Συνέχεια από Κυριακή 15. Μαρτίου 2026
Η ζωή του πνεύματος-Η βούληση 8
Hannah Arendt, Piper Verlag GmbH, München 2024
......Κατά την εξέταση της ιστορίας της βούλησης θα δούμε ότι κανένας θεολόγος ή φιλόσοφος δεν εξύμνησε ποτέ τη «γλυκύτητα» της εμπειρίας του βουλόμενου εγώ, ενώ αντίθετα οι φιλόσοφοι δεν μπορούσαν να επαινέσουν αρκετά την εμπειρία του σκεπτόμενου εγώ.
......η ικανότητα της βούλησης να καθιστά παρόν το ακόμη-μη είναι ακριβώς το αντίθετο της μνήμης. Η μνήμη έχει μια φυσική συγγένεια με τη σκέψη· όλες οι σκέψεις, είπα, είναι εκ των υστέρων σκέψεις. Οι συλλογισμοί προκύπτουν πολύ φυσικά, σχεδόν αυτόματα και χωρίς ρήξη, από την ανάμνηση.....Η μνήμη μπορεί να αγγίξει την ψυχή με νοσταλγία για το παρελθόν, αλλά αυτή η νοσταλγία, αν και μπορεί να είναι θλιβερή, δεν διαταράσσει την ισορροπία του πνεύματος, επειδή αφορά πράγματα που δεν μπορούν πλέον να αλλάξουν. Αντίθετα, το βουλόμενο εγώ, που κοιτά προς τα εμπρός και όχι προς τα πίσω, ασχολείται με πράγματα που βρίσκονται μέσα στη δύναμή μας, αλλά των οποίων η επιτυχία δεν είναι καθόλου βέβαιη...Η ένταση που προκύπτει από αυτό —σε αντίθεση με τη μάλλον διεγερτική ένταση που μπορεί να συνοδεύει την επίλυση προβλημάτων— οδηγεί σε ένα είδος ανησυχίας της ψυχής,......Αυτή η ένταση μπορεί να ξεπεραστεί μόνο με τη δράση, δηλαδή με την πλήρη εγκατάλειψη της πνευματικής δραστηριότητας. Μια μετάβαση από τη βούληση στη σκέψη οδηγεί απλώς σε μια προσωρινή παράλυση της βούλησης, όπως ακριβώς μια μετάβαση από τη σκέψη στη βούληση γίνεται αντιληπτή από το σκεπτόμενο εγώ ως προσωρινή παράλυση της σκέψης............η κυρίαρχη διάθεση του σκεπτόμενου εγώ είναι η γαλήνη, η καθαρή απόλαυση μιας δραστηριότητας που δεν χρειάζεται ποτέ να υπερνικήσει την αντίσταση της ύλης.....Η διάθεση της βούλησης, αντίθετα, είναι η ένταση, που καταστρέφει την «ηρεμία του πνεύματος», τη animi tranquillitas του Leibniz,.....Έτσι ο Leibniz, με αξιοθαύμαστη συνέπεια, υποστηρίζει ότι ο Ιούδας δεν αμάρτησε με την προδοσία του εναντίον του Ιησού, αλλά με την αυτοκτονία του: καταδικάζοντας τον εαυτό του, καταδίκασε έμμεσα ολόκληρη τη δημιουργία του Θεού· μισώντας τον εαυτό του, μίσησε τον Δημιουργό [503].
Η ίδια σκέψη στην πιο ριζική της μορφή βρίσκεται σε μια από τις προτάσεις του Meister Eckhart που καταδικάστηκαν:
«Αν κάποιος είχε διαπράξει χίλιες θανάσιμες αμαρτίες, δεν θα έπρεπε —αν ήταν σωστά διατεθειμένος— να θέλει να μην τις είχε διαπράξει» [504].
6. Η λύση του Χέγκελ: η φιλοσοφία της ιστορίας
Κανένας φιλόσοφος δεν περιέγραψε το βουλητικό Εγώ, στη σύγκρουσή του με το σκεπτόμενο Εγώ, με τόση ενσυναίσθηση, διορατικότητα και με τόσο καθοριστικές συνέπειες για την ιστορία του πνεύματος όσο ο Χέγκελ.
