Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Ἡ συνάντηση τοῦ παπα-Φώτη μέ τόν Ἅγιο Σιλουανό

 

Ὁ παπα-Φώτης εἶχε τήν εὐλογία ἀκόμη νά γνωρίσει στήν Ρωσική Μονή τοῦ Ἁγίου Παντελεήμονος Ἁγίου Ὄρους τόν νέον Ἅγιο τῆς Ἐκκλησίας μας, Σιλουανό τόν Ἀθωνίτη. Σχετικά ἔλεγε γι' αὐτήν τήν γνωριμία του: «Εἶχα ἐπίσης τήν εὐλογία στό Ἅγιον Ὄρος νά γνωρίσω καί νά διακονήσω καί τόν παπα-Τύχωνα τόν Ρῶσο. Ἀλλά γνώρισα καί τόν Ἅγιο Σιλουανό τόν Ἀθωνίτη τοῦ ὁποίου ἦταν θαυμαστή ἡ ἁγιότητά του. Μεγάλες μορφές». Καί κάπου ἀλλοῦ ἔλεγε: «Πῆγα στήν Μονή τοῦ Ἁγίου Παντελεήμονος νά προσκυνήσω. Ἀφοῦ προσκύνησα κατευθύνθηκα στήν Τραπεζαρία τῆς Μονῆς. Ἡ Τραπεζαρία πρίν λίγη ὥρα εἶχε κλείσει γιά τούς ἐπισκέπτες καί οἱ μοναχοί οἰκονόμοι εἶχαν πάει στό Οἰκονομείο γιά νά φᾶνε μετά ἀπό τήν ἐξυπηρέτηση τῶν ἐπισκεπτῶν. Πῆρε εἴδηση τήν παρουσία μου ἕνας Μοναχός καί ἦλθε σέ ἐμένα καί μέ πολλή ἀγάπη μέ ρώτησε ἄν ἔφαγα. Τοῦ εἶπα ὅτι δέν πρόλαβα τήν Τραπεζαρία ἀνοιχτή. Ὁ Μοναχός αὐτός ἦταν ὁ Σιλουανός καί μέ πῆρε μέ τό ζόρι σχεδόν στό Οἰκονομείο καί μέ περιποιήθηκε ὁ ἴδιος. Μᾶς δόθηκε εὐκαιρία νά συζητήσουμε πολλά πνευματικά θέματα καί ἀπό τήν πρώτη στιγμή πού μοῦ μίλησε κατάλαβα ὅτι πρόκειται γιά πνευματικό ἄνθρωπο... καί ἡ μορφή του ἔλαμπε ἀπό ἁγιότητα. Μοῦ ἐξήγησε ὅτι πῆρε τό διακόνημα τοῦ Οἰκονόμου χάριν τῆς ὑπακοῆς καί εὐχαριστοῦσε τό Θεό γιά τό διακόνημα αὐτό». Ὁ ἴδιος ὁ παπα-Φώτης ἐνθυμεῖτο καί τήν συμβουλή πού τοῦ ἔδωσε ὁ Ἅγιος τοῦ Θεοῦ Σιλουανός: «Πρέπει νά ἀγαπᾶς τούς συνανθρώπους σου, νά συμπάσχεις μ' αὐτούς, καί νά προσεύχεσαι γι' αὐτούς ὄχι ἔτσι ἁπλά, ἀλλά νά κάνεις προσευχή καί νά χύνεις αἷμα!». Ἀπό τό βιβλίο Παπα-Φώτης Λαυριώτης σημεῖον ἀντιλεγόμενο.

Συμπλήρωμα: ὁ παπα-Φώτης ἔλεγε ὅτι ἡ συνάντηση αὐτή ἔγινε ὅταν εἶχε πνευματικό τόν Γέροντα Σωφρόνιο τοῦ Ἔσσεξ καί ὅτι μέ τήν ὑπόδειξη ἐκείνου ἔγινε ἡ ἐπίσκεψη.... Θυμόταν ὁ παπα-Φώτης τό μεγάλο μέγεθος τοῦ σώματος τοῦ Ἁγίου Σιλουανοῦ μιᾶς καί ὁ ἴδιος ἦταν καί μικρόσωμος καί τήν ἀκτινοβολία τοῦ προσώπου Του!!! Ὁ παπα-Φώτης σάν τήν μέλισσα σ' ὅλη τήν ζωή Του γύρναγε καί μάζευε ἐμπειρίες ἀπο Ἁγίους καί πνευματικούς ἀνθρώπους.... τούς ἤξερε ὅλους τούς εἶχε γνωρίσει μέ ὅλους εἶχε μιλήσει..... καί τό ἅγιο τέλος Του ἐπιβράβευσε τήν μυστική πνευματική μαρτυρική ζωή Του!!!

Τήν εὐχή τους νά ἔχουμε.

Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΠΕΡΙ ΣΩΤΗΡΙΑΣ 11

Συνέχεια από Τρίτη 3. Νοεμβρίου 2026


Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΠΕΡΙ ΣΩΤΗΡΙΑΣ 11

Αρχιμανδρίτης Σέργιος (Στραγκορόντσκι)

1. Η νομική αντίληψη της ζωής ενώπιον της Αγίας Γραφής και της Ιεράς Παραδόσεως

....Αν όμως αγαπάμε τον Χριστό και Τον ακολουθούμε μόνο επειδή «φάγαμε ψωμί και χορτάσαμε» (Ιω. 6,26), αν κάνουμε το καλό μόνο επειδή περιμένουμε από τον Θεό μεγαλύτερη ανταμοιβή, τότε σε τι διαφέρει η αγαθοεργία μας από εκείνη των ειδωλολατρών; Διότι και οι ειδωλολάτρες, προσδοκώντας ανταμοιβή, μπορούν να κάνουν καλά έργα· επιτελούν μάλιστα και τέτοιους ασκητικούς αγώνες, μπροστά στους οποίους δεν μπορεί κανείς παρά να σταθεί με κατάπληξη. Τέτοιοι είναι, για παράδειγμα, οι φακίρηδες, οι βουδιστές ασκητές, ορισμένοι δερβίσηδες κ.ά. Όλοι τους, ο καθένας με τον τρόπο του, προσδοκούν για τον εαυτό τους ανταμοιβή ή όφελος πέρα από τον τάφο και γι’ αυτό καταπονούν το σώμα τους, υπομένουν προσβολές, απαρνούνται τις ανέσεις και τις τιμές της κοσμικής ζωής κ.λπ. Όλη η διαφορά της δικής μας αγαθοεργίας από εκείνη των ειδωλολατρών θα συνίσταται στο ότι εμείς προσδοκούμε ανταμοιβή από τον αληθινό Θεό, ενώ οι βουδιστές, οι φακίρηδες κ.λπ. κυνηγούν φαντάσματα· στην ουσία όμως, από την άποψη της εσωτερικής διάθεσης, δεν θα διαφέρουμε καθόλου από αυτούς· θα είμαστε εξίσου φίλαυτοι με εκείνους.⁷² Όχι, ο αληθινός ακόλουθος του Χριστού «ονομάζει το Σάββατο χαρά» (Ησ. 58,13), και όχι βάρος ούτε μέσο για όφελος· «εκείνος που γεννήθηκε από τον Θεό δεν αμαρτάνει», όχι από φόβο τιμωρίας ούτε από επιθυμία ανταμοιβής, αλλά επειδή «το σπέρμα του Θεού παραμένει μέσα του» (Ιω. 3,9). Η αγαθοεργία του, επομένως, πρέπει να έχει τη ρίζα της μέσα στην ψυχή· πρέπει να πηγάζει όχι από την αυτολύπηση, η οποία είναι από την ίδια της την ουσία εχθρική προς τη διδασκαλία του Χριστού, αλλά από την αγάπη προς το καλό και προς τον Θεό....

Γι’ αυτό οι Πατέρες της Εκκλησίας καταγγέλλουν με όλη την αποφασιστικότητα την αγαθοπραξία για χάρη ανταμοιβής ή από φόβο, αυτή την «καπηλεία», κατά την έκφραση του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου [73]. «Κατά τη γνώμη μου», λέει ο Κλήμης Αλεξανδρείας, «πρέπει να προσφεύγουμε στον λόγο της σωτηρίας όχι από φόβο τιμωρίας ούτε εξαιτίας της υπόσχεσης ανταμοιβής, αλλά για χάρη του ίδιου του αγαθού. Όσοι ενεργούν έτσι στέκονται στη δεξιά πλευρά του ιερού· ενώ εκείνοι που νομίζουν ότι, δίνοντας κάτι φθαρτό, θα λάβουν ως αντάλλαγμα την αθανασία που τους αναλογεί, ονομάστηκαν μισθωτοί στην παραβολή των δύο αδελφών» [74]. «Αν μπορούσαμε να φανταστούμε», λέει ο ίδιος, «ότι κάποιος έθετε στον γνωστικό το ερώτημα αν επιθυμεί να επιλέξει τη γνώση του Θεού ή την αιώνια ζωή, και αν αυτά τα δύο πράγματα, που είναι απολύτως ταυτόσημα, χωρίζονταν, τότε ο γνωστικός, χωρίς τον παραμικρό δισταγμό, θα επέλεγε τη γνώση του Θεού, αναγνωρίζοντας ότι η κατοχή της πίστης, η οποία από την αγάπη ανέρχεται στη γνώση, είναι επιθυμητή καθ’ εαυτήν» [75], ανεξάρτητα από το αν είναι ευχάριστη ή δυσάρεστη, συμφέρουσα ή όχι για τον άνθρωπο.

«Αν είσαι δούλος», λέει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, «να φοβάσαι τα χτυπήματα. Αν είσαι μισθωτός, ένα μόνο να έχεις κατά νου: να πληρωθείς. Αν βρίσκεσαι πάνω από τον δούλο και τον μισθωτό, αν είσαι μάλιστα γιος, να σέβεσαι τον Θεό ως Πατέρα· να κάνεις το καλό, επειδή είναι καλό να υπακούς στον Πατέρα. Ακόμη κι αν δεν ήλπιζες να λάβεις τίποτε, το να ευαρεστήσεις τον Πατέρα είναι από μόνο του ανταμοιβή» [76]. «Τελειότητα», σύμφωνα με τα λόγια του άλλου Γρηγορίου, του Νύσσης, «είναι να απομακρύνεται κανείς από την κακή ζωή όχι δουλοπρεπώς, όχι από φόβο τιμωρίας, και να πράττει το αγαθό όχι με την ελπίδα ανταμοιβών, εμπορευόμενος την ενάρετη ζωή με κάποιους όρους και συμφωνίες· αλλά, παραμερίζοντας τα πάντα, ακόμη και όσα, σύμφωνα με την υπόσχεση, επιφυλάσσονται ως αντικείμενο ελπίδας, να θεωρεί ένα μόνο πράγμα φοβερό —να στερηθεί τη φιλία του Θεού— και ένα μόνο να αναγνωρίζει ως πολύτιμο και επιθυμητό —να γίνει φίλος του Θεού· αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι η τελειότητα στη ζωή» [77].

Αλλά τον κυριότερο, θα λέγαμε, αδιάλλακτο επικριτή της η αγαθοπραξία με μισθωτό φρόνημα τον βρίσκει στο πρόσωπο του αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου, τον οποίο μερικές φορές μπορεί κανείς να παρουσιάσει ως υπερασπιστή της. Εκείνος αποκαλύπτει ευθέως την πραγματική πηγή αυτής της αγαθοπραξίας στη φιλαυτία, στην απουσία αγάπης προς τον Θεό και τον Χριστό. «Τι λες, μικρόψυχε, αξιολύπητε άνθρωπε;» αναφωνεί ο Ιεράρχης. «Έχεις μπροστά σου να κάνεις κάτι ευάρεστο στον Θεό και στέκεσαι συλλογιζόμενος την ανταμοιβή; Ακόμη κι αν, κάνοντάς το, επρόκειτο να πέσεις στη γέεννα, θα έπρεπε άραγε και τότε να το αναβάλεις; Αντίθετα, δεν θα έπρεπε να επιδοθείς στο καλό έργο με μεγαλύτερο ζήλο; Κάνεις κάτι ευχάριστο στον Θεό και αναζητείς ακόμη άλλη ανταμοιβή; Πραγματικά δεν γνωρίζεις πόσο μεγάλο αγαθό είναι να ευαρεστείς τον Θεό· διότι, αν το γνώριζες, δεν θα θεωρούσες καμία άλλη ανταμοιβή ισάξια με αυτό το αγαθό. Δεν γνωρίζεις ότι η ανταμοιβή σου θα είναι μεγαλύτερη όταν κάνεις το καθήκον σου χωρίς να ελπίζεις σε ανταμοιβή;» [78].

