Πηγή: Μαρτσέλο Βενετσιάνι
Συγχωρήστε με που επιμένω, αλλά η Αλήθεια, πέρα από το όνομα αυτής της εφημερίδας, είναι η πιο σημαντική και δύσκολη γνώση στη ζωή. Και ισχύει ακόμη περισσότερο για όσους γράφουν, περιγράφουν και σκέφτονται. Αξίζει λοιπόν να επιμείνουμε. Το άλλο βράδυ, σε ένα γεμάτο θέατρο, μίλησα γι' αυτήν στο Μιζάνο Αντριάτικο, στο πλαίσιο μιας φθινοπωρινής σειράς αφιερωμένης στην Αλήθεια : το φθινόπωρο, τα φύλλα πέφτουν, μερικές φορές ακόμη και τα δέντρα, και η αλήθεια δεν μπορεί πλέον να κρυφτεί, να παραμονεύει ή να καμουφλαριστεί. Για να είμαι όσο το δυνατόν πιο σαφής και κατανοητή, θα προσπαθήσω να συνοψίσω την αλήθεια σε δέκα βήματα, ξεκινώντας από την παιδική ηλικία.
I) Ο πρώτος αμφισβητίας της Αλήθειας, που ηττήθηκε από την ίδια του τη μύτη, είναι ο Πινόκιο, ο οποίος είχε μπροστά στα μάτια του μια μεζούρα τόσο εμφανή όσο το μήκος της μύτης του, η οποία αποκάλυπτε τα ψέματά του. Ο πρώτος μάρτυρας της αλήθειας ήταν επίσης ένα παιδί, ή ίσως ένας τρελός, ο οποίος, ενώπιον ενός δικαστηρίου που αρνήθηκε τα αποδεικτικά στοιχεία, είχε το θάρρος να πει την αλήθεια: ο βασιλιάς είναι γυμνός. Το παιδί αναδύθηκε από το παραμύθι του Άντερσεν για να πει την αλήθεια· εμείς οι ενήλικες αναδυόμαστε από την αλήθεια και μπαίνουμε στο παραμύθι, δηλαδή στη λήθη της αλήθειας.
II) Αντιμέτωπος με το πλήθος και το Συνέδριο που απαιτούσαν την καταδίκη του Ιησού Χριστού, ο Πόντιος Πιλάτος εξέφρασε την περίφημη φράση που έθαψε την αλήθεια: Quid est veritas; Τι είναι, τι είναι, πού είναι η αλήθεια; Σύμφωνα με έναν διάσημο νομικό, τον Hans Kelsen, αυτό το ερώτημα αποτελεί το επίσημο θεμέλιο του νόμου, του σύγχρονου δικαίου και της δημοκρατίας. Δεν γνωρίζουμε τι είναι η αλήθεια. Κανείς δεν έχει το μονοπώλιο σε αυτήν, γι' αυτό συμβουλευόμαστε τον κυρίαρχο λαό. Ο Donoso Cortes σημείωσε ότι στο πρώτο λαϊκό δημοψήφισμα, ο Χριστός, ο Υιός του Θεού ή ο άοπλος προφήτης της αγάπης, καταδικάστηκε σε θάνατο και ο Βαραββάς ο κλέφτης αθωώθηκε. Ο Donoso Cortes ήταν παραδοσιακός Καθολικός, αλλά δεν εμπιστευόταν τη φωνή του λαού, τη φωνή του Θεού. Μάλιστα -όπως και ο de Maistre- πίστευε ότι ο demos είχε την ίδια ρίζα με τον demoniacus. Για αυτούς, αυτό που προέρχεται από κάτω αναιρεί την Αλήθεια που κατεβαίνει από πάνω.[ΔΕΝ ΡΩΤΗΣΕ ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΑΛΗΘΕΙΑ;ΛΕΙΠΕΙ ΑΚΡΙΒΩΣ Η ΣΩΣΤΗ ΕΡΩΤΗΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΛΑΒΕΙ ΤΗΝ ΣΩΣΤΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ]
III) Ακόμα και μέσα στον Χριστιανισμό, ωστόσο, επιτρεπόταν το ιερό ψέμα (pia fraus), δηλαδή η άρνηση της αλήθειας για το ευρύτερο καλό. Και ο Ντοστογιέφσκι τάραξε την αλήθεια γράφοντας σε μια επιστολή του το 1864 ότι αν έπρεπε να επιλέξει ανάμεσα στον Χριστό και την Αλήθεια, θα επέλεγε τον Χριστό. Αν ο Χριστός δεν συμπίπτει με την αλήθεια, για χάρη του Χριστού πρέπει κανείς να αρνηθεί την αλήθεια. Ήταν μια «επαναστατική» θέση, αλλά τελικά αρχαία, μια θέση που οι Πατέρες της Εκκλησίας δεν θα υποστήριζαν ποτέ. Ο Θωμάς Ακινάτης, στο όνομα του ρεαλισμού του, συνόψισε καλά την αλήθεια: adaequatio rei et intellectus, δηλαδή, η αλήθεια είναι η αντιστοιχία της πραγματικότητας με τη νοημοσύνη. Τέλεια να το λέμε, τολμηρή να την αποδεικνύουμε. Ήταν ένας άλλος εξαιρετικός Ρώσος, ο Πατέρας Παύλος Φλωρένσκι, ο οποίος επιβεβαίωσε την αλήθεια πάνω απ' όλα, γνωρίζοντας ότι αυτή συνέπιπτε με τον Ιησού Χριστό: «Δεν ξέρω αν η Αλήθεια υπάρχει ή όχι, αλλά με όλο μου το είναι νιώθω ότι δεν μπορώ να ζήσω χωρίς αυτήν (...) Την αγαπώ με όλη μου την ψυχή και με όλο μου το μυαλό, γι' αυτήν απαρνούμαι τα πάντα, ακόμη και τις ερωτήσεις και τις αμφιβολίες μου» (Ο Στύλος και το Βάση της Αλήθειας).[ΕΝΔΟΞΕΣ ΚΕΝΟΛΟΓΙΕΣ]
IV) Η αλήθεια προηγείται της φιλίας. Η διάσημη φράση του Αριστοτέλη για τον φίλο και δάσκαλό του Πλάτωνα, που μεταδόθηκε στα λατινικά, ήταν: Amicus Plato magis amica Veritas. Είμαι φίλος του Πλάτωνα, αλλά είμαι ακόμη περισσότερο φίλος της Αλήθειας. Αυτό πρέπει να λέει ένας σοφός, ή ένας λόγιος, ένας αληθινός ερευνητής. Η φιλία είναι σημαντική, όπως και η αφοσίωση στον δάσκαλό κάποιου, αλλά δεν μπορεί να αλλοιώσει την αλήθεια. Αλλά ισχύει αυτό και αν μια αλήθεια που έχει παγιωθεί από την παράδοση αντιτίθεται στην έρευνα ενός μόνο θέματος;
V) Το αληθινό συμπίπτει με το βέβαιο, αλλά το υπερβαίνει: το βέβαιο είναι η απόδειξη ενός γεγονότος. Verum est factum για τον Giambattista Vico, το αληθινό και το γεγονός συμπίπτουν. Αλλά στη συνέχεια λέει ότι η παγκόσμια αλήθεια είναι πέρα από την εμβέλειά μας, γνωστή μόνο στον Θεό. Μπορούμε να γνωρίσουμε το βασίλειο των γεγονότων που είναι η ιστορία, επειδή το δημιουργούμε εμείς οι άνθρωποι. Αλλά η Αλήθεια είναι άγνωστη. Το βέβαιο, το γεγονός, είναι αυτό το κομμάτι αλήθειας που βρίσκεται στην εμβέλειά μας. Η αλήθεια, εξήγησε ο Vincenzo Gioberti, έχει πολλές, άπειρες πλευρές (το πολύγωνο της αλήθειας). Μπορούμε να γνωρίσουμε μόνο μερικές από αυτές, αλλά όχι όλες. Ολόκληρη η αλήθεια ανήκει μόνο στον Θεό. Ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει την πραγματικότητα και να τρέφει ένα πάθος για την αλήθεια, γνωρίζοντας μόνο ορισμένες πτυχές που είναι προφανείς ή ίσως προσβάσιμες μόνο σε λίγα υψηλά μυαλά (ο Gioberti, ως Καθολικός, δεν το λέει αυτό). Η αλήθεια είναι απρόσιτη σε εμάς. Αυτό που απομένει είναι η λαχτάρα, η ένταση προς την Αλήθεια.
VI) Μεταξύ του αληθούς και του ψεύδους, υπάρχουν διάφορα ενδιάμεσα επίπεδα: προσεγγίσεις, εκδοχές, γνώμες, απόψεις, μερικές αλήθειες. Η σχετικότητα της αλήθειας πρέπει να γίνει κατανοητή με αυτή την έννοια· για εμάς, η αλήθεια βρίσκεται πάντα σε σχέση με κάτι. Η Αλήθεια με κεφαλαίο γράμμα υπάρχει, αλλά είναι μεγαλύτερη από εμάς· πρέπει να είμαστε ικανοποιημένοι με τις εκδοχές και τις προοπτικές που είναι προσβάσιμες σε εμάς· κανείς δεν κατέχει το μονοπώλιο της αλήθειας και μπορεί να μιλήσει στο όνομά της. Για τον Νίτσε, «τα γεγονότα δεν υπάρχουν, μόνο ερμηνείες». Η παρατήρησή του αντιτίθεται στην δεισιδαιμονία των γεγονότων, που κυριαρχούσε στον θετικισμό της εποχής. Σε σχέση με την αλήθεια, οι ερμηνείες είναι τα βήματα προς την αλήθεια.
