου Παπανικολάου και λαϊκές συναυλίες – βλέπε Θεσσαλονίκη και όχι μόνο.
Οι εποχές αλλάζουν. Μπορεί ο προαναφερθείς αρχιμανδρίτης να αισθάνεται τόση οικειότητα προς την Παναγία, αλλά ο άγιος Νεκτάριος ακόμη και στις κατ’ ιδίαν προσευχές του της απευθυνόταν στον πληθυντικό. Στο δε θέμα του ιερού κηρύγματος ο λαϊκισμός που περισσεύει πρέπει να εξοβελιστεί. Και οι άγιοι είχαν χιούμορ, αλλά με χαριτωμένη οριοθέτηση και ευλαβή αυτοκυριαρχία.
ΥΠΗΡΕΤΕΙ ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΟΥ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ. ΟΛΗ Η ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑ. ΑΠΟ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ, ΓΙΑΝΝΑΡΑ, ΖΗΖΙΟΥΛΑ, ΜΕΧΡΙ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ, ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ, ΛΟΥΔΟΒΙΚΟ. ΑΥΤΑ ΤΑ ΤΟΤΕΜ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΝ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. ΤΑ ΕΙΔΩΛΑ ΤΟΥ ΡΑΣΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΖΩΙΚΟΥ ΙΕΡΟΚΗΡΥΚΑ, ΜΕ ΕΝΔΙΑΜΕΣΟ ΤΟΝ ΚΑΝΤΙΩΤΗ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΚΡΥΨΕ ΜΕ ΤΟΝ ΖΗΛΟ ΤΟΥ ΤΟΝ ΚΛΗΡΙΚΑΛΙΣΜΟ ΤΟΥ.
ΔΥΣΚΟΛΗ Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΟΥΣ ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ. ΠΟΛΥ ΔΥΣΚΟΛΗ. ΘΕΛΟΥΜΕ ΝΑ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΟΥΜΕ ΑΜΕΣΑ ΜΕ ΤΙΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΜΑΣ. ΣΑΝ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ. ΑΓΑΛΙΑ ΑΓΑΛΙΑ ΓΙΝΕΤΑΙ Η ΑΓΟΥΡΙΔΑ ΜΕΛΙ. ΠΟΥ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΟΤΙ Η ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΚΑΡΠΟΣ ΠΡΟΣΟΧΗΣ, ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΥ ΖΩΗΣ. ΟΙ ΠΡΑΚΤΟΡΕΣ ΤΟΥ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΜΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΟΞΑ ΤΟΥΣ.
Η ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΝΕΩΤΕΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΑΣ ΣΥΝΟΔΟΥ.
Η γοητεία της εικόνας, η εμμονή με τον χρόνο, η καταδίκη της διαφορετικότητας: Το Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι εξακολουθεί να αποτελεί σήμερα ένα πρίσμα μέσα από το οποίο μπορούμε να παρατηρήσουμε τις ευθραυστότητες της κοινωνίας μας.
Ντ .Όριαν Γκρέι , Ο Καθρέφτηςτου Αιωνίου – Μέρος Πρώτο
Όσκαρ Ουάιλντ: Ανάμεσα στην τέχνη, την επιθυμία και την κοινωνική καταδίκη
Σύνταξη Inchiostronero
Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1890, Το Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι αφηγείται την εσωτερική μεταμόρφωση ενός νεαρού αριστοκράτη που ανταλλάσσει την ψυχή του με την αιώνια νεότητα. Πίσω από την σαγηνευτική, γοτθική πλοκή του Όσκαρ Ουάιλντ κρύβεται ένα δυνατό πορτρέτο της βικτωριανής υποκρισίας, του ναρκισσισμού και του φόβου της διαφορετικότητας. Ένα μυθιστόρημα που προαναγγέλλει την κοινωνική μας εποχή, όπου η τελειότητα είναι δημόσια και η διαφθορά της ψυχής παραμένει κρυμμένη. Η δίκη για «χονδροειδή απρέπεια» που έπληξε τον Ουάιλντ, σηματοδοτώντας την πτώση του, ενισχύει την τραγική αίσθηση ενός ανθρώπου που διώκεται απλώς επειδή είναι ο εαυτός του.
Η ανησυχητική σημασία ενός αριστουργηματικού έργου που μιλάει για τη σύγχρονη εμμονή μας για την εικόνα .
Εισαγωγή στο βικτωριανό πλαίσιο Όσκαρ Ουάιλντ
Λονδίνο ,δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Λάμπες γκαζιού φωτίζουν δρόμους γεμάτους με άμαξες, καπέλα και φούστες γεμάτες σαν κουρτίνες θεάτρου. Η βασιλεία της Βασίλισσας Βικτωρίας είναι ένα στάδιο υποκρισίας: επιφανειακά, θριαμβεύουν η ευπρέπεια, η πειθαρχία και η ηθική. Από κάτω, ωστόσο, παραμονεύουν καταπιεσμένες επιθυμίες, απαγορευμένες παρορμήσεις και διπλές ζωές. Είναι ένας κόσμος που κηρύττει την αγνότητα, αλλά συχνάζει σε πορνεία, οπιούχα και ιδιωτικά κλαμπ όπου κανείς δεν κοιτάζει πραγματικά κανέναν στα μάτια
Η βικτωριανή κοινωνία ζει σε ένα μόνιμο παράδοξο: φαίνεται διαφανής, κι όμως είναι χτισμένη πάνω στο ανείπωτο . Οι συμβάσεις κυριαρχούν σε κάθε δημόσια χειρονομία. Η φήμη είναι ένα νόμισμα τόσο πολύτιμο που αξίζει περισσότερο από την αλήθεια. Σε αυτό το κλίμα, το διαφορετικό είναι ύποπτο, το εκκεντρικό είναι άβολο, ο εστέτ είναι επικίνδυνος. Δεν είναι τυχαίο ότι ένας άνθρωπος των γραμμάτων όπως ο Όσκαρ Ουάιλντ - λαμπρός, διφορούμενος, ειρωνικός - γίνεται απειλή. Σε αυτόν, η κοινωνία βλέπει να αντανακλάται η δική της ευθραυστότητα.
Ο ίδιος ο Γουάιλντ θα πει:
« Ηθική είναι απλώς η στάση που υιοθετούμε απέναντι σε εκείνους που αντιπαθούμε. »
Η ψυχή της βικτωριανής Αγγλίας βρίσκεται ήδη σε αυτά τα λόγια: η κρίση είναι ευκολότερη από την κατανόηση.
Ο αισθητισμός που επικράτησε εκείνη την περίοδο δεν ήταν απλώς μια λατρεία της ομορφιάς· ήταν μια απάντηση στην ακαμψία της δημόσιας ηθικής.Τα λογοτεχνικά σαλόνια έγιναν καταφύγια για εκλεπτυσμένες ψυχές, που δεν ανέχονταν την ασφυξία των συμβάσεων. Σε ένα από αυτά τα περιβάλλοντα, γεμάτο βελούδα, αρώματα, πλάγια βλέμματα και καυστικές συζητήσεις, γεννήθηκε το Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι .
Εν τω μεταξύ, η αστική τάξη εκρήγνυται: οικονομική δύναμη, αποικίες, βιομηχανία. Ο πλούτος δεν είναι πλέον αρκετός. Η ευπρέπεια είναι απαραίτητη. Και η ευπρέπεια σημαίνει συμμόρφωση. Έτσι, ενώ η πόλη μεγαλώνει και φωτίζεται, οι συνειδήσεις κλείνουν. Η αμαρτία δεν είναι αμαρτία αν δεν φαίνεται. Η κακία δεν υπάρχει αν παραμένει κρυμμένη. Σε αυτή την αίθουσα με τους καθρέφτες, η ομορφιά είναι ένα πέρασμα, η νεότητα ένα προνόμιο και η τέχνη - όπως θα υποστήριζε ο Ουάιλντ -
« Δεν εξυπηρετεί κανέναν χρήσιμο σκοπό. »
Μια προκλητική δήλωση σε μια κοινωνία που μετράει τα πάντα με βάση τη λειτουργία και την ηθική. Περιέργως, το 1890, όταν το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε στο Lippincott's Monthly Magazine , οι εκδότες το επεξεργάστηκαν σε μεγάλο βαθμό . Ορισμένα αποσπάσματα λογοκρίθηκαν επειδή υποδήλωναν υπερβολικά τις ανδρικές σχέσεις. Αυτή η λογοκρισία δεν ήταν λεπτομέρεια: ήταν απόδειξη ότι η βικτωριανή κοινωνία αντιλαμβανόταν τη λογοτεχνία ως απειλή. Η ομορφιά και η ασάφεια ήταν ανατρεπτικές. Το Λονδίνο, λοιπόν, είναι μια πόλη που λάμπει εξωτερικά και σαπίζει εσωτερικά. Και αυτή η διπλή καταγραφή είναι το τέλειο έδαφος για την ιστορία ενός νεαρού άνδρα που δεν γερνάει ποτέ, ενώ το κρυμμένο πορτρέτο απορροφά τις αμαρτίες του. Η μεταφορά είναι σαφής: μια κοινωνία που λατρεύει την επιφάνεια θα καταλήξει να καταβροχθιστεί από ό,τι βρίσκεται από κάτω.
Σε έναν κόσμο όπου η φήμη είναι το παν, η εικόνα του Ντόριαν δεν είναι απλώς ένας καμβάς: είναι η συνείδηση που κανείς δεν θέλει να παραδεχτεί ότι κατ
Οι κύριοι χαρακτήρες
Μέσα στο μυθιστόρημα, τρεις φιγούρες μπλέκονται σαν τις τρεις κλωστές μιας ενιαίας χορδής που, όταν τραβιέται, παράγει έναν τραγικό ήχο. Στο κέντρο, προφανώς, βρίσκεται ο Ντόριαν Γκρέι : (1) ένας νεαρός αριστοκράτης, τόσο σπάνιας ομορφιάς που μοιάζει με θείο δώρο. ΟΟυάιλντ τον περιγράφει με μια σχεδόν ζωγραφική λεπτότητα, σαν κάθε χαρακτηριστικό να ήταν μια πινελιά: χλωμό δέρμα, καθαρό βλέμμα, μια χάρη που αγγίζει τα όρια της αθωότητας. Αλλά αυτή ακριβώς η αθωότητα είναι το γόνιμο έδαφος πάνω στο οποίο μπολιάζεται η ηθική σύγκρουση. Ο Ντόριαν δεν γνωρίζει ακόμη τον εαυτό του, δεν έχει επιλέξει ακόμη, και σε αυτή την αιώρηση βρίσκεται η ευαλωτότητά του. Όταν ο Λόρδος Χένρι Γουότον μπαίνει στη ζωή του με τις αιχμηρές του σκέψεις, ο νεαρός άνδρας σαγηνεύεται όχι τόσο από τον άνθρωπο, όσο από την ιδέα ότι η ζωή μπορεί να βιωθεί χωρίς όρια. Από ψυχολογική άποψη, ο Ντόριαν δεν είναι κακός: είναι εύπλαστος. Και στο βικτωριανό Λονδίνο, η αμορφία είναι ήδη μια μορφή κινδύνου.Ο Λόρδος Χένρι Γουότον προσωποποιεί την αισθητική πρόκληση. Ένας λαμπρός, ειρωνικός και κοσμικός διανοούμενος, είναι ο ευαγγελιστής μιας φιλοσοφίας εκλεπτυσμένου ηδονισμού, που βασίζεται στην ιδέα ότι η ομορφιά πρέπει να απολαμβάνεται και ότι η μόνη αμαρτία είναι η απάρνηση της ηδονής. Ο Ουάιλντ έγραψε γι' αυτόν:
« Ο πειρασμός είναι το μόνο πράγμα στον κόσμο για το οποίο αξίζει να ζεις. »
Κάθε αφορισμός του είναι ένα πυροτέχνημα που εκπλήσσει και θαμπώνει. Ο Λόρδος Χένρι δεν ενεργεί άμεσα: δεν πιέζει, δεν εξαναγκάζει. Μιλάει, και αυτό είναι αρκετό. Είναι η ενσάρκωση ιδεών που διαφθείρουν χωρίς να λερώνουν τα χέρια τους. Η βικτωριανή κοινωνία τον φοβάται επειδή ενσαρκώνει αυτό που αρνείται: τη γοητεία του απαγορευμένου, την απόλαυση της ασάφειας. Μαζί του γεννιέται ο θρύλος του Ντόριαν, όχι μέσα από πράξεις, αλλά μέσα από συζητήσεις.
Και μετά υπάρχει ο Μπάζιλ Χόλγουορντ, ο ζωγράφος. Ο Μπάζιλ είναι το ηθικό αντίστιγμα, η αισθητική και πνευματική συνείδηση του μυθιστορήματος. Σιωπηλά, βαθιά και πιθανώς ερωτικά ελκυσμένος από τον Ντόριαν (μια λεπτομέρεια που έχει μετριαστεί από τη βικτωριανή λογοκρισία), ο Μπάζιλ βλέπει όχι μόνο την εξωτερική ομορφιά, αλλά και την εσωτερική ομορφιά - και ακριβώς αυτό το βλέμμα δεν μπορεί να ανεχθεί ο νεαρός άνδρας. Ο Μπάζιλ αντιπροσωπεύει την τέχνη που σώζει, τη στοργή που απαιτεί την αλήθεια. Η ζωγραφική του δεν είναι απλώς ένα έργο τέχνης: είναι μια εξομολόγηση. Όταν ο καμβάς αρχίζει να παραμορφώνεται, ο Μπάζιλ είναι ο πρώτος που αντιλαμβάνεται ότι ο Ντόριαν δεν είναι πλέον η εικόνα που φοράει στο πρόσωπό του. Σε ένα από τα πιο δυνατά αποσπάσματα, εκλιπαρεί:
«Κάθε αμαρτία που δεν μπορούμε να ομολογήσουμε, αποκαλύπτεται από τα πρόσωπά μας».
