
Η sobornost και η ευχαριστιακή εκκλησιολογία:
Ο Aleksei Khomiakov και οι διάδοχοί του 1
Κάλλιστος Ware
International Journal for the Study of the Christian Church Vol. 11, Nos. 2–3, May–August 2011, 216–235
Η εκκλησιολογία είναι ένας σχετικά νέος κλάδος της θεολογικής έρευνας και βρίσκεται ακόμη σε διαδικασία διαμόρφωσης. Ο πρώτος ορθόδοξος στοχαστής που στοχάστηκε με πρωτότυπο και δημιουργικό τρόπο πάνω στη φύση της Εκκλησίας ήταν ο Aleksei Khomiakov. Στήριξε την εκκλησιολογία του στην έννοια της sobornost, η οποία σημαίνει «συνοδικότητα» και ομοφωνία εν ελευθερία. Επέμενε ότι ο αποφασιστικός παράγοντας στην εκκλησιαστική ζωή δεν είναι η εξουσία δικαιοδοσίας αλλά η αμοιβαία αγάπη. Καμία σύνοδος δεν πρέπει να θεωρείται οικουμενική, αν δεν έχει γίνει «αποδεκτή» από τον λαό του Θεού στο σύνολό του. Μολονότι ασκούσε οξεία κριτική στη Δύση, τόσο στη ρωμαιοκαθολική όσο και στη μεταρρυθμισμένη, ο Khomiakov έδειχνε συμπάθεια προς τον Αγγλικανισμό. Οι ιδέες του αναπτύχθηκαν και διατυπώθηκαν με μεγαλύτερη ακρίβεια από τον Nikolai Afanasiev και τον Ιωάννη Ζηζιούλα, οι οποίοι, επηρεασμένοι και οι δύο από τον Ιγνάτιο Αντιοχείας, αντιλαμβάνονται την Εκκλησία με ευχαριστιακούς όρους. Ο Afanasiev χρησιμοποίησε την «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» για να δικαιολογήσει τη διακοινωνία, αλλά άλλοι δεν τον ακολούθησαν σε αυτό. Ο δεσμός μεταξύ Εκκλησίας και Ευχαριστίας φωτίζει τη θεολογία των συνόδων και το πρόβλημα της ορθόδοξης διασποράς. Ο Ζηζιούλας έχει επικριθεί επειδή παραμελεί το Βάπτισμα και τον ρόλο του «γέροντα» ή πνευματικού πατέρα. Φαίνεται πιθανό ότι το ευχαριστιακό «πρότυπο» της Εκκλησίας θα συνεχίσει να επικρατεί στην Ορθοδοξία στο μέλλον, και μέχρι στιγμής δεν έχει προταθεί καμία βιώσιμη εναλλακτική προς αυτό.
Λέξεις-κλειδιά: sobornost· αμοιβαία αγάπη· ευχαριστιακή εκκλησιολογία· αποδοχή των συνόδων· διακοινωνία· ορθόδοξη διασπορά· Βάπτισμα· πνευματικοί πατέρες και μητέρες
«… μόλις τώρα αρχίζει…»
«Η ιστορία του Χριστιανισμού μόλις τώρα αρχίζει», είπε ο Ρώσος ιερέας Alexander Men στη διάλεξη που έδωσε στις 8 Σεπτεμβρίου, λίγες ώρες πριν δολοφονηθεί.¹ Αν είναι αλήθεια ότι ο Χριστιανισμός γενικά μόλις τώρα αρχίζει, τότε ασφαλώς το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για την εκκλησιολογία ειδικότερα: είναι, όπως βεβαιώνει ο John Erickson, «ένας σχετικά νέος κλάδος του θεολογικού εγχειρήματος».² Ο π. Georges Florovsky (1893–1979) διατύπωσε την ίδια επισήμανση σε ένα άρθρο που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1948, και τα λόγια του παραμένουν εξίσου έγκυρα σήμερα όσο και όταν γράφτηκαν για πρώτη φορά: «Η θεολογία της Εκκλησίας βρίσκεται ακόμη im Werden, σε διαδικασία διαμόρφωσης».³ Αλλού φτάνει μάλιστα να υποστηρίξει: «Η διδασκαλία περί Εκκλησίας βρίσκεται ακόμη σε ένα “προθεολογικό” στάδιο», αλλά στη συνέχεια μετριάζει αυτή τη διατύπωση προσθέτοντας: «Η δήλωση αυτή είναι ίσως κάπως υπερβολική».⁴[ΕΙΛΙΚΡΙΝΑ ΝΤΡΕΠΟΜΑΣΤΕ ΝΑ ΑΚΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΘΕΟΛΟΓΟ ΝΑ ΜΑΣ ΛΕΕΙ ΟΤΙ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΑΡΧΙΖΕΙ ΑΠΟ ΕΜΕΝΑ, ( καί τόν ίσκιο μου)]
Ο ισχυρισμός ότι η εκκλησιολογία είναι ένας «νέος κλάδος», που βρίσκεται «σε διαδικασία διαμόρφωσης», μπορεί εκ πρώτης όψεως να προκαλεί έκπληξη. Δεν είχαν οι Πατέρες, Έλληνες και Λατίνοι, πολλά να πουν για το μυστήριο της Εκκλησίας; Πράγματι, έτσι είναι. Ωστόσο, ως επί το πλείστον, οι σχετικές διατυπώσεις τους εμφανίζονται σχεδόν παρεμπιπτόντως, στο πλαίσιο της συζήτησης άλλων θεμάτων· και όταν αναφέρονται εκτενέστερα στην Εκκλησία, αυτό συμβαίνει συνήθως σε συνάρτηση με το συγκεκριμένο ζήτημα της ενότητας και του σχίσματος. Τα ελληνικά πατερικά κείμενα που επιδιώκουν να προσφέρουν μια περισσότερο ή λιγότερο συστηματική επισκόπηση της χριστιανικής πίστης κατά κανόνα δεν περιέχουν ιδιαίτερη ενότητα για την Εκκλησία. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, στο έργο του Ωριγένη Περί αρχών, στον Μέγα κατηχητικό λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης και, κυρίως, στην πραγματεία του αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού Έκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεως.⁵[ΜΗΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ ΜΙΑ ΑΠΟΣΤΑΣΗ ΑΠΟ ΕΝΑ ΠΡΑΓΜΑ, ΕΝΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΓΙΑ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΛΟΓΟΣ; ΠΩΣ ΝΑ ΒΓΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΜΙΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙ ΑΥΤΗΣ; ΜΗΠΩΣ ΕΝΝΟΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ Η ΟΠΟΙΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΓΑΙΝΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ; ΚΑΙ ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΕΧΕΙ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ. ΣΩΣΤΑ; ΘΑ ΧΥΘΕΙ ΛΕΕΙ ΕΙΣ ΠΑΣΑΝ ΣΑΡΚΑΝ. ΕΥΚΑΙΡΙΑ. ΑΡΚΕΤΑ ΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ]
Δεν βρίσκουμε στους Έλληνες Πατέρες έναν ακριβή και τυπικό ορισμό της Εκκλησίας: όπως το διατυπώνει ο Florovsky, «Δεν ορίζει κανείς αυτό που είναι αυτονόητο».⁶ «Μπορεί κανείς να συζητά για το φως ενώ λάμπει ο ήλιος;» ρωτά ο Paul Evdokimov (1901–1970), και στη συνέχεια παραθέτει τον π. Paul Florensky: «Η ιδέα της Εκκλησίας δεν υπάρχει καθόλου, υπάρχει όμως η ίδια η Εκκλησία, και για κάθε ζωντανό μέλος της Εκκλησίας αυτή είναι ό,τι πιο απτό και πιο οικείο».⁷ Η φύση της Εκκλησίας γίνεται αντιληπτή μέσω της άμεσης εμπειρίας. Μπορούμε να εφαρμόσουμε σε αυτό το πλαίσιο μια αγαπημένη φράση του π. Sergei Bulgakov (1871–1944): «Ἔρχεσθε καὶ ὄψεσθε» (Ιω. 1:39).[ΟΛΗ Η ΡΩΣΙΚΗ ΔΙΑΣΠΟΡΑ. ΚΑΙ Ο ΜΠΟΥΛΓΚΑΚΟΦ Ο ΣΟΦΟΣ; ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΑΥΤΟΝΟΗΤΗ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΠΕΛΩΡΙΕ ΘΕΟΛΟΓΕ]
Κάλλιστος Ware
International Journal for the Study of the Christian Church Vol. 11, Nos. 2–3, May–August 2011, 216–235
Η εκκλησιολογία είναι ένας σχετικά νέος κλάδος της θεολογικής έρευνας και βρίσκεται ακόμη σε διαδικασία διαμόρφωσης. Ο πρώτος ορθόδοξος στοχαστής που στοχάστηκε με πρωτότυπο και δημιουργικό τρόπο πάνω στη φύση της Εκκλησίας ήταν ο Aleksei Khomiakov. Στήριξε την εκκλησιολογία του στην έννοια της sobornost, η οποία σημαίνει «συνοδικότητα» και ομοφωνία εν ελευθερία. Επέμενε ότι ο αποφασιστικός παράγοντας στην εκκλησιαστική ζωή δεν είναι η εξουσία δικαιοδοσίας αλλά η αμοιβαία αγάπη. Καμία σύνοδος δεν πρέπει να θεωρείται οικουμενική, αν δεν έχει γίνει «αποδεκτή» από τον λαό του Θεού στο σύνολό του. Μολονότι ασκούσε οξεία κριτική στη Δύση, τόσο στη ρωμαιοκαθολική όσο και στη μεταρρυθμισμένη, ο Khomiakov έδειχνε συμπάθεια προς τον Αγγλικανισμό. Οι ιδέες του αναπτύχθηκαν και διατυπώθηκαν με μεγαλύτερη ακρίβεια από τον Nikolai Afanasiev και τον Ιωάννη Ζηζιούλα, οι οποίοι, επηρεασμένοι και οι δύο από τον Ιγνάτιο Αντιοχείας, αντιλαμβάνονται την Εκκλησία με ευχαριστιακούς όρους. Ο Afanasiev χρησιμοποίησε την «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» για να δικαιολογήσει τη διακοινωνία, αλλά άλλοι δεν τον ακολούθησαν σε αυτό. Ο δεσμός μεταξύ Εκκλησίας και Ευχαριστίας φωτίζει τη θεολογία των συνόδων και το πρόβλημα της ορθόδοξης διασποράς. Ο Ζηζιούλας έχει επικριθεί επειδή παραμελεί το Βάπτισμα και τον ρόλο του «γέροντα» ή πνευματικού πατέρα. Φαίνεται πιθανό ότι το ευχαριστιακό «πρότυπο» της Εκκλησίας θα συνεχίσει να επικρατεί στην Ορθοδοξία στο μέλλον, και μέχρι στιγμής δεν έχει προταθεί καμία βιώσιμη εναλλακτική προς αυτό.