«Εμείς», λέει ο Ιεράρχης σε άλλο έργο του, «βρισκόμαστε σε τόσο αξιολύπητη ψυχική κατάσταση, ώστε, αν δεν υπήρχε ο φόβος της γέεννας, ίσως ούτε θα σκεφτόμασταν να κάνουμε κάτι καλό. Γι’ αυτό και είμαστε άξιοι της γέεννας, αν όχι για άλλα παραπτώματα, τουλάχιστον ακριβώς επειδή τη φοβόμαστε περισσότερο από τον Χριστό. Δεν ήταν τέτοια, αλλά εντελώς αντίθετα, τα αισθήματα του μακάριου Παύλου. Γι’ αυτό ακριβώς καταδικαζόμαστε στη γέεννα, επειδή οι διαθέσεις μας είναι διαφορετικές. Αν αγαπούσαμε τον Χριστό όπως πρέπει να τον αγαπούμε, θα γνωρίζαμε ότι το να προσβάλουμε εκείνον που αγαπούμε είναι βαρύτερο από τη γέεννα. Αλλά δεν αγαπούμε, γι’ αυτό και δεν γνωρίζουμε το μέγεθος αυτής της τιμωρίας… Μολονότι ζούμε διαρκώς μέσα στις αμαρτίες και στις κακίες, μόλις κάνουμε κάποιο μικρό καλό, αρκεί να αξίζει κάποια ανταμοιβή, ακολουθώντας το παράδειγμα των κακότροπων δούλων, υπολογίζουμε και ζυγίζουμε μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια ποιος μισθός μάς αναλογεί γι’ αυτό. Αλλά θα λάβεις μεγαλύτερη ανταμοιβή αν ενεργείς χωρίς την ελπίδα ανταμοιβής. Το να μιλά κανείς για ανταμοιβές και να τις υπολογίζει προκαταβολικά χαρακτηρίζει περισσότερο έναν μισθωτό παρά έναν πιστό υπηρέτη. Πρέπει να κάνουμε τα πάντα για τον Χριστό και όχι για την ανταμοιβή. Γι’ αυτό και απειλεί με τη γέεννα, γι’ αυτό και υπόσχεται τη βασιλεία, για να τον αγαπήσουμε. Ας αγαπήσουμε λοιπόν τον Χριστό όσο πρέπει να τον αγαπούμε· ιδού η υψηλή ανταμοιβή, ιδού η βασιλεία και η απόλαυση» [79].

Ορισμένοι προσπαθούν, αντίθετα προς τη φωνή των Πατέρων της Εκκλησίας, να δικαιολογήσουν την αγαθοπραξία για χάρη ανταμοιβής με το επιχείρημα ότι, μολονότι μπορεί να μην είναι απολύτως ηθική, είναι ωστόσο χρήσιμη. Πρέπει, λένε, να εξετάζουμε ποια ανταμοιβή εννοείται στη συγκεκριμένη περίπτωση· οι χριστιανοί έχουν κατά νου μια ανταμοιβή που υπερβαίνει τα πάντα· επιπλέον, η προσδοκία αυτής της ανταμοιβής κάνει τους χριστιανούς να προσκολλώνται στον Θεό, να είναι ηθικοί κ.λπ. Αλλά με αυτό το επιχείρημα μπορεί να αποδειχτεί, το πολύ, η λογικότητα και ο υπολογιστικός χαρακτήρας μιας τέτοιας αγαθοπραξίας, όχι όμως η καθαρότητα των κινήτρων της. Επιπλέον, ακόμη και η ποιότητα αυτής της αγαθοπραξίας, το βάθος και η σταθερότητά της, είναι εξαιρετικά αμφίβολα.

«Το άλογο», λέει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, «πρέπει να το θαυμάζουμε ιδιαίτερα όταν μπορεί να βαδίζει ομαλά χωρίς χαλινάρι· αν όμως βαδίζει ίσια επειδή συγκρατείται από τα ηνία και το χαλινάρι, δεν υπάρχει σε αυτό τίποτε αξιοθαύμαστο· τότε αυτή η ευταξία πρέπει να αποδοθεί όχι στην ευγένεια του ζώου, αλλά στη δύναμη του χαλιναριού. Το ίδιο πρέπει να πούμε και για την ψυχή: δεν είναι αξιοθαύμαστο αν συμπεριφέρεται με σεμνότητα όταν την καταπιέζει ο φόβος· όχι, τότε να μου δείξεις την ψυχική φιλοσοφία και την τέλεια χρηστότητα, όταν περάσουν οι πειρασμοί και αφαιρεθεί το χαλινάρι του φόβου» [80]. Και αυτό είναι απολύτως κατανοητό. Αν ο άνθρωπος κάνει το καλό μόνο για χάρη ανταμοιβής ή από φόβο τιμωρίας, τότε ολόκληρη η ηθική του ανάπτυξη μπορεί να τεθεί υπό πολύ σοβαρή αμφισβήτηση. Ας δεχτούμε ότι τώρα κάνει το καλό· η ψυχή του όμως δεν συμμετέχει σε αυτό το καλό ούτε το θεωρεί πολύτιμο· το νόημα της ζωής του βρίσκεται στην προσωπική του απόλαυση. Αρκεί μόνο να υποθέσουμε ότι οι συνθήκες άλλαξαν, ότι για τον άνθρωπο έγινε πιο συμφέρον να πράττει το κακό αντί για το καλό, και τότε ολόκληρη η αρετή του, σαν φυτό χωρίς ρίζα, θα χαθεί αμέσως· τότε θα φανεί ότι η καρδιά του ανθρώπου δεν είναι καθόλου με τον Θεό, μολονότι τον τιμούσε με τη γλώσσα του.

«Κανείς σας ας μην προσέρχεται στην αρετή», έλεγε ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος σε όσους δεν είχαν ακόμη δεχτεί το βάπτισμα, «σαν μισθωτός, σαν αχάριστος, σαν να επρόκειτο για κάτι βαρύ και ανυπόφορο· αντίθετα, ας προσερχόμαστε σε αυτήν με ζήλο και χαρά. Αν δεν είχε υποσχεθεί ανταμοιβή, άραγε ούτε τότε θα έπρεπε να είμαστε ενάρετοι; Αλλά ας είμαστε ενάρετοι τουλάχιστον για χάρη της ανταμοιβής. Δεν είναι ντροπή, δεν είναι άκρα αναισχυντία να λες: αν δεν μου δώσεις ανταμοιβή, ούτε εγώ θα είμαι σώφρων; Σε αυτό μπορεί να ειπωθεί το εξής: ακόμη κι αν διατηρούσες τη σωφροσύνη, ποτέ δεν θα είσαι σώφρων αν το κάνεις για χάρη ανταμοιβής· διότι δεν εκτιμάς καθόλου την αρετή, αν δεν την αγαπάς γι’ αυτή την ίδια» [81].

Όπως ο Φαρισαίος και γενικά κάθε νομικιστής, ένας τέτοιος άνθρωπος θα είναι συνεπής, ακόμη και άμεμπτος, αλλά η καρδιά του θα παραμένει αμαρτωλή, ξένη προς τον Θεό, ακριβώς επειδή η αρετή και η ευαρέστηση του Θεού αποτελούν γι’ αυτόν μόνο μέσα για την εξασφάλιση της προσωπικής του ευημερίας και καθόλου αυτοσκοπό που θα έδινε νόημα σε ολόκληρη τη ζωή του. «Η αρετή», λέει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, «πρέπει να είναι ανιδιοτελής, αν θέλει να είναι αρετή· να αποβλέπει μόνο στο αγαθό» [82], δηλαδή να είναι αρετή με την κυριολεκτική σημασία του όρου. «Όσοι αγάπησαν αληθινά τον Θεό», λέει ο όσιος Μακάριος ο Αιγύπτιος, «αποφάσισαν να τον υπηρετούν όχι για χάρη της βασιλείας, σαν να επρόκειτο για εμπόριο και κέρδος, ούτε εξαιτίας της τιμωρίας που έχει ετοιμαστεί για τους αμαρτωλούς, αλλά ως αφοσιωμένοι στον μόνο Θεό και συνάμα Δημιουργό τους, έχοντας κατά τη φυσική τάξη συνείδηση ότι οι δούλοι οφείλουν να ευαρεστούν τον Δεσπότη και Δημιουργό» [83].

Αυτή την ανελεύθερη αγαθοπραξία την περιγράφει θαυμάσια ο άγιος Τύχων του Ζαντόνσκ. «Πολλοί χριστιανοί», λέει, «όταν συναισθανθούν τις αμαρτίες τους, με τις οποίες προκάλεσαν την οργή της θείας μεγαλειότητας, λυπούνται και συντρίβονται όχι για κάποια άλλη αιτία, αλλά μόνο επειδή τους αναμένουν τα βάσανα που έχουν ετοιμαστεί για τους αμαρτωλούς. Αυτή η λύπη πηγάζει από τη φιλαυτία, όπως μπορεί να δει ο καθένας· διότι λυπούνται για τη δική τους επερχόμενη απώλεια και όχι για τον Θεό, τον οποίο εξόργισαν και πρόσβαλαν με τις αμαρτίες τους. Αν αυτοί δεν περίμεναν τις τιμωρίες που ακολουθούν τις αμαρτίες και αν ήταν δυνατό να ζουν αιώνια στον κόσμο και να αμαρτάνουν πάντοτε, δεν θα έπαυαν ποτέ να αμαρτάνουν. Διότι απομακρύνονται από τις αμαρτίες όχι για χάρη του Θεού, αλλά από φόβο για τη δική τους απώλεια. Και έτσι φανερώνονται η στραβότητα της καρδιάς, η φιλαυτία και η πονηρία της. Διότι οφείλουμε να κάνουμε τα πάντα για χάρη του Θεού, να αποφεύγουμε τα κακά και να πράττουμε τα αγαθά. Όπως ο Θεός κάνει τα πάντα προς όφελός μας, έτσι κι εμείς οφείλουμε να κάνουμε τα πάντα προς δόξαν του. Αυτή είναι η ευθύτητα της καρδιάς. Δεν είναι λοιπόν αληθινή και ορθή μεταμέλεια το να λυπάται κανείς και να συντρίβεται από τον φόβο της γέεννας· από τον χριστιανό απαιτείται κάτι καλύτερο και τελειότερο. Μπορεί και αυτή η λύπη να γίνει αρχή της αληθινής κατά Θεόν λύπης, καθώς με έναν τέτοιο φόβο μπορεί ο άνθρωπος να αφυπνιστεί και να αναγνωρίσει την πλάνη του και έτσι να φτάσει στην κατά Θεόν λύπη, όπως διαβάζουμε αρκετά τέτοια παραδείγματα στην εκκλησιαστική ιστορία· αλλά είναι αδύνατο να ονομάσουμε αυτή τη λύπη αληθινή κατά Θεόν λύπη… Η αληθινή μεταμέλεια και η κατά Θεόν λύπη συνίστανται στο να συντρίβεται και να λυπάται ο χριστιανός όχι επειδή στερείται την αιώνια ζωή και τον αναμένουν οι τιμωρίες στον άδη, αλλά επειδή δεν τίμησε, δεν αγάπησε και δεν υπάκουσε στον Θεό, τον Δημιουργό, Λυτρωτή και Προνοητή του, τον οποίο όφειλε περισσότερο από καθετί να τιμά, να αγαπά και να υπακούει. Αυτή είναι η αληθινή κατά Θεόν λύπη. Γι’ αυτό πρέπει να λυπάται ο χριστιανός: επειδή δεν απέδιδε στον Θεό όσα του οφείλονται. Όποιος έχει τέτοια λύπη, ακόμη κι αν δεν υπήρχαν η αιώνια ζωή και η γέεννα, θα λυπάται, θα κλαίει και θα ντρέπεται· και θα οικτίρει τον ίδιο του τον εαυτό… Μια τέτοια λύπη πηγάζει από την αγάπη και είναι η αληθινή, χριστιανική, δίκαιη κατά Θεόν λύπη» [84].

Έτσι, με τη δικανική αντίληψη της ζωής αποδεικνύεται ότι παραμορφώνεται η ίδια η ουσία του Χριστιανισμού: χάνεται ο υψηλός και πνευματικός χαρακτήρας της αντίληψης για τον Θεό, ενώ ο άνθρωπος αφήνεται στην προηγούμενη, προχριστιανική, φίλαυτη διάθεσή του.

Αλλά, αν είναι έτσι, αν αυτή η αντίληψη της ζωής είναι από την ίδια της την ουσία αντίθετη προς τη χριστιανική και αν απορριπτόταν ομόφωνα από τον λόγο του Θεού και τους Πατέρες της Εκκλησίας, τότε πώς πρέπει να κατανοήσουμε τα αποφθέγματα που παρατέθηκαν παραπάνω, στα οποία αυτή η αντίληψη φαίνεται σαν να αναγνωρίζεται; Πρώτα απ’ όλα, σε πάρα πολλές περιπτώσεις, ο λόγος του Θεού και οι Πατέρες της Εκκλησίας, υποδεικνύοντας στον άνθρωπο την αιώνια μακαριότητα των δικαίων και τα αιώνια βάσανα των αμαρτωλών, θέλουν να εκφράσουν μόνο τη σκέψη ότι η αγιότητα είναι αλήθεια και η αμαρτία ψεύδος· γι’ αυτό η πρώτη έχει μέσα της την εγγύηση του θριάμβου και είναι αιώνια, ενώ η δεύτερη πρέπει αναγκαστικά να οδηγήσει στην απώλεια και στην καταισχύνη. «Κανείς δεν θα στερεώσει τη ζωή του με την ανομία του» (Ιεζ. 7:13). Με άλλα λόγια, πρόκειται για την πεποίθηση ότι ο άγιος Θεός μας είναι ο μόνος αληθινός Θεός και ότι ο νόμος του είναι η μόνη αληθινή τάξη της ζωής, ο μόνος αληθινός νόμος της ύπαρξης.