Εκείνη τη στιγμή, η ομορφιά δεν γίνεται πια δώρο, αλλά πανοπλία.
Η αλληλεπίδραση μεταξύ αυτών των τριών χαρακτήρων δεν είναι τυχαία. Ο Ουάιλντ κατασκευάζει ένα σχεδόν αλχημικό τρίγωνο: ο Χένρι βάζει σε πειρασμό, ο Ντόριαν υποχωρεί, προειδοποιεί ο Μπάζιλ. Ακολουθεί ένας χορός ιδέας, δράσης και συνέπειας. Υπό αυτή την έννοια, η ψυχολογία του μυθιστορήματος είναι εκπληκτικά σύγχρονη. Η «διαφθορά» δεν είναι επιβολή, αλλά πολιτισμική αποπλάνηση. Ο Ντόριαν δεν γίνεται κακός εξ επαγγέλματος: είναι το προϊόν ενός βλέμματος που του υπόσχεται ηθική ασυλία σε αντάλλαγμα για την αιώνια ομορφιά. Και όταν ο Μπάζιλ ζωγραφίζει το πορτρέτο, εκτελεί μια σχεδόν μυστηριακή χειρονομία: ενσαρκώνει την ψυχή στον καμβά. Αυτή η επιλογή, τραγικά, σφραγίζει τη μοίρα και των δύο.
Μια διαφωτιστική εκδοτική περιέργεια: Η έλξη του Μπάζιλ για τον Ντόριαν ήταν πολύ πιο σαφής στο πρώτο προσχέδιο του μυθιστορήματος, αλλά λογοκρίθηκε από τον εκδότη του περιοδικού Lippincott's πριν από τη δημοσίευση. Αφαίρεσε αποσπάσματα που σήμερα θα θεωρούσαμε αβλαβή, φοβούμενοι σκάνδαλα και διώξεις. Αυτή η λογοκρισία μετατρέπει το μυθιστόρημα όχι μόνο σε έργο τέχνης, αλλά και σε μια ιστορική μαρτυρία για τη βικτωριανή παράνοια σχετικά με την αντικομφορμιστική επιθυμία. Ίσως, χωρίς αυτή τη συντακτική προκατάληψη, το "Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι" να ήταν ακόμη πιο τολμηρό.
Υπό αυτό το πρίσμα, οι χαρακτήρες δεν είναι απλώς ρόλοι: είναι ηθικοί καθρέφτες . Ο Ντόριαν αντανακλά τη σύγχρονη εμμονή με την εικόνα, ο Λόρδος Χένρι τον εθισμό στον σαγηνευτικό λόγο, ο Μπάζιλ την ευθραυστότητα της τέχνης όταν επιχειρεί να πει την αλήθεια σε μια κοινωνία που τη φοβάται. Το να επιτρέπεις στην ομορφιά να γίνει ασπίδα και όπλο είναι το προπατορικό αμάρτημα του πρωταγωνιστή. Σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από την κοινωνική κρίση, το πρόσωπο είναι ιερό, η ψυχή αναλώσιμη. Και σε αυτό το παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, ο Ουάιλντ μας προειδοποιεί: όσοι αποδέχονται να ζουν σύμφωνα με τα μάτια των άλλων καταλήγουν να χάνουν τα δικά τους.
Η έμμεση συμφωνία με την εικόναΕικονογράφηση του Ντόριαν Γκρέι, χαραγμένη από τον Ε. ντ'Ετ
Η στιγμή που ο Ντόριαν Γκρέι εκφράζει την ευχή που θα αλλάξει για πάντα τη ζωή του είναι μια σκηνή που αντηχεί συμβολικά στην καρδιά κάθε εποχής που έχει εμμονή με την εμφάνιση. Στο φωτεινό στούντιο του Μπάζιλ, περιτριγυρισμένο από τη γήινη μυρωδιά των χρωστικών και το θρόισμα των καμβάδων, ο νεαρός άνδρας κοιτάζει το δικό του πορτρέτο και ξαφνικά καταλαβαίνει -ή νομίζει ότι καταλαβαίνει- ότι η ομορφιά είναι μια δύναμη. Είναι μια ξαφνική, σχεδόν βάναυση διαίσθηση: όσοι κατέχουν το σωστό πρόσωπο, στο βικτωριανό Λονδίνο, αποκτούν προνόμια, προσοχή και επιείκεια που δεν έχουν οι άλλοι. Είναι εκείνη τη στιγμή που ο Ντόριαν ψιθυρίζει ότι θέλει να παραμείνει νέος για πάντα, ενώ ο πίνακας γερνάει. Κάνοντας αυτή την ευχή, κάνει μια άρρητη, άγραφη, αλλά τρομερά αποτελεσματική συμφωνία. Ο Γουάιλντ, στην πραγματικότητα, δεν περιγράφει δαίμονες, συμβόλαια ή κολασμένες μεσολαβήσεις. Το κακό εδώ δεν είναι υπερφυσικό: είναι κοινωνικό, ψυχολογικό και πολιτισμικό.
Η συμφωνία, επομένως, δεν συνάπτεται με τον Διάβολο, αλλά με το βλέμμα των άλλων . Η αιώνια νεότητα δεν είναι επιθυμητή αυτή καθαυτή, αλλά για την επίδραση που προκαλεί στους άλλους. Είναι σαν ο Ντόριαν να φωνάζει: «Άσε με να είμαι σημαντικός». Και έτσι, ενώ το πρόσωπό του παραμένει άψογο, ο κρυμμένος καμβάς καταγράφει ηθικά κύματα, αόρατες τομές, λεκέδες ενοχής που μόνο αυτός μπορεί να δει. Η κοινωνία τον επαινεί, τον επιθυμεί, τον ζηλεύει. Κανείς δεν υποψιάζεται. Ο Ουάιλντ μας αφήνει με μια οξεία σκέψη εδώ:
« Πίσω από κάθε μοχθηρή ψυχή κρύβεται συχνά ένα πρόσωπο αγγελικής ομορφιάς. »
Η φράση δεν είναι απλή ρητορική: είναι η κλινική διάγνωση ενός κόσμου που επιβραβεύει την εμφάνιση και αγνοεί την εσωτερικότητα.
Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι το «Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι» προεξοφλεί, κατά περισσότερο από έναν αιώνα, το τρέχον φαινόμενο της ψηφιακής κατασκευής εικόνας . Στον 21ο αιώνα, δεν είναι ένας πίνακας που παραμένει νεανικός, αλλά μια συλλογή από φιλτραρισμένες φωτογραφίες. Ένας αιωρούμενος νεανικός άνθρωπος διατηρείται στα κοινωνικά δίκτυα, ενώ η πραγματικότητα - ρυτίδες, απογοητεύσεις, κούραση - παραμένει εκτός οθόνης. Αυτός ο παραλληλισμός δεν είναι επιβεβλημένος: ο Ουάιλντ κατάλαβε ότι οι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να θυσιάσουν την αλήθεια για να διατηρήσουν τον μύθο τους άθικτο. Έτσι, αυτό που γερνάει δεν είναι πλέον ο καμβάς, αλλά η ιδιωτική ψυχή. Το τίμημα είναι παρόμοιο: συναισθηματική αποσύνδεση, απώλεια αυθεντικότητας, στείρος ναρκισσισμός.
Αλλά η συμφωνία έχει και μια άλλη, πιο λεπτή και ανησυχητική διάσταση: συνδέει άρρηκτα την τέχνη και την ενοχή. Ο Μπάζιλ - ο ζωγράφος - ρίχνει στο πορτρέτο όχι μόνο την ομορφιά του Ντόριαν, αλλά και τη δική του συναισθηματική γοητεία. Είναι σαν ο πίνακας να αποτυπώνει τα καλύτερα και των δύο, αφήνοντας την καθημερινή ζωή μόνο σκουριά. Καθώς ο Ντόριαν βυθίζεται βαθύτερα στον ηδονισμό, ο καμβάς αποκτά γκριμάτσες, ρυτίδες, σκιές. Κάθε αμαρτία, κάθε πτώση, κάθε σκληρότητα βρίσκει εικονογραφική μορφή. Η επιφάνεια της πραγματικότητας παραμένει καθαρή. η επιφάνεια του συμβολικού παραμορφώνεται. Φιλοσοφικά, ο Ουάιλντ μας λέει ότι η συνείδηση δεν εξαφανίζεται: απλώς μετακινείται κάπου όπου, αργά ή γρήγορα, θα αναγκαστούμε να κοιτάξουμε.
Ένα σημαντικό αξιοπερίεργο στην ιστορία των εκδόσεων είναι ότι οι πρώτοι σκανδαλισμένοι κριτικοί κατηγόρησαν τον Ουάιλντ ότι δημιούργησε ένα «ανήθικο έργο», ακριβώς επειδή η ισορροπία μεταξύ εμφάνισης και ενοχής ήταν πολύ ανεπαίσθητη. Μερικοί κριτικοί έφτασαν στο σημείο να γράψουν ότι το πορτρέτο «δεν έδειχνε αρκετή αμαρτία» για να δικαιολογήσει τον εκφυλισμό του Ντόριαν. Αυτή η παρεξήγηση εξόργισε τον Ουάιλντ, ο οποίος υπερασπίστηκε την αφηγηματική του επιλογή: το κακό, στο μυθιστόρημά του, δεν είναι εντυπωσιακό - είναι διακριτικό, αόρατο, κομψό . Είναι κρυμμένο σαν τον καμβά στη σοφίτα. Η έμμεση συμφωνία με την εικόνα, επομένως, είναι η αληθινή τραγωδία του μυθιστορήματος. Όχι επειδή καταδικάζει τον Ντόριαν σε μια γερασμένη συνείδηση, αλλά επειδή τον καταδικάζει σε μια ζωή χωρίς ορατές συνέπειες . Και όταν οι συνέπειες είναι αόρατες, η ψυχή παύει να μαθαίνει. Εκείνη τη στιγμή η βικτωριανή κοινωνία -και η δική μας- χάνει την ηθική της πυξίδα. Η εμμονή με την εμφάνιση μουδιάζει τις τύψεις.
Ο Ντόριαν πιστεύει ότι έχει βρει τη φόρμουλα για την αιωνιότητα. Στην πραγματικότητα, έχει υπογράψει την καταδίκη της δικής του εσωτερικότητας. Ο Ουάιλντ μας προειδοποιεί, με ένα διακριτικό χλευασμό, ότι αυτό που κρύβουμε μας κυβερνά και ότι καμία μάσκα ultramarine ζωγραφισμένη σε καμβά δεν μπορεί να μας προστατεύσει από την αλήθεια. Όταν αναθέτουμε τη συνείδησή μας σε ένα αντικείμενο - έναν πίνακα, ένα δημόσιο προφίλ, μια αισθητικοποιημένη εκδοχή του εαυτού μας - παύουμε να είμαστε οι αρχιτέκτονες της ψυχής μας.
Η προοδευτική ηθική παρακμή
Η κάθοδος του Ντόριαν Γκρέι δεν συμβαίνει σε μια στιγμή, αλλά είναι μια αργή ολίσθηση, μια σειρά από μικρά βήματα προς το σκοτάδι, σχεδόν ανεπαίσθητα αμέσως μετά, αλλά καταστροφικά στο τέλος. Αρχικά, ο νεαρός άνδρας γοητεύεται από την απλή ιδέα της εξερεύνησης της ζωής χωρίς περιορισμούς, πεπεισμένος ότι η εμπειρία είναι ο ύψιστος ναός της ύπαρξης. Ο Λόρδος Χένρι Γουότον τον ενθαρρύνει με το οπλοστάσιό του από λαμπερούς αφορισμούς, ωθώντας τον να αναζητήσει νέα συναισθήματα, όχι από ανάγκη, αλλά για πνευματικό κύρος. Είναι μια αισθητική καθαρής επιθυμίας, όπου η πράξη δεν ακολουθεί έναν στόχο, αλλά μια γεύση. Ωστόσο, αν η πρώτη εμπειρία μπορεί να φαίνεται αθώα, η δεύτερη ήδη συμβιβάζει, η τρίτη κάνει κάποιον συνένοχο, και ούτω καθεξής, σε ένα κρεσέντο συνηθειών που αφήνουν το στίγμα τους χωρίς να αφήνουν ίχνη στο πρόσωπο.
Ο Ντόριαν σύντομα ανακαλύπτει ότι η παρθένα ομορφιά του είναι ένα πολύτιμο πλεονέκτημα στην κοινωνική αγορά του Λονδίνου. Δέχεται προσκλήσεις, προσοχή, επιθυμίες: είναι σαν η ίδια η κοινωνία να συνωμότησε για να τον κρατήσει στην επιφάνεια, χαρίζοντάς του κοινωνική αλλά και σωματική αθανασία. Αλλά η αιώνια ομορφιά κρύβει μια παγίδα: όταν ο χρόνος δεν αγγίζει τη σάρκα, αγγίζει την ψυχή με μανία. Το πορτρέτο -μυστικό, αόρατο, φυλαγμένο σαν αμαρτία σε χρηματοκιβώτιο- αρχίζει να συσσωρεύει σημάδια φθοράς. Μια πικρή πτυχή στη γωνία του στόματος, ένα σκοτεινιασμένο βλέμμα, μια ορατή φθορά του δέρματος. Ο πίνακας είναι ένα ηθικό ημερολόγιο χαραγμένο στο χρώμα. Έτσι, ενώ οι άλλοι βλέπουν μόνο την τελειότητα, ο Ντόριαν γίνεται μάρτυρας της αργής παραμόρφωσης της δικής του συνείδησης.