VII) Το παράδοξο της αλήθειας και του ψεύδους. Αν πω «λέω ψέματα», λέω την αλήθεια ή όχι; Αν λέω την αλήθεια, δεν λέω ψέματα. Αν λέω ψέματα, δεν λέω την αλήθεια. Προέρχεται από το περίφημο σοφίσμα του Επιμενίδη, ενός φιλοσόφου του 6ου αιώνα π.Χ.: «Όλοι οι Κρητικοί είναι ψεύτες, και αυτός ήταν Κρητικός». Ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα, υπάρχει η εμφάνιση, και για τον Μακιαβέλι, είναι πιο σημαντικό να φαινόμαστε παρά να είμαστε. Έπειτα, υπάρχουν οι ψευδαισθήσεις, οι οποίες για τον Λεοπάρντι μας βοηθούν να ζήσουμε. Δεν είναι αλήθεια, αλλά ούτε είναι ψέματα: μάλλον, είναι μια μέση οδός μεταξύ του είναι και του μη είναι. Τα φαινόμενα άλλοτε διαψεύδουν την ουσία, άλλοτε την αναδεικνύουν. Μια ειδική κατηγορία πέρα από την αλήθεια και το ψέμα είναι ο μύθος, ο οποίος ανήκει σε μια άλλη τάξη: είναι ένα όραμα της πραγματικότητας μέσα από διαφορετικά μάτια, υπό ένα άλλο φως.
VII) Κάποτε ήταν το αντίθετο, αλλά τώρα ζούμε σε μια εποχή απόλυτης ελευθερίας και σχετικής αλήθειας. Η απόλυτη ελευθερία, χωρίς όρια, μετατρέπεται στο αντίθετό της, περνώντας από την αναρχία στον δεσποτισμό. Και χωρίς αλήθεια, επικρατεί ο νόμος του ισχυρότερου, η πραγματικότητα και η σκιά, το καλό και το κακό, θολώνουν. Με την απόλυτη ελευθερία και τη σχετική αλήθεια, κυριαρχεί η εξουσία. Η ελευθερία, όπως και η αλήθεια, είναι απόλυτες μόνο για έναν θεό, όχι για τους ανθρώπους. Η ελευθερία υπάρχει αν αναγνωρίζει όρια και μέτρο, δικαιώματα και καθήκοντα. και η αλήθεια επικρατεί όταν είναι προφανής στην κοινή λογική - οι άνθρωποι είναι θνητοί, το φως δεν είναι σκοτάδι, ο Ναπολέων ηττήθηκε στο Βατερλώ - αλλά κανείς δεν είναι ο θεματοφύλακας της αλήθειας. Η αλήθεια και η ελευθερία γεννιούνται και πεθαίνουν μαζί.
IX) Η ειλικρίνεια δεν είναι μια τάση για αλήθεια ή η έκφραση και η ομολογία της αλήθειας, αλλά καθαρός αυθορμητισμός: το ειλικρινές άτομο δεν είναι κάποιος που λέει την αλήθεια, αλλά κάποιος που λέει αυτό που αισθάνεται, αυτό που σκέφτεται, χωρίς πέπλα ή περιορισμούς, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι συμπίπτει με την αλήθεια. Η ειλικρίνεια είναι μια φυσική, ενάρετη διάθεση, αλλά πρέπει να διαχειρίζεται επειδή μπορεί να πληγώσει τους άλλους και να βλάψει τις ανθρώπινες σχέσεις αν δεν είναι ανάλογη με σεβασμό και προσοχή, διακριτικότητα και ευαισθησία, και σεβασμό για τους άλλους και το πλαίσιο.
X) Ζούμε σε μια εποχή μετά την αλήθεια, όπου αυτό που έχει σημασία δεν είναι η αλήθεια αλλά η επίδρασή της. Υπάρχουν εκείνοι που παραμορφώνουν την αλήθεια για προσωπική κυριαρχία και πλεονέκτημα, και εκείνοι που την παραμορφώνουν για ιδεολογική συμμόρφωση, διορθώνοντάς την σε σημείο που να αρνούνται την πραγματικότητα. Όταν η αλήθεια σχετικοποιείται και υποτάσσεται στα υποκείμενα, διαστρεβλώνεται και υποβάλλεται σε επιταγές που υπερβαίνουν την αλήθεια και επιδιώκουν μόνο κέρδος, είτε ιδεολογικό είτε οικονομικό, πολιτικό ή ναρκισσιστικό. Τα ψευδή νέα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αντιστοιχούν σε χειραγώγηση από τη βάση ενός καθεστώτος ή συστήματος.
Η αναζήτηση της αλήθειας περιέχει τον καλύτερο εαυτό του ανθρώπου. Αυτό που εξευγενίζει έναν άνθρωπο είναι το πάθος για την αλήθεια, η αγάπη για την αλήθεια. Η αλήθεια δεν κατέχεται, αγαπιέται. Αντιστρέφοντας τη φράση του Όντεν, «Η αλήθεια, σας παρακαλώ», θα πούμε τελικά: «Η αγάπη της αλήθειας, σας παρακαλώ».