Αν πέρα από τον τάφο δεν υπάρχει τίποτε ή αν πέρα από τον τάφο περιμένει η ίδια μοίρα τόσο τους δικαίους όσο και τους αμαρτωλούς, τότε το καλό και το κακό είναι ίσα ως προς την αξία τους, είναι και τα δύο εξίσου σχετικά και πρόσκαιρα. Το καλό δεν έχει κανένα πλεονέκτημα έναντι της αμαρτίας· εμφανίζεται μάλιστα ασθενέστερο από αυτήν, επειδή σε αυτή τη ζωή η αμαρτία συχνά θριαμβεύει. Αυτό όμως οδηγεί ήδη στη σκέψη ότι και ο Θεός, ο οποίος προστάζει να πράττουμε το καλό και είναι ο ίδιος άγιος, δεν είναι στην πραγματικότητα ο Κύριος των πάντων· επομένως, η διδασκαλία του δεν είναι απόλυτη αλήθεια κ.ο.κ., κ.ο.κ. Γι’ αυτό ακριβώς πρέπει να διατηρούμε πάντοτε στον νου μας την «προσδοκία της ζωής του μέλλοντος αιώνος», ώστε να έχει νόημα η ζωή μας σύμφωνα με την πίστη. Αν δεν υπάρξει εκείνη η ημέρα κατά την οποία θα μπορεί κανείς να «δει τη διαφορά ανάμεσα στον δίκαιο και στον ασεβή, ανάμεσα σε εκείνον που υπηρετεί τον Θεό και σε εκείνον που δεν τον υπηρετεί» (Μαλ. 3:18), τότε έχουν δίκιο όσοι λένε: «Μάταιη είναι η υπηρεσία προς τον Θεό και ποια η ωφέλεια που τηρήσαμε τις εντολές του;… Διότι σε αυτόν τον κόσμο ευημερούν περισσότερο όσοι διαπράττουν ανομίες» (στ. 14–15).

«Κάθε αληθινά έλλογος άνθρωπος, που φέρει την εικόνα του Θεού και αισθάνεται συγγένεια με το υψηλό και το ουράνιο, δεν θα ήθελε ούτε να ζει ούτε να αναστηθεί μαζί με τους υπόλοιπους ανθρώπους που πρόκειται να ζήσουν, αν δεν ήλπιζε να αξιωθεί επαίνου από τον Θεό ως καλός δούλος και να κριθεί άξιος κάποιων τιμών», λέει απολύτως ορθά ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης (τόμ. VII, σ. 447). Αυτό δεν είναι η απροθυμία ενός μισθωτού να πράξει το καλό παρά μόνο έναντι της αντίστοιχης αμοιβής, αλλά άμεση απαίτηση της κοινής λογικής· διότι, διαφορετικά, η αρετή δεν έχει κανένα επαρκές θεμέλιο και ο ενάρετος άνθρωπος δεν μπορεί να δώσει λόγο για την ελπίδα του. Αντίθετα, πιστεύοντας ότι ο Κύριος υπάρχει και ότι είναι Θεός της αλήθειας και της αγιότητας και ότι, επομένως, δεν θα επιτρέψει στο κακό να θριαμβεύει αιώνια, ο δίκαιος «δεν ντρέπεται» για την ελπίδα του· «κάνει το πρόσωπό του σαν πυρόλιθο» και «γνωρίζει ότι δεν θα καταισχυνθεί», διότι «είναι κοντά εκείνος που τον δικαιώνει» (Ησ. 50:7–8), διότι «η σωτηρία του Θεού θα παραμείνει αιώνια και η δικαιοσύνη του δεν θα εκλείψει» (51:6).

Με αυτή την έννοια πρέπει να κατανοηθούν και τα πάρα πολλά χωρία της Αγίας Γραφής όπου οι δίκαιοι απορούν επειδή «ευοδώνεται ο δρόμος των ασεβών» ή επειδή οι δίκαιοι ταπεινώνονται και ο νόμος του Θεού χλευάζεται. Θα απέχουμε πολύ από το πνεύμα του λόγου του Θεού αν κατανοήσουμε όλες αυτές τις απορίες ως φίλαυτη δυσαρέσκεια, ως γογγυσμό εναντίον του Θεού· ως απαίτηση αμοιβής για την τήρηση του νόμου. Αυτές οι απορίες προέρχονταν από το ότι η ταπείνωση των δικαίων και γενικά της αληθινής πίστης και της ευσέβειας φαινόταν σαν να μη συμφωνεί με την αλήθεια του Θεού. Αν το κακό θριαμβεύει και δεν διαφαίνεται τέλος στον θρίαμβό του, μήπως αυτό είναι ο αληθινός νόμος της ύπαρξης; Μήπως δεν κυβερνά ο Θεός τον κόσμο; Μήπως το να ακολουθεί κανείς τον νόμο του Θεού δεν είναι παρά πλάνη; Η δυνατότητα μιας τέτοιας σκέψης —όχι για τους ίδιους, αλλά για όσους δεν γνωρίζουν τον Θεό— βασάνιζε τη συνείδηση των δικαίων της Παλαιάς Διαθήκης: ο θρίαμβος του κακού έδινε αφορμή στους εχθρούς να χλευάζουν τον νόμο του Θεού. «Στα καθαρά σου μάτια δεν αρμόζει να βλέπουν κακουργίες και δεν μπορείς να αντικρίζεις την καταπίεση. Γιατί λοιπόν κοιτάζεις τους κακούργους και σιωπάς, όταν ο ασεβής καταβροχθίζει εκείνον που είναι δικαιότερός του;» (Αββ. 1:13).

Τα προσωπικά τους βάσανα δεν βρίσκονται εδώ καθόλου στην πρώτη θέση· εκείνο που βασανίζει τον δίκαιο είναι η στρεβλότητα, η αφύσικη κατάσταση της τάξης των πραγμάτων. Γι’ αυτό, αν πρόκειται μόνο για προσωπικά βάσανα, αν έχει αποδειχτεί στον δίκαιο ότι ο Θεός του είναι ο αληθινός Θεός και κυριαρχεί οπωσδήποτε πάνω στο κακό, τότε ο δίκαιος μπορεί ούτε να θυμηθεί τα βάσανά του ούτε να φροντίσει για την προσωπική του μοίρα: ας υποφέρει ο ίδιος, ακόμη κι αν πρόκειται να υποφέρει αιώνια· εξακολουθεί πάντως να γνωρίζει ότι πιστεύει στην αλήθεια και ότι η αλήθεια θα νικήσει. Αυτή η σκέψη αναπτύσσεται με ιδιαίτερη σαφήνεια στο βιβλίο του Ιώβ. Ο Ιώβ υπομένει καρτερικά τις συμφορές του και δεν απομακρύνεται από τον Θεό όχι επειδή σκέφτεται την ανταμοιβή, αλλά απλώς επειδή πιστεύει στον Θεό. Γι’ αυτό, απαντώντας στην προτροπή της γυναίκας του που τον θέτει σε πειρασμό, ο Ιώβ ούτε καν αναφέρει τη μελλοντική ανταπόδοση, αλλά απλώς ομολογεί για μία ακόμη φορά την πίστη του στον Θεό: «Αν λάβαμε από αυτόν τα αγαθά, τι σημασία έχει αν τώρα λάβουμε τα κακά;» Ό,τι κι αν μας συμβεί, είτε μας ωφελεί να τηρούμε τον νόμο του Θεού είτε όχι, τίποτε δεν αλλάζει εξαιτίας αυτού· η αλήθεια παραμένει αλήθεια, ο Θεός εξακολουθεί να είναι Θεός.

............«Τι είναι ο άνθρωπος;» ρωτά ο άγιος Τύχων του Ζαντόνσκ. «Χώμα και κοπριά. Και τι είναι ο Θεός; Είναι ο Δημιουργός ολόκληρης της κτίσεως, της ορατής και της αόρατης» [33].
 ΜΠΟΡΕΙ ΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΟΠΟΙΟΣ ΚΙ' ΑΝ ΕΝΑΙ ΝΑ ΟΝΟΜΑΣΘΕΙ ΜΕΓΑΣ;
ΙΣΩΣ ΜΕΓΑΣ ΚΟΠΡΙΤΗΣ.

Σημειώσεις:

[73] Τόμ. III, σ. 292. Λόγος στο άγιο Βάπτισμα.
[74] Στρωματείς, βιβλ. IV, κεφ. 6. Library του Clark, τόμ. XII, σ. 152.
[75] Στρωματείς, IV, XXII. Στο ίδιο, σ. 203.
[76] Τόμ. III, σ. 283. Ο ίδιος λόγος.
[77] Περί του βίου Μωυσέως (ερμηνεία). Migne, τόμ. XLIV, στ. 429. Μετάφραση, τόμ. I, σ. 378.
[78] Προς Αντιοχ., τόμ. III, σ. 63. Περί κατανύξεως, λόγος II, 13. Αγία Πετρούπολη, 1848.
[79] Στην προς Ρωμαίους επιστολή, ομιλία V, 7. Migne, τόμ. LX, στ. 431. Μετάφραση, σ. 95–98.
[80] Προς Αντιοχ., τόμ. II, σ. 327–328. Περί μετανοίας, ομιλία IV, 3.
[81] Ομιλία XIII, 4, Στην προς Εβραίους επιστολή, σ. 233.
[82] Τόμ. IV, σ. 36. Λόγος 42, αποχαιρετιστήριος.
[83] Ομιλία XX, σ. 610.
[84] Τόμ. III, σ. 312. Περί αληθινού Χριστιανισμού, §434.

Συνεχίζεται

ΠΕΡΙ ΑΓΑΠΟΛΟΓΙΑΣ-Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΙΡΕΣΗ (11)

   Συνέχεια από:Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΣ
Του Jean Pierre Torrell

         Ο Δεσμός της αγάπης (συνέχεια)