Εδώ αναδύεται η σκληρότητα της ψευδαίσθησης: έχοντας χάσει τον φόβο των συνεπειών, ο Ντόριαν χάνει και τη συμπόνια του. Ένα εμβληματικό επεισόδιο είναι η σχέση του με τη νεαρή ηθοποιό Σίμπιλ Βέιν. Γοητευμένος από το ταλέντο της και τη ρομαντική ιδέα του δραματικού έρωτα, ο Ντόριαν την λατρεύει όσο παραμένει ένας χαρακτήρας. Αλλά όταν, ερωτευμένος, ενεργεί άσχημα, η μαγεία σπάει. Ο Ντόριαν την εγκαταλείπει με ψυχρά, αδυσώπητα λόγια. Η Σίμπιλ, ανίκανη να αντέξει το βάρος της απόρριψης, αυτοκτονεί. Είναι το πρώτο αληθινό λεκέ στην ψυχή του Ντόριαν - και στο πορτρέτο - αλλά το πρόσωπο του νεαρού άνδρα παραμένει αγγελικό.
« Είναι φρικτό πώς κάποιος μπορεί να υποφέρει στην ιδιοτροπία κάποιου άλλου »
Ο Ουάιλντ θα γράψει αλλού, προσδοκώντας την ηθική ηχώ αυτού του επεισοδίου. Για πρώτη φορά, ο Ντόριαν καταλαβαίνει τη δύναμη της αδιαφορίας του.
Από εκείνη τη στιγμή, η απόλαυση γίνεται μέθοδος. Τα σαλόνια του Λονδίνου το ψιθυρίζουν με ένα μείγμα έλξης και φόβου: λέγεται στις διεφθαρμένες ψυχές, ότι οι φιλίες του καταλήγουν σε καταστροφή, ότι όπου κι αν πάει, μένει ένα ίχνος ηθικής παρακμής. Αλλά τίποτα δεν είναι αποδεδειγμένο· καμία ενοχή δεν είναι κολλημένη στο δέρμα του. Έτσι, η κοινή γνώμη παραμένει αιωρούμενη, ταλαντευόμενη μεταξύ θαυμασμού και ανείπωτου σκανδάλου. Ο Ουάιλντ σκοπεύει να αποκαλύψει τη σκληρή λογική μιας κοινωνίας που καταδικάζει αυτό που φαίνεται και απαλλάσσει αυτό που παραμένει αόρατο. Με αυτή την έννοια, ο Ντόριαν είναι παιδί της εποχής του: προστατευμένος από την ομορφιά σαν από ένα φρούριο.
Μια ελάχιστα γνωστή λογοτεχνική περιέργεια φωτίζει αυτόν τον μετασχηματισμό: σε ορισμένα προσχέδια του μυθιστορήματος, ο Ουάιλντ εισήγαγε ακόμη πιο σαφή επεισόδια αισθητικής διαφθοράς, αλλά τα αφαίρεσε φοβούμενος ότι οι αναγνώστες και οι κριτικοί μπορεί να ταυτίσουν με την προσωπική του ζωή. Το μυθιστόρημα, επομένως, είναι ένας διπλός καθρέφτης: αντανακλά τον Ντόριαν, αλλά αντανακλά και τον ίδιο τον Ουάιλντ, αναγκασμένο να πλοηγείται μεταξύ επιθυμίας και απόκρυψης. Η ανάγνωση αυτών των σελίδων σήμερα σημαίνει ότι νιώθεις την αγωνία ενός συγγραφέα που γνωρίζει πώς η κοινωνία μπορεί να τιμωρήσει όσους δεν συμμορφώνονται.
Καθώς η πλοκή ξετυλίγεται, η τέχνη της ηθικής πτώσης εξευγενίζεται: ο Ντόριαν διατηρεί χρήσιμες φιλίες, απομακρύνεται από εκείνες που έχουν γίνει βαριές, συλλέγει αισθήσεις σαν να ήταν σπάνια αντικείμενα, μελετά τα δηλητήρια της ψυχής με την περιέργεια ενός επιστήμονα του δέκατου ένατου αιώνα. Και όσο περισσότερο ξετυλίγεται ο ιστός, τόσο περισσότερο πείθεται ότι το λάθος δεν είναι δικό του. Όταν η συνείδηση δεν επηρεάζει πλέον το σώμα, είναι εύκολο να πείσει κανείς τον εαυτό του για την αθωότητά του. Ο Γουάιλντ το ψιθυρίζει, χωρίς να το λέει ανοιχτά: ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι το να αμαρτάνει κανείς, αλλά το να μην αισθάνεται πλέον την αμαρτία.
Τότε είναι που η αλαζονεία μετατρέπεται σε παράνοια. Ο Ντόριαν φοβάται ότι κάποιος μπορεί να ανακαλύψει τον πίνακα. Τον κρύβει, τον προστατεύει, τον καθιστά προσωπικό ταμπού. Παραδόξως, όσο περισσότερο υποβαθμίζεται το πορτρέτο, τόσο περισσότερο απομονώνεται, περιτριγυρισμένος από μια αύρα μυστηρίου που ταυτόχρονα έλκει και απωθεί. Σε μια κοινωνία που έχει εμμονή με την εμφάνιση, η τέλεια εικόνα γίνεται μια λαμπερή φυλακή. Ο άνθρωπος που προσπάθησε να ξεφύγει από τις συνέπειες είναι τώρα φυλακισμένος της ίδιας του της ατιμωρησίας.
Η ηθική παρακμή του Ντόριαν Γκρέι δεν είναι επομένως μια κατάρρευση, αλλά μια αργή διάβρωση . Και όπως όλες οι διαβρώσεις, φαίνεται αόρατη μέχρι να είναι πολύ αργά. Ο Ουάιλντ μας δείχνει ότι όταν το πρόσωπο παραμένει αγνό ενώ η ψυχή είναι διαφθαρμένη, ο καθρέφτης παύει να είναι όργανο και γίνεται κριτής. Με αυτή την έννοια, η τραγωδία του Ντόριαν είναι παγκόσμια: όποιος φοβάται το βλέμμα των άλλων περισσότερο από τη δική του συνείδηση διακινδυνεύει να κάνει την ίδια σιωπηλή συμφωνία. Και όταν η ηθική δεν αφήνει ορατά σημάδια, η ίδια η ταυτότητα είναι αυτή που παραμορφώνεται στις σκιές.
Το πορτρέτο ως παραμορφωμένη συνείδηση
Καθώς η ιστορία προχωρά, το πορτρέτο αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη κεντρική θέση, όχι μόνο ως φυσικό αντικείμενο, αλλά και ως ψυχολογικό σύμβολο μιας διχασμένης συνείδησης . Ο Ντόριαν, που πάντα παρουσιάζεται στον κόσμο άψογος, καταφεύγει κρυφά μπροστά στον καμβά σαν κάποιος που πλησιάζει έναν απαγορευμένο καθρέφτη, ελπίζοντας να μην αναγνωρίσει τον εαυτό του. Κάθε φορά που η συμπεριφορά του αποκλίνει, μια ανεπαίσθητη αλλαγή εμφανίζεται στον πίνακα - μια γκριμάτσα, μια σκιά στα μάτια, μια ανωμαλία στο δέρμα. Ο Ουάιλντ μετατρέπει τον πίνακα σε ηθικό τέχνασμα: η ενοχή δεν είναι πλέον εσωτερική, δεν αγγίζει πλέον το πραγματικό πρόσωπο, αλλά κατακάθεται στο χρώμα, στρωματοποιώντας σαν μούχλα. Ο καμβάς γίνεται ένα αρχείο αμαρτιών, μια αισθητική μεταγραφή του αόρατου κακού. Είναι μια λογοτεχνική εφεύρεση σπάνιας δύναμης επειδή, σε μια εποχή που η αισθητική κυβερνούσε τη φήμη, η αληθινή καταδίκη βρίσκεται στο βάρος του αυτοματισμού. Το πορτρέτο είναι μια ανεπιθύμητη εξομολόγηση.
Όταν ο Ντόριαν το παρατηρεί, το κάνει με ένα μείγμα τρόμου και γοητείας. Αηδιάζει, αλλά δεν μπορεί να αποστρέψει το βλέμμα του. Όπως και στους καλύτερους μύθους, ο τρόμος είναι έλξη. Το γεγονός ότι οι παραμορφώσεις είναι ορατές μόνο σε αυτόν κάνει την εμπειρία ακόμα πιο βίαιη: δεν υπάρχει μάρτυρας, δεν υπάρχουν ένορκοι. Η ενοχή είναι προσωπική, απόλυτη. Η αληθινή του καταδίκη είναι η μοναξιά της κρίσης. Ο Ουάιλντ παίζει εδώ με μια εκπληκτικά σύγχρονη ψυχολογική διορατικότητα: χωρίς εξωτερική επικύρωση, η ηθική δεν εξαφανίζεται, εσωτερικεύεται , γίνεται εμμονή. Σε ένα αξιομνημόνευτο απόσπασμα, υπονοεί ότι «Αυτό που κρύβουμε μας κυβερνά περισσότερο από αυτό που δείχνουμε».
—μια φιλοσοφία που βρίσκει τέλεια ενσάρκωση σε εκείνο το ζωγραφισμένο πρόσωπο που γίνεται τερατώδες.
Το πορτρέτο αποκτά σταδιακά μια ψυχαναλυτική λειτουργία πριν από την γραφή . Είναι το μέρος όπου το απωθημένο εκδηλώνεται. Τα χειρότερα μέρη της ψυχής - ο εγωισμός, η σκληρότητα, η αδιαφορία - εμφανίζονται στον καμβά ως απτά σύμβολα, ενώ το σώμα παραμένει άψογο, σαν να μην έχει συμβεί τίποτα. Το παράδοξο αποτέλεσμα είναι ότι η εξωτερική ομορφιά του Ντόριαν γίνεται ολοένα και πιο ψυχρή, σχεδόν πολεμική, ενώ ο πίνακας γίνεται ολοένα και πιο ζωντανός, παλλόμενος, διαποτισμένος με εμπειρία. Εξ ου και η αισθητική ασάφεια του μυθιστορήματος: ό,τι είναι όμορφο δεν είναι ζωντανό, ό,τι είναι ζωντανό δεν είναι όμορφο. Αυτή η αντιστροφή αποτελεί άμεση κριτική του επιφανειακού αισθητικού χαρακτήρα της βικτωριανής κοινωνίας, η οποία συγχέει την αρμονία του προσώπου με την ευγένεια της ψυχής.
Ένα σημαντικό λογοτεχνικό αξιοπερίεργο αφορά την αφηγηματική τεχνική του Wilde: ποτέ δεν υπερβάλλει στις παραμορφώσεις του πορτρέτου. Δεν το παρακάνει. Υπονοεί, υπαινίσσεται, αφήνει τη σκηνή σε εκκρεμότητα. Αυτή η επιλογή επιτρέπει στον αναγνώστη να φανταστεί τη φρίκη, καθιστώντας την ακόμη πιο ισχυρή. Αρκετοί κριτικοί της εποχής σημείωσαν ότι η πραγματική τερατώδης φύση του πίνακα δεν ήταν σωματική, αλλά ηθική, και στο βικτωριανό Λονδίνο αυτό αμφισβήτησε μια θεμελιώδη αρχή: την ιδέα ότι η αμαρτία πρέπει πάντα να είναι αναγνωρίσιμη. Εδώ, ωστόσο, είναι κρυμμένη. Το κακό δεν είναι θέαμα, αλλά ιδιωτικότητα.
Ο ρόλος του πορτρέτου ενισχύεται όταν ο ζωγράφος Μπάζιλ υποψιάζεται μια αλλαγή στον Ντόριαν και θέλει να ξαναδεί το έργο. Εκείνη τη στιγμή, ο καμβάς γίνεται θέατρο αντιπαράθεσης: ο καλλιτέχνης, φύλακας της αισθητικής αλήθειας, αναζητά στην εικόνα αυτό που το πρόσωπο δεν αποκαλύπτει. Ο Ντόριαν, τρομοκρατημένος, αρνείται την πρόσβαση. Αυτή η άρνηση σηματοδοτεί το σημείο μη επιστροφής. Ο πίνακας δεν είναι πλέον απλώς ένα αντικείμενο: είναι υλική απόδειξη ότι η ψυχή του Ντόριαν υπάρχει και βρίσκεται σε ερείπια. Ο Μπάζιλ, που αγαπούσε την ομορφιά της ψυχής σχεδόν όσο και του προσώπου, διαισθάνεται την καταστροφή. Ο ζωγράφος αντιπροσωπεύει την τελευταία ευκαιρία για σωτηρία. το πορτρέτο είναι η πόρτα που ο Ντόριαν δεν μπορεί να ανοίξει. Σε αυτό το τραγικό σημείο η ιστορία πλησιάζει περισσότερο στη σκοτεινή του καρδιά.
Η παραμορφωμένη συνείδηση του πορτρέτου τελικά αμφισβητεί τον ίδιο τον Ντόριαν. Αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι η αιώνια ομορφιά δεν είναι πλέον δώρο, αλλά κατάρα . Η αισθητική αθανασία γίνεται βάρος, μια αλυσίδα. Καθώς όλα ρέουν γύρω του - φιλίες, έρωτες, μόδες, μέρη - το ακίνητο πρόσωπό του γίνεται ζωντανή απόδειξη του αφύσικου. Σε αυτό το σημείο, η εσωτερική του φρίκη αρχίζει να μετατρέπεται σε πανικό. Ο πίνακας, που φυλάσσεται στη σοφίτα, εισβάλλει στις σκέψεις του, στα όνειρά του, στις σιωπές του. Ο Γουάιλντ κατασκευάζει μια σπείρα ενοχής που τον πνίγει.