Λέξεις-κλειδιά: sobornost· αμοιβαία αγάπη· ευχαριστιακή εκκλησιολογία· αποδοχή των συνόδων· διακοινωνία· ορθόδοξη διασπορά· Βάπτισμα· πνευματικοί πατέρες και μητέρες
«… μόλις τώρα αρχίζει…»
«Η ιστορία του Χριστιανισμού μόλις τώρα αρχίζει», είπε ο Ρώσος ιερέας Alexander Men στη διάλεξη που έδωσε στις 8 Σεπτεμβρίου, λίγες ώρες πριν δολοφονηθεί.¹ Αν είναι αλήθεια ότι ο Χριστιανισμός γενικά μόλις τώρα αρχίζει, τότε ασφαλώς το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για την εκκλησιολογία ειδικότερα: είναι, όπως βεβαιώνει ο John Erickson, «ένας σχετικά νέος κλάδος του θεολογικού εγχειρήματος».² Ο π. Georges Florovsky (1893–1979) διατύπωσε την ίδια επισήμανση σε ένα άρθρο που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1948, και τα λόγια του παραμένουν εξίσου έγκυρα σήμερα όσο και όταν γράφτηκαν για πρώτη φορά: «Η θεολογία της Εκκλησίας βρίσκεται ακόμη im Werden, σε διαδικασία διαμόρφωσης».³ Αλλού φτάνει μάλιστα να υποστηρίξει: «Η διδασκαλία περί Εκκλησίας βρίσκεται ακόμη σε ένα “προθεολογικό” στάδιο», αλλά στη συνέχεια μετριάζει αυτή τη διατύπωση προσθέτοντας: «Η δήλωση αυτή είναι ίσως κάπως υπερβολική».⁴[ΕΙΛΙΚΡΙΝΑ ΝΤΡΕΠΟΜΑΣΤΕ ΝΑ ΑΚΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΘΕΟΛΟΓΟ ΝΑ ΜΑΣ ΛΕΕΙ ΟΤΙ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΑΡΧΙΖΕΙ ΑΠΟ ΕΜΕΝΑ, ( καί τόν ίσκιο μου)]
Ο ισχυρισμός ότι η εκκλησιολογία είναι ένας «νέος κλάδος», που βρίσκεται «σε διαδικασία διαμόρφωσης», μπορεί εκ πρώτης όψεως να προκαλεί έκπληξη. Δεν είχαν οι Πατέρες, Έλληνες και Λατίνοι, πολλά να πουν για το μυστήριο της Εκκλησίας; Πράγματι, έτσι είναι. Ωστόσο, ως επί το πλείστον, οι σχετικές διατυπώσεις τους εμφανίζονται σχεδόν παρεμπιπτόντως, στο πλαίσιο της συζήτησης άλλων θεμάτων· και όταν αναφέρονται εκτενέστερα στην Εκκλησία, αυτό συμβαίνει συνήθως σε συνάρτηση με το συγκεκριμένο ζήτημα της ενότητας και του σχίσματος. Τα ελληνικά πατερικά κείμενα που επιδιώκουν να προσφέρουν μια περισσότερο ή λιγότερο συστηματική επισκόπηση της χριστιανικής πίστης κατά κανόνα δεν περιέχουν ιδιαίτερη ενότητα για την Εκκλησία. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, στο έργο του Ωριγένη Περί αρχών, στον Μέγα κατηχητικό λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης και, κυρίως, στην πραγματεία του αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού Έκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεως.⁵[ΜΗΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ ΜΙΑ ΑΠΟΣΤΑΣΗ ΑΠΟ ΕΝΑ ΠΡΑΓΜΑ, ΕΝΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΓΙΑ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΛΟΓΟΣ; ΠΩΣ ΝΑ ΒΓΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΜΙΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙ ΑΥΤΗΣ; ΜΗΠΩΣ ΕΝΝΟΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ Η ΟΠΟΙΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΓΑΙΝΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ; ΚΑΙ ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΕΧΕΙ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ. ΣΩΣΤΑ; ΘΑ ΧΥΘΕΙ ΛΕΕΙ ΕΙΣ ΠΑΣΑΝ ΣΑΡΚΑΝ. ΕΥΚΑΙΡΙΑ. ΑΡΚΕΤΑ ΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ]
Δεν βρίσκουμε στους Έλληνες Πατέρες έναν ακριβή και τυπικό ορισμό της Εκκλησίας: όπως το διατυπώνει ο Florovsky, «Δεν ορίζει κανείς αυτό που είναι αυτονόητο».⁶ «Μπορεί κανείς να συζητά για το φως ενώ λάμπει ο ήλιος;» ρωτά ο Paul Evdokimov (1901–1970), και στη συνέχεια παραθέτει τον π. Paul Florensky: «Η ιδέα της Εκκλησίας δεν υπάρχει καθόλου, υπάρχει όμως η ίδια η Εκκλησία, και για κάθε ζωντανό μέλος της Εκκλησίας αυτή είναι ό,τι πιο απτό και πιο οικείο».⁷ Η φύση της Εκκλησίας γίνεται αντιληπτή μέσω της άμεσης εμπειρίας. Μπορούμε να εφαρμόσουμε σε αυτό το πλαίσιο μια αγαπημένη φράση του π. Sergei Bulgakov (1871–1944): «Ἔρχεσθε καὶ ὄψεσθε» (Ιω. 1:39).[ΟΛΗ Η ΡΩΣΙΚΗ ΔΙΑΣΠΟΡΑ. ΚΑΙ Ο ΜΠΟΥΛΓΚΑΚΟΦ Ο ΣΟΦΟΣ; ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΑΥΤΟΝΟΗΤΗ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΠΕΛΩΡΙΕ ΘΕΟΛΟΓΕ]