Το ζήτημα είναι κάπως δύσκολο, όχι μόνο λόγω της εσωτερικής και ιδιόμορφης γλώσσας του Χέγκελ, αλλά και επειδή πραγματεύεται ολόκληρο το πρόβλημα σε συνάρτηση με τις χρονικές του θεωρήσεις και όχι στα —λίγα σε έκταση αλλά καθόλου ασήμαντα— σημεία (στη «Φαινομενολογία του Πνεύματος», στη «Φιλοσοφία του Δικαίου», στην «Εγκυκλοπαίδεια» και στη «Φιλοσοφία της Ιστορίας») που ασχολούνται άμεσα με τη βούληση.
Αυτά τα σημεία τα συνέλεξε και τα ερμήνευσε ο Alexandre Koyré σε μια ελάχιστα γνωστή αλλά πολύ σημαντική μελέτη (που δημοσιεύτηκε το 1934 με τον παραπλανητικό τίτλο «Hegel à Iéna» [505]) (εννοείται η γερμανική πόλη Jena). Η μελέτη αυτή εξετάζει τα καθοριστικά κείμενα του Χέγκελ για τον χρόνο, από την πρώιμη «Ιενεζική Λογική» και τη «Ιενεζική Ρεαλφιλοσοφία», μέσω της «Φαινομενολογίας» και της «Εγκυκλοπαίδειας», έως τα διάφορα χειρόγραφα που σχετίζονται με τη «Φιλοσοφία της Ιστορίας».
Η μετάφραση και τα σχόλια του Koyré αποτέλεσαν την «πηγή και βάση» για την εξαιρετικά επιδραστική ερμηνεία της «Φαινομενολογίας του Πνεύματος» από τον Alexandre Kojève [506].
Στη συνέχεια, βασίζομαι σε μεγάλο βαθμό στην επιχειρηματολογία του Koyré.»
Η βασική του θέση είναι ότι η «μεγαλύτερη πρωτοτυπία» του Χέγκελ έγκειται «στην έμφαση που δίνει στο μέλλον, στην προτεραιότητα που του αποδίδει έναντι του παρελθόντος» [507].
Αυτό δεν θα ήταν καθόλου παράξενο, αν δεν λεγόταν ακριβώς για τον Χέγκελ. Γιατί να μην αντλήσει ένας στοχαστής του 19ου αιώνα, που συμμερίζεται με τους προκατόχους του του 17ου και 18ου αιώνα, καθώς και με τους συγχρόνους του, την πίστη στην πρόοδο, τη σχετική συνέπεια και να δώσει προτεραιότητα στο μέλλον έναντι του παρελθόντος;
Άλλωστε, ο ίδιος ο Χέγκελ είπε: «Όσον αφορά το άτομο, κάθε άνθρωπος είναι έτσι κι αλλιώς παιδί της εποχής του· έτσι και η φιλοσοφία είναι η εποχή της συλληφθείσα σε σκέψη». Όμως είπε επίσης, στο ίδιο πλαίσιο: «Το να κατανοήσει κανείς αυτό που είναι, αποτελεί το έργο της φιλοσοφίας, και αυτό που είναι, είναι η λογική», ή: «Αυτό που νοείται, είναι· και αυτό που είναι, είναι μόνο καθ’ όσον είναι σκέψη» [508].
Και πάνω σε αυτή την προϋπόθεση βασίζεται η σημαντικότερη και πιο επιδραστική συμβολή του Χέγκελ στη φιλοσοφία. Διότι ο Χέγκελ είναι, πρωτίστως, ο πρώτος στοχαστής που συνέλαβε μια φιλοσοφία της ιστορίας, δηλαδή του παρελθόντος: αυτό, ανακαλούμενο μέσω της προς τα πίσω στραμμένης ματιάς του σκεπτόμενου και μνημονεύοντος Εγώ, καθίσταται μνήμη, γίνεται σταθερό συστατικό του πνεύματος μέσω της «προσπάθειας της έννοιας»· και με αυτόν τον αναμνηστικό τρόπο επιτελείται η συμφιλίωση πνεύματος και κόσμου.