Όταν μια συνείδηση δεν μπορεί να εκδηλωθεί στο πρόσωπο, βρίσκει άλλα κανάλια για να μιλήσει. Και το πορτρέτο, στο μυθιστόρημα, είναι αυτό το κανάλι: παραμορφωμένο, κρυφό, αλλά ειλικρινές. Είναι το μόνο «πρόσωπο» που λέει στον Ντόριαν την αλήθεια, και γι' αυτό τη μισεί. Όσο περισσότερο παραμορφώνει ο καμβάς, τόσο περισσότερο αποφεύγει τον καθρέφτη. Σε μια κοινωνία που ειδωλοποιεί την εμφάνιση, η μόνη δυνατή τιμωρία είναι να σε κοιτάζουν - ή να κοιτάς πραγματικά τον εαυτό σου. Έτσι, το πορτρέτο γίνεται κριτής, δήμιος και διαθήκη.
Τελικά, η ζωγραφισμένη εικόνα δεν είναι απλώς μια διαστρεβλωμένη συνείδηση: είναι μια αισθητική θεολογία της αμαρτίας. Ο πίνακας είναι η ψυχή που γίνεται ορατή· το σώμα, από την άλλη πλευρά, είναι το ψέμα που γίνεται κοινωνικά αποδεκτό. Σε αυτό το συμβολικό μέσο, ο Ουάιλντ αποκαλύπτει την πιο οξυδερκή του διορατικότητα: η ομορφιά δεν μπορεί να σώσει αν δεν κατοικείται από την αλήθεια. Ο Θάνατος της Ψυχής και η Καταστροφή του Πίνακα
Καθώς τα χρόνια περνούν, η ψυχολογική ένταση του Ντόριαν φτάνει σε αφόρητο επίπεδο. Η σοφίτα όπου κρύβει τον πίνακα μετατρέπεται σε ένα είδος σκοτεινού βωμού, ένα απαγορευμένο μέρος όπου η αλήθεια αναμειγνύεται με το χρώμα. Κάθε φορά που ο Ντόριαν γυρίζει το κλειδί στην κλειδαριά, το κάνει με το τρόμο κάποιου που πρόκειται να εκτελέσει μια ιερή ή ιερόσυλη πράξη. Αν και το πρόσωπό του συνεχίζει να λάμπει με την αιώνια λάμψη της νεότητας, ο αέρας γύρω από τον πίνακα είναι πλέον βαρύς, σαν να έχει μολυνθεί ηθικά. Σε αυτό το σημείο, η εξωτερική ομορφιά έχει χάσει τη χαρά της: ο Ντόριαν δεν χαμογελάει πλέον για να ευχαριστήσει, αλλά για να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Είναι η ακινησία του προσώπου του που προδίδει την παράλυση της ψυχής του. Εικονογράφηση του Ντόριαν Γκρέι, χαραγμένη από τον Ε. ντ'ΕτΤο σημείο καμπής έρχεται με τον τραγικό θάνατο του Μπάζιλ Χόλγουορντ, του ζωγράφου και συμβολικού φύλακα της αισθητικής του συνείδησης. Όταν ο Μπάζιλ, ωθούμενος από μια ακαταμάχητη υποψία, βλέπει επιτέλους τον καμβά, η φρίκη ξεδιπλώνεται μπροστά του σαν ζωγραφισμένη κραυγή. Αναγνωρίζει όχι μόνο τη σωματική παραμόρφωση, αλλά και τον ηθικό εκφυλισμό του αγαπημένου του μοντέλου. Αντιμέτωπος με τα στοιχεία, ο Μπάζιλ δεν κατηγορεί, παρακαλεί: εύχεται ο Ντόριαν να διορθώσει τους τρόπους του, να ομολογήσει, να επιστρέψει στην τέχνη ως πράξη σωτηρίας. Αλλά ο Ντόριαν, μη μπορώντας πλέον να αντέξει το βλέμμα της δικής του αλήθειας, αντιδρά άγρια. Η δολοφονία του ζωγράφου είναι η οριστική πράξη: δεν είναι μόνο η εξάλειψη ενός μάρτυρα, είναι η καταστολή της τελευταίας φωνής της ψυχής του. Ο Ουάιλντ παίζει με μια τρομερή μεταφορά: η δολοφονία του καλλιτέχνη σημαίνει δολοφονία της τέχνης της ηθικής διάκρισης.
Από αυτή τη στιγμή, ο πίνακας εκρήγνυται σε μια νέα, γκροτέσκα τερατώδη μορφή. Ο καμβάς απορροφά το αίμα, ή μάλλον, παίρνει το σύμβολό του. Το ζωγραφισμένο πρόσωπο στρεβλώνεται σε μια άνευ προηγουμένου γκριμάτσα, ένα σημάδι ότι η συνείδηση του Ντόριαν έχει ξεπεράσει ένα ανεπανόρθωτο όριο. Προσπαθεί να πείσει τον εαυτό του ότι οι αμαρτίες του είναι αποτέλεσμα μιας δυσμενούς μοίρας, ότι τίποτα δεν είναι πραγματικά δικό του λάθος, αλλά τώρα ο πίνακας τον κοιτάζει με κατηγορηματικά μάτια. Εκεί που πριν ήταν ένας σιωπηλός κριτής, τώρα είναι ο δήμιος.
Είναι ενδιαφέρον ότι ο Wilde, περιγράφοντας την τελική υποβάθμιση του πορτρέτου, επιλέγει μια γλώσσα που θυμίζει παραμορφωμένη ιερή τέχνη: τα χρώματα γίνονται χλωμά, μοβ, σαν βεβηλωμένη εικόνα. Μερικοί σύγχρονοι κριτικοί σημείωσαν -και με σκάνδαλο- πώς ο καμβάς θυμίζει διεφθαρμένη πνευματικότητα, υπονοώντας ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αντικαταστήσει τη θρησκεία με την αισθητική. Το αποτέλεσμα είναι μια παραμορφωμένη πνευματικότητα.
« Ο άνθρωπος είναι λιγότερο ο εαυτός του όταν μιλάει σε πρώτο πρόσωπο. Δώστε του μια μάσκα και θα σας πει την αλήθεια. »
γράφει ο Wilde σε ένα μεταγενέστερο δοκίμιο, και το πορτρέτο είναι ακριβώς αυτή η μάσκα, τώρα απαραμόρφωτη.
Όταν ο Ντόριαν προσπαθεί να κάνει το καλό, ή τουλάχιστον να πείσει τον εαυτό του ότι το έχει κάνει, ελπίζει ότι ο πίνακας θα βελτιωθεί. Είναι μια συγκινητική στιγμή αυταπάτης: η ψευδαίσθηση ότι μια ευγενική χειρονομία μπορεί να σβήσει χρόνια σκληρότητας. Αλλά ο καμβάς δεν αλλάζει. Το προσομοιωμένο καλό δεν εξαλείφει το πραγματικό κακό. Αυτό το επεισόδιο, μικροσκοπικό αλλά ουσιαστικό, αποκαλύπτει τη φιλοσοφική καρδιά του μυθιστορήματος: η ηθική δεν είναι ένας λογαριασμός που πρέπει να λυθεί , αλλά ένα εσωτερικό ταξίδι που δεν μπορεί να αυτοσχεδιαστεί. Βλέποντας ότι ο πίνακας παραμένει τερατώδης, ο Ντόριαν συνειδητοποιεί ότι απέχει πολύ από την αλήθεια για πολύ καιρό.
Εξ ου και η τελική απόφαση: να καταστραφεί ο καμβάς. Το μαχαίρι, το όργανο της προηγούμενης βίας, γίνεται τώρα όργανο αυτοκαταστροφής. Η χειρονομία είναι πλούσια σε συμβολισμό: χτυπώντας την αναπαράσταση της ψυχής για να απελευθερωθεί κανείς. Αλλά ο Ουάιλντ ενορχηστρώνει την τραγωδία με χειρουργική ακρίβεια: η καταστροφή της συνείδησης δεν σώζει τον άνθρωπο, τον αποκαλύπτει. Όταν οι υπηρέτες, ακούγοντας μια κραυγή, μπαίνουν στο δωμάτιο, βρίσκουν ένα αποκρουστικό, ζαρωμένο, εξουθενωμένο σώμα δίπλα στον καμβά, τώρα νέο, υπέροχο και καθαρό ξανά. Είναι η τελική αντιστροφή. Η εικόνα απελευθερώνεται, το σώμα καταδικάζεται. Το αισθητικό ψέμα επιστρέφει στον αποστολέα του. Στη διαλεκτική μεταξύ προσώπου και ψυχής, η τέχνη έχει κερδίσει.
Αυτό το συμπέρασμα θεωρήθηκε σοκαριστικό εκείνη την εποχή: ορισμένοι κριτικοί πρότειναν ακόμη και τη λογοκρισία της σκηνής για υπερβολικό τιμωρητικό ηθικισμό. Άλλοι το θεώρησαν «θεϊκά δίκαιο», μια μορφή ποιητικής δικαιοσύνης. Αλλά ο Ουάιλντ -ο οποίος θα δικαζόταν και θα ταπεινωνόταν λίγα χρόνια αργότερα- αφήνει μια ανησυχητική προφητεία σε αυτόν τον θάνατο: η κοινωνία μπορεί να συγχωρήσει σχεδόν τα πάντα, εκτός από την ειλικρίνεια της ψυχής.
Με την καταστροφή του πίνακα και την αποκάλυψη του σώματος, η πλοκή κάνει τον κύκλο της. Ο άντρας επιστρέφει σε αυτό που ήταν πάντα, χωρίς μάσκες. Η βικτωριανή ηθική, τόσο εμμονική με την εμφάνιση, έχει γεννήσει τη φρίκη της αλήθειας, κρυμμένη για πολύ καιρό.
ΙΣΩΣ Ο ΝΤΟΡΙΑΝ ΓΚΡΕΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΟΥ ΕΙΧΕ ΤΟ ΚΑΛΛΟΣ , ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΓΑΘΟΥ. ΕΝΑ ΗΡΩΙΚΟ ΤΕΛΟΣ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΝ Η ΟΠΟΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΣΗΜΕΡΑ. ΤΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ. ΟΠΩΣ ΣΥΜΒΟΛΙΖΕΤΑΙ ΣΤΟΝ ΦΑΟΥΣΤ. ΚΑΙ Η ΑΙ ΕΙΝΑΙ ΑΚΡΙΒΩΣ Ο ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ ΤΗΣ ΤΕΛΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΟΣ.