Όταν μιλούν για την Εκκλησία, οι Έλληνες Πατέρες προτιμούν γενικά να χρησιμοποιούν τη συμβολική γλώσσα της Βίβλου και της Λειτουργίας, παρά να αναπτύσσουν μια αυστηρά συλλογιστική επιχειρηματολογία. «Το μυστήριο της Εκκλησίας», σύμφωνα με τα λόγια του Evdokimov, «… μπορεί μόνο να απεικονιστεί και να περιγραφεί, όπως θα μπορούσε να γίνει σε μια εικόνα — δεν μπορεί να οριστεί με απόλυτη σαφήνεια».⁸ Ο «εικονικός» συμβολισμός αυτού του είδους είναι ιδιαίτερα πλούσιος στις συριακές περιγραφές της Εκκλησίας.⁹ Από την ελληνική παράδοση, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προσφέρει ο Ποιμήν του Ερμά (δεύτερος αιώνας). Εδώ η Εκκλησία εμφανίζεται στον Ερμά μέσα σε μια σειρά οραμάτων, πρώτα ως ηλικιωμένη γυναίκα και έπειτα ως πύργος. Τονίζεται ιδιαίτερα η σεβάσμια ηλικία της γυναίκας: «Δημιουργήθηκε πριν από όλα», του λέγεται, «… και για χάρη της συγκροτήθηκε ο κόσμος». Ωστόσο, ο πύργος που αντικρίζει ο Ερμάς είναι ημιτελής, και καινούργιες πέτρες προστίθενται διαρκώς σε αυτόν.¹⁰[ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΙΩΝΙΑ ΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΠΕΡΕΝΝΙΑΛΙΣΜΟΥ ΣΥΧΩΡΕΜΕΝΕ. ΤΙ ΘΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΘΑ ΒΑΛΟΥΜΕ ΚΑΙ ΓΙΑΓΙΑΔΕΣ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ; ΤΙ ΛΕΕΙ Ο κ. ΞΙΩΝΗΣ;]
Το νόημα αυτών των δύο «φανερώσεων» δεν είναι δύσκολο να ερμηνευτεί. Η πρώτη, εκείνη της ηλικιωμένης γυναίκας, εκφράζει την αιώνια προΰπαρξη της Εκκλησίας, ενώ η δεύτερη υπογραμμίζει τη συμμετοχή της Εκκλησίας στη δυναμική κίνηση της ιστορικής μεταβολής και στρέφει την προσοχή στην αδιάκοπη διαδικασία κατά την οποία η Εκκλησία καλείται διαρκώς να γίνεται αυτό που είναι. Στην εκκλησιαστική μας ζωή υπάρχει μια σταθερή ένταση ανάμεσα στο «ήδη» και στο «όχι ακόμη»· και επομένως η εκκλησιακή μας εσχατολογία δεν είναι ούτε αποκλειστικά μελλοντική ούτε αποκλειστικά πραγματοποιημένη, αλλά χρειάζεται μάλλον να νοείται ως εγκαινιασμένη. Ωστόσο, τίποτε από αυτά δεν διατυπώνεται με αφηρημένους όρους στον Ποιμένα. Μας προσφέρονται απλώς δύο υποβλητικές εικόνες.[ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΤΟ ΟΧΙ ΑΚΟΜΗ ΣΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΔΕΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΣΙΛΟΥΑΝΟ. ΟΧΙ ΑΚΟΜΗ ΛΕΝΕ ΟΙ ΑΓΙΟΙ ΓΙΑ ΛΙΓΗ ΜΕΤΑΝΟΙΑ ΑΚΟΜΗ, ΣΥΧΩΡΕΜΕΝΕ]
Για να βρούμε έναν στοχαστή στη χριστιανική Ανατολή που να καθιστά τη φύση της Εκκλησίας κύριο θέμα της θεολογίας του, πρέπει να προχωρήσουμε χρονικά, πέρα από την πατερική εποχή, στον δέκατο ένατο αιώνα. Ο πρώτος πραγματικός εκκλησιολόγος στην ιστορία της Ορθοδοξίας είναι ο Ρώσος Aleksei Khomiakov (1804–1860), ηγέτης του σλαβόφιλου κινήματος· ακόμη κι αυτός, όμως, απέχει πολύ από το να είναι συστηματικός. Ας αρχίσουμε, λοιπόν, εξετάζοντας την κατανόησή του για τη sobornost ή «συνοδικότητα». Στη συνέχεια, ας δούμε πώς αναπτύχθηκαν οι ιδέες του από τους δύο κορυφαίους ορθόδοξους εκκλησιολόγους του εικοστού αιώνα, τον Ρώσο Nikolai Afanasiev (1893–1966) και τον Έλληνα Ιωάννη Ζηζιούλα, Μητροπολίτη Περγάμου (γεννημένο το 1931). Και οι δύο αναπτύσσουν μια θεολογία της Εκκλησίας βασισμένη στην έννοια της κοινωνίας, και οι δύο θεωρούν ότι αυτή η εκκλησιακή κοινωνία φανερώνεται κατεξοχήν στην Ευχαριστία. Άλλοι σύγχρονοι ορθόδοξοι συγγραφείς, που στοχάστηκαν βαθιά πάνω στο νόημα της Εκκλησίας, θα αναφερθούν όπου δοθεί η ευκαιρία· μακάρι να υπήρχε ο χώρος για να τους εξετάσουμε όλους λεπτομερώς. Έχω ήδη αναφερθεί στον Florovsky και στον Bulgakov. Μεγάλη σημασία έχουν επίσης, μεταξύ των Ρώσων, ο Vladimir Solovyov (1853–1900), ο Vladimir Lossky (1903–1958) και ο Alexander Schmemann (1921–1983)· μεταξύ των Ελλήνων, ο Ιωάννης Ρωμανίδης (1927–2001)· και μεταξύ των Ρουμάνων, ο Dumitru Staniloae (1903–1993)[ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ; ΔΙΠΛΑ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΣΥΜΕΩΝ;].
Ο πρωτοπόρος: Khomiakov
Ο Aleksei Stepanovich Khomiakov υπήρξε από πολλές απόψεις μια ασυνήθιστη μορφή.¹¹ Απόστρατος ίλαρχος και γαιοκτήμονας στην ύπαιθρο, δεν κατείχε ποτέ καμία ακαδημαϊκή θέση. Ανήκε στην παράδοση των ορθόδοξων λαϊκών θεολόγων, της οποίας αξιοσημείωτα παραδείγματα αποτελούν επίσης ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, τον δέκατο τέταρτο αιώνα, και ο Nichifor Crainic, τον εικοστό. Χάρη στο εύρος των ενδιαφερόντων του, ο Khomiakov ήταν ως προς το πνεύμα ένας «αναγεννησιακός άνθρωπος», που έχει παρομοιαστεί με τον Pico della Mirandola. Εκτός από ποιητής, επινόησε νέες μεθόδους για την απόσταξη μπράντι και τον εξευγενισμό της ζάχαρης. Εφηύρε επίσης μια ατμομηχανή, την οποία βάφτισε «Αθόρυβο Κινητήρα»· όταν όμως στάλθηκε στην Έκθεση του Λονδίνου, ο Khomiakov διαπίστωσε με απογοήτευση ότι στην πράξη παρήγαγε «ασυνήθιστους και φρικτούς ήχους», σε τέτοιο βαθμό ώστε οι ένοικοι των γειτονικών πανσιόν να απειλούν με δικαστικές ενέργειες.¹² Ο Khomiakov έτρεφε ιδιαίτερη αγάπη για την Αγγλία και, πάνω απ’ όλα, για την Οξφόρδη, της οποίας τους «πράσινους χλοοτάπητες και τους βαθύσκιωτους χώρους» ανακαλούσε με στοργή.¹³
Ως θρησκευτικός στοχαστής, ο Khomiakov έχει αξιολογηθεί με ποικίλους τρόπους, και ορισμένοι τον έχουν απορρίψει ως «ψευδοθεολόγο». Προσωπικά, εκτιμώ ιδιαίτερα τα γραπτά του· έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στο να πειστώ να ενταχθώ στην Ορθόδοξη Εκκλησία, αν και πρέπει να παραδεχτώ ότι δεν έχω συναντήσει ποτέ κανέναν άλλο στον οποίο να είχαν το ίδιο αποτέλεσμα. Δικαίως μπορεί να θεωρηθεί ο πρώτος ορθόδοξος συγγραφέας των νεότερων χρόνων που στοχάστηκε με ανεξάρτητο και δημιουργικό τρόπο πάνω στη φύση της Εκκλησίας.
Ο Khomiakov προβληματιζόταν έντονα από αυτό που έχει ονομαστεί «ψευδομόρφωση» ή «βαβυλώνια αιχμαλωσία» της Ορθοδοξίας,¹⁴ δηλαδή από τον τρόπο με τον οποίο η ορθόδοξη θεολογία και η εκκλησιαστική ζωή, από τον δέκατο έβδομο αιώνα και εξής, είχαν περιέλθει υπό την κυριαρχία της δυτικής σχολαστικής ορολογίας και των δυτικών θεολογικών εννοιών και μεθόδων επιχειρηματολογίας, είτε ρωμαιοκαθολικών είτε μεταρρυθμισμένων. Ήταν πεπεισμένος ότι, ενώ η Ρώμη και ο Προτεσταντισμός μοιράζονται τις ίδιες βασικές προϋποθέσεις, η Ορθοδοξία διαφέρει ριζικά και από τους δύο, αντιπροσωπεύοντας «έναν νέο και άγνωστο κόσμο».¹⁵ Αυτό που ο ίδιος και οι άλλοι σλαβόφιλοι αποδοκίμαζαν περισσότερο στη Δύση, τόσο στη ρωμαϊκή όσο και στη μεταρρυθμισμένη, ήταν ό,τι αντιλαμβάνονταν ως ορθολογισμό και νομικισμό της. Ως αποτέλεσμα αυτών των δύο χαρακτηριστικών, πίστευαν, η Δύση είχε χάσει, στις θρησκευτικές και κοινωνικές δομές της, την αληθινή αίσθηση της κοινότητας, εκείνης της ζωντανής και οργανικής ενότητας που συμφιλιώνει τις αντικρουόμενες αξιώσεις της ελευθερίας και της υπακοής και την οποία οι Ρώσοι στοχαστές δηλώνουν με τον όρο sobornost.¹⁶ Ας εξετάσουμε τις επικρίσεις τους· διότι, μολονότι ο Khomiakov και οι άλλοι σλαβόφιλοι αδικούν ασφαλώς τον δυτικό πολιτισμό και τη δυτική θρησκευτική σκέψη στις καλύτερες εκφράσεις τους, η πολεμική τους μας βοηθά να κατανοήσουμε τι θεωρούσαν, αντιδιαστέλλοντάς το προς τη Δύση, ως ιδιαίτερο γνώρισμα της Ορθοδοξίας.
Οι σλαβόφιλοι θεωρούσαν τον ορθολογισμό πρωταρχική αιτία του σχίσματος μεταξύ Ορθοδοξίας και Ρώμης, το «προπατορικό αμάρτημα» της δυτικής εκκλησιολογίας. Σύμφωνα με τα λόγια του Ivan Kireevsky (1806–1856), του σημαντικότερου σλαβόφιλου μετά τον Khomiakov:
Η Ρώμη προτίμησε τον αφηρημένο συλλογισμό από την ιερή παράδοση, η οποία αποτελεί την παρακαταθήκη του κοινού φρονήματος ολόκληρου του χριστιανικού κόσμου και μέσα στην οποία ο κόσμος αυτός συγκροτείται ως ζωντανή, αδιάσπαστη ενότητα. Αυτή η εξύψωση του συλλογισμού πάνω από την παράδοση υπήρξε στην πραγματικότητα η μόνη βάση για την εμφάνιση μιας χωριστής και ανεξάρτητης Ρώμης… Η Ρώμη αποχώρησε από την Εκκλησία εξαιτίας της επιθυμίας της να εισαγάγει στην πίστη νέα δόγματα, δόγματα άγνωστα στην ιερή παράδοση, τα οποία ήταν από τη φύση τους συμπτωματικά προϊόντα της δυτικής λογικής.¹⁷
Ο δυτικός ορθολογισμός, κατά την άποψη των σλαβόφιλων, ενισχύθηκε από τον δυτικό νομικισμό. Ο Παπισμός μετέτρεψε την Εκκλησία σε μια οργάνωση που συγκρατείται από την εξωτερική εξουσία δικαιοδοσίας. Αντιδρώντας σε αυτό, οι Προτεστάντες επέμειναν στην ελευθερία της ατομικής συνείδησης, αλλά με τον τρόπο αυτό κατακερματίστηκαν πλήρως. Και οι δύο έχουν χάσει την αληθινή κατανόηση της οργανικής ενότητας της Εκκλησίας.
Πίσω από αυτή την κριτική της Δύσης βρίσκεται η έμφαση στην ενότητα του ανθρώπινου προσώπου. Ο Khomiakov, ο Kireevsky και οι άλλοι σλαβόφιλοι μιλούσαν συχνά για την «ολότητα του Πνεύματος». Έβλεπαν τον άνθρωπο ως ένα ακέραιο και αδιαίρετο όλο, που δεν πρέπει να κατακερματίζεται σε μια σειρά χωριστών δυνάμεων. Ο άνθρωπος, υποστήριζαν, πρέπει να θεωρείται ως «λόγος που ενεργεί» ή ως «βούληση που συλλογίζεται»· δεν πρέπει να υπάρχει διαχωρισμός μεταξύ λόγου και βούλησης ή μεταξύ λόγου και συναισθήματος. Εξού και η δυσπιστία του Kireevsky απέναντι στον «αφηρημένο συλλογισμό». Για τον ίδιο και για τον Khomiakov, η αλήθεια δεν είναι τυπική αλλά ηθική και ζωντανή, και αφορά την ολότητα του προσώπου.
Όπως ακριβώς το επιμέρους πρόσωπο δεν πρέπει να κατατέμνεται και να υποδιαιρείται, έτσι και κάθε άνθρωπος πρέπει να θεωρείται ότι συνδέεται ουσιωδώς με όλους τους άλλους ανθρώπους. Η γνώση επιτυγχάνεται όχι στην απομόνωση, αλλά μέσα από τη συλλογική εμπειρία μιας κοινής ζωής. Η ζωντανή αλήθεια αποκαλύπτεται όχι στο απομονωμένο άτομο αλλά στην κοινότητα της Εκκλησίας. Σε αυτή τη συνάφεια, ο Khomiakov απέδιδε μεγάλη σημασία στην αμοιβαία αγάπη: «Η γνώση της αλήθειας δίνεται στην αμοιβαία αγάπη», έγραφε.¹⁸
Υπό το φως αυτής της διπλής έμφασης, στην εσωτερική ενότητα κάθε ανθρώπινου προσώπου και στην κοινωνία που υφίσταται μεταξύ των ανθρώπων, ο Khomiakov διατύπωσε τον βασικό ορισμό του για την αληθινή φύση της Εκκλησίας: «Η Εκκλησία είναι η αποκάλυψη του Αγίου Πνεύματος στην αμοιβαία αγάπη των χριστιανών, σε εκείνη την αγάπη που τους οδηγεί στον Πατέρα μέσω του ενσαρκωμένου Λόγου του, του Κυρίου μας Ιησού Χριστού».¹⁹ Είναι σημαντικό ότι σε αυτό το χωρίο ο Khomiakov μιλά πρώτα για το Άγιο Πνεύμα, και αυτό είναι χαρακτηριστικό της εκκλησιολογίας του, η οποία έχει έντονα πνευματολογικό χαρακτήρα. Στη συνέχεια, όμως, μιλά επίσης για τον Πατέρα και τον Ιησού Χριστό, και έτσι θεωρεί την Εκκλησία με ρητά τριαδικούς όρους. Αυτή η αντίληψη της Εκκλησίας ως εικόνας της Τριάδας υιοθετείται από ορθόδοξους θεολόγους του εικοστού αιώνα, όπως ο Florovsky, ο Lossky, ο Schmemann και ο Ζηζιούλας.
Η αλήθεια, λοιπόν, αποκαλύπτεται, και ειδικότερα η Εκκλησία αποκαλύπτεται, στην αμοιβαία αγάπη των χριστιανών. Σε αυτή την επιμονή στην αμοιβαία αγάπη μπορούμε να διακρίνουμε τη θεμελιώδη αρχή που κυριαρχεί σε ολόκληρη τη θεολογία του Khomiakov και αποτελεί τη σημαντικότερη κληρονομιά του στη σύγχρονη ορθόδοξη σκέψη. Ο αποφασιστικός παράγοντας στην εκκλησιαστική ζωή δεν είναι η εξουσία αλλά η αγάπη. Σύμφωνα με τα λόγια του μαθητή του Khomiakov, George Samarin, «Η Εκκλησία δεν είναι μια διδασκαλία ούτε ένα σύστημα ούτε ένας θεσμός. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός, ο οργανισμός της αλήθειας και της αγάπης ή, μάλλον, είναι η αλήθεια και η αγάπη ως οργανισμός».²⁰
Ως πρότυπο αυτής της διαπροσωπικής ενότητας που, κατά την άποψη του Khomiakov, θα έπρεπε να επικρατεί μέσα στην Εκκλησία, επικαλούνταν τη φυσική κοινότητα του ρωσικού λαού, όπως αυτή εκφραζόταν κατεξοχήν στην αγροτική κοινότητα (obshchina). Όπως είπε ο Turgenev για τον Herzen στα γηρατειά του, ο Khomiakov «αναζητούσε τη σωτηρία σε μια προβιά». Θαύμαζε αυτό που θεωρούσε διαισθητική σοφία των χωρικών, χάρη στην οποία —όχι μέσω μιας διαδικασίας ορθολογικής επιχειρηματολογίας, αλλά μέσω μιας κοινής ενόρασης— συσκέπτονταν και κατέληγαν έτσι σε κοινό φρόνημα. Αυτός, πίστευε, είναι επίσης ο τρόπος με τον οποίο η Εκκλησία επιδιώκει να λαμβάνει τις αποφάσεις της.
Αυτό το «κοινό φρόνημα», το οποίο για τη σλαβόφιλη εκκλησιολογία αποτελεί την ουσία της ζωής της Εκκλησίας στη γη, ήταν ακριβώς εκείνο που είχαν κατά νου όταν χρησιμοποιούσαν τον όρο sobornost. Κυριολεκτικά, sobornost σημαίνει «καθολικότητα», αλλά στη σλαβόφιλη χρήση φέρει την έννοια της καθολικότητας που κατανοείται ειδικότερα ως «συνοδικότητα»· της καθολικότητας, δηλαδή, που ερμηνεύεται με ποιοτικούς μάλλον παρά με ποσοτικούς όρους, εντατικά και πνευματικά μάλλον παρά εκτατικά και γεωγραφικά. Δηλώνει, με άλλα λόγια, την πλήρη ομοφωνία στην αλήθεια μάλλον παρά την παγκόσμια οικουμενικότητα.
Υποδηλώνει την αλήθεια και τη γνώση που δίνονται στους ανθρώπους όχι ως διάσπαρτα άτομα αλλά ως μέλη του ζωντανού Σώματος του Χριστού. Είναι η στιγμή που χαρίζεται διά της χάριτος, κατά την οποία οι πολλοί σκέφτονται και γνωρίζουν ως ένας. Η sobornost υποδηλώνει με αυτόν τον τρόπο την οργανική σύνθεση της ενότητας και της πολλαπλότητας, τη συμφιλίωση της ομοφωνίας και της ελευθερίας, τη συλλογική ενότητα χωρίς την απώλεια της προσωπικής ελευθερίας. Έτσι, ο Khomiakov ερμηνεύει τον όρο «καθολική» (katholiki, sobornaya), όπως χρησιμοποιείται στο Σύμβολο της Πίστεως, με τη σημασία του «καθ’ όλον» ή του «καθ’ όλους»: «Η Καθολική Εκκλησία [δηλαδή η Ορθόδοξη Εκκλησία] είναι η Εκκλησία που είναι σύμφωνα με όλους ή σύμφωνα με την ενότητα όλων, η Εκκλησία της ελεύθερης και τέλειας ομοφωνίας».²¹
ΕΥΧΑΡΙΣΤΟΥΜΕ ΤΟ ΘΕΟ ΠΟΥ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΠΟΥ ΑΞΙΖΟΥΜΕ!
Σημειώσεις:
1 Βλ. Roberts και Shukman, Christianity for the Twenty-First Century, σ. 185. Ο π. Alexander δολοφονήθηκε από αγνώστους την Κυριακή 9 Σεπτεμβρίου 1990, καθώς περπατούσε από το σπίτι του μέσα από το δάσος για να πάρει το τρένο και να πάει στην εκκλησία.
2 Erickson, «The Church in Modern Orthodox Thought», σ. 138.
3 Florovsky, «The Church: Her Nature and Task», σ. 58.
4 Florovsky, «Christ and his Church», σ. 159 (αντλεί την έκφραση «προθεολογική φάση» από τον M.D. Koster).
5 Όπως επισημαίνει ο Florovsky, «Christ and his Church», σ. 159.
6 Florovsky, «The Church: Her Nature and Task», σ. 57.
7 Evdokimov, «The Principal Currents of Orthodox Ecclesiology», σ. 26.
8 Evdokimov, «The Principal Currents of Orthodox Ecclesiology», σ. 26.
9 Βλ. Murray, Symbols of Church and Kingdom.
10 Ερμάς, Ποιμήν, Όραση II, iv, 1· III, ii, 4–9· έκδ. Joly, σ. 96, 104.
11 Η εκκλησιολογία του Khomiakov εκτίθεται πληρέστερα στο έργο του L’Église latine et le Protestantisme, όπου αντιπαραβάλλει την ορθόδοξη θέση προς εκείνη της Ρώμης και του Προτεσταντισμού. Μεγάλα τμήματα του έργου είναι διαθέσιμα σε αγγλική μετάφραση: βλ. Jakim και Bird, On Spiritual Unity, σ. 57–139· Schmemann, Ultimate Questions, σ. 31–69. Για το θεμελιώδες δοκίμιο του Khomiakov «The Church is One», μαζί με τη σημαντική αλληλογραφία του με τον William Palmer του Κολεγίου Magdalen, βλ. Birkbeck, Russia and the English Church· πρβλ. Jakim και Bird, On Spiritual Unity, σ. 31–53, 143–183. Η καλύτερη μελέτη για τον Khomiakov παραμένει εκείνη του Gratieux, A.S. Khomiakov. Βλ. επίσης Bolshakoff, The Doctrine of the Unity of the Church· Christoff, An Introduction to Nineteenth-Century Slavophilism· Florovsky, Ways of Russian Theology, μέρος 2, σ. 38–53· Tsurikov, A.S. Khomiakov. Για την αλληλογραφία με τον Palmer, βλ. Wheeler, Palmer’s Pilgrimage, σ. 289–302.
12 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. xxiv–xxv.
13 Στο ίδιο, σ. 81.
14 Αντλώ αυτές τις εκφράσεις από τον Florovsky, Ways of Russian Theology, μέρος 1, σ. 37, 85, 121. Βλ. επίσης την εισήγησή του «Western Influences in Russian Theology», που παρουσιάστηκε στο Πρώτο Συνέδριο Ορθόδοξης Θεολογίας στην Αθήνα το 1936.
15 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. 67.
16 Φαίνεται ότι ο ίδιος ο Khomiakov δεν χρησιμοποιούσε το αφηρημένο ουσιαστικό sobornost, μολονότι χρησιμοποιούσε συχνά το αντίστοιχο επίθετο sobornaya, το οποίο στη σλαβονική απόδοση του Συμβόλου της Πίστεως μεταφράζει το ελληνικό «καθολική», στη φράση που αναφέρεται στην Εκκλησία. Βλ. Pain, Sobornost, σ. 88–129.
17 Kireevsky, Polnoe sobranie sochinenii (Μόσχα, 1911), τόμ. 1, σ. 226· παρατίθεται στον Pain, Sobornost, σ. 165–166. Δεν υπάρχει κάτι παράξενο στη φράση του Kireevsky «δυτική λογική»; Ασφαλώς δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως η «δυτική λογική»· υπάρχει καλή λογική και κακή λογική.
18 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. 94.
19 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 267.
20 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. xxxv (η πλάγια γραφή στο πρωτότυπο).
21 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 398.
2 Erickson, «The Church in Modern Orthodox Thought», σ. 138.
3 Florovsky, «The Church: Her Nature and Task», σ. 58.
4 Florovsky, «Christ and his Church», σ. 159 (αντλεί την έκφραση «προθεολογική φάση» από τον M.D. Koster).
5 Όπως επισημαίνει ο Florovsky, «Christ and his Church», σ. 159.
6 Florovsky, «The Church: Her Nature and Task», σ. 57.
7 Evdokimov, «The Principal Currents of Orthodox Ecclesiology», σ. 26.
8 Evdokimov, «The Principal Currents of Orthodox Ecclesiology», σ. 26.
9 Βλ. Murray, Symbols of Church and Kingdom.
10 Ερμάς, Ποιμήν, Όραση II, iv, 1· III, ii, 4–9· έκδ. Joly, σ. 96, 104.
11 Η εκκλησιολογία του Khomiakov εκτίθεται πληρέστερα στο έργο του L’Église latine et le Protestantisme, όπου αντιπαραβάλλει την ορθόδοξη θέση προς εκείνη της Ρώμης και του Προτεσταντισμού. Μεγάλα τμήματα του έργου είναι διαθέσιμα σε αγγλική μετάφραση: βλ. Jakim και Bird, On Spiritual Unity, σ. 57–139· Schmemann, Ultimate Questions, σ. 31–69. Για το θεμελιώδες δοκίμιο του Khomiakov «The Church is One», μαζί με τη σημαντική αλληλογραφία του με τον William Palmer του Κολεγίου Magdalen, βλ. Birkbeck, Russia and the English Church· πρβλ. Jakim και Bird, On Spiritual Unity, σ. 31–53, 143–183. Η καλύτερη μελέτη για τον Khomiakov παραμένει εκείνη του Gratieux, A.S. Khomiakov. Βλ. επίσης Bolshakoff, The Doctrine of the Unity of the Church· Christoff, An Introduction to Nineteenth-Century Slavophilism· Florovsky, Ways of Russian Theology, μέρος 2, σ. 38–53· Tsurikov, A.S. Khomiakov. Για την αλληλογραφία με τον Palmer, βλ. Wheeler, Palmer’s Pilgrimage, σ. 289–302.
12 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. xxiv–xxv.
13 Στο ίδιο, σ. 81.
14 Αντλώ αυτές τις εκφράσεις από τον Florovsky, Ways of Russian Theology, μέρος 1, σ. 37, 85, 121. Βλ. επίσης την εισήγησή του «Western Influences in Russian Theology», που παρουσιάστηκε στο Πρώτο Συνέδριο Ορθόδοξης Θεολογίας στην Αθήνα το 1936.
15 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. 67.
16 Φαίνεται ότι ο ίδιος ο Khomiakov δεν χρησιμοποιούσε το αφηρημένο ουσιαστικό sobornost, μολονότι χρησιμοποιούσε συχνά το αντίστοιχο επίθετο sobornaya, το οποίο στη σλαβονική απόδοση του Συμβόλου της Πίστεως μεταφράζει το ελληνικό «καθολική», στη φράση που αναφέρεται στην Εκκλησία. Βλ. Pain, Sobornost, σ. 88–129.
17 Kireevsky, Polnoe sobranie sochinenii (Μόσχα, 1911), τόμ. 1, σ. 226· παρατίθεται στον Pain, Sobornost, σ. 165–166. Δεν υπάρχει κάτι παράξενο στη φράση του Kireevsky «δυτική λογική»; Ασφαλώς δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως η «δυτική λογική»· υπάρχει καλή λογική και κακή λογική.
18 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. 94.
19 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 267.
20 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. xxxv (η πλάγια γραφή στο πρωτότυπο).
21 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 398.