Υπήρξε ποτέ μεγαλύτερος θρίαμβος του σκεπτόμενου Εγώ από αυτή τη διαδικασία;
Με την αποδέσμευσή του από τον κόσμο των φαινομένων, το σκεπτόμενο Εγώ δεν χρειάζεται πλέον να πληρώνει το τίμημα της «απουσίας του πνεύματος» και της αποξένωσης από τον κόσμο. Σύμφωνα με τον Χέγκελ, το πνεύμα, μέσω της καθαρής δύναμης της αντανάκλασης, δεν μπορεί βεβαίως να ιδιοποιηθεί όλα τα φαινόμενα —να τα απορροφήσει, τρόπον τινά, μέσα του— αλλά μπορεί να ιδιοποιηθεί ό,τι έχει νόημα σε αυτά· και ό,τι δεν μπορεί να ιδιοποιηθεί, το αφήνει κατά μέρος ως ασήμαντη σύμπτωση, χωρίς συνέπειες για την πορεία της ιστορίας ή για τη διαλεκτική σκέψη.
Ωστόσο, η προτεραιότητα του παρελθόντος —όπως την αντιλαμβάνεται ο Koyré— εξαφανίζεται πλήρως όταν ο Χέγκελ στρέφεται στη συζήτηση του χρόνου, ο οποίος για αυτόν είναι πρωτίστως «ανθρώπινος χρόνος» [509], του οποίου τη ροή ο άνθρωπος βιώνει αρχικά, κατά κάποιον τρόπο άσκεπτα, ως καθαρή κίνηση, μέχρι να αρχίσει κάποτε να στοχάζεται πάνω στο νόημα των εξωτερικών γεγονότων.
Τότε αποκαλύπτεται ότι το πνεύμα ασχολείται κυρίως με το μέλλον, με τον χρόνο που έρχεται προς αυτόν (όπως ήδη είπα, αυτή είναι η κυριολεκτική σημασία της λέξης «Zukunft» στα γερμανικά, όπως και του «avenir» στα γαλλικά), και αυτό το προεξοφλημένο μέλλον αρνείται τη «διαρκούσα παρούσα» του πνεύματος, μετατρέποντάς την σε ένα προεξοφλημένο «όχι-πια».
Σε αυτό το πλαίσιο, η κυρίαρχη «διάσταση» του χρόνου είναι το μέλλον, το οποίο, κατά κάποιον τρόπο, «προηγείται» του παρελθόντος.
«Ο χρόνος βρίσκει την αλήθεια του στο μέλλον, διότι αυτό θα θέσει τέλος και θα ολοκληρώσει το Είναι. Όμως το περατωμένο και ολοκληρωμένο Είναι ανήκει, ως τέτοιο, στο παρελθόν» [510].
Αυτή η αντιστροφή της κανονικής χρονικής ακολουθίας —παρελθόν, παρόν, μέλλον— προκύπτει από το γεγονός ότι ο άνθρωπος αρνείται το παρόν του: «λέει όχι στο τώρα του» και έτσι δημιουργεί το δικό του μέλλον [511].
Ο ίδιος ο Χέγκελ δεν αναφέρει εδώ τη βούληση, ούτε και ο Koyré· ωστόσο, φαίνεται προφανές ότι η ικανότητα πάνω στην οποία στηρίζεται αυτή η άρνηση από το πνεύμα δεν είναι η σκέψη αλλά η βούληση, και ότι η περιγραφή του Χέγκελ για τον βιωμένο ανθρώπινο χρόνο αφορά τη χρονική ροή που αντιστοιχεί στο βουλητικό Εγώ.»
Ταιριάζει στο βουλητικό Εγώ, επειδή αυτό, όταν καταστρώνει τα σχέδιά του, ζει πράγματι για το μέλλον.
Σύμφωνα με τα —διάσημα— λόγια του Χέγκελ, ο λόγος για τον οποίο «το παρόν [το τώρα] δεν μπορεί να αντισταθεί στο μέλλον» δεν είναι καθόλου η αμείλικτη διαδοχή με την οποία κάθε σήμερα ακολουθείται από ένα αύριο (διότι αυτό το αύριο θα μπορούσε, αν δεν προβαλλόταν και δεν καθοδηγούνταν από τη βούληση, να είναι εξίσου μια απλή επανάληψη του παρελθόντος, όπως πράγματι συμβαίνει συχνά)· το σήμερα, στην ουσία του, απειλείται μόνο από την παρέμβαση του πνεύματος, το οποίο το αρνείται και, μέσω της βούλησης, επικαλείται το απόν «όχι-ακόμη», καταργώντας πνευματικά το παρόν ή, μάλλον, θεωρώντας το ως εκείνη τη φευγαλέα χρονική στιγμή, της οποίας η ουσία είναι να μην είναι:
«Το τώρα είναι κενό· γεμίζει στο μέλλον. Το μέλλον είναι η πραγματικότητά του» [512].
Από τη σκοπιά του βουλητικού Εγώ, το μέλλον είναι… άμεσα παρόν στο παρόν· διότι αποτελεί τη στιγμή του αρνητικού μέσα σε αυτό. Το τώρα είναι εξίσου ένα είναι που εξαφανίζεται, όσο και το μη-είναι που έχει μεταστραφεί σε είναι [513].
Στον βαθμό που το εαυτό ταυτίζεται με το βουλητικό Εγώ —κάτι που, όπως θα δούμε, προτείνουν ορισμένοι βολουνταριστές, οι οποίοι αντλούν το principium individuationis από την ικανότητα της βούλησης— υπάρχει «σε μια διαρκή μετατροπή [του] μέλλοντός του σε ένα τώρα, και παύει να υπάρχει τη στιγμή που δεν υπάρχει πια μέλλον, τίποτε που να έρχεται (le jour où il n'y a plus d'avenir, où rien n'est plus à venir), όταν όλα έχουν ήδη φτάσει και επιτευχθεί» [514].
Από τη σκοπιά της βούλησης, το γήρας συνίσταται στη συρρίκνωση της διάστασης του μέλλοντος, και ο θάνατος του ανθρώπου σημαίνει λιγότερο την εξαφάνισή του από τον κόσμο των φαινομένων και περισσότερο την οριστική απώλεια κάθε μέλλοντος.
Αυτή όμως η απώλεια συμπίπτει με την οριστική ολοκλήρωση της ατομικής ζωής, η οποία, στο τέλος της, έχοντας διαφύγει από την αδιάκοπη ροή του χρόνου και την αβεβαιότητα του μέλλοντός της, ανοίγεται προς την «ηρεμία του παρελθόντος» και, μαζί με αυτήν, προς τη θεωρία, τον στοχασμό και το προς τα πίσω στραμμένο βλέμμα του σκεπτόμενου Εγώ στην αναζήτηση νοήματος.
Από την άποψη του σκεπτόμενου Εγώ, επομένως, το γήρας είναι, για να μιλήσουμε με τον Heidegger, ο χρόνος της περισυλλογής ή, όπως λέει ο Σοφοκλής, «ο χρόνος της ειρήνης και της ελευθερίας» [515] — της απελευθέρωσης από δεσμούς, όχι μόνο από τα πάθη του σώματος, αλλά και από το πάθος που επιβάλλει το πνεύμα στην ψυχή, το πάθος της βούλησης, που ονομάζεται φιλοδοξία.
Με άλλα λόγια, το παρελθόν αρχίζει με την εξαφάνιση του μέλλοντος, και μέσα σε αυτή την ηρεμία το σκεπτόμενο Εγώ καθίσταται ενεργό.