Έγραψα ένα βιβλίο για την υπεράσπιση της ανθρωπότητας, η οποία κινδυνεύει να εξαφανιστεί. Κυκλοφόρησε τώρα. Το ονόμασα Homo Alien. Αφορά την άνοδο της τεχνητής νοημοσύνης και την αντικατάσταση των ανθρώπων, αλλά δεν είναι μόνο η τεχνητή νοημοσύνη που θέτει σε κίνδυνο την ανθρωπότητα. Το πραγματικό πρόβλημα είναι το πλαίσιο στο οποίο αναπτύσσεται. Δηλαδή, αφενός, ο ανθρωπισμός παρακμάζει, μέσω της έκλειψης του Θεού και του θρησκευτικού νοήματος, της φιλοσοφίας και της κριτικής νοημοσύνης, της ιστορίας και της μνήμης του παρελθόντος, του πολιτισμού και των τρόπων ζωής του. Και αφετέρου, η τεχνολογία προχωρά, μέσω αυτού του φορητού θεού που είναι το smartphone, της έλευσης του ανδροειδούς που παρουσιάζεται ως ο Μετα-Άνθρωπος, της βιομηχανικής που μας κάνει μεταλλαγμένους. Και της Τεχνητής Νοημοσύνης, μιας εξωσωματικής νοημοσύνης που αντικαθιστά τη δική μας. Στη μέση μεταξύ των δύο κόσμων , του ανθρώπινου και του τεχνολογικού, υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία για τον πλανήτη και τα ζώα, και η πεποίθηση ότι πρέπει να σωθούν από τις μάστιγες της ανθρωπότητας. Το βιβλίο τελειώνει με μια σκέψη για την υπεράσπιση της ύπαρξης - δηλαδή, της πραγματικότητας της γέννησης, της ζωής και του θανάτου - και έναν έπαινο της περιπέτειας της σκέψης. Αυτό είναι το Homo Alien, που κυκλοφόρησε σήμερα από τον Marsilio (266 σελίδες, 18€). Πολλά βιβλία ασχολούνται με την τεχνολογία και την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά το Homo Alien ασχολείται αντίθετα με την ανθρωπότητα απέναντι στην τεχνολογία. Ένα θέμα που μας αφορά όλους, και μάλιστα κρίσιμο. Είναι επείγον να αντιμετωπίσουμε τη ζωή και τη σκέψη με την τεχνολογία και την κυριαρχία της· όχι διαχωρίζοντας την τεχνολογία από τον ανθρωπισμό, αλλά κάνοντας παραλληλισμούς και αμοιβαίες ανταλλαγές. Δεν είναι απλώς ένα σημαντικό θέμα, είναι το Θέμα της εποχής μας, με ποικίλες ερμηνείες και ονομασίες. Όλα οδηγούν εκεί, κάθε συζήτηση καταλήγει εκεί, για την υποχώρηση της ανθρωπότητας και την πρόοδο της τεχνολογίας, αφού για πολύ καιρό πίστευε ότι η ανθρωπότητα προόδευσε ακριβώς χάρη στην τεχνολογία. Αλλά αυτό το σημείο καμπής έχει φτάσει όπου η τεχνολογία, από μέσο ανθρώπινης επέκτασης, αναδύεται ως υποκατάστατο της ανθρωπότητας. Υπάρχουν πλέον χίλια βιβλία για το θέμα, που ασχολούνται με την τεχνολογία ή την Τεχνητή Νοημοσύνη, και ίσως εκατό από ανθρωπιστική-φιλοσοφική οπτική γωνία. Δυσκολεύομαι, ωστόσο, να εντοπίσω τίτλους που συνδυάζουν τους δύο κόσμους, να τους συγκρίνω και να θέσω δύο ερωτήματα που, κατά τη γνώμη μου, είναι κρίσιμα: το ένα σημείο εκκίνησης, το άλλο φτάνει στο τέλος. Το πρώτο είναι: γιατί η ανθρωπότητα δεν επιδιώκει να σταματήσει ή να κατευθύνει την πορεία της τεχνολογίας; Τι ωθεί την ανθρωπότητα να επιτρέπει στον εαυτό της να κατακλυστεί και να σβηστεί από την τεχνολογία; Ναι, η κούραση και η ευθραυστότητά της, η εμπιστοσύνη της στην τεχνολογία και τα αναμφισβήτητα πλεονεκτήματά της, η τεχνολογική μοιρολατρία της, που δεν κρατάει τίποτα πίσω. Αλλά υπάρχει κάτι ανείπωτο, ή ίσως ασυνείδητο, που αποδεικνύεται αποφασιστικό: η ανθρωπότητα έχει κουραστεί να είναι άνθρωπος, δεν θέλει πλέον να σκέφτεται το θνητό της πεπρωμένο και τι προηγείται αυτού - παρακμή, γήρας, ασθένεια - και έτσι βασίζεται σε τεχνολογικές συσκευές για να ζήσει καλύτερα, να διαρκέσει περισσότερο και να εξαλείψει το πρόβλημα του θανάτου. Αντικαθιστά τη ζωή με τη λειτουργία και τον θάνατο με την απενεργοποίηση της συσκευής. Η ευημερία την έχει κάνει πιο εύθραυστη. Δεν μπορεί πλέον να αντέξει βάρη και βάσανα, και δεν βασίζεται πλέον στη θρησκεία και τη σκέψη για να τιθασεύσει τον θάνατο και τον πόνο και να αναζητήσει έναν ορίζοντα πέρα από τη ζωή. Όλα αυτά είναι βαθιά ανθρώπινα, ακόμα κι αν στη συνέχεια παραδοθούμε στη μεγαλύτερη απανθρωποποίηση που έχει βιώσει ποτέ η ανθρώπινη ιστορία: την υποβάθμιση από άτομο σε χρήστη, πλήρως εξοπλισμένο και τεχνολογικά προικισμένο, μια ροή εξοπλισμένη με αισθητήρες αλλά χωρίς συνειδητή ευαισθησία. Οι άνθρωποι δεν το λένε ανοιχτά ούτε το επεξεργάζονται. Δεν είναι συνειδητοί, αλλά νιώθουν την επιθυμία να απελευθερωθούν από την ανθρωπότητα και τους φυσικούς της περιορισμούς, και αφήνονται να παρασυρθούν από την τεχνολογία, αντικαθιστώντας τη ζωή με λειτουργικότητα, σαν μηχανές. έναν άνετο και ανώδυνο τρόπο, προσβάσιμο σε όλους, που μας απαλλάσσει από την αντιμετώπιση της θνητής μας φύσης. Οι άνθρωποι δεν θέλουν πλέον να σκέφτονται και να απορρίπτουν την ιστορία, τη φύση, τον πραγματικό κόσμο, τον πολιτισμό, την κριτική σκέψη και τη θρησκεία. Πώς μπορούμε να το περιγράψουμε με μια λέξη που είναι ταυτόχρονα στρογγυλή και γεμάτη από το κενό της; Λήθη. Η τεχνολογία ευδοκιμεί στη λήθη της πραγματικότητας, της ανθρώπινης κατάστασης, της ύπαρξης, της ζωής και του θανάτου. Εδώ ξεκινά το ταξίδι μέσα από εννέα σταθμούς - ανθρωπιστικούς, φυσικούς και τεχνολογικούς - που αγγίζουν τα κρίσιμα σημεία της ύπαρξής μας. Και φτάνει στο τελικό ερώτημα: τι μπορεί να αντιταχθεί στην αντικατάσταση του ανθρώπου, τι αντιστέκεται στην πρόοδο της τεχνολογίας και είναι αναπόσπαστο από την κυριαρχία της; Όχι απλώς ο εαυτός, που είναι κάτι μικρό, παροδικό, όχι μόνο ο ανθρωπισμός, που είναι μια ιστορική και πολιτισμική διάσταση· αλλά το είναι, που προηγείται της τεχνολογίας και της ανθρωπότητας και περιλαμβάνει κάθε ον - τη ζωή, τον κόσμο, την ανθρωπότητα, τη φύση και το υπερφυσικό - και αποτελεί το θεμέλιο της ζωής. Η εξέλιξη της τεχνολογίας δεν μπορεί να μεταβάλει το είναι μέχρι του σημείου να το σβήσει.Είμαστε ριζωμένοι στο είναι, και αυτό επιμένει πέρα από το πεδίο της ζωής μας. Το είναι είναι η πληρότητα της πραγματικότητας. Η απελπισία της εποχής μας πηγάζει από την πρωτοκαθεδρία του μη-είναι, του αρνητικού, του απείρου. Θα το εξηγήσουμε αυτό στις σελίδες του βιβλίου. Τέλος, ένα ερώτημα παραμένει αναπάντητο: αξίζει ακόμα να είμαστε άνθρωποι και να υπερασπιζόμαστε την ανθρώπινη φύση; Ναι, αξίζει τον κόπο. Είναι το είναι «που μας έχει δοθεί». Αν η ζωή είναι ένα έργο, πρέπει να το ολοκληρώσουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, παραμένοντας πιστοί στην ανθρωπότητα και στο είναι. Το ερώτημα μας αφορά επίσης ως παιδιά, κληρονόμους, πατέρες και συνεργάτες του ανθρώπινου πολιτισμού. Θέλουμε να παραμείνουμε άνθρωποι, να κληρονομήσουμε και να μεταδώσουμε την ανθρωπότητα. Θέλουμε η ανθρωπότητα να παραμείνει. Είναι ακόμα δυνατό να περιορίσουμε την υπεροχή της τεχνολογίας που απειλεί την ανθρωπότητα; Είναι δυνατόν να αντισταθούμε στην αποξένωση, τον μηδενισμό και την απόλυτη δράση που ματαιώνει τη σκέψη και ορμάει προς την άβυσσο του απείρου; Και από τη θετική πλευρά, είναι δυνατόν να συλλάβουμε τη ζωή ως μια περιπέτεια, ένα στοίχημα και ένα έργο και όχι ως μια μοιραία και αυτόματη επιτάχυνση προς το απάνθρωπο; Δεν ξέρω αν είναι δυνατό, αλλά ξέρω ότι είναι απαραίτητο: πρόκειται για εμάς τους ανθρώπους και τις ζωές μας σε σχέση με το νόημά τους. Πρόκειται για τη ζωή σε σχέση με τη γέννηση και τον θάνατο. Πρόκειται για τον κόσμο. Αν ο άνθρωπος είναι ένα ρίσκο, αποδεχόμαστε το ρίσκο της ζωής, της σκέψης, του θανάτου. Όταν κλείνεις τα μάτια σου για πάντα, ο κόσμος, η ζωή και οι άλλοι δεν τελειώνουν. Όλα συνεχίζονται όπως πριν, και κάθε αλλαγή είναι μέρος της λάμψης της ύπαρξης, εξαφανίζεται και αποκαλύπτεται. Δεν ήταν το βλέμμα σου που τα κράτησε ζωντανά. Αυτό μας καθησυχάζει από τη φρίκη του κενού, αποτρέπει τον κίνδυνο του τίποτα. Η ύπαρξη παραμένει, παρά το γήινο τέλος μας. Η ζωή μας είναι μόνο ένα θραύσμα που έχει αποκολληθεί από την κρούστα της ύπαρξης. Έτσι, όταν ξυπνάμε, ανακαλύπτουμε ξανά αυτό το αρχικό συναίσθημα πάνω στο οποίο βασίζεται η ζωή: τη χαρά της ύπαρξης. Που διακλαδίζεται σαν μια μυστηριώδης πηγή σε πολλά ρεύματα, το καθένα το δικό του. Από την πλευρά μας, η χαρά της σκέψης, της ανάγνωσης, της γραφής και της ζωής στο φως. Το να είσαι σημαίνει να χαίρεσαι. Μια αρχέγονη χαρά, δεμένη με την ύπαρξη που έρχεται στο φως του κόσμου. Τελική εξομολόγηση. Βρίσκω τα καθημερινά νέα, την πολιτική και τα καθημερινά γεγονότα όλο και λιγότερο ενδιαφέροντα. Ωστόσο, αντιμετωπίζοντας Αυτό το Αποφασιστικό Θέμα, ξέρω ότι δεν βγαίνω έξω από τη ζωή, τον χρόνο και την καθημερινότητα. Αντίθετα, ξέρω ότι φτάνω στον πυρήνα τους και αγγίζω το ουσιώδες. Όλα όσα κατεβαίνουν ή εμφανίζονται στην επιφάνεια είναι απλώς συνέπεια αυτού. Είναι το μυστήριο του να ζεις μέσα από την περιπέτεια της σκέψης ή αντίστροφα, το μυστήριο του να σκέφτεσαι μέσα από την περιπέτεια της ζωής.
ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΚΑΙ ΤΟ ΣΩΜΑ. ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΘΕΣΑΜΕ ΤΗΝ ΔΙΑΝΟΙΑ. ΧΑΡΙΝ ΕΥΚΟΛΙΑΣ. ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΤΗΝ Woke ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΤΗΣ.
Ο συγγραφέας δεν πίστευε ποτέ στην ποσοτική δημοκρατία, μια δικτατορία παροδικών πλειοψηφιών που παράγονται σε μεγάλο βαθμό από τα συμφέροντα της κυρίαρχης πλουτοκρατίας. Το ψέμα της εκπροσώπησης καταρρέει. Οι επαγγελματίες πολιτικοί, που ήδη εξαιρούνται από τη συνοχή και τον σεβασμό της βούλησης του εκλογικού σώματος λόγω της έλλειψης εντολής που θεσπίζεται από το σύνταγμα, δεν εκπροσωπούν τον λαό αλλά τις ισχυρές δυνάμεις που έχουν καθορίσει οικονομικά και μεσολογιακά την εκλογή τους. Η δημοκρατία θα πρέπει να είναι «η συμμετοχή ενός λαού στο πεπρωμένο του» (Άρθουρ Μέλερ Βαν ντεν Μπρουκ). Δεν προκαλεί πλέον έκπληξη το γεγονός ότι οι πολιτικές τάξεις είναι αδιάφορες ή εχθρικές προς τον λαό. Σκεφτείτε τον οπλουργό Γκουίντο Κροσέτο, υπουργό Άμυνας της Ουάσιγκτον: ο πολεμιστής από το Κούνεο αναγνωρίζει ότι οι Ιταλοί είναι αντίθετοι στη στρατιωτική και οικονομική βοήθεια προς την Ουκρανία, αλλά δεν τον νοιάζει: ο λαός δεν γνωρίζει και δεν καταλαβαίνει.
Μια θέση που συμμερίζονται πολλοί αυτοαποκαλούμενοι δημοκράτες. Η πολωνική υπόθεση, το πλήρες πραξικόπημα της κυβέρνησης εναντίον του προέδρου και της κυρίαρχης αντιπολίτευσης, με την επίθεσή της στο Συνταγματικό Δικαστήριο, είναι ένα λαμπρό παράδειγμα. Τα γεγονότα στη Βαρσοβία αναφέρονται ελάχιστα στα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης. Παράξενο, έτσι δεν είναι; Κι όμως, το ζήτημα είναι τεράστιο: Ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ, εκμεταλλευόμενος την απουσία του προέδρου στο εξωτερικό, κατόχου της εξουσίας διορισμού και βέτο, έστειλε ένοπλη αστυνομία στο Συνταγματικό Δικαστήριο για να απομακρύνει ανεπιθύμητους δικαστές και να διορίσει τους δικούς του πιστούς. Ο πρόεδρος Ναβρόκι επέστρεψε βιαστικά στην πατρίδα του και εισέβαλε στο κτίριο του Δικαστηρίου. Η αντιπαράθεση βρίσκεται σε εξέλιξη και η ΕΕ τάσσεται ανοιχτά υπέρ του πραξικοπηματία Τουσκ.
Φορούν τη μάσκα της δημοκρατίας, της ελευθερίας, της διάκρισης των εξουσιών, του κράτους δικαίου και ούτω καθεξής, και θα ήθελαν να διατηρήσουν τη μεταμφίεση, αλλά η πραγματικότητα υπερισχύει της μυθοπλασίας. Για δεκαετίες, η απάτη έχει κάνει θαύματα. Όσο άφθονα ψίχουλα έφταναν στο μεγάλο συμπόσιο του καταναλωτισμού και η αφθονία επέτρεπε την ενοποίηση μιας μεγάλης μεσαίας τάξης, ήταν εύκολο να κάνει τον λαό να χορεύει στο ρυθμό της ελίτ. Οι εκλογές ήταν, κατ' αρχήν, δίκαιες. Αυτό δεν αποτελούσε πρόβλημα για τα ανώτερα κλιμάκια της εξουσίας, με τις δυνάμεις στο πεδίο να αποτελούνται σε μεγάλο βαθμό από τους υπηρέτες τους. Για αυτόν τον λόγο, οι τυπικές ελευθερίες ήταν σεβαστές.