Το πλεονέκτημα αυτού του τρόπου εξήγησης των πραγμάτων κατανοείται εύκολα. Από το ένα μέρος επιτρέπει την συγκέντρωση γύρω από το ίδιο αντικείμενο, που είναι η Θεία αγαθότης, γύρω από την κοινή αγάπη των τριών προσώπων (την ουσιώδη αγάπη) και την κοινή αγάπη με την οποία ο Πατήρ και ο Υιός πνέουν το Άγιο Πνεύμα (την ιδέα της αγάπης, σήμερα την έννοια). Από το άλλο φανερώνει με επάρκεια την σχέση η οποία συστήνει το πρόσωπο τού Αγίου Πνεύματος στην πρόοδό του σαν αγάπη. Η έμπνευση του Αυγουστίνου βεβαίως δέν ξεχνιέται καθότι σ'αυτή την βάση ο Ακινάτης δέν έχει καμμία δυσκολία να την ξαναπροσλάβει και νά την συγχωνεύσει.
          "Πρέπει να δηλώσουμε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι ο δεσμός (nexus) του Πατρός και του Υιού  καθότι είναι η Αγάπη. Και πράγματι, μέσω μίας μοναδικής στοργής ο Πατήρ αγαπά τόσο τον εαυτό του όσο και τον Υιό-και αμοιβαίως. Στην συνέχεια καθότι Αγάπη, το Άγιο Πνεύμα ανακαλεί μία αμοιβαία σχέση ανάμεσα στον Πατέρα και τον Υιό, εκείνη του αγαπώντος και του αγαπώμενου. Αλλά ακριβώς για αυτό το ίδιο το γεγονός της αγάπης του Πατρός και του Υιού, επιβάλλεται αυτή η αμοιβαία τους αγάπη, η οποία ονομάζεται αλλοιώς Άγιο Πνεύμα, να προοδεύει και απο το Ένα και απο το άλλο (πρόσωπο). Εάν λοιπόν υπολογίσουμε την καταγωγή, το Άγιο Πνεύμα δέν βρίσκεται στο κέντρο, είναι το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Εάν υπολογίσουμε όμως την αμοιβαία σχέση για την οποία μιλήσαμε ήδη, τότε ναί, αυτό βρίσκεται ανάμεσα στα δύο άλλα πρόσωπα, σαν ο δεσμός που τα ενώνει, παρότι προοδεύει απο καθένα απο αυτά!" (Ι q. 37, a 1 εώς 3). [Αλλοίμονό μας]
          Αυτό το κείμενο είναι θεμελιώδες και βλέπουμε αμέσως πού βρίσκεται η μετριοπαθής αλλά αποφασιστική διόρθωση. Χωρίς να παραιτείται από την ιδιοφυή έμπνευση του Αυγουστίνου, τής οποίας οι πνευματικές προεκτάσεις είναι τόσο πλούσιες, ο Ακινάτης την εισάγει στην εξήγησή του σε μία δεύτερη στιγμή, αφού την είχε προηγουμένως συστηματοποιήσει σε μία μεταφυσική βάση, εννοιολογικώς πιό σταθερή και δυνατή. Στήν αγάπη που έχει ο Θεός για την αγαθότητά του. Μέσω αυτής λοιπόν και μόνον, της μοναδικής στοργής του Θεού για την αγαθότητα του, ο Πατήρ και ο Υιός αγαπώνται αμοιβαίως και γι'αυτό το Άγιο Πνεύμα καθότι Αγάπη προϋποθέτει αυτή την αμοιβαία σχέση ανάμεσα στον Εραστή και τον Ερωμένο. Και επιπλέον αυτή η ίδια αγάπη επεκτείνεται σε όλη την κτίση!
          Αλλά οφείλουμε επίσης σ'αυτό το σημείο να δηλώσουμε ότι εάν αυτό το θέμα του πνεύματος σαν δεσμού αγάπης στην εξηγητική του Ακινάτη εμφανίστηκε μόνον σ'έναν δεύτερο χρόνο, δέν εγκατελείφθη όμως ποτέ. Αντιθέτως χρησιμοποιείται με μία σταθερότητα γεμάτη σημασία στα σχόλια στις επιστολές του Απ. Παύλου, παρότι μερικές φορές αναφέρεται απλώς, σαν ένα δόγμα το οποίο έχει κατοχυρωθεί ήδη. Έτσι στην πρός Ρωμαίους π.χ. όπου ο Απόστολος χαιρετά τους Χριστιανούς ή στην πρός Κορινθίους Β' όπου εύχεται "χάρις υμίν και ειρήνη από Θεού πατρός ημών και Κυρίου Ιησού Χριστού" και δέν αναφέρεται το Άγιο Πνεύμα, ο Ακινάτης προσθέτει σχεδόν πάντοτε: "το πρόσωπο του Αγίου Πνεύματος δέν αναφέρεται καθότι περιέχεται στα δώρα του που είναι η χάρις και η Ειρήνη, ή περιλαμβάνεται στα δύο πρόσωπα του Πατρός και του Υιού των οποίων είναι η ένωση και ο δεσμός".[Είναι μεγάλος κωμικός, αλλοίμονο]. 
Έχει μεγάλο ενδιαφέρον επίσης να δούμε πόσο αδιαχώριστη είναι η ποιότητα του Αγίου Πνεύματος από τον ορισμό του, για παράδειγμα σε μία απο τις "Questioni disputate" (λογομαχίες), όπου ο Ακινάτης συζητά μία αντίρρηση λίγο εξειδικευμένη η οποία θέλει να διαχωρίσει την έννοια τής ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ απο την πρόοδο του Αγίου Πνεύματος. Ταυτοχρόνως προσπαθούσε να αποδείξει ότι μπορούμε να σκεφθούμε την πρόοδο του Αγίου Πνεύματος χωρίς να υπολογίσουμε την κοινωνία ή το Φιλιόκβε (το οποίο συνεπάγεται απο την ιδιότητα της ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ). Φαινομενικώς πολύ απλή αντίρρηση, καί το επιχείρημα σημειώνει ότι είναι εννοιολογικώς δυνατόν να διακρίνουμε αυτό που προηγείται από αυτό που έπεται και ότι μπορούμε να αρνηθούμε αυτό που είναι ύστερο χωρίς να προσβάλλουμε αυτό που προηγείται. Έτσι, ακόμη και χωρίς την κοινωνία, θα μπορούσαμε να σκεφθούμε τα Θεία πρόσωπα χωρίς να καταλήξουμε στην πολλαπλότητά τους, δεδομένου ότι μ'αυτό δέν θα θίγουμε τις προόδους καταγωγής οι οποίες θεμελιώνουν αυτή την πολλαπλότητα. Και ο Ακινάτης απαντά:
"Είναι αλήθεια ότι εννοιολογικώς (per intellectum), ή πρόοδος προηγείται της κοινωνίας, όπως ακριβώς αυτό που είναι κοινό προηγείται αυτού που είναι ιδιαίτερο, παρ'όλα αυτά αυτή η πρόοδος, του Αγίου Πνεύματος, η οποία προοδεύει σαν αγάπη και κοινωνία και δεσμός αγάπης του Πατρός και του Υιού, δέν είναι και εννοιολογικώς προηγούμενη της κοινωνίας. (Συνεπάγεται πώς εάν διαγράψουμε την κοινωνία δέν θα υπήρχε πλέον η πρόοδος του Αγίου Πνεύματος, διότι πρόκειται για το ίδιο πράγμα. Ένα παράδειγμα θα μας το φανερώσει εύκολα; Εννοιολογικώς [επινοία], "ζώον" έρχεται πρό του "ανθρώπου", αλλά δέν ισχύει αναφορικώς με το "ζώον λόγον έχων", καθότι αυτός είναι ο ίδιος ο ορισμός του ανθρώπου)". [Είναι μεγάλος κωμικός, αλλοίμονό μας, διότι είναι ο δάσκαλος του Ζηζιούλα, ο νέος και μοναδικός Θεολόγος του Οικουμενισμού].
          Φαίνεται λίγο λεπτός ο καθορισμός αυτός, αλλά είναι πολύ σημαντικός για την σκέψη τού Ακινάτη! Η αντίρρηση οφείλετο στην σύγχυση ανάμεσα στην γενική σημασία της "προόδου" και το ιδιαίτερο νόημα του ονόματος όταν διαγράφει την πρόοδο του Αγίου Πνεύματος. [Από εδώ ξεκίνησε η διαμάχη της ονοματολογίας και η νίκη της διότι η λατινική θεολογία ταυτίζει την οικονομική Τριάδα με την Θεολογική, την καθαυτή, την προαιώνιο. Την οποία ονομάζει ενυπάρχουσα, με έναν διφορούμενο φιλοσοφικό όρο].
          Έτσι λοιπόν πρόοδος δέν σημαίνει τίποτε άλλο για το Άγιο Πνεύμα παρά πρόοδος σαν αγάπη και κοινωνία του Πατρός και του Υιού. [ΜΙΑ ΓΕΦΥΡΑ. ΠΟΝΤΙΦΗΞ. PONTEFICE. ENAΣ ΠΑΠΑΣ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ]. Εάν μέσα στον νού μας διαγράψουμε αυτή την κοινωνία του Πατρός και του Υιού, διαγράφουμε και την πρόοδο του Αγίου Πνεύματος καθότι αυτά τα δύο πράγματα, αυτές οι δύο πραγματικότητες, γεγονότα, είναι αλληλέγγυα. Επομένως δέν θα μπορούμε πλέον να σκεφθούμε ούτε την διάκριση του Τρίτου προσώπου, ούτε να υπολογίσουμε το έργο που πραγματοποιεί στην Εκκλησιαστική κοινωνία.
[ΓΕΓΟΝΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ. ΣΥΜΒΑΝ ΟΠΩΣ ΤΟ ΟΝΟΜΑΖΕΙ ΣΗΜΕΡΑ Ο ΧΑΙΝΤΕΓΚΕΡ]

Συνεχίζεται

Τρίτη 12 Ιουλίου 2022 - ΠΕΡΙ ΑΓΑΠΟΛΟΓΙΑΣ-Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΙΡΕΣΗ (9)

«Είναι αναγκαίο να υπάρχει σ' εμάς μία ποιότητα ελέους η οποία θα είναι η τυπική αρχή τής πράξης της αγάπης. Παρ' όλα αυτά δέν αποκλείεται το Άγιο Πνεύμα, που είναι η άκτιστη αγάπη, να είναι παρόν στον άνθρωπο που κατέχει την αγάπη. Αυτό σπρώχνει την ψυχή στην πράξη τής αγάπης, έτσι όπως ο Θεός καλεί όλα τα πράγματα στην πράξη τους, στην οποία όμως είναι προορισμένα ένεκεν της μορφής τους. Από εδώ προκύπτει και το γεγονός ότι Αυτό διαθέτει τα πάντα με γλυκύτητα, καθόσον δίνει σε όλα τα πράγματα τις μορφές και τις αρετές που τα κατευθύνουν πρός αυτό που τα κινεί μ' έναν τέτοιο τρόπο ώστε να τείνουν όχι από κάποια ανάγκη αλλά αυθόρμητα».

Ας δούμε όμως καί μία άλλη πλευρά της συζητήσεως που προέκυψε από την θέση του Πέτρου Λομβάρδου. Διότι αυτή η θέση φαίνεται να ζεί στην Ορθόδοξη Θεολογία, όπως το επισημαίνει και ο Μέγιεντορφ, στην εισαγωγή στην μελέτη του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Δηλαδή η θέση: "ότι καθώς το Άγιο Πνεύμα είναι η αγάπη του πατρός και του Υιού, μέσω αυτής της αγάπης αυτοί αγαπώνται μεταξύ τους και μας αγαπούν". [Αυτή την Ορθοδοξία διδάσκουν οι Ρώσοι. Το Φιλιόκβε].

Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο λοιπόν, ο Ακινάτης υπογραμμίζει ένα άλλο σημείο που δέν κατανοείται σωστά: σε σχέση με την φύση του ανθρώπου, η χάρις προσδιορίζει και προκρίνει την ψυχή σαν μία τυχαία ποιότητα, συμπτωματική. Εκ' πρώτης όψεως αυτή η θέση δέν μπορεί παρά να εκπλήξει, παρ' όλα αυτά όμως δέν είναι γι' αυτόν τον λόγο λιγότερο θεμελιώδης. Αυτή η θέση δέν σημαίνει πώς είναι ένα τυχαίο συμβάν για τον άνθρωπο να διαθέτει την χάρη -στην οικονομία τής σωτηρίας δέν είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί οτιδήποτε χωρίς αυτή- αλλά σημαίνει απλώς ότι η χάρις δέν αποτελεί μέρος του ορισμού της ανθρωπότητος. [Αυτή είναι μία τραγική συνέπεια της αρνήσεως τής υπάρξεως των άκτιστων ενεργειών]. Διότι διαφορετικά, χάνοντας την χάρη θα παύαμε να είμαστε άνθρωποι [δέν υπολογίζεται ήδη η πτώση]. Ή ακόμη, όποιος δέν διαθέτει την χάρη δέν μπορεί να είναι αληθινά ένα ανθρώπινο όν. Εάν όμως υποκύψουμε στον πειρασμό να σκεφθούμε διαφορετικά, λέγοντας πώς ο δίκαιος Θεός δέν μπορεί παρά να δώσει την χάρη, αρκεί να φέρουμε στον νού μας ότι σ' αυτές τις συνθήκες, ο ίδιος ο Θεός θα είναι υποχρεωμένος να ενεργήσει τοιουτοτρόπως και επομένως η ίδια η χάρις δέν θα ήταν ένα δώρο!
          Αυτός ο τρόπος ομιλίας περί της χάριτος σαν συμπτωματική τυχαιότητα, σαν συμβάν (συμβεβηκός) μάς επιτρέπει έναν σπουδαίο καθορισμό. Και πράγματι το καθ' αυτό συμβεβηκός δέν είναι δημιουργημένο, καθότι δέν διαθέτει το Είναι για τον εαυτό του, αφ' εαυτού, αλλά το προσλαμβάνει απο την πραγματικότητα που προσδιορίζει και προκρίνει, αναβαθμίζει.
«Η Χάρις μπορεί να ονομασθεί κτιστή λόγω του γεγονότος ότι οι άνθρωποι, σε σχέση με αυτή, είναι κτιστοί, δηλαδή είναι δομημένοι σ' ένα νέο Είναι, και είναι εκ' του μηδενός δημιουργημένοι, δηλαδή χωρίς καμμία αξία εκ μέρους τους, σύμφωνα και με τον λόγο του Παύλου (Εφεσίους 2,10): "κτισθέντες εν Χριστώ Ιησού επί έργοις αγαθοίς"»(ST Ia IIae q. 110 a. 2 ad 3).[Η ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΚ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ, ΚΤΙΣΤΗ. ΑΥΤΟ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΙΗΣΟΥ.. ΤΗΝ ΧΑΣΑΜΕ !]
          Ο τεχνικός χαρακτήρας αυτής της συζητήσεως δέν πρέπει να μας οδηγήσει σε λάθος συμπεράσματα. Εδώ βρισκόμαστε στην καρδιά των διαφόρων κεντρικών θέσεων της σκέψεως τού Ακινάτη και της Χριστιανικής σκέψης κατ' επέκτασιν. Εάν ο Ακινάτης απορρίπτει την λύση τού Λομβάρδου το κάνει επειδή αυτή οδηγεί σε κάτι παράλογο. Προκειμένου να ενεργήσει σε εμάς το Άγιο Πνεύμα την δική μας ενέργεια της αγάπης, είναι απαραίτητο η θέλησή μας να είναι ενωμένη με την δική Του με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο η ανθρώπινη θέληση του Χριστού ήταν ενωμένη με την Θεία θέληση του Λόγου. Με άλλα λόγια, θα έπρεπε να είμαστε ενωμένοι μ' αυτό με μία ένωση προσωπική, μία υποστατική ένωση.
          Ο Ακινάτης δέν το λέει σ' αυτό το σημείο, αλλά αυτό είναι ξεκάθαρο σ'αυτή την προοπτική: Εάν το Άγιο Πνεύμα ενεργεί στην θέση μας, δέν είμαστε πλέον εμείς που ενεργούμε. Το ανθρώπινο υποκείμενο εξαφανίζεται. Δέν θα έχουμε πλέον ούτε τον έλεγχο της πράξεως τής αγάπης μας, ούτε την ελευθερία της, ούτε την επιβράβευσή της. Θα έχουμε αποκλειστεί από αυτή την πράξη της αγάπης του Θεού και του πλησίον και δέν θα είμαστε παρά το θέατρό της. Εφόσον λαμβάνουμε αληθινά μέρος και είμαστε, στο δικό μας ταπεινό επίπεδο, η ελεύθερη και επάξια αιτία, είναι αναγκαίο να μας δίνει ο Θεός την δυνατότητα, να μας προσφέρει δηλαδή μία αρχή πράξεως σύμφυτης με μας και με τις δυνάμεις μας γνώσεως, να ενεργήσουμε και να αγαπήσουμε. Σ' αυτό απαντά η κτιστή χάρις και οι αρετές που την συνοδεύουν. [Τό πρόσωπο τής νεοορθοδοξίας].
          Χωρίς να επιμείνουμε περισσότερο για την ώρα, αυτή η θέση γύρω από τον κτιστό χαρακτήρα της χάρις θα έχει μεγάλον αντίκτυπο όταν μιλήσουμε για την ευθύνη του Χριστιανού σ' ετούτον τον κόσμο. Η διαμεσολάβηση τής κτιστής χάριτος είναι το μέσον που βρήκε ο Θεός για να σεβαστεί την αυτονομία τής φύσεώς μας και την σύσταση τών πραγμάτων αυτού εδώ του κόσμου. [Δέν υφίσταται η Ενσάρκωση του Κυρίου. Δέν υπάρχει ήδη ο Ιησούς Χριστός]. Και πράγματι ο "τυχαίος" χαρακτήρας της χάριτος δέν αλλοιώνει την δομή του πραγματικού στην ιδιαίτερη τάξη του. Η πραγματικότης αυτού του κόσμου παραμένει αυτή που είναι και διατηρεί τον ιδιαίτερο σκοπό της. Από το άλλο μέρος όμως, η χάρις δέν προσκολλάται απλώς στο λογικό πλάσμα. Ενσαρκώνεται σαν ένα συμβεβηκός στο υποκείμενο στο οποίο υπεισέρχεται, το μεταμορφώνει και το ανυψώνει. Και τοιουτοτρόπως σ'αυτούς τους άνδρες και σ'αυτές τις γυναίκες, τους μεταμορφωμένους από την χάρη γεννιέται ο Νέος κόσμος, του οποίου η ανθρωπότης του Χριστού είναι η πηγή, και τον οποίο ονομάζουμε Εκκλησία. Και τοιουτοτρόπως επίσης, στην πρόθεση αυτών και εκείνων που χρησιμοποιούν τα πράγματα αυτής της γής, αυτός ο κόσμος αποκτά μία νέα σκοπιμότητα, πραγματοποιώντας μ'αυτόν τον τρόπο την νέα κατεύθυνση πρός τον Θεό Δημιουργό, η οποία λόγω της αμαρτίας είχε χαθεί από την ζωή (Ρωμ. 8,19-21). Στον Ακινάτη θα είχε αρέσει αυτός ο βαθύς λόγος του Κλήμη Αλεξανδρείας: "Όπως η θέληση Του (του Θεού) είναι ένα έργο ολοκληρωμένο και φέρει το όνομα του κόσμου, έτσι η αγάπη του είναι σωτηρία για τους ανθρώπους και ονομάζεται Εκκλησία".
          Η Εκκλησιαστική κοινωνία είναι ένα ξεχωριστό έργο του Αγίου Πνεύματος, καθότι αυτό εξασφαλίζει την ενότητα στον χρόνο και στην ιστορία, όπως ακριβώς η αμοιβαία αγάπη του Πατρός και του Υιού στην αιωνιότητα της Τριαδικής κοινωνίας.