Αυτό όμως συμβαίνει μόνο όταν όλα έχουν φτάσει στο τέλος τους, όταν το γίγνεσθαι, μέσα στο οποίο το είναι αναπτύσσεται και εξελίσσεται, έχει ακινητοποιηθεί.[ΠΩΣ ΕΝΤΑΣΣΕΤΑΙ ΟΜΩΣ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ ΤΟ ΔΥΝΑΜΕΙ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ;]
Διότι «η ανησυχία είναι το θεμέλιο του είναι» [516]· είναι το τίμημα της ζωής, όπως ο θάνατος —ή μάλλον η προαίσθηση του θανάτου— είναι το τίμημα της ηρεμίας.
Και η ανησυχία του ζώντος δεν προέρχεται από τη θεωρία του σύμπαντος ή της ιστορίας· δεν είναι αποτέλεσμα μιας εξωτερικής κίνησης —της αδιάκοπης κίνησης της φύσης ή των συνεχών μεταβολών της ανθρώπινης μοίρας· έχει τη θέση και την αιτία της μέσα στο ανθρώπινο πνεύμα.
Αυτό που στη μεταγενέστερη υπαρξιστική σκέψη έγινε η έννοια της αυτοδημιουργίας του ανθρώπινου πνεύματος, το βρίσκουμε στον Χέγκελ ως «αυτοσύσταση του χρόνου» [517]: ο άνθρωπος δεν είναι απλώς χρονικός· είναι ο ίδιος ο χρόνος.»
Χωρίς αυτόν, θα μπορούσαν βεβαίως να υπάρξουν κίνηση και μεταβολή, αλλά όχι χρόνος. Δεν θα μπορούσε επίσης να υπάρξει χρόνος, αν το ανθρώπινο πνεύμα ήταν εξοπλισμένο μόνο για σκέψη, για αναστοχασμό πάνω στο δεδομένο, σε αυτό που είναι και δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά· σε αυτή την περίπτωση, ο άνθρωπος θα ζούσε πνευματικά σε ένα διαρκές παρόν.
Δεν θα μπορούσε να συνειδητοποιήσει ότι ο ίδιος κάποτε δεν υπήρχε και ότι κάποια μέρα δεν θα υπάρχει πια· δηλαδή, δεν θα μπορούσε να κατανοήσει τι σημαίνει για αυτόν η ύπαρξη.
(Από την άποψη του Χέγκελ ότι ο άνθρωπος δημιουργεί τον χρόνο, προκύπτει και η άλλη, πιο άμεση ταύτισή του της λογικής με την ιστορία, η οποία πράγματι, όπως παρατήρησε εδώ και πολύ καιρό ο Léon Brunschvicg, είναι «ένας από τους κύριους πυλώνες του συστήματός του» [518].)
Ωστόσο, στον Χέγκελ το πνεύμα δημιουργεί τον χρόνο μόνο μέσω της βούλησης, του οργάνου του για το μέλλον, και το μέλλον είναι, σε αυτή την προοπτική, και η πηγή του παρελθόντος, το οποίο δημιουργείται πνευματικά από το γεγονός ότι το πνεύμα θέτει μπροστά του ένα δεύτερο μέλλον, μέσα στο οποίο το άμεσο «θα-είμαι» μετατρέπεται σε «θα-έχω-υπάρξει».
Σύμφωνα με αυτό το σχήμα, το παρελθόν δημιουργείται από το μέλλον, και η σκέψη που στοχάζεται πάνω στο παρελθόν είναι αποτέλεσμα της βούλησης.
Διότι η βούληση προεξοφλεί τελικά την οριστική αποτυχία των σχεδίων της, τον θάνατο· και αυτά, κάποτε, θα έχουν υπάρξει.
(Αξίζει να σημειωθεί ότι και ο Heidegger λέει: «Η παρελθοντικότητα προκύπτει, κατά κάποιον τρόπο, από το μέλλον» [519].)
Στον Χέγκελ, ο άνθρωπος δεν διαφέρει από τα ζώα ως animal rationale, αλλά επειδή είναι το μόνο έμβιο ον που γνωρίζει τον θάνατό του.
Και σε αυτό το τελικό σημείο της προεξόφλησης από το βουλητικό Εγώ συγκροτείται το σκεπτόμενο Εγώ.