Η παράσταση τελείωσε. Τα χρόνια της ισχνότητας έφτασαν, αναπόφευκτα για τις πολιτικές που ακολουθούνταν εδώ και δεκαετίες. Η βασιλεία της επισφάλειας έχει ξεκινήσει, οι άνθρωποι έχουν φτωχύνει, οι μάζες του Τρίτου Κόσμου, που έχουν κληθεί από την ολιγαρχία, έχουν φτάσει. Τα δικαιώματα σε επίπεδο βουβωνικής χώρας δεν αντισταθμίζουν την απώλεια των κοινωνικών δικαιωμάτων. Η δημοκρατική, φιλελεύθερη, παγκοσμιοποιητική συναίνεση έχει καταρρεύσει. Ο βασιλιάς είναι γυμνός και όλο και πιο κοντά στην ανατροπή. Όταν τα πράγματα δυσκολεύουν, στη Βαρσοβία, στις Βρυξέλλες και αλλού, στο διάολο οι «ιερές» αρχές της δημοκρατίας. Δεν είναι πλέον χρήσιμες. τις ποδοπατούν χωρίς ντροπή καθώς πέφτουν οι τελευταίες μάσκες. Όλα αυτά είναι ξεκάθαρα στην Πολωνία και τις Βρυξέλλες, την αυτοκρατορία μιας αφομοιωμένης κάστας που νομοθετεί χωρίς το επίσημο εμπόδιο της δημοκρατίας και της λογοδοσίας.
Αλλά και στο Βερολίνο, όπου προσπαθούν τα πάντα για να απαγορεύσουν το AfD, τώρα το μεγαλύτερο κόμμα της χώρας. Στο Βουκουρέστι, έφτασαν στο σημείο να ακυρώσουν τις εκλογές που έχουν ήδη διεξαχθεί, στις οποίες ο ρουμανικός λαός είχε ψηφίσει άσχημα, από την άποψή του, εκλέγοντας έναν υποψήφιο (τώρα υπό κράτηση!) που αντιτίθεται στην ΕΕ και τον παγκοσμιοποίηση. Στο Παρίσι, νομικοί ελιγμοί που υποστηρίζονται από τη δικαστική εξουσία επιχειρούν να αποκλείσουν τη Μαρίν Λεπέν από τις επερχόμενες προεδρικές εκλογές. Στο Λονδίνο, βρίσκεται σε εξέλιξη μια σκληρή καταστολή, διώκοντας και φυλακίζοντας τους Βρετανούς που τολμούν να κυματίσουν τη σημαία της χώρας τους. Στη Βουδαπέστη, η ΕΕ της Ούρσουλα στραγγάλισε την κυβέρνηση Όρμπαν με βαριές οικονομικές κυρώσεις, οι οποίες ήρθησαν μετά τη νίκη του λακέ Πέτερ Μαγιάρ. Στη Μαδρίτη, η κυβέρνηση -η οποία ελέγχει το Συνταγματικό Δικαστήριο- επιβάλλει έναν νόμο περί ιθαγένειας που ανατρέπει τη σύνθεση του εκλογικού σώματος.
Δεν αποτελεί έκπληξη, λοιπόν, το γεγονός ότι στην Πολωνία, ο πρωθυπουργός, στέλνοντας αστυνομία να περικυκλώσει το Συνταγματικό Δικαστήριο, σκηνοθέτησε, με την υποστήριξη της ΕΕ, το πρώτο πραξικόπημα στην «δημοκρατική» Ευρώπη. Η ιστορία είναι περίπλοκη και χρονολογείται από πολύ παλιά. Δεν μπορεί να ξεχαστεί ότι το 2010, ο τότε πρόεδρος Λεχ Κατσίνσκι, του Πατριωτικού Κόμματος (PiS) (το κόμμα του Ναβρότσκι), σκοτώθηκε, μαζί με ενενήντα υψηλόβαθμους Πολωνούς πολιτικούς, στρατιωτικούς και οικονομικούς αξιωματούχους, σε ένα αεροπορικό δυστύχημα που δεν έχει ποτέ διευκρινιστεί. Η σύγκρουση μεταξύ εκείνων που θέλουν να διατηρήσουν την εθνική ανεξαρτησία και των υποστηρικτών της παγκοσμιοποίησης και της ΕΕ έχει γίνει ολοένα και πιο έντονη. Ο Ναβρόκι πιστεύει ότι οι εθνικοί νόμοι θα πρέπει να υπερισχύουν των φιλοευρωπαϊκών, κάτι που υποστηρίζεται από διάφορες αποφάσεις πολωνικών δικαστηρίων, ενώ ο Τουσκ είναι υπόχρεος στις Βρυξέλλες και τις οικονομικές δυνάμεις.
Κάποιοι μπορεί να θυμούνται τις απειλητικές προειδοποιήσεις της von der Leyen προς τις κυβερνήσεις που δεν είναι ευθυγραμμισμένες με την Ένωση: «Έχουμε τα μέσα να σας φέρουμε σε τάξη». Ο Μπερλουσκόνι, που εκδιώχθηκε το 2011 από μια διεθνή επιχείρηση που διευκολύνθηκε από τον Πρόεδρο Ναπολιτάνο, γνώριζε κάτι γι' αυτό, όπως και η καημένη Ελλάδα το 2015, η οποία είδε τη λαϊκή βούληση να απορρίπτεται στο δημοψήφισμα κατά των «μεταρρυθμίσεων» που επιβλήθηκαν από την ΕΚΤ, την ΕΕ και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Τα διακυβεύματα στη Βαρσοβία, μια χώρα 38 εκατομμυρίων κατοίκων, είναι εξαιρετικά υψηλά: η Πολωνία, διατηρώντας το δικό της νόμισμα, το ζλότι, διατηρεί τη νομισματική κυριαρχία, καθώς η κεντρική τράπεζα δεν υπόκειται στην ΕΚΤ. Ο Τουσκ πιέζει για την είσοδο στο ευρώ, κάτι που έχει ρίξει γρήγορα τη Βουλγαρία, την τελευταία άφιξη στον ευρωκρατικό παράδεισο, σε κρίση.
Η εθνική τράπεζα της Πολωνίας, αφού έφερε πίσω στην πατρίδα τα αποθέματα χρυσού που διατηρούσε στο εξωτερικό, αγοράζει φυσικό χρυσό ως προφύλαξη και δεν θέλει να τον παραδώσει στην ΕΚΤ. Επί του παρόντος, η Πολωνία, στριμωγμένη ανάμεσα σε δύο γιγάντιους, ιστορικούς εχθρούς, τη Γερμανία και τη Ρωσία, είναι το ανατολικότερο φυλάκιο του ΝΑΤΟ. Έχει τον πιο οργανωμένο στρατό στην Ευρώπη. Συνορεύει με την Ουκρανία, με την οποία έχει μια ιστορική εδαφική διαμάχη, επειδή η περιοχή Λβιβ -πρώην μέρος της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων- κατοικείται κυρίως από Πολωνούς. Έχει υποδεχτεί αμέτρητους Ουκρανούς που έφευγαν από τον πόλεμο, αλλά ο πληθυσμός είναι κουρασμένος, ενοχλημένος από την παρουσία τους και το σχετικό κόστος. Η παραδοσιακή αποστροφή του Τουσκ προς τη Ρωσία και τη Γερμανία αντισταθμίζεται τώρα από μια φιλογερμανική πολιτική που είναι δύσκολο να αποδεχτεί μεγάλο μέρος του πληθυσμού, όπως και η υποταγή του στην ΕΕ.
Τα γεγονότα στη Βαρσοβία έχουν επομένως πολλαπλές πτυχές, καθώς και εθνικές ιδιαιτερότητες, που τονίζονται όχι μόνο από το κρίσιμο ζήτημα της ένταξης ή μη στο ευρώ, αλλά και από τη γεωγραφική θέση της Πολωνίας, τον αυξανόμενο στρατιωτικό της ρόλο στο ΝΑΤΟ, την εγγύτητά της στην ουκρανική ζώνη σύγκρουσης και τον δυσκίνητο γείτονά της, τη Ρωσία. Επομένως, η σύγκρουση μεταξύ του Τουσκ (συν τις Βρυξέλλες και τον Eurotower στη Φρανκφούρτη) και του Ναβρότσκι, του λευκού πραξικοπήματος της ευρωπαϊκής μεταδημοκρατίας, τώρα «democratura», δηλαδή μιας δημοκρατίας πολύ κοντά στη δικτατορία, μας αφορά στενά. Η συνενοχή πολλών κυβερνήσεων (πρώτα και κύρια της Γερμανίας του Μερτς) και η αηδιαστική σιωπή του δουλοπρεπούς μηχανισμού των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης είναι εξωφρενική αλλά όχι εκπληκτική. Η φωνή του αφέντη είναι σιωπηλή: η σιωπή είναι συναίνεση.
Από το 2004, η αμερικανική ιστοριογραφία επανεκτιμά τον Τζένγκις Χαν επειδή η Αμερική τον βλέπει ως μια ηχηρή δύναμη. Εκφραστής της είναι ο Τζακ Γουέδερφορντ, ανθρωπολόγος από τη Μινεσότα, πρώην σύμβουλος στην Ουάσινγκτον και συγγραφέας του μπεστ σέλερ «Τζένγκις Χαν και η Δημιουργία του Σύγχρονου Κόσμου», που διαβάζεται από κάθε διευθύνοντα σύμβουλο στη Σίλικον Βάλεϊ. Η θέση: Ο Τζένγκις δεν είναι βάρβαρος, είναι ο πρώτος παγκοσμιοποιητής. Καθάρισε και ενοποίησε τον Δρόμο του Μεταξιού, δημιουργώντας την πρώτη παγκόσμια ζώνη ελεύθερου εμπορίου. Πριν, ήταν επικίνδυνα μονοπάτια. Μετά από αυτόν, τα ταξίδια από το Πεκίνο στην Κασπία ήταν ασφαλή. Γι' αυτό μιλάει για «τον πυρήνα ενός παγκόσμιου πολιτισμού και ενός παγκόσμιου συστήματος». Οι Μογγόλοι, γράφει, «δεν ήταν βάρβαροι επιδρομείς αλλά οραματιστές κατασκευαστές αυτοκρατοριών» που έφεραν τον Μεσαίωνα στο τέλος του φέρνοντας μπαρούτι, πυξίδες και χαρτί στην Ευρώπη. Για αυτόν τον λόγο, η Washington Post τον ονόμασε «Άνθρωπο της Χιλιετίας» το 1996. Επαινεί το ελεύθερο εμπόριο, ξεχνώντας ότι καθιερώθηκε μετά τη δολοφονία 40 έως 60 εκατομμυρίων ανθρώπων. Όπως γράφουν οι ίδιοι οι αναθεωρητές: «Ο Τζένγκις Χαν σκότωσε κάπου μεταξύ 40 και 60 εκατομμυρίων ανθρώπων». Είναι η άρχουσα τάξη που γιορτάζει τον εαυτό της: κοιτάζει τη ροή των αγαθών, όχι τα σώματα στο έδαφος. Παραταγμένες σε στήλες, η Μογγολική Αυτοκρατορία και η Αμερικανική Παγκόσμια Αυτοκρατορία λειτουργούν με την ίδια θεολογία: την καταστροφή ως προϋπόθεση για το ελεύθερο εμπόριο. Οι Μογγόλοι ισοπεδώνουν τη Βαγδάτη, τη Μερβ και τη Νισαπούρ - πόλεις μισού εκατομμυρίου κατοίκων που εξαφανίστηκαν σε μια εβδομάδα - και μετά διακηρύσσουν: τώρα εμπορευόμαστε ελεύθερα εδώ. Η Παγκόσμια Αυτοκρατορία ισοπεδώνει το Βελιγράδι, τη Βαγδάτη ξανά, την Τρίπολη και τη Δαμασκό, και μετά διακηρύσσει: τώρα έχουμε ελεύθερες αγορές και δημοκρατία εδώ. Και στις δύο περιπτώσεις, η σφαγή δεν είναι ατύχημα. είναι το τίμημα της δημιουργίας του ομαλού χώρου όπου τα αγαθά ρέουν. Ο Μογγόλος ισχυρίστηκε ότι απελευθέρωνε τους ανθρώπους από διεφθαρμένους βασιλιάδες και δασμούς. Ο Αμερικανός λέει: Σας απαλλάσσω από τη δικτατορία και τον προστατευτισμό. Και οι δύο ζητούν ευγνωμοσύνη για την καταστροφή. Με μια διαφορά. Ο Μογγόλος δημιούργησε κάτι αργότερα: τον νόμο, τη Γιάσα, το ταχυδρομείο, την προστασία των εμπόρων. Ήταν άγριο, αλλά ήταν μορφή. ήθελε να διαρκέσει. Το παγκόσμιο συχνά δεν δημιουργεί τίποτα. Καταστρέφει την προηγούμενη μορφή - κράτος, σχολείο, οικογένεια, κυρίαρχη κουλτούρα - και δεν εγκαθιδρύει μια νέα. Αφήνει την αγορά, όχι το δίκαιο. Αφήνει το περιεχόμενο, όχι τον πολιτισμό. Οι Μογγόλοι κατέστρεψαν για να ενσωματωθούν στην αυτοκρατορία. Οι παγκόσμιοι καταστρέφουν για να το κάνουν απορροφήσιμο στην αγορά. Το πρώτο τελικά παρήγαγε μια σύνθεση. Το δεύτερο παράγει μόνο ερημοποίηση. Ο Μογγόλος είναι ο μόνος κατακτητής που κατακτά τα πάντα και δεν έχει τίποτα να επιβάλει. Δεν έχει πόλη, αρχιτεκτονική, γραπτή γλώσσα στην αρχή - προσαρμόζει το αλφάβητο των Ουιγούρων. Δεν έχει θρησκεία να εξαγάγει. Είναι σαμανικός, ανέχεται τα πάντα επειδή δεν πιστεύει σε τίποτα αρκετά ισχυρό για να επιβάλει. Δεν έχει αστικό νόμο, έχει κώδικα στέπας. Γι' αυτό δεν μπορεί να κάνει όπως έκανε η Ρώμη. Η Ρώμη απορροφά επειδή έχει ισχυρή μορφή και λέει: γίνε Ρωμαίος. Ο Μογγόλος δεν έχει μορφή, οπότε δέχεται: Κινέζους συμβούλους, Πέρσες μηχανικούς, Ουιγούρους εμπόρους, Άραβες γιατρούς. Το Καρακορούμ δεν είναι μια πόλη που παράγει πολιτισμό, είναι μια αποθήκη δανεισμένων πολιτισμών. Η αμερικανική αυτοκρατορία μετά το 1989 είναι πανομοιότυπη. Δεν έχει πλέον τη δική της κουλτούρα. Αυτό που απομένει είναι η διοικητική, λογιστική, η αφηρημένη. Δεν έχει λογοτεχνική γλώσσα, χρησιμοποιεί συμβουλευτικές γλώσσες. Δεν έχει πολιτική θρησκεία να εξαγάγει. Έχει αφηρημένα ανθρώπινα δικαιώματα που ανέχονται τα πάντα επειδή δεν πιστεύουν σε τίποτα. Όταν κατακτά, δεν φέρνει μορφή, φέρνει κενό. Στη θέση του ιρακινού σχολικού συστήματος, της λιβυκής διοίκησης, της γιουγκοσλαβικής βιομηχανίας, βάζει τα McDonald's, το Netflix, τις εκλογές και την αγορά. Περιεχόμενο, όχι μορφή. Είναι η διαφορά μεταξύ μιας ηγεμονικής αυτοκρατορίας και μιας παρασιτικής αυτοκρατορίας. Ο ηγεμόνας λέει: μάθε τη γλώσσα μου, γίνε πολίτης. Ο παρασιτικός λέει: σταμάτα να είσαι αυτός που είσαι, για να μπορώ να κάνω εμπόριο. Και όταν συναντά μια ισχυρή κουλτούρα που αρνείται να διαλυθεί, ανίκανη να την απορροφήσει, μπορεί μόνο να καταστρέψει.
Βαρθολομαίος, ο Οικουμενικός Πατριάρχης — ΕΡΤ, 22.10.2026
........ .......Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Η αποστολή του Πατριαρχείου είναι να συνεχίσει το μήνυμα του Χριστού. Ό,τι κι αν πράττει η Εκκλησία, πρέπει να το κάνει εν αγάπη. Αυτή είναι η ουσία του Ευαγγελίου, η ουσία της θρησκείας μας. Και μέσα στον ταραγμένο κόσμο του 21ου αιώνος αυτή η αποστολή της Εκκλησίας, να ειρηνεύει τον κόσμο, γίνεται ακόμα πιο επιτακτική. Ο Χριστός είπε: «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, ότι αυτοί υιοί Θεού κληθήσονται».
Δοξάζω και ενώπιόν σας τον Άγιο Θεό, πράγμα το οποίον το κάνω πάντοτε, μέρα και νύχτα, διότι με αξίωσε, εντός εισαγωγικών, να ξεπεράσω όλους τους προκατόχους μου ως προς τη διάρκεια της πατριαρχίας.
Δεν είναι μικρό πράγμα να φτάσει κανείς, ένας άνθρωπος της ηλικίας μου και με τις ελλείψεις και τις αδυναμίες του, να φτάσει αισίως σε αυτόν τον ιστορικό σταθμό. Η Εκκλησία, όπως επεβίωσε δύο χιλιάδες χρόνια, πρέπει να επιβιώσει και να συνεχίσει την οικουμενική αποστολή της και εις το μέλλον. Μέχρι της συντελείας των αιώνων. Δεν έχει ένα χρονικό όριο, δεν έχουμε ημερομηνία λήξεως
Με τη χάρη του Θεού, από τους πρώτους μήνες της ταπεινής πατριαρχίας μου έβαλα ως στόχο μου να ενισχύσω την πανορθόδοξο ενότητα και συνεργασία. Και έτσι καθιέρωσα τον θεσμό των Συνάξεων των Ορθοδόξων Προκαθημένων. Συνεκάλεσα σε αυτήν ακριβώς την αίθουσα που είμαστε τώρα όλοι μαζί την πρώτη Σύναξη των Ορθοδόξων Προκαθημένων.
Κατορθώσαμε στο τέλος των εργασιών μας να εκδώσουμε ένα κοινό ανακοινωθέν, διά του οποίου εκφραζόταν η ενιαία φωνή της Ορθοδοξίας στις αρχές του 21ου αιώνος.
Αφήγηση: Υλοποιώντας το μείζον καθήκον του Οικουμενικού Πατριαρχείου υπέρ της ευστάθειας και της ενότητας της Ορθοδοξίας, καθιερώθηκαν οι Συνάξεις των Προκαθημένων. Υπέρτατο επιστέγασμα των ενωτικών πρωτοβουλιών ήταν η διεξαγωγή της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου τον Ιούνιο του 2016 στην Κρήτη.
Ένας καρπός των οραμάτων του Οικουμενικού Πατριάρχη, έπειτα από προετοιμασία δεκαετιών, προκειμένου να δοθεί τέλος στην εσωστρέφεια και η Ορθοδοξία να αποκτήσει κοινή προς τα έξω φωνή. Ήταν μια ευλογημένη στιγμή, όμως ορισμένες Εκκλησίες επέλεξαν να απουσιάσουν.
Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Ως τόπος διεξαγωγής της Συνόδου είχε αρχικά οριστεί ο Ναός της Αγίας Ειρήνης, δίπλα στην Αγία Σοφία. Μεταφέραμε τον τόπο της Συνόδου στην Ορθόδοξο Ακαδημία της Κρήτης και κάναμε τη Σύνοδο, στην οποία, δυστυχώς, πάλι η Ρωσική Εκκλησία — η Εκκλησία της Ρωσίας, ακριβέστερον — και τρεις άλλες Εκκλησίες, τα Πατριαρχεία Αντιοχείας, Βουλγαρίας και Γεωργίας, την τελευταία στιγμή δεν προσήλθαν και δεν έλαβαν μέρος στην [Αγία και Μεγάλη Σύνοδο]. Η Σύνοδος, όμως, με δέκα Εκκλησίες έγινε.
Αφήγηση: Παραλλήλως, ο Οικουμενικός Πατριάρχης ήταν ο πρώτος μετά το 1054 Προκαθήμενος της Ορθόδοξης Εκκλησίας που παρέστη σε ενθρόνιση Πάπα, το 2013, κίνηση που σφυρηλάτησε τις προσπάθειες σύγκλισης με τη Δύση.
Είχαν προηγηθεί εκατέρωθεν επισκέψεις σε Βατικανό και Κωνσταντινούπολη, ενώ η σχέση του με τον Πάπα Φραγκίσκο αποτέλεσε παράδειγμα αμοιβαίας κατανόησης και εκτίμησης μεταξύ Εκκλησιών, παρά τις δομικές διαφορές. Η κοινή προσευχή με τον Πάπα Λέοντα στη Νίκαια της Βιθυνίας τον Νοέμβριο του 2025 σηματοδότησε τη δέσμευση στη συνέχιση του διαλόγου.
Λειτουργική απόκριση: Αμήν.
Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος:Πιστεύω ότι μια μέρα θα ευδοκήσει ο Κύριος να φτάσουμε στην πολυπόθητη ενότητα, την οποία είχαμε κατά την πρώτη χιλιετία, και να έχουμε και πάλι κοινωνία εν τη πίστει και εν τοις μυστηρίοις.
Πολλοί παρεξηγούν τον σκοπό και το πνεύμα αυτών των διαλόγων μεταξύ των διηρημένων χριστιανών και λένε ότι είναι πολυτέλεια, δεν πρόκειται να βγει τίποτε. Αυτό δεν είναι έργο ανθρώπων, αν θα βγει κάτι και πότε, αλλά είναι έργο της πρόνοιας του Θεού. Το θέλημά Του είναι «ίνα πάντες εν ώσιν». Να γίνουν όλοι μία ποίμνη, εις ποιμήν, και αυτός ο ποιμήν θα είναι ο ίδιος ο Χριστός.
Η Εκκλησία μας, η οποία πιστεύει ότι συνεχίζει την παράδοση της αδιαιρέτου Εκκλησίας, έχει επηρεάσει κάπως την αδελφή Καθολική Εκκλησία με το θέμα της συνοδικότητος. Αυτή τη στιγμή συζητούμε το Φιλιόκβε και το αλάθητο του Πάπα και ελπίζουμε ότι, με την πάροδο των ετών, κυρίως με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, θα φτάσουμε εκεί που επιδιώκουμε να φτάσουμε: στην [ποθητή] ενότητα, εν τω κοινώ ποτηρίω, όπως έλεγε ο μακαριστός προκάτοχός μου, ο Πατριάρχης Αθηναγόρας. Στο κοινό ποτήριο. Να μπορούμε να λειτουργήσουμε μαζί και να κοινωνήσουμε από το ίδιο Άγιο Ποτήριο.
Αφήγηση: Ο Οικουμενικός Πατριάρχης ανέλαβε καθήκοντα σε μια εποχή ανατροπών, όταν η κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων σήμανε το τέλος της καταπίεσης των Εκκλησιών στις ανατολικές χώρες.
Η ανάληψη της πνευματικής ευθύνης προς την αναστήλωση της Ορθοδοξίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο βάθυνε τις διαφορές σε μια σειρά αυτοκέφαλων Εκκλησιών, κυρίως έναντι της Ρωσίας. Κεντρικό, αλλά όχι το μόνο επίδικο, η εκχώρηση αυτοκεφάλου στην Εκκλησία της Ουκρανίας.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο θα διατηρεί το πρωτείο της διακονίας εις το διηνεκές, εκφράζοντας τη συνείδηση της Ορθοδοξίας εν συνόλω και καταδικάζοντας το φαινόμενο του εθνοφυλετισμού.
Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Η ενότητα των Εκκλησιών είναι κατ’ εξοχήν υπερεθνική. Οι πράξεις και η ζωή του Οικουμενικού Πατριαρχείου διαμέσου των αιώνων αποδεικνύουν το πόσες θυσίες έκανε για να κρατήσει αυτή την ενότητα και να διακονήσει το σύνολο της Ορθοδοξίας.
Όλες οι Εκκλησίες των Βαλκανίων και η Εκκλησία της Ρωσίας ήσαν κάποτε τμήματα της δικαιοδοσίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Όταν ήρθε η στιγμή, το Πατριαρχείο μας τις απογαλάκτισε, τους έδωσε την ανεξαρτησία τους, τις έκανε τοπικές ανεξάρτητες Εκκλησίες, όπως προ λίγων ετών την Εκκλησία της Ουκρανίας. Που σημαίνει ότι δεν ζητούμε όλα για τον εαυτό μας, αλλά δίνουμε.
Στην εκκλησιαστική γλώσσα υπάρχει η λέξη «κένωση». Το Πατριαρχείο κενούται, αποκόπτει τμήματα από το σώμα του και κάνει αυτοκέφαλες Εκκλησίες. Η πρώτη που έτυχε αυτής της ευεργεσίας ήταν η Εκκλησία της Ρωσίας τον 16ο αιώνα.
Η αδελφή Εκκλησία της Ρωσίας, η οποία [ήταν] η πρώτη ευεργετηθείσα από τη Μητέρα Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης, δυστυχώς συμπεριφέρεται με αγνωμοσύνη και με αχαριστία. Είναι ένα παράπονο δικαιολογημένο, διότι, αντί να σεβαστεί την Εκκλησία τη Μητέρα, που της έδωσε τον Χριστιανισμό, τον πολιτισμό, προσπαθεί να υποσκάψει τα θεμέλια του Οικουμενικού Θρόνου για να πάρει τάχα την ηγεσία της Ορθοδοξίας.
Αυτό δεν πρόκειται να συμβεί ποτέ. Το Πατριαρχείο μας, από την αρχή της [εκρήξεως] αυτού του πολέμου, στάθηκε στο πλευρό των Ουκρανών αδελφών μας, διότι είναι τα θύματα αυτού του πολέμου. Είναι οι δεχθέντες την επίθεση της Ρωσίας και άρα είχαν κάθε δικαίωμα να αμυνθούν.
Είναι μία μεγάλη πληγή στο σώμα της Ορθοδοξίας. Αυτό που λέει ο αδελφός Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος, ότι ο διεξαγόμενος είναι ιερός πόλεμος, είναι απαράδεκτον και αδιανόητον. Δεν υπάρχει ιερός πόλεμος.
Απαντώ λίγο απότομα σε αυτό που λέει ο Μακαριότατος και λέγω ότι είναι διαβολικός πόλεμος.
Ήρθα τον Σεπτέμβριο, τέτοια εποχή, του 1954, με κοντό παντελονάκι, με συστατικό γράμμα του τότε Μητροπολίτου Ίμβρου και Τενέδου. Η Χάλκη μιλάει στην ψυχή μου.
Μπήκα σε έναν καινούργιο κόσμο. Πολλά παιδιά από διάφορα μέρη του κόσμου, κυρίως από την Ελλάδα και από την Κύπρο, αλλά και από την Κωνσταντινούπολη, διότι τότε η ομογένεια ήταν πολυάριθμη.
Είχαμε ακόμη και μαθητάς από την Αφρική. Είχαμε και μαθητάς από την Αιθιοπία, από την Ουγκάντα, αλλά ήμασταν μία οικογένεια. Είχαμε όλοι, μικροί και μεγάλοι, κοινό πρόγραμμα. Ξυπνούσαμε με το ξυπνητήρι, [με] το οποίο περιήρχετο και χτυπούσε σε όλους τους διαδρόμους και τους κοιτώνες ένας υπάλληλος της Σχολής.
Κατεβαίναμε στον ναό, είχαμε πρωινή προσευχή. Πηγαίναμε όλοι υποχρεωτικά στον Εσπερινό και μετά τον Εσπερινό μάς έδιναν λίγο ψωμί και τυρί. Αν ήταν Τετάρτη και Παρασκευή, ψωμί και ελιές. Και βγαίναμε στον λόφο, ανάμεσα στα πεύκα. Αργότερα, στις μεγάλες τάξεις, κάναμε όνειρα και σχέδια για το μέλλον, για τη διακονία μας στην Εκκλησία.
Να σας πω μία σκανταλιά. Ήμασταν στους κοιτώνες έξι-επτά σε κάθε θάλαμο, έξι-επτά μαθητές. Και πήγαιναν να κοιμηθούν, αλλά οι συμμαθητές τους που πλάγιαζαν νωρίτερα έβαζαν σκοινιά στα κρεβάτια και, επειδή δεν είχε φως, όταν πήγαιναν οι άλλοι σκόνταφταν και έπεφταν. Κάτι τέτοια κάναμε.
Ο επιμελητής ο καημένος, που ήταν υπεύθυνος για την τάξη και για την πειθαρχία, τραβούσε τα ελέη του Θεού ώσπου να μας καθησυχάσει όλους και να υπάρξει στο κτίριο απόλυτος ησυχία το βράδυ.
Συνομιλητής [πιθανώς]: Άλλα; ΟΚ.
Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Διάβαζα Στρατή Μυριβήλη, ποίηση Καβάφη, Παλαμά, Δροσίνη. Και μάλιστα τότε, το 1954, εγκαινίασα ένα τετράδιο. Το έχω και κάθε φορά που το παίρνω στα χέρια μου συγκινούμαι.
Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Γράφει απ’ έξω: «Δημήτριος Αρχοντώνης, Ιερά Θεολογική Σχολή Χάλκης, Νοέμβριος 1954». Και σε αυτό το τετράδιο αντέγραφα ποιήματα διαφόρων ποιητών, τα οποία μιλούσαν στην ψυχή, με συγκινούσαν. Έζησα έντεκα χρόνια σε αυτό το ειδυλλιακό περιβάλλον του Λόφου της Ελπίδος, όπως λέγεται. Στα τουρκικά λέγεται Ümit Tepesi.
Έχω ιδιαίτερη αγάπη και καημό για τη Σχολή. Όταν έγινα Πατριάρχης και στις 2 Νοεμβρίου το 1991 εξεφώνησα τον ενθρονιστήριο λόγο μου, είπα ότι με τη χάρη του Θεού, ως Πατριάρχης, θα κάνω αυτό και εκείνο και [εκείνο]. Και ένα από τα πρώτα που έβαλα ως στόχο της πατριαρχίας μου ήταν να επαναλειτουργήσει η Σχολή.
Αφήγηση: Η επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης παραμένει ανεκπλήρωτος πόθος της απανταχού Ορθοδοξίας. Βοηθός σχολάρχης έως ότου το τουρκικό κράτος προχώρησε στο κλείσιμο της Σχολής το 1971, ο Οικουμενικός Πατριάρχης παραμένει πνευματικά συνδεδεμένος με τη Χάλκη.
Το αίτημα επαναλειτουργίας της Θεολογικής Σχολής είναι διεθνές. Έχει τεθεί επανειλημμένως προς την τουρκική ηγεσία από Αμερικανούς προέδρους, κυβερνήσεις, την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Κοινοβούλιο, καθώς και φορείς υπεράσπισης των θρησκευτικών ελευθεριών. Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Άρχισε ένας διάλογος μεταξύ Θεολογικής Σχολής, μεταξύ Πατριαρχείου και Άγκυρας και Υπουργείου Παιδείας, ο οποίος διάλογος και οι διαπραγματεύσεις ως προς τις λεπτομέρειες του εγχειρήματος συνεχίζονται.
Ψαλμωδία: Ευλογητός ει, Χριστέ ο Θεός ημών, ο πανσόφους τους αλιείς αναδείξας, καταπέμψας αυτοίς το Πνεύμα το Άγιον.
Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Υπήρχαν όλοι αυτοί οι υπερσυντηρητικοί ή, καλύτερα, φανατικοί κύκλοι, οι οποίοι πολεμούσαν το Πατριαρχείο. Πολεμούσαν εν γένει τη χριστιανική παρουσία. Και τους Αρμενίους και εμάς και όλους.
Μία ωμή έκφραση αυτών των αντιλήψεων, αυτού του φανατισμού, ήταν, όπως θα ξέρετε, τα Σεπτεμβριανά γεγονότα, τα λεγόμενα Σεπτεμβριανά του 1955, που έσπασαν και ρήμαξαν εκκλησίες, κοιμητήρια, καταστήματα, σπίτια. Ό,τι μπορείτε να φανταστείτε των χριστιανών, των μειονοτήτων γενικά, αλλά κυρίως και πρωτίστως των Ρωμιών.
Όσοι επιζούμε εκ των αποφοίτων της Χάλκης φέρουμε μέσα μας ζωντανές όχι μόνο τις αναμνήσεις, αλλά και τις εμπειρίες και το φρόνημα και το πνεύμα της Χάλκης.
Πριν ανεβώ στη Θεολογική Σχολή εδώ στη Χάλκη, με είπε ο γέροντας, ο Μελίτων: «Να πας να φιλήσεις το χέρι του Πατριάρχου Αθηναγόρου, να πάρεις την ευχή του». Και με είπε [ο Πατριάρχης]: «Τώρα θα πας σε ένα σπουδαίο σχολείο, στη Χάλκη. Μακάρι να γίνεις κληρικός αποφοιτώντας απ’ εκεί. Και πρέπει να είσαι επιμελής, πρέπει να είσαι σεμνός, εργατικός κ.λπ., για να μην προσβάλλεις και να μη ντροπιάσεις ποιον;».
Λέω: «Τον δεσπότη που με έστειλε, τον γέροντά μου». «Και ακόμα περισσότερο;». «Τους γονείς μου». «Και ακόμα περισσότερο;», επέμενε. «Να μη ντροπιάσω την πατρίδα μου, την Ίμβρο». «Και πιο πολύ;». Δεν θυμάμαι τι είπα, δεν είχα τι να πω. «Να μη ντροπιάσω ποιον;». Με λέει ο Πατριάρχης: «Τον εαυτό σου». Προσεύχομαι.
Είναι προνόμιο να ζει κανείς στην Κωνσταντινούπολη. Είναι ευλογία Θεού να ζει σε αυτή την πόλη, που είναι σταυροδρόμι λαών και πολιτισμών.
Για εμάς τους χριστιανούς, Έλληνας, Ορθοδόξους, έχει μια ολόκληρη ιστορία, μια ευλογία, ένα παρελθόν. Η ομογένεια της Πόλης είναι πάντοτε εδώ, άλλοτε περισσότερη, άλλοτε ολιγότερη. Και μόνοι και μετά πολλών είμαστε εδώ.
Διαμέσου των αιώνων είχε πολύ περισσότερη Ρωμιοσύνη η Πόλη. Λυπούμεθα πολύ γιατί έφυγαν ή αναγκάστηκαν να φύγουν. Τα Σεπτεμβριανά, οι απελάσεις του ’64…
Εμείς εδώ στο Πατριαρχείο το λέμε πάντοτε και έχουμε αυτή την ευγενή φιλοδοξία: να έχουμε τον ρόλο του γεφυροποιού. Ιδιαιτέρως το τονίζω, μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας. Εδώ είμαστε σε τουρκικό έδαφος, αλλά είμαστε Έλληνες. Είμαστε Ορθόδοξοι, είμαστε χριστιανοί.
Στην Τουρκία είμαστε συνηθισμένοι να συνυπάρχουμε με τους μουσουλμάνους αδελφούς μας και συνυπάρχουμε γενικά ειρηνικά. Η εκμετάλλευση της θρησκείας για γεωπολιτικούς λόγους, αυτό είναι το επικίνδυνο. Οδηγεί σε φανατισμούς, οδηγεί σε ρήξεις, σε διαιρέσεις. Και ακόμα πιο τρομερό είναι να γίνονται εγκλήματα εν ονόματι της θρησκείας.
Ένας πόλεμος εν ονόματι της θρησκείας είναι ουσιαστικά ένας πόλεμος εναντίον της θρησκείας.
Αφήγηση: «Η Ρωμιοσύνη είναι δύναμη που διαρκώς μεταμορφώνει τον άκοσμο κόσμο σε κάλλος, ισχύ, ευπρέπεια». Σε αυτή τη φράση του Οικουμενικού Πατριάρχη συμπυκνώνεται η ουσία της Ρωμιοσύνης.
Ο εκάστοτε Οικουμενικός Πατριάρχης είναι πρώτα Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως και ποιμενάρχης των Ρωμιών. Οι έννοιες είναι αλληλένδετες στο βάθος των αιώνων. Άλλωστε, η μνήμη, η ιστορία και τα πεπραγμένα των Ρωμιών της Πόλης θα μένουν αναλλοίωτα στον χρόνο, ενώ το Οικουμενικό Πατριαρχείο θα εκφράζει παγκοσμίως τις αξίες της ελληνορθόδοξης παράδοσης.
Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Το Πατριαρχείο μας ήταν πάντοτε και είναι και σήμερα το κέντρο της εκκλησιαστικής, θρησκευτικής, κοινωνικής, κοινοτικής ζωής της Ρωμιοσύνης. Δεν νοείται το Πατριαρχείο χωρίς έστω και λίγο ποίμνιο εδώ και δεν νοείται το ποίμνιο αυτό, η Ρωμιοσύνη, χωρίς τη Μητέρα Εκκλησία. Ο Πατριάρχης είναι ο πατέρας της Ρωμιοσύνης της Πόλεως.
Προσωπικώς εγώ, σε κάθε εκδήλωση της Ρωμιοσύνης, προσπαθώ να είμαι παρών. Δεν υπάρχουν διακρίσεις. Είμαστε για τους χριστιανούς μας και οι χριστιανοί μας είναι το άμεσο ποίμνιό μας, το οποίο το χρειαζόμαστε, το αγαπούμε και το προστατεύουμε.
Θα επαναλάβω τα λόγια του Πατριάρχου Αθηναγόρου, που όταν τον ρωτούσαν «πόσοι Ρωμιοί είστε εδώ;», έλεγε: «Λίγοι και αμέτρητοι».
Γιατί οι ψυχές όλων των προ ημών, των χιλιάδων και των εκατομμυρίων, είναι ζωντανές. Οι τάφοι τους είναι εδώ, οι μνήμες τους είναι ζωντανές σε εμάς τους σημερινούς κατοίκους της Πόλεως. Βλέπουμε το μεγαλείο τους, τα έργα των χειρών τους, τον πολιτισμό υψηλού επιπέδου τον οποίον εδημιούργησαν και, αφενός μεν, σεμνυνόμεθα και καυχώμεθα, αφετέρου δε συναισθανόμεθα την ευθύνη που έχουμε εμείς οι ολίγοι να συντηρήσουμε αυτά που έκαναν εκείνοι οι πολλοί τότε.
ΕΝΑ ΠΑΡΑΛΗΡΗΜΑ ΦΙΛΑΥΤΙΑΣ. ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΑΠΟΜΕΙΝΕΙ ΤΟ ΠΑΡΑΜΙΚΡΟ ΙΧΝΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ ΣΤΗΝ ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΣΩΤΗΡΙΑ. ΙΧΝΟΣ!
"Θέλεις να αγαπάσαι από όλους, να αξιώνεσαι συγγνώμης και θεωρείς βαρύ και ανυπόφορον το να κατακρίνεσαι και μάλιστα ενώ έπταισες και λίγο;Αγάπα τότε και συ τους πάντες, να είσαι συγχωρητικός, άπεχε από την κατάκρισι, βλέποντας κάθε άνθρωπον σαν τον εαυτόν σου και έτσι να αποφασίζης και να ενεργής, με αυτήν την διάθεσι. «Τούτο γαρ έστι το θέλημα του Θεού» λέγει ο κορυφαίος των Αποστόλων Πέτρος, «αγαθοποιούντας φιμούν (να φιμώνουμε) την των αφρόνων ανθρώπων αγνωσίαν», εκείνων δηλαδή που μας εχθρεύονται ματαίως και δεν θέλουν να δώσουν σε άλλους εκείνα που επιθυμούν αυτοί να λαμβάνουν από άλλους. Πράγματι πως δεν είναι άφρων όποιος, ενώ ανήκουμε όλοι στην ιδία φύσιν αυτός δεν αντιμετωπίζει το θέμα με τον ίδιον τρόπον, ούτε αποδίδει την ιδίαν κρίσι, μολονότι ενυπάρχουν σ΄ εμάς φυσικώς και η κρίσις αυτή και η θέλησις; Διότι στο να θέλωμε να αγαπώμεθα και να ευεργετούμεθα από όλους, όπως και από τον εαυτόν μας, είμεθα όλοι αυτοκίνητοι. Επομένως και το να θέλωμε να αγαθοποιούμε και να έχωμε καλήν διάθεσι προς όλους, όπως και προς τους εαυτούς μας, είναι έμφυτο σ΄ εμάς, επειδή όλοι έχουμε γίνει κατ΄ εικόνα του αγαθού.
Αλλά όταν εισήλθε μέσα μας και επληθύνθη η αμαρτία, την μεν προς τον εαυτόν μας αγάπη δεν την έσβεσε, αφού σε τίποτε δεν της εναντιώνεται,ενώ την προς αλλήλους αγάπην, ως κορυφήν των αρετών την κατέψυξε, την ηλλοίωσε και την αχρήστευσεν. Όθεν αυτός που ανακαινίζει την φύσι μας και την ανακαλεί προς την χάριν της εικόνος της, δίδοντας τους ιδικούς του νόμους κατά το προφητικόν, στις καρδίες μας, λέγει «καθώς θέλετε ίνα ποιώσιν υμίν οι άνθρωποι και υμείς ποιείτε αυτοίς ομοίως» και «ει αγαπάτε τους αγαπώντας υμάς, ποία υμίν χάρις εστί; και γαρ οι αμαρτωλοί τούτο ποιούσι· και εάν δανείζητε παρ΄ ων ελπίζετε απολαβείν, ποία υμίν χάρις εστί; Και γαρ αμαρτωλοί αμαρτωλοίς δανείζουσιν, ίνα απολάβωσι τα ίσα»."