ΑΥΤΟ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΛΟΙΠΟΝ Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΟΤΙ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΡΟΠΑΤΟΡΙΚΟ ΚΑΙ ΠΤΩΣΗ ΑΛΛΑ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΑΣ ΟΦΕΙΛΟΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΚΤΙΣΤΟΤΗΤΑ. ΤΟΥΤΕΣΤΙΝ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΨΥΧΗ ΑΛΛΑ ΑΝΑΛΟΓΙΑ. ΔΙΟΤΙ ΥΠΑΡΧΕΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΟΡΜΗ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΝΑ ΧΑΘΕΙ  ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ, ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ. Ο ΗΣΥΧΑΣΜΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΕΙΝΑΙ Ο ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ.
Ο ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ, Η ΦΙΛΟΚΑΛΙΑ, Η ΝΟΕΡΗ ΠΡΟΣΕΥΧΗ, Η ΜΕΤΑΝΟΙΑ ΠΟΥ ΚΑΤΑΡΓΕΙ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ.

ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ, ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ, ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ, ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ, ΞΙΩΝΗΣ ΤΑ ΟΜΟΛΟΓΟΥΝ ΜΕΓΑΛΟΦΩΝΩΣ ΔΙΟΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΙΓΟΥΡΟΙ ΟΤΙ ΔΕΝ ΠΙΑΝΟΥΜΕ ΤΙΣ ΠΑΓΙΔΕΣ ΠΟΥ ΣΤΗΝΟΥΝ ΣΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑ ΜΑΣ.

ΟΙ ΘΩΜΑΙΔΕΣ ΤΗΣ ΑΙΡΕΣΕΩΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ.

Αμέθυστος.

ΑΠΟΚΤΑ ΝΟΗΜΑ ΛΟΙΠΟΝ ΚΑΙ ΣΤΕΨΗ ΤΟΥ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ ΣΤΟΝ ΘΡΟΝΟ ΤΗΣ ΕΠΙΓΕΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ ΤΟΥ. ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ Ο ΜΕΓΑΣ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΜΕΓΑ ΚΩΝ/ΝΟ. Ο ΠΟΝΗΡΟΣ ΚΑΝΕΙ ΤΟΝ ΑΝΔΡΑ ΓΥΝΑΙΚΑ Ο ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ ΜΕΤΑΛΛΑΣΣΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΝΕΙ ΤΑ ΑΚΤΙΣΤΑ ΚΤΙΣΤΑ. ΣΤΑ ΜΕΤΡΑ ΤΟΥ.

ΠΕΡΙ ΑΓΑΠΟΛΟΓΙΑΣ-Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΙΡΕΣΗ (10)

 Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΣ

Του Jean Pierre Torrell.
Ο ΔΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ

Συνέχεια από Τρίτη 21 Ιουλίου 2026
      Ακολουθώντας τον Αυγουστίνο, ο οποίος σε αυτό το σημείο υπήρξε ένας ανανεωτής και σφράγισε με την ιδιοφυΐα του [με την αλαζονεία του μάλλον] το σύνολο του τριαδικού στοχασμού τών λατίνων - διαφοροποιούμενος από την Ελληνική παράδοση η οποία είχε ήδη βαδίσει μια διαφορετική οδό - οι θεολόγοι του Δυτικού Μεσαίωνος μιλούσαν για το Άγιο πνεύμα σαν την αμοιβαία αγάπη με την οποία αγαπώνται ανάμεσά τους ο Πατήρ και ο Υιός. [Δηλαδή στην πραγματικότητα καταργώντας το Άγιο Πνεύμα σαν Υπόσταση].

Για τον Αυγουστίνο το Άγιο Πνεύμα είναι «η ενότης των δύο άλλων προσώπων ή η αγιότης των ή η αγάπη τους» και είναι γι' αυτόν τον λόγο πρόσωπο, καθότι είτε είναι η ενότης των καθώς είναι η αγάπη τους, και η αγάπη τους καθώς είναι η αγιότης τους, είναι φανερό πως αυτό δεν είναι ένα από τα δύο πρώτα πρόσωπα, αλλά είναι αυτό στο οποίο πραγματοποιείται η αμοιβαία τους ενότης. Και δεν θα μπορούσε να ονομασθεί καλύτερα παρά από το έργο που πραγματοποιεί: «Εάν η αγάπη με την οποία ο Πατήρ αγαπά τον Υιό, και ο Υιός αγαπά τον Πατέρα, μας φανερώνει την άρρητο κοινωνία τού ενός με το άλλο, δεν είναι ίσως φρόνιμο να αποδώσουμε ακριβώς το όνομα της αγάπης στο πνεύμα που είναι κοινό στον Πατέρα και τον Υιό;»(περί Τριάδος XV 19,37).
Ο Ακινάτης δέχεται αυτή την ομοφωνία και στο πρώτο του έργο αναπτύσσει το θέμα με μία φανερή ευχαρίστηση:  «Επειδή το Άγιο Πνεύμα προοδεύει σαν αγάπη, ανήκει σε αυτό να είναι η ενότης τού Πατρός και του Υιού (Unio Patris et Filii) εξ' αιτίας αυτού ακριβώς τού τρόπου τής προόδου. Και πράγματι μπορούμε να υπολογίσουμε τον Πατέρα και τον Υιό τόσο καθώς μοιράζονται την ίδια ουσία, και έτσι είναι ουσιωδώς ενωμένοι, όσο και καθώς είναι προσωπικώς διακεκριμένοι, και τότε είναι ενωμένοι μέσω της συγκλίσεως και της αγάπης (per consonatiam amoris). Εάν παρανοϊκώς μπορούσαμε να υποθέσουμε πως δεν μπορούν να είναι ουσιωδώς ενωμένοι, θα ήταν τότε απαραίτητο να δεχθούμε ανάμεσά τους μία ένωση αγάπης, ώστε η χαρά τους να είναι τέλεια» (In I Sent. d. 10 q. 1 a. 3). [Είμαστε όλοι μια καλή παιδική χαρά].

Σ' αυτή την προοπτική, το Πνεύμα είναι λοιπόν μια υφιστάμενη ενέργεια αγάπης [δηλαδή δεν είναι υπόσταση, δεν υπάρχει, είναι σχέση], την οποία ο Πατήρ και ο Υιός εκπέμπουν μαζί, η ενέργεια μέσω της οποίας αγαπώνται μεταξύ τους και τους ενώνει με τον εκστατικό τρόπο με τον οποίο η αγάπη ενώνει τον αγαπώντα με τον αγαπώμενο. Η βαθειά ομορφιά αυτού του οράματος τών πραγμάτων εξηγεί την γοητεία που άσκησε και εξακολουθεί να ασκεί στις διάνοιες. Παρ' όλα αυτά όμως έχει το μειονέκτημα να υπερθέτει την ενέργεια της αγάπης, του "γάμου", την πνεύση δηλαδή του Αγίου Πνεύματος εκ μέρους του Πατρός και του Υιού, στην ενέργεια της "προσωπικής" αγάπης που είναι το Άγιο Πνεύμα το Ίδιο, αμοιβαία αγάπη των πρώτων δύο προσώπων.
Εκτός των προβλημάτων της γλώσσας και τον κίνδυνο του ανθρωπομορφισμού, αυτή η αναπαράσταση του Αγίου Πνεύματος σαν "περιβάλλον"[σάν σάκκος] μέσα στο οποίο και δια του οποίου ενώνονται ο Πατήρ και ο Υιός, μας επιτρέπει και να ατενίσουμε την καταγωγή του, ότι δηλαδή εξ' αιτίας τής καταγωγικής του σχέσεως μπορούμε να ξεχωρίσουμε το θείο πρόσωπο που προοδεύει. Ο Ακινάτης τηρεί με σεβασμό την αρχή του Άνσελμου, την οποία υιοθέτησε αργότερα η σύνοδος της Φλωρεντίας: Στον θεό όλα είναι Ένα και ταυτό, εκτός από όπου υπεισέρχεται μια αντίθεση σχέσεως. «Omnia in Deo sunt unum et idem ubi non obviat relationis oppositio». Άνσελμος του Καντέρμπουρυ, Περί της προόδου του Αγίου Πνεύματος, κεφάλαιο Ι: «ο Υιός έχει όλα όσα έχει ο Πατήρ εκτός του Είναι του Πατρός, καθώς λαμβάνει εκ του Πατρός την καταγωγή του. Το Πνεύμα με την σειρά του έχει όλα όσα έχουν ο Πατήρ και ο Υιός, εκτός του Είναι του Πατρός και του Υιού, καθώς λαμβάνει από αυτούς την καταγωγή του. Αυτός είναι ο λόγος εξ' άλλου για τον οποίο στην καταγωγή του Αγίου Πνεύματος πρέπει να υπάρχει και ο Υιός (Filioque), καθότι, εάν δεν ήταν έτσι, δεν θα υπήρχε καμμία δυνατότης διακρίσεως ανάμεσα στον Υιό και το Άγιο Πνεύμα»!
Γι' αυτό, ευαίσθητος στην σχετική ανεπάρκεια αυτού του τρόπου κατανοήσεως των πραγμάτων, ο Ακινάτης κατευθύνθηκε σιγά-σιγά προς μια άλλη εξήγηση, την οποία θα αναπτύξει και θα ολοκληρώσει στις δύο μεγάλες του Σούμες, τις συνθετικές του εργασίες, που στηρίζουν ακόμη τον Καθολικισμό. [Την μία εξ' αυτών, αυτή που έγραψε εναντίον των Ελλήνων, την ξεγύμνωσε ο Κάλλιστος Αγγελικούδης και το κείμενό του περιλαμβάνεται στις αναρτήσεις μας]. Έτσι για να σεβαστεί όλες τις απαιτήσεις μιας αυστηρής θεολογίας, εισάγει το μυστήριο του τρίτου προσώπου, στην βάση της αγάπης με την οποία ο θεός αγαπά την αγαθότητά του.

Όπως ο θεός γνωρίζοντας τον Εαυτό του, παράγει τον Λόγο Του, έτσι ακριβώς αγαπώντας τον Εαυτό του παράγει ή "πνέει" το Πνεύμα Του. [Ένας απολύτως εγωκεντρικός και εγωπαθής Θεός που έφτασε στα χέρια του Μπουλγκάκωφ και του Ζηζιούλα να αποτελείται από τρία Εγώ, έφτασε δηλαδή στην σχιζοφρένεια]. Έτσι λοιπόν στην καρδιά αυτής της πράξεως αγάπης ο Ακινάτης ξεχωρίζει την παρουσία ενός "αισθήματος" ή "εντυπώσεως" αγάπης μέσω της οποίας ο αγαπώμενος βρίσκεται μέσα σ' αυτόν που αγαπά. Στην έλλειψη όμως ενός ακριβέστερου όρου για να περιγραφεί αυτή η έλξη της αγάπης ή η αισθηματική εντύπωση η οποία απορρέει σε αυτόν που αγαπά, της δίνουμε το ίδιο το όνομα της Αγάπης και έτσι συμφέρει να προσλάβουμε με αυτόν τον τρόπο την πρόοδο του Αγίου πνεύματος στον θεό που αγαπάται. [Και η αυταγάπη ανακηρύχθηκε ο θεός της Δύσεως, που λατρεύεται μέχρι σήμερα ακόμη και στην Ορθοδοξία].