Στην προεξόφληση του θανάτου, τα σχέδια της βούλησης λαμβάνουν τη μορφή ενός προεξοφλημένου παρελθόντος και καθίστανται έτσι προσιτά στον στοχασμό· και με αυτή την έννοια ο Χέγκελ λέει ότι μόνο το πνεύμα που δεν «αποστρέφεται» τον θάνατο καθιστά δυνατό στον άνθρωπο να τον υπερβεί, «να τον αντέξει και να διατηρηθεί μέσα σε αυτόν» [520].
Ο Koyré το διατυπώνει ως εξής: τη στιγμή που το πνεύμα αντικρίζει το ίδιο του το τέλος, «η αδιάκοπη κίνηση της χρονικής διαλεκτικής σταματά, και ο χρόνος έχει εκπληρωθεί»· αυτός ο «εκπληρωμένος» χρόνος «ανήκει φυσικά και ολοκληρωτικά στο παρελθόν», οπότε «το μέλλον έχει χάσει τη δύναμή του πάνω του» και είναι πλέον έτοιμος για τη διαρκή παρουσία του σκεπτόμενου Εγώ.
Και έτσι ισχύει: το «αληθινό είναι» του μέλλοντος είναι «να είναι τώρα» [521].
Ωστόσο, στον Χέγκελ αυτό το nunc stans δεν είναι πλέον κάτι χρονικό· είναι ένα nunc aeternitatis, όπως άλλωστε η αιωνιότητα για τον Χέγκελ είναι και η πεμπτουσία του χρόνου, η πλατωνική «εικόνα της αιωνιότητας», ιδωμένη ως η αιώνια κίνηση του πνεύματος [522].
Ο ίδιος ο χρόνος είναι αιώνιος στην «ενότητα παρόντος, μέλλοντος και παρελθόντος» [523].
Σημειώσεις:
[505] Τώρα στο Études d’histoire de la pensée philosophique (Cahiers des Annales, αρ. 19), Colin, Παρίσι 1961. (Πρώτη δημοσίευση στο Revue d’histoire et de Philosophie religieuses, 1934.)
[506] Introduction à la lecture de Hegel, Παρίσι 1947, σ. 367. Γερμ. μερική έκδοση: Hegel. Eine Vergegenwärtigung seines Denkens. Kommentar zur „Phänomenologie des Geistes“, επιμ. Iring Fetscher, Kohlhammer, Στουτγάρδη 1958, σ. 98.
[507] (Βλ. σημ. 506), σ. 162.
[508] Philosophie des Rechts, Πρόλογος, Werke, επετειακή έκδοση (H. Glockner), τ. 7, σ. 35· Enzyklopädie, 2η έκδ., αρ. 465.
[509] Βλ. σημ. 508.
[510] Ό.π., σ. 169, υποσημ.
[511] Ό.π., σ. 172.
[512] (Βλ. σημ. 498), σ. 204.
[513] Hegel, Jenenser Realphilosophie, επιμ. Johannes Hoffmeister, Λειψία 1932, τ. 2, σ. 11 («Naturphilosophie» I.1.b).
[514] (Βλ. σημ. 506), σ. 162 κ.ε.
[515] Πλάτων, Η Πολιτεία, 329 b–c.
[516] (Βλ. σημ. 506), σ. 153.
[517] Ό.π., σ. 159.
[518] Koyré, «La terminologie hégélienne», στο (βλ. ανωτέρω, σημ. 83), σ. 195. (Πρώτη δημοσίευση στο Revue philosophique, 1931.)
[519] Martin Heidegger, Sein und Zeit, αμετάβλητη έκδ., Τύμπινγκεν 1949, §65, σ. 326.
[520] Hegel, Phänomenologie des Geistes, Werke, επετειακή έκδοση (H. Glockner), τ. 2, σ. 34.
[521] Βλ. σημ. 514.
[522] (Βλ. σημ. 506), σ. 173.
[523] (Βλ. σημ. 514), σ. 10.