 Αλλά πώς ορίζει ο Ακινάτης τον κτιστό χαρακτήρα της χάρης; Με τον πιό απλό τρόπο που υπάρχει, κάνοντας έναν παραλληλισμό ανάμεσα στην γνώση που έχει ο Θεός για τα όντα και την αγάπη που έχει γι' αυτά από το ένα μέρος, και την γνώση και την αγάπη που έχουμε εμείς από το άλλο. Στην δική μας περίπτωση αυτά που γνωρίζουμε είναι πράγματα που ήδη υπάρχουν και βρίσκονται στην καταγωγή τής γνώσης μας. Στην περίπτωση του Θεού συμβαίνει το αντίθετο: αυτός δέν γνωρίζει τα πράγματα επειδή υπάρχουν, αλλά αυτά υπάρχουν επειδή τα γνωρίζει. Η επιστήμη του Θεού είναι πραγματοποιός, θέτει τα πράγματα στην ύπαρξη. Εάν τώρα υπολογίσουμε την αγάπη, αντί της γνώσεως, χρειάζεται να κάνουμε έναν παρόμοιο στοχασμό. Η αγάπη μας, για ένα όν οφείλεται στην αγαθότητά του (πραγματική ή υποθετική, εμείς πάντως δέν αγαπούμε παρά αυτό που μας φαίνεται αξιαγάπητο). Για τον Θεό, συμβαίνει πάλι το αντίθετο. Είναι η αγάπη του η οποία δημιουργεί την αγαθότητα των όντων και των πραγμάτων. Έτσι, όταν λέμε πώς ο Θεός αγαπά ένα πλάσμα θέλουμε να πούμε πώς αυτός δημιουργεί σ'αυτόν που αγαπά ένα αποτέλεσμα το οποίο προέρχεται από την ίδια την θεϊκή αγάπη.
          Εάν τώρα μιλήσουμε για το δώρο της χάριτος, πρέπει βεβαίως να πούμε πώς ο Θεός ενεργεί και πιό συγκεκριμένα το Άγιο Πνεύμα, καί είναι άκτιστη πραγματικότης. Όταν όμως ένα πρόσωπο λαμβάνει ένα δώρο της χάριτος το οποίο δέν είχε προηγουμένως, αυτό δέν σημαίνει πώς συμβαίνει με μία αλλαγή του ιδίου του Αγίου Πνεύματος. Αλλά αλλάζει το ίδιο το πρόσωπο κάτω από το αποτέλεσμα της Ενέργειας του Πνεύματος.
Όταν λοιπόν λέμε πώς το Άγιο Πνεύμα δόθηκε σε κάποιον, αυτό σημαίνει πως αυτό το πλάσμα έλαβε ένα δώρο αγάπης του Θεού, το οποίο δέν διέθετε πρίν. Ακόμη και με τον κίνδυνο να το μειώσουμε στο μηδέν, αυτό το δώρο πρέπει να είναι μία κτιστή πραγματικότης, δωρισμένη δωρεάν από τον Θεό.
          Ο κτιστός αναγκαίως χαρακτήρας αυτού του δώρου θα γίνει πιό κατανοητός εάν θυμηθούμε τον λόγο του Αγίου Ιωάννου και αυτό που υπονοείται στην σκέψη: "Ο Θεός μας αγάπησε πρώτος" (1 Ιωάν 4,10 και 19). Η αγάπη του Θεού για μας δέν είναι επομένως το αποτέλεσμα τής δικής μας αγαθότητος. Ο Ακινάτης προσθέτει απλώς: ο Θεός, ο οποίος μας αγάπησε πρώτος, μας δίνει επίσης και με τί πράγμα να τον αγαπήσουμε. Βρισκόμαστε λοιπόν στο κέντρο της θέσεως και του προβλήματος. Είναι απαραίτητο λοιπόν, το πλάσμα να είναι ανάλογο και σύμμετρο με τον σκοπό για τον οποίο ο Θέος το καλεί. Αυτός ο σκοπός, αυτό το τέλος, όπως γνωρίζουμε συνίσταται στην Ευτυχία, στην απόλαυση του Θεού σε μία τέλεια κοινωνία γνώσεως  και αγάπης. Εξ ορισμού, αυτή η Ευτυχία είναι τελείως ασύμμετρος στις δυνάμεις του ανθρώπου, αυτή είναι σύμφυτος μόνον στον Θεό. Είναι αναγκαίο λοιπόν να δωρήσει ο Θεός στον άνθρωπο κάτι με το οποίο θα μπορεί όχι μόνον να πράξει εν' όψει αυτού του σκοπού και να μπορεί να κατευθύνει την επιθυμία του πρός αυτό, αλλά και κάτι με το οποίο η ίδια η φύση του ανθρώπου υψώνεται στο ύψος αυτού του σκοπού.

ΚΑΤΑΔΙΚΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΣΤΗΝ ΔΑΙΜΟΝΙΚΗ ΦΙΛΑΥΤΙΑ.

"Θέλεις να αγαπάσαι από όλους, να αξιώνεσαι συγγνώμης και θεωρείς βαρύ και ανυπόφορον το να κατακρίνεσαι και μάλιστα ενώ έπταισες και λίγο; Αγάπα τότε και συ τους πάντες, να είσαι συγχωρητικός, άπεχε από την κατάκρισι, βλέποντας κάθε άνθρωπον σαν τον εαυτόν σου και έτσι να αποφασίζης και να ενεργής, με αυτήν την διάθεσι. «Τούτο γαρ έστι το θέλημα του Θεού» λέγει ο κορυφαίος των Αποστόλων Πέτρος, «αγαθοποιούντας φιμούν (να φιμώνουμε) την των αφρόνων ανθρώπων αγνωσίαν», εκείνων δηλαδή που μας εχθρεύονται ματαίως και δεν θέλουν να δώσουν σε άλλους εκείνα που επιθυμούν αυτοί να λαμβάνουν από άλλους.
Πράγματι πως δεν είναι άφρων όποιος, ενώ ανήκουμε όλοι στην ιδία φύσιν αυτός δεν αντιμετωπίζει το θέμα με τον ίδιον τρόπον, ούτε αποδίδει την ιδίαν κρίσι, μολονότι ενυπάρχουν σ΄ εμάς φυσικώς και η κρίσις αυτή και η θέλησις; Διότι στο να θέλωμε να αγαπώμεθα και να ευεργετούμεθα από όλους, όπως και από τον εαυτόν μας, είμεθα όλοι αυτοκίνητοι. Επομένως και το να θέλωμε να αγαθοποιούμε και να έχωμε καλήν διάθεσι προς όλους, όπως και προς τους εαυτούς μας, είναι έμφυτο σ΄ εμάς, επειδή όλοι έχουμε γίνει κατ΄ εικόνα του αγαθού.

 Αλλά όταν εισήλθε μέσα μας και επληθύνθη η αμαρτία, την μεν προς τον εαυτόν μας αγάπη δεν την έσβεσε, αφού σε τίποτε δεν της εναντιώνεται, ενώ την προς αλλήλους αγάπην, ως κορυφήν των αρετών την κατέψυξε, την ηλλοίωσε και την αχρήστευσεν. Όθεν αυτός που ανακαινίζει την φύσι μας και την ανακαλεί προς την χάριν της εικόνος της, δίδοντας τους ιδικούς του νόμους κατά το προφητικόν, στις καρδίες μας, λέγει «καθώς θέλετε ίνα ποιώσιν υμίν οι άνθρωποι και υμείς ποιείτε αυτοίς ομοίως» και «ει αγαπάτε τους αγαπώντας υμάς, ποία υμίν χάρις εστί; και γαρ οι αμαρτωλοί τούτο ποιούσι· και εάν δανείζητε παρ΄ ων ελπίζετε απολαβείν, ποία υμίν χάρις εστί; Και γαρ αμαρτωλοί αμαρτωλοίς δανείζουσιν, ίνα απολάβωσι τα ίσα»."

Αμέθυστος

Ο Θωμάς Ακινάτης εναντίον του Ιωακείμ της Φιόρε 1

HENRI DE LUBAC

Η πνευματική κληρονομιά του Ιωακείμ της Φιόρε

Α΄ Από τον Ιωακείμ στον Schelling

Κεφάλαιο τρίτο


BONAVENTURA ΚΑΙ ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ

Ο Θωμάς Ακινάτης εναντίον του Ιωακείμ της Φιόρε 1

Όπως είναι γνωστό, ο Dante τοποθετεί στον Παράδεισό του τον Ιωακείμ της Φιόρε στα αριστερά του αγίου Bonaventura και τον εγκωμιάζει για το «προφητικό πνεύμα» του (12, 138–140). Στον ανεπαρκώς ενημερωμένο αναγνώστη, η γειτνίαση και ο έπαινος μπορεί να φαίνονται βεβιασμένα. Μια πρώτη εξήγηση μπορεί αναμφίβολα να βρεθεί στη συμπάθεια που έτρεφε ο ποιητής για τον ιωακειμισμό της εποχής του. Γύρω στο 1287, στη Φλωρεντία, στο Studium generale της Santa Croce, είχε έρθει σε επαφή με τον Olivi και τον Ubertino de Casale, του οποίου το Arbor vitae crucifixae, μολονότι το θεωρούσε υπερβολικό, αναμφίβολα τον επηρέασε. Ίσως ο Παράδεισός του φέρει στοιχεία δύο ποιημάτων που κατά πάσα πιθανότητα ανήκουν στον Ιωακείμ: του De patria coelesti και του De gloria paradisi, τα οποία αναπαράγονται στο τέλος της έκδοσης του Psalterium.² Η εικόνα του με τους τρεις αλληλοσυνδεόμενους κύκλους που παριστάνουν την Τριάδα περιγράφει ακριβώς εκείνη που μπορούσε κανείς να δει σε πολλά χειρόγραφα του Ιωακείμ. Δεν την είχε επινοήσει ο ίδιος· την είχε αντλήσει, όπως λέει, από τον Διάλογο του περίφημου Εβραίου προσήλυτου στον Χριστιανισμό Pedro Alfonso (Moisés Sefardí)· ο Dante όμως τη γνώρισε μέσω εκείνου.³ Είναι επίσης πιθανό ότι ο αββάς της Φιόρε ήταν αυτός που τον παρακίνησε να επιλέξει τον άγιο Βερνάρδο ως οδηγό προς την κορυφή του Παραδείσου κ.λπ. Ίσως υπάρχουν και άλλα. Αφού συνάντησε στον ήλιο τους δύο χορούς, καθένας από τους οποίους αποτελείται από δώδεκα διδασκάλους με επικεφαλής τον Φραγκίσκο και τον Δομήνικο, παρατηρεί «καθηλωμένος να αποσπάται από τους δύο χορούς ένας τρίτος —λαμπερός σαν καινούργια αστέρια στο στερέωμα την ώρα του λυκόφωτος, έτσι ώστε το θέαμα να φαίνεται και να μη φαίνεται αληθινό— και διακρίνει μέσα του ένα αληθινό σπινθήρισμα του Αγίου Πνεύματος. Τα μάτια του, θαμπωμένα, δεν ανταποκρίνονται στο όραμα, αλλά η Βεατρίκη τον οδηγεί χαμογελώντας σε μια ανώτερη σφαίρα. Πράγματι, δεν είναι αδύνατο ο Dante να αισθανόταν ότι εγκαινιάζει αυτή την τρίτη θεολογία, σε κάποια ίσως σχέση με τον Ιωακείμ της Φιόρε, τον οποίο αναγνωρίζει στον δωδέκατο και τελευταίο διδάσκαλο της δεύτερης ομάδας, όπως ακριβώς είχε δει τον Siger ως τελευταίο της πρώτης ομάδας. Δεν είχε πει ήδη από την αρχή του De Monarchia: “Θέλω να φανερώσω αλήθειες που κανείς δεν τόλμησε να φανερώσει”;»⁶

Ωστόσο, πρέπει να το αναγνωρίσουμε, το ιδεώδες του για το μέλλον του κόσμου ήταν αρκετά διαφορετικό από το όνειρο του Αιώνιου Ευαγγελίου για μια ζωή θεωρίας. Ολόκληρη η Θεία Κωμωδία, «στραμμένη προς την ελπίδα του Veltro», μπορεί αναμφίβολα να θεωρηθεί «προφητεία της νέας εποχής, της μόνης από την οποία μπορούν να προκύψουν ανανεωμένες η ανθρωπότητα και η Εκκλησία».⁷ Αυτό όμως δεν αναιρεί το γεγονός ότι ο πολιτικός αυτός προσανατολισμός δεν ανταποκρινόταν περισσότερο στις προσδοκίες του Ιωακείμ απ’ όσο στο ιδεώδες του Olivi και των αληθινών μαθητών του. Αλλά, στις αρχές εκείνες του δέκατου τέταρτου αιώνα, η φήμη του αββά της Φιόρε είχε εδραιωθεί τόσο βαθιά στις συνειδήσεις, ώστε οι πιο αντίθετες μεταξύ τους παρατάξεις μπορούσαν να στηριχθούν σε αυτόν. Ο καθένας έβρισκε εκεί ό,τι του ταίριαζε. Κάποιος Agustín Trionfo (Agustín de Ancona, †1328), ο οποίος εκπροσωπούσε κατεξοχήν την κατεστημένη ορθοδοξία και ήταν θεωρητικός της plenitudo potestatis που διεκδικούσε ο Βονιφάτιος Η΄, παρέθετε και συνόψιζε τον Ιωακείμ ως μία από τις κύριες αυθεντίες του —είναι αλήθεια ότι άφηνε συνετά κατά μέρος τα χωρία που αφορούσαν τα τρία status· αλλά, την ίδια στιγμή, ορισμένοι «πνευματικοί» αναζητούσαν στο υπόμνημά του στην Αποκάλυψη επιχειρήματα εναντίον του Παπισμού, τουλάχιστον όπως τον έβλεπαν τότε. Ούτε οι προσκείμενοι στη γιβελλινική παράταξη παρέλειπαν να αξιοποιούν τις ιωακειμιτικές «προφητείες» υπέρ των θέσεών τους· ήταν, φυσικά, έτοιμοι να αναγνωρίσουν σε εκείνον τον Παπισμό, όπως και ο Dante, ένα προαναγγελτικό σημάδι του Αντιχρίστου, επειδή προσπαθούσε να αποδυναμώσει την Αυτοκρατορία που τον συγκρατούσε. Αγανακτισμένος, όπως κι εκείνοι, με τη δειλία που απέδιδε στον Κελεστίνο Ε΄, σκληρός, όπως κι εκείνοι, απέναντι στον Βονιφάτιο Η΄, ο ποιητής εναπέθετε, όπως κι εκείνοι, την ελπίδα του στον ερχομό ενός μεταρρυθμιστή πάπα, ο οποίος θα ένωνε τις προσπάθειές του με εκείνες ενός μεγάλου αυτοκράτορα για τη σωτηρία της χριστιανοσύνης.

Ας σημειώσουμε επίσης ότι ο χαρακτηρισμός που αποδίδει στον Ιωακείμ, «προικισμένος με προφητικό πνεύμα», απηχεί το αντίφωνο που ψαλλόταν στην Καλαβρία κατά την εορτή του αγίου αββά.¹⁰ Χωρίς να υποτιμούμε τη σημασία αυτών και άλλων ανάλογων στοιχείων, είναι προτιμότερο να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε, μαζί με τον Étienne Gilson, τη θεμελιώδη σκέψη που πρέπει να ενέπνευσε τον ποιητή, υπενθυμίζοντας ότι τοποθέτησε επίσης τον Siger της Βραβάντης δίπλα στον άγιο Θωμά Ακινάτη και ότι αναφέρεται και σε αυτόν με έπαινο.¹¹ Αυτό δεν σημαίνει ότι εξέλαβε τον Θωμά ως αβερροϊστή· ούτε, αντίστοιχα, τον Bonaventura ως «ιωακειμίτη». Ο Dante γνωρίζει πολύ καλά, και στις δύο περιπτώσεις, για τι μιλά· δεν προσπαθεί να «αγιοποιήσει τον αιρετικό και τον ύποπτο προφήτη, καλυπτόμενος πίσω από τους μεγαλύτερους διδασκάλους της χριστιανοσύνης».¹² Γι’ αυτόν, ο Bonaventura έχει μετασχηματίσει τη σκέψη του Ιωακείμ, όπως ο Θωμάς έχει μετασχηματίσει τη σκέψη του Siger, μαθητή του Αριστοτέλη. Αυτοί οι μετασχηματισμοί αποτελούν ένδειξη μιας «κρυφής συγγένειας», και ίσως οι δύο θεολόγοι να είναι επίσης σύμβολα για τον Dante· ή ίσως να θέλησε να γίνουν δεκτοί στο δικό του σύμπαν εκείνοι που είχαν απορριφθεί από το δικό τους.¹³ Αυτό λίγο μας ενδιαφέρει εδώ. Εκείνο που πρέπει να εξετάσουμε είναι ταυτόχρονα η διαφορά και η σύγκλιση της στάσης του Bonaventura και του Θωμά Ακινάτη απέναντι στον ιωακειμισμό.

Πνεύμα μετριοπαθές, με συνείδηση των βαριών ευθυνών του αξιώματός του, με μέριμνα να φανερώσει ή μάλλον να αποκαταστήσει την ενότητα του τάγματος,¹⁴ τη διοίκηση του οποίου είχε αναλάβει υπό δραματικές συνθήκες, ο γενικός προϊστάμενος δεν θέλησε να προκαλέσει στο Παρίσι νέα θύελλα, επιτιθέμενος κατά μέτωπο στον ιωακειμισμό, είτε στην αρχική του έκφραση είτε στην άλλη, πιο συγκεχυμένη, έκφρασή του, εκείνη της παράταξης των «πνευματικών». Επιδίωξε, όπως λένε οι εκδότες του Quaracchi, να τον αντικρούσει «έμμεσα»,¹⁵ μέσα από μια θετική και νηφάλια έκθεση. Με ευνοϊκές ερμηνείες ή με υπαινικτικές αλλά επίμονες επικρίσεις, προσπάθησε να διοχετεύσει ένα επικίνδυνο ρεύμα σε κατάλληλη κοίτη, ώστε να το θέσει στην υπηρεσία της ανανέωσης της Εκκλησίας. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η ανασκευή του ιωακειμισμού είναι συγχρόνως, σε κάποιον βαθμό, και πρόσληψή του. Διαφορετική ήταν η στάση του Θωμά Ακινάτη. Με την ίδια μέριμνα για την παραδοσιακή ορθοδοξία, μια μέριμνα που δεν αναχαιτιζόταν από κανένα καθήκον του αξιώματός του και ενισχυόταν από ένα περιβάλλον με πνεύμα περισσότερο ορθολογικό, περισσότερο οργανωτικό¹⁶ και, όπως θα λέγαμε σήμερα, περισσότερο ουσιοκρατικό, πολέμησε αδιάκοπα τις ιωακειμιτικές τάσεις. Το έκανε με τρόπο συγκρατημένο, αλλά δριμύ.

Μπροστά στον κίνδυνο της εισβολής του ιωακειμισμού, η αντίδραση των δύο μεγαλύτερων διδασκάλων της εποχής ήταν ακριβώς αντίστροφη από την αντίδρασή τους απέναντι στην εξάπλωση του αριστοτελισμού, η οποία επίσης απασχολούσε και τους δύο. (Άλλωστε, το ζήτημα του ελληνικού σχίσματος και η πανεπιστημιακή διαμάχη αποτελούσαν το διπλό αντικείμενο της σταθερής τους μέριμνας.) «Σε τρεις περιπτώσεις, με όρους ολοένα πιο σφοδρούς… ο Bonaventura καταγγέλλει τον κίνδυνο ενός νέου παγανισμού, με τον οποίο απειλείται η χριστιανοσύνη εξαιτίας της φυσιοκρατικής στάσης αρκετών Παρισινών διδασκάλων» (F. van Steenberghe). Και ο Θωμάς αντιλαμβάνεται τη σοβαρότητα της κατάστασης. Η τακτική του όμως, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, είναι διαφορετική. Για να πολεμήσει την «πλάνη του Αβερρόη και των οπαδών του», της αντιπαραθέτει «τα ίδια τα λόγια του Αριστοτέλη» (Guillermo de Tocco). Πρόκειται για «μια διαφορετική προσέγγιση του Αριστοτέλη», για «μια διαφορετική ερμηνευτική», η οποία ενδιαφέρεται λιγότερο για την ιστορική πιστότητα και περισσότερο για την τολμηρή αφομοίωση, αλλά την οποία δεν ήταν μόνο οι μαθητές του που «έκριναν περισσότερο σύμφωνη με τη χριστιανική παράδοση».¹⁷ Αυτή η εναλλαγή θέσεων εξηγείται αρκετά καλά από τις συνθήκες και τις διανοητικές προδιαθέσεις των δύο αυτών πνευματικών συναγωνιστών.

Θα παρατηρήσουμε επίσης ότι το σημείο επίθεσης των δύο Διδασκάλων στο ιωακειμιτικό ζήτημα δεν είναι το ίδιο. Εκείνο που απασχολούσε τον Bonaventura ήταν προφανώς η αναταραχή που προκαλούσαν οι ακραίοι «πνευματικοί» του τάγματός του, οι οπαδοί του Gerardo da Borgo San Donnino. Για τον άγιο Θωμά το πράγμα είναι λιγότερο σαφές· αν όμως πρέπει να πιστέψουμε τον Guillermo de Tocco —και επίσης τον Pedro Calo—, τον ανησύχησε η αναβίωση μιας «αρχαίας πλάνης», ακόμη πιο ολέθριας με τη νέα της μορφή: το κίνημα του «ελεύθερου» ή του «νέου πνεύματος», η υποκριτική του διαστροφή και η ασέβειά του. Και καθώς οι οπαδοί του στηρίζονταν σε μια τρίτη κατάσταση του κόσμου, την οποία είχε προαναγγείλει ο Ιωακείμ της Φιόρε, άρχισε να διαβάζει τον Ιωακείμ για να τον αντικρούσει. Αναμφίβολα, η μαρτυρία του Tocco επηρεάζεται έντονα από την όψιμη εποχή κατά την οποία συντάχθηκε η Vita.¹⁸ Ο Tocco γράφει μετά την καταδίκη των κάθε είδους «πνευματικών», οι οποίοι καταδικάστηκαν με ένα «αξιοθαύμαστο παπικό διάταγμα» του Ιωάννη ΚΒ΄· πρόκειται για ένα σύνολο αιρετικών που ονομάζονταν Fraterculi, εμφορούνταν από ένα παράφρον πνεύμα διαίρεσης και κήρυτταν μια πνευματική και ελεύθερη Εκκλησία, αντίθετη προς τη Νύμφη του Χριστού· η εικόνα που σκιαγραφεί αντανακλά αναπόφευκτα μια κατάσταση πολύ διαφορετική από εκείνη που μπορούσε να έχει γνωρίσει ο άγιος Θωμάς. Αυτό όμως δεν αποτελεί επαρκή λόγο για να απορρίψουμε τον ουσιώδη πυρήνα της μαρτυρίας του.¹⁹ Και, όπως κι αν έχει το πράγμα, τα κείμενα του αγίου Θωμά είναι από μόνα τους αρκετά εύγλωττα. Είναι αναμφίβολο ότι οι πνευματικοί κλυδωνισμοί της εποχής του κάθε άλλο παρά του διέφευγαν και ότι αντιλαμβανόταν τις συνέπειές τους. Έχοντας γίνει διδάσκαλος στο Παρίσι, μπορούσε να παρατηρεί επιτόπου τους προδρόμους των μελλοντικών Fraterculi de vita paupere και να διακρίνει τις αυταπάτες τους. Θα πρέπει, επομένως, να διάβαζε με δυσπιστία τα συγγράμματα στα οποία στηρίζονταν αυτοί οι ταραχοποιοί, και τίποτε δεν ήταν φυσικότερο από το να ασκήσει κριτική στη διδασκαλία τους. Από την άλλη πλευρά, ήδη από το 1250, στην Ιταλία, είχε μπορέσει να αποκτήσει κάποια γνώση, έστω μερική, των ίδιων των έργων του Ιωακείμ. Όποτε κι αν έγινε αυτή η ανάγνωση, η ελπίδα που βρήκε εκεί για μια μελλοντική εποχή μέσα στον χρόνο, η οποία θα ήταν η εποχή του Πνεύματος, δεν μπορούσε στα μάτια του παρά να αποτελεί μια επικίνδυνη «ματαιότητα». Ακόμη και μετριασμένη, δεν υποτιμούσε αυτή η διδασκαλία το οριστικό μυστήριο της Πεντηκοστής και, κατά συνέπεια, τη σημασία της Ενανθρώπησης;

Ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1252, σε ηλικία είκοσι πέντε ετών, σε μια δημόσια παράδοση που ονομαζόταν «principium» και την οποία εκφωνεί για να αποκτήσει τον βαθμό του βακαλάριου των βιβλικών σπουδών στο Παρίσι, ο Θωμάς Ακινάτης παίρνει έμμεσα θέση εναντίον της θεωρίας του Ιωακείμ· ή, τουλάχιστον, έχει υποτεθεί ότι αυτή ήταν η πρόθεσή του.²⁰ Πρόκειται για το μικρό έργο του De commendatione et partitione sacrae Scripturae —γνωστό επίσης από την εναρκτήρια παράθεσή του από τον Βαρούχ: «Hic est liber mandatorum»—, το οποίο ολοκληρώνεται, όπως είναι φυσικό, με την Αποκάλυψη, την κατακλείδα ολόκληρης της Γραφής, που παρουσιάζει την Εκκλησία του Χριστού να φτάνει στο τέλος της επίγειας ύπαρξής της για να εισέλθει απευθείας στην ένδοξη ζωή της δίπλα στον νυμφίο της.²¹ Τον επόμενο χρόνο ο άγιος Θωμάς αρχίζει τη συγγραφή του μεγάλου υπομνήματός του στα τέσσερα βιβλία των Sententiae (1253–1256). Στην πορεία του τρίτου βιβλίου θα εξαπολύσει ένα βέλος εναντίον των οπαδών του Ιωακείμ. Αυτή τη φορά, μολονότι δεν αναφέρεται κανένα όνομα, ο υπαινιγμός φαίνεται βέβαιος. Βρισκόμαστε, πράγματι, στο αποκορύφωμα της διαμάχης γύρω από το «Αιώνιο Ευαγγέλιο». Ανάμεσα στις επικίνδυνες τολμηρές θέσεις του αββά της Φιόρε, οι καρδινάλιοι του Anagni έχουν μόλις επισημάνει τις θεωρητικές αναπτύξεις σχετικά με τους αντίστοιχους ρόλους του Πέτρου και του Ιωάννη. Ο Θωμάς εκμεταλλεύεται την ευκαιρία. Με αφορμή την κλασική σύγκριση ανάμεσα στον ενεργό και στον θεωρητικό βίο, θέτει το ερώτημα: Ποιον προτιμούσε ο Ιησούς, τον Πέτρο ή τον Ιωάννη; Και απαντά κοφτά: «Φαίνεται, ωστόσο, αλαζονικό να αποφανθεί κανείς γι’ αυτό».²² Για πρώτη φορά σε αυτή την υπόθεση, το βόδι της Σικελίας, όπως έλεγε ο Αλβέρτος ο Μέγας, μόλις μούγκρισε. Θα συμφωνήσουμε, ωστόσο, ότι η επίθεση ήταν πλάγια· αναμφίβολα το έδαφος δεν προσφερόταν για μια μάχη μεγάλης έκτασης. Στο τέταρτο βιβλίο (1256), ο υπομνηματιστής θα θίξει ένα νέο σημείο. Παρατηρεί νηφάλια ότι, αν η «κατάσταση» της Καινής Διαθήκης προεικονίζεται σε εκείνη της Παλαιάς, αυτό συμβαίνει μόνο «γενικά» και ότι δεν μπορεί να καθιερωθεί αντιστοιχία ανάμεσα σε κάθε γεγονός της μιας και της άλλης, «ιδίως αν σκεφτούμε ότι όλοι οι τύποι της Παλαιάς Διαθήκης έχουν εκπληρωθεί στον Χριστό». Αυτό δεν αποτελεί απλώς κριτική στις υπερβολές πολλών ακίνδυνων συγγραφέων ως προς την αναζήτηση αντιστοιχιών, αλλά απόρριψη της ίδιας της αρχής της κατά γράμμα Concordia, στο όνομα της παραδοσιακής διδασκαλίας.²³ Και ο Θωμάς επικαλείται τη μαρτυρία του Αυγουστίνου στην Πολιτεία του Θεού: αυτοί οι λεπτομερείς παραλληλισμοί, τους οποίους επιχειρούν να θεμελιώσουν αντιπαραβάλλοντας «το κάθε επιμέρους στοιχείο με το αντίστοιχό του», όσο ευφυείς κι αν φαίνονται, δεν «προέρχονται από το προφητικό πνεύμα· δεν είναι παρά ανθρώπινες εικασίες, οι οποίες μπορεί μερικές φορές να πετυχαίνουν τον στόχο, αλλά κάποτε μπορεί επίσης να είναι παραπλανητικές». Η παρατήρηση, καταλήγει, εφαρμόζεται στα λεγόμενα του αββά Ιωακείμ, ο οποίος, παλαιότερα, «μέσω τέτοιων εικασιών προέβλεψε αληθινά ορισμένα μελλοντικά γεγονότα και σε ορισμένα πλανήθηκε».²⁴ Η εκτίμηση, όπως και στο τρίτο βιβλίο, είναι αρκετά περιφρονητική, αλλά η μομφή παραμένει μετριοπαθής και, αν το όνομα του Ιωακείμ αναφέρεται επιτέλους, το βασικό ζήτημα μόλις που θίγεται. Ίσως ο Θωμάς να μην είχε ακόμη κρίνει πρόσφορο το έδαφος. Ίσως επίσης να επιθυμούσε, αποστασιοποιούμενος από τους ονειροπόλους που, γύρω από τον Gerardo da San Donnino, εξέθεταν την υπόθεση των Επαιτικών Ταγμάτων, να αντιμετωπίσει με κάποια λεπτότητα εκείνον που, σύμφωνα με μια πολύ διαδεδομένη τότε άποψη, είχε χαιρετίσει προκαταβολικά και με μεγάλους επαίνους τα δύο μεγάλα νέα τάγματα. Τέλος, εκείνη την εποχή τον απασχολούσαν αναμφίβολα περισσότερο οι επανειλημμένες επιθέσεις των κοσμικών κληρικών, επιθέσεις τις οποίες υφίστατο ο ίδιος στο πετσί του, παρά η πρόσφατη παραδοξολογία του Φραγκισκανού. Ας θυμηθούμε εδώ ότι το Contra impugnantes Dei cultum et religionem, η απάντηση στον Guillaume de Saint-Amour, χρονολογείται από το 1256 και ότι η ένταξή του στο Πανεπιστήμιο με τη licentia docendi, όπως και εκείνη του Bonaventura, πραγματοποιήθηκε μόλις στις 15 Αυγούστου 1257, σε εκτέλεση ρητής εντολής που είχε δώσει ο Αλέξανδρος Δ΄ στις 13 Οκτωβρίου 1256.

Το De sensibus sacrae Scripturae, το οποίο χρονολογείται ίσως από το ίδιο έτος, το 1256, στρέφεται κυρίως κατά του Guillaume, του μεγάλου αντιπάλου εκείνης της στιγμής. Εναντίον του, ο άγιος Θωμάς υποστηρίζει ότι, αν είναι θεμιτό «να αποδίδεται στην Εκκλησία, κατά την πνευματική έννοια, ό,τι λέγεται κατά γράμμα στην Παλαιά Διαθήκη», δεν είναι θεμιτό να γίνεται το αντίστροφο: «διότι πρέπει να γίνονται σεβαστές οι τρεις εποχές της ιστορίας: “Παλαιά Διαθήκη” — “κατάσταση της παρούσας Εκκλησίας” — “η μελλοντική δόξα που μας έχει προφανερωθεί εν Χριστώ”».²⁵ Δεν υπάρχει «καλύτερος τρόπος», λέει ο M. Dufeil, «για να απορριφθούν ταυτόχρονα ο Guillaume και ο Ιωακείμ». Η παρατήρηση είναι ακριβής. Και εδώ ο Θωμάς επιχειρεί να καταφέρει αποφασιστικό πλήγμα στον Guillaume. Και το κάνει στο όνομα μιας διδασκαλίας, για μία ακόμη φορά, απολύτως κλασικής. Τίποτε δεν αποδεικνύει, άλλωστε, ότι, αν σε αυτό το χωρίο υπάρχει και μια δεύτερη σκέψη εναντίον του ιωακειμισμού, αυτή θα στρεφόταν εναντίον του «ακόμη και στην ορθόδοξη μετριοπαθή μορφή του Bonaventura». Η θέση του αγίου Θωμά δεν είναι «νέα» και δεν είχε, για να την προσδιορίσει, καμία ανάγκη να «αποδεσμευτεί από τον μακραίωνο θαυμασμό».²⁶ Εκείνο που χρειαζόταν, αντιθέτως, ήταν να αποκρούσει την κατηγορία περί συμπαιγνίας ανάμεσα στο σύνολο των Επαιτικών Ταγμάτων και στους φανατικούς ιωακειμίτες, οι οποίοι έδιναν στον Saint-Amour μια νέα πρόφαση για την πολεμική του. Γι’ αυτό ένα από τα τελευταία κεφάλαια του Contra impugnantes πραγματεύεται το Αιώνιο Ευαγγέλιο. Ο Θωμάς διευκρινίζει εκεί, παραθέτοντας τον Παύλο και τον Αυγουστίνο, ότι είναι αδύνατο να προσδιοριστεί ο χρόνος, κοντινός ή μακρινός, κατά τον οποίο θα φανερωθεί ο Αντίχριστος. Παρατηρεί, από την άλλη πλευρά, με μετριοπάθεια ότι, αν «η διδασκαλία του Ιωακείμ ή εκείνη του συντάκτη της εισαγωγής του» περιέχει επιλήψιμα στοιχεία, δεν δικαιούται κανείς γι’ αυτό να βλέπει σε αυτή τη διδασκαλία του Αντιχρίστου. Λέει όμως επίσης —και αυτή τη φορά επιτίθεται άμεσα στην κλίκα του Gerardo—:

Προσπαθώντας να μετατρέψουν το Ευαγγέλιο του Χριστού σε κάποιο διαφορετικό ευαγγέλιο, το οποίο αποκαλούν αιώνιο, ορισμένοι διακηρύσσουν ότι πλησιάζουν οι καιροί του Αντιχρίστου. Αυτό το ευαγγέλιο για το οποίο μιλούν είναι κάποια «εισαγωγή» που συντάχθηκε για το βιβλίο του Ιωακείμ και έχει καταδικαστεί από την Εκκλησία·²⁷ φτάνουν μάλιστα να λένε ότι το Ευαγγέλιο του Χριστού έχει αντικατασταθεί από την ίδια τη διδασκαλία του Ιωακείμ. Αλλά δεν υπάρχει ούτε ένα σημείο που να στηρίζει όσα υποθέτουν. Δεν υπήρχαν ήδη στην εποχή των Αποστόλων ορισμένοι που ήθελαν να αλλοιώσουν το Ευαγγέλιο του Χριστού, όπως φαίνεται από την προς Γαλάτας επιστολή;… κ.λπ.²⁸

Αυτό του επιτρέπει να στραφεί εναντίον της παράταξης του Guillaume de Saint-Amour και να καταλήξει: «Πέφτουν στον λάκκο που οι ίδιοι έσκαψαν εκείνοι που αποδίδουν στους άλλους μια νέα διδασκαλία, την οποία αποκαλούν Ευαγγέλιο της Βασιλείας, και παρουσιάζουν αυτό το Ευαγγέλιο της Βασιλείας ως ολοφάνερο σημείο των έσχατων καιρών».²⁹

Κατά τα έτη 1256 έως 1259, ο Θωμάς Ακινάτης υποβάλλεται σε «ένα συνεχές πρόγραμμα δύο διαλεκτικών συζητήσεων την εβδομάδα».³⁰ Ορισμένες είναι «de quolibet». Από αυτά τα χρόνια χρονολογείται το έβδομο Quodlibetum, στο οποίο διατυπώνεται η βασική θέση: «Η κατάσταση της Εκκλησίας είναι ενδιάμεση ανάμεσα στην κατάσταση της Συναγωγής και στην κατάσταση της θριαμβεύουσας Εκκλησίας».³¹ Το 1259 ο Θωμάς επιστρέφει στην Ιταλία, όπου συνεχίζει να ασχολείται με τα «διαλεκτικώς συζητούμενα ζητήματα»· είναι αδύνατο «να προσδιοριστεί χρόνο με τον χρόνο η διαδοχή αυτών των ζητημάτων»·³² από εκείνα όμως τα ιταλικά χρόνια χρονολογούνται τα ογδόντα τρία ζητήματα του De potentia. Στο πέμπτο ζήτημα, άρθρο έκτο, στην απάντηση προς την ένατη ένσταση, διαβάζουμε την εξής παρατήρηση, η οποία αποκλείει την ιωακειμιτική θέση χωρίς να την εξετάζει ειδικά: «Διότι τον ευαγγελικό νόμο, ο οποίος οδήγησε στην τελειότητα, δεν τον διαδέχεται άλλη κατάσταση, όπως ο ίδιος διαδέχθηκε τον παλαιό νόμο και ο παλαιός νόμος τον νόμο της φύσης».³³

Ο ΙΩΑΚΕΙΜΙΣΜΟΣ ΘΕΜΕΛΙΩΝΕΙ ΤΟΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟ. ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΠΕΒΑΛΛΕ ΤΟΝ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΔΙΑ ΤΗΣ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΑΣ ΣΥΝΟΔΟΥ. Ο ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΣ ΚΗΡΥΤΤΕΙ ΤΗΝ ΑΓΑΠΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ(SPIRITUS CREATOR) THN ΣΩΤΗΡΙΑ ΟΛΩΝ.

ΕΙΝΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΟΜΩΣ; ΤΙ ΛΕΕΙ Ο ΚΥΡΙΟΣ; ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΔΕΙΠΝΟΥ ΠΟΛΛΟΙ ΑΡΝΟΥΝΤΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ. ΑΛΛΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΔΕΙΠΝΟ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΔΙΑΚΡΙΝΕΙ ΚΑΠΟΙΟΝ ΧΩΡΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑΛΛΗΛΟ ΕΝΔΥΜΑ ΤΗΣ ΤΗΡΗΣΕΩΣ ΤΩΝ ΕΝΤΟΛΩΝ ΚΑΙ ΤΟΝ ΔΙΩΧΝΕΙ ΠΑΡΑΥΤΑ ΣΤΟ ΠΥΡ ΤΟ ΕΞΩΤΕΡΟ. 
ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΟΜΩΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΠ. ΠΑΥΛΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΕΙ ΑΜΕΣΑ ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ.

Ρωμ. 10,13
πᾶς γὰρ ὃς ἂν ἐπικαλέσηται τὸ ὄνομα Κυρίου σωθήσεται.
πῶς οὖν ἐπικαλέσονται εἰς ὃν οὐκ ἐπίστευσαν; πῶς δὲ πιστεύσουσιν οὗ οὐκ ἤκουσαν; πῶς δὲ ἀκούσουσι χωρὶς κηρύσσοντος;
πῶς δὲ κηρύξουσιν ἐὰν μὴ ἀποσταλῶσι; καθὼς γέγραπται· ὡς ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων εἰρήνην, τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά!
Ἀλλ᾿ οὐ πάντες ὑπήκουσαν τῷ εὐαγγελίῳ· Ἡσαΐας γὰρ λέγει· Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν;
ἄρα ἡ πίστις ἐξ ἀκοῆς, ἡ δὲ ἀκοὴ διὰ ῥήματος Θεοῦ.
ἀλλὰ λέγω, μὴ οὐκ ἤκουσαν; μενοῦνγε εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν.
ἀλλὰ λέγω, μὴ οὐκ ἔγνω Ἰσραήλ; πρῶτος Μωϋσῆς λέγει· ἐγὼ παραζηλώσω ὑμᾶς ἐπ᾿ οὐκ ἔθνει, ἐπὶ ἔθνει ἀσυνέτῳ παροργιῶ ὑμᾶς.
Ἡσαΐας δὲ ἀποτολμᾷ καὶ λέγει· εὑρέθην τοῖς ἐμὲ μὴ ζητοῦσιν, ἐμφανὴς ἐγενόμην τοῖς ἐμὲ μὴ ἐπερωτῶσι.
πρὸς δὲ τὸν Ἰσραὴλ λέγει· ὅλην τὴν ἡμέραν ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου πρὸς λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα.
Σημειώσεις: