Η κατανόηση της Αγίας Γραφής κατά τον Ωριγένη
Του Henri de Lubac
ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ
Εισαγωγή
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι — Κατηγορίες κατά του Ωριγένη
Σειρά αναθεμάτων
Οι αρχαίες έριδες
Ο Ωριγένης εναντίον του Ωριγένη
Το έργο του Ωριγένη
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ — Ο Ωριγένης ως άνθρωπος της Εκκλησίας
Το διπλό μέτωπο
Ευσέβεια και ορθοδοξία
Ο Ωριγένης και ο άγιος Παύλος
Η σοφία και ο σταυρός
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ — Το κυριολεκτικό νόημα
Βεβαίωση της ιστορίας
Η πρόθεση του Πνεύματος
Λεκτικές διευκρινίσεις
Η οπτική του κήρυκα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙV — Το πνευματικό νόημα
Το τριπλό νόημα της Γραφής
Η συμβολή του Φίλωνα
Οι δύο Διαθήκες
Γραφή και πνευματική ζωή
ΚΕΦΑΛΑΙΟ V — Το Ευαγγέλιο
Ιστορία και πνευματικό νόημα
Το χριστιανικό μυστήριο
Το αιώνιο Ευαγγέλιο
Ο Θεός του Ωριγένη
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI — Ιστορία και πνεύμα
Η θρησκευτική εξέλιξη
Προφητικές προαναγγελίες
Δημιουργία του πνευματικού νοήματος
Από την ιστορία στο πνεύμα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII — Έμπνευση και κατανόηση
Η πνευματική εμβέλεια της έμπνευσης
Η αναλογία της πίστης
Η προσπάθεια της κατανόησης
Ο καρπός του φοίνικα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII — Οι ενσαρκώσεις του Λόγου
Ο Λόγος του Θεού
Η Γραφή, η ψυχή και το σύμπαν
Η Ευχαριστία, «συμβολικό σώμα»
Το πρωτείο του Λόγο
Συμπέρασμα
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ο Dom Capelle χρειάστηκε άλλοτε να αφιερώσει ένα λόγιο άρθρο για να αποδείξει ότι ο άγιος Αμβρόσιος δεν θεωρούσε τον Μελχισεδέκ ως τον Αιώνιο Πατέρα¹. Τι ογκώδες έργο δεν θα χρειαζόταν, αν θέλαμε να αποδείξουμε με την ίδια επιμέλεια, μέσω της λεπτομερούς εξέτασης τόσων κειμένων που επικαλούνται λανθασμένα και της παράθεσης τόσων άλλων που συνήθως αγνοούνται, ότι ο Ωριγένης δεν υπήρξε ο παράφρων «αλληγοριστής» που τόσο συχνά θεωρείται! Το σφάλμα είναι τόσο βαθιά ριζωμένο, έχει τόσους υποστηρικτές, συνάδει —πρέπει να το πούμε— με τόσες από τις προκαταλήψεις μας, ώστε ακόμη και σήμερα καλοί ιστορικοί το επαναλαμβάνουν, χωρίς να το εξετάζουν πιο προσεκτικά. Ακόμη και εκείνοι που, πού και πού, υψώνονται για να το πολεμήσουν, παρά τη θέλησή τους, εξακολουθούν να του θυσιάζονται. Έτσι, τον περασμένο αιώνα, ο Mgr Freppel, που πίστευε ότι ήταν γενναιόδωρος προς τον Ωριγένη λέγοντας ότι «ακόμη και ως προς τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, οι προτιμήσεις του δεν φτάνουν μέχρι μια συστηματική αποκλειστικότητα» κάθε κυριολεκτικής ερμηνείας. Έτσι και πιο κοντά σε εμάς, ο abbé Jules Martin, ο οποίος όμως εργαζόταν πάνω σε κείμενα³. Ο ίδιος ο M. René Cadiou, στο πλαίσιο ενός εξαιρετικού κεφαλαίου για τον ωριγενικό συμβολισμό, γράφει: «Οι Αλεξανδρινοί θυσίασαν εύκολα την ιστορία στην επιθυμία τους να επιβάλουν τον συμβολισμό, ενώ η χριστιανική αποκάλυψη είναι πρωτίστως ένα ιστορικό γεγονός⁴.» Ωστόσο, όσο παράδοξο κι αν φαίνεται αυτό σε ένα σύγχρονο πνεύμα, ένα από τα ενδιαφέροντα αυτού του συμβολισμού, στη χριστιανική σκέψη των πρώτων αιώνων, δεν ήταν ακριβώς να εξασφαλίσει στην ιστορία ένα νόημα που της αρνιόταν η ειδωλολατρική αρχαιότητα; Και ο Ωριγένης δεν σχολίασε, ίσως καλύτερα από κάθε άλλον, αυτόν τον στίχο της προς Εβραίους επιστολής που αναδεικνύει τόσο καλά, μέσα στη μοναδικότητά του, το «ιστορικό γεγονός» στο οποίο πιστεύουμε: «Ο Χριστός εμφανίστηκε μία μόνο φορά κατά τη διάρκεια των αιώνων, για να καταργήσει την αμαρτία με τη θυσία του»;
Η λέξη «αλληγορισμός» συνδέεται αυθόρμητα με την ωριγενική ερμηνεία. Αυτό ασφαλώς δεν είναι αδικαιολόγητο, αν δεν θέλουμε να εκφράσουμε με αυτήν το σύνολό της, και όλες οι επικρίσεις που συνοψίζονται σε αυτήν δεν είναι χωρίς βάση. Αλλά πρέπει να την κατανοήσουμε σωστά. Είναι μια αόριστη λέξη, με ποικίλες σημασίες⁵. Όμως, για το πράγμα που δηλώνει, ή που νομίζεται ότι δηλώνει στην περίπτωση του Ωριγένη, πολλοί δείχνουν υπερβολική περιφρόνηση ώστε να ασχοληθούν με την ακριβή του περιγραφή, με αποτέλεσμα η ιδέα που σχηματίζουν να διαφεύγει, λόγω της ασάφειάς της, από κάθε συστηματική συζήτηση. Όταν, πράγματι, μιλά κανείς για «υπερβολικό συμβολισμό», για «ακραίο αλληγορισμό», τι εννοεί ακριβώς με αυτές τις εκφράσεις; Πρόκειται, για παράδειγμα, απλώς για «έλλειψη μετριοπάθειας», για μια υπερβολικά πλούσια αφθονία συμβόλων, ώστε το σφάλμα να βρίσκεται «μάλλον στην εφαρμογή παρά στην ουσία των πραγμάτων»; Ή μήπως πρόκειται, αντίθετα, για κάποια διαβρωτική αρχή, την οποία μια υγιής ερμηνεία οφείλει να απορρίψει; Θελήσαμε να προσπαθήσουμε να διαλευκάνουμε ένα ζήτημα που έχει γίνει τόσο σκοτεινό, αναγκάζοντας πρώτα, τρόπον τινά, τις καθιερωμένες κρίσεις να γίνουν πιο συγκεκριμένες. Δεν επιδιώξαμε να «υπερασπιστούμε» τον Ωριγένη, αλλά απλώς να μάθουμε τι, στην πραγματικότητα, είχε σκεφτεί και πει.
Μερικοί φίλοι είχαν αναλάβει να μεταφράσουν, με βάση τη μετάφραση του Rufin, τις Ομιλίες για την Εξάτευχο. Αυτές οι μεταφράσεις εντάχθηκαν φυσικά, λίγο αργότερα, στο πρόγραμμα των Sources chrétiennes, και μας ζητήθηκε να γράψουμε μια εισαγωγή. Αυτή ήταν η αφορμή για τη μελέτη αυτή. Καθώς οι Ομιλίες για την Εξάτευχο αποτελούν σχεδόν από την αρχή μέχρι το τέλος ένα εκτενές ρεπερτόριο «αλληγορικών» ερμηνειών, το θέμα μας επιβλήθηκε. Το παράδοξο στοιχείο που περιείχε λειτούργησε ως κίνητρο. Αλλά γρήγορα μας έγινε φανερό ότι, για να το πραγματευτούμε με κάποιο όφελος, ήταν αναγκαίο να το εξετάσουμε μέσα στο σύνολο του έργου του Ωριγένη.
Όπως έγραφε πολύ πρόσφατα ο E. Klostermann, δεν μπορεί κανείς, μέσα σε αυτό το έργο, να διαχωρίσει τα σχόλια από τις ομιλίες, με το πρόσχημα ότι αντιστοιχούν σε δύο διαφορετικά είδη: όπως οι ομιλίες είναι γεμάτες από λεπτομέρειες που μαρτυρούν μια μέριμνα επιστημονικής τάξεως, έτσι και τα σχόλια είναι γεμάτα από πνευματικές ανησυχίες. Όσο για τα άλλα έργα, όπως το Peri Archôn ή το Contra Celsum, η συμβολή τους είναι επίσης καθοριστική. Αλλά καθώς αναζητούσαμε σε αυτά τις απαραίτητες πληροφορίες, το θέμα που αρχικά είχαμε διακρίνει λάμβανε στα μάτια μας μια ευρύτερη διάσταση. Δεν επρόκειτο πλέον να μετρήσουμε, σε μια δεδομένη ερμηνεία, το μερίδιο που αποδιδόταν στο «γράμμα» ή στην ιστορία. Δεν επρόκειτο καν μόνο για ερμηνευτική. Ήταν μια ολόκληρη σκέψη, μια ολόκληρη αντίληψη του κόσμου που αναδυόταν μπροστά μας. Μια ολόκληρη ερμηνεία του χριστιανισμού, της οποίας ο Ωριγένης, παρά τα πολλά προσωπικά και ενίοτε αμφισβητήσιμα στοιχεία, υπήρξε λιγότερο ο δημιουργός παρά ο μάρτυρας. Ακόμη περισσότερο, μέσα από αυτήν την «πνευματική κατανόηση» της Γραφής, ήταν ο ίδιος ο χριστιανισμός που μας φαινόταν να αποκτά μια στοχαστική αυτοσυνείδηση. Αυτό είναι το φαινόμενο —ένα από τα πιο χαρακτηριστικά της πρώτης χριστιανικής εποχής— που τελικά προσπαθήσαμε να συλλάβουμε.
Τα τελευταία χρόνια πολλαπλασιάζονται παρόμοιες μελέτες, άλλες απλώς ιστορικές, άλλες με δογματική πρόθεση. Θεολόγοι και ερμηνευτές εμβαθύνουν στο θέμα, ο καθένας σύμφωνα με την ειδικότητά του. Παντού, προς κάθε κατεύθυνση, γίνεται λόγος για το «πνευματικό νόημα». Έχουν γίνει συζητήσεις, που δεν ήταν όλες άκαρπες. Έχουν αναδειχθεί νέες οπτικές. Παραδοσιακές αλήθειες έχουν φωτιστεί καλύτερα. Το έργο μας έτσι διευκολύνεται. Ωστόσο, ο καιρός δεν είναι ακόμη ώριμος για μια πλήρη σύνθεση. Αντί να εξετάσουμε το ζήτημα σε όλη του την έκταση —πράγμα που θα μας υποχρέωνε να εισχωρήσουμε με ριψοκίνδυνο τρόπο στο βιβλικό πεδίο— παραμείναμε στο αρχικό μας σχέδιο. Ο Ωριγένης παραμένει στο κέντρο της προοπτικής μας. Αυτόν ερωτούμε, στον άξονά του τοποθετούμαστε. Αποτελεί ένα απλό κεφάλαιο, αλλά εξαιρετικής σημασίας, αυτής της ιστορίας της πνευματικής ερμηνείας, η οποία θα μπορούσε και η ίδια να είναι ένα σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας της θεολογίας.
Ο σκοπός μας είναι, λοιπόν, ιστορικός, και η μέθοδός μας θα ήθελε επίσης να είναι τέτοια. Αναζητούμε —το επαναλαμβάνουμε— τι σκέφτηκε ο Ωριγένης, ενημερώνοντάς μας, χωρίς προκαθορισμένη επιλογή, για όσα είπε, μέσω μιας όσο το δυνατόν ευρύτερης ανάγνωσης και μιας όσο το δυνατόν πιο κυριολεκτικής ερμηνείας. Εφαρμόζουμε όσο καλύτερα μπορούμε απέναντί του αυτή την «στοιχειώδη αντικειμενικότητα που συνίσταται στο να τον βλέπουμε ακριβώς μέσα στο πλαίσιο των προβλημάτων που του ήταν σύγχρονα και να κατανοούμε τη διδασκαλία του σύμφωνα με τα ερωτήματα στα οποία πραγματικά απαντούσε». Αυτό ακριβώς είναι που μας φάνηκε να λείπει από ορισμένες παλαιότερες ή νεότερες εργασίες, και στην κάλυψη αυτού του κενού αφιερωθήκαμε πρωτίστως. Αλλά μια τέτοια μέριμνα οδηγεί μακριά. Υποχρεώνει να αντιδράσουμε ενάντια σε εκείνη τη μορφή άδικης αντικειμενικότητας, εκείνου που δεν ξέρει πια να βλέπει, σε ένα έργο που έχει απομακρυνθεί χρονικά, παρά μόνο τις εξωτερικές του μορφές και τις παγιωμένες του απολήξεις. Οδηγεί επίσης πολύ γρήγορα στο να υπερβούμε μια υπερβολικά εξωτερική μέθοδο, με την οποία θα επιτυγχάναμε, στην καλύτερη περίπτωση, μια σχεδόν ασήμαντη ακρίβεια — μια προδοσία χειρότερη από πολλές παρερμηνείες.
Στα κείμενα του Ωριγένη έχουν πράγματι διαπραχθεί πολλές παρερμηνείες. Αλλά αυτό που ίσως πρέπει να λυπηθούμε ακόμη περισσότερο είναι ότι αυτό το τεράστιο ζήτημα της πνευματικής κατανόησης της Γραφής, όπως το αντιλαμβανόταν η αρχαία χριστιανική παράδοση, έχει τόσο συχνά περιοριστεί στις πενιχρές διαστάσεις μιας συζήτησης για τον αριθμό και την αξία ορισμένων «πνευματικών νοημάτων», κρυμμένων σαν αινίγματα σε ορισμένα σημεία της Βίβλου· και ότι, από ολόκληρη τη βαθιά διδασκαλία που ανέπτυξε ο Ωριγένης πάνω σε αυτό το θέμα, συγκρατούνται τόσο συχνά μόνο οι «υπερβολές» ή οι «λεπτολογίες» των «αλληγορισμών» του…
Στην ιστορία ενός τελετουργικού ή ενός θεσμού —ή ακόμη, με ορισμένες επιφυλάξεις, στην ιστορία μιας ιδέας ή ενός δόγματος— μπορεί κανείς να προσφέρει, χωρίς ιδιαίτερες προφυλάξεις, μια «ιστορική συμβολή». Αρκεί να εφαρμοστούν οι συνήθεις κανόνες. Αλλά όταν πρόκειται για μια πνευματική σύνθεση, βιωμένη και στοχασμένη μέσα σε μια μεγάλη διάνοια, πόσες ανασυνθέσεις, καρποί μιας «αντικειμενικής» και «αυστηρά ιστορικής» μεθόδου, είναι χονδροειδώς ή λεπτοφυώς παραμορφωτικές! Αυτό δεν λέγεται για να δικαιολογηθούν καθόλου οι αδυναμίες της μεθόδου, αλλά για να διαπιστωθεί η αναπόφευκτη ανεπάρκειά της. Για να φτάσει κανείς στον πυρήνα μιας ισχυρής σκέψης, τίποτε δεν είναι πιο ανεπαρκές από μια ορισμένη αξίωση καθαρής αντικειμενικότητας. Αν θέλει κανείς να έχει πιθανότητες —έστω και ως απλός ιστορικός— να κατανοήσει, πρέπει, είτε το θέλει είτε όχι, να εξηγήσει στον εαυτό του αυτό που διαβάζει· πρέπει να μεταφράσει, να ερμηνεύσει. Αυτό δεν γίνεται χωρίς κίνδυνο, αλλά αυτός ο κίνδυνος πρέπει να αναληφθεί. Η πραγματικά διαφωτιστική ανάλυση δεν είναι ούτε φωτογραφία ούτε υλική σύνοψη. Πρέπει να αναδείξει το ουσιώδες, που είναι σχεδόν πάντοτε το άρρητο. Πρέπει να αποκαλύψει τις κρυμμένες κατηγορίες, να προσδιορίσει τις γραμμές δύναμης. Κάτω από τις ιδιαιτερότητες του χρόνου και του τόπου, πρέπει να διεισδύσει μέχρι το αιώνιο. Έργο πάντοτε ατελές, αναμφίβολα· ερμηνεία αναγκαστικά μερική. Κάθε εποχή, κάθε ιστορικός, επιστρέφοντας στα μεγάλα έργα του παρελθόντος, φέρνει στο φως μια όψη τους, ενώ άλλες μένουν στη σκιά. Με αυτή την έννοια, η υποκειμενικότητα δεν αποφεύγεται. Παρ’ όλα αυτά, πρόκειται για έργο αναγκαίο, και μάλιστα τόσο πιο αναγκαίο όσο πιο αληθινά είναι σκέψη εκείνη που μελετάται. Δεν ανακτά κανείς μια σκέψη όπως ανασυνθέτει ένα γεγονός. Είτε πρόκειται για σκέψη του σήμερα, του χθες ή του παρελθόντος, είτε παρουσιάζει λιγότερες ή περισσότερες δυσκολίες προσέγγισης που πρέπει να ξεπεραστούν με τα μέσα της ιστορικής επιστήμης και των βοηθητικών της, διαθέτει ένα εσωτερικό βάθος, το οποίο ο ιστορισμός υποχρεώνεται να αγνοεί.
Στην παρούσα περίπτωση, ένας τέτοιος ιστορισμός θα ήταν διπλά παραπλανητικός. Δεν έχουμε να κάνουμε ούτε με το έργο ενός μοναχικού στοχαστή, ούτε με ένα πρόβλημα που δεν μας αφορά καθόλου. Το έργο αυτό εντάσσεται σε μια παράδοση που μας φέρει, με μορφές βεβαίως διαφορετικές, όλες τις χριστιανικές γενιές. Όλες καλούνται, τελικά, να το επιλύσουν μέσα στο ίδιο φως. Επομένως, αν η ιστορική μας προσπάθεια δεν πρέπει να εκτραπεί σε ιστορισμό, η παράλληλη προσπάθειά μας για αντικειμενικότητα δεν πρέπει επίσης να εκτραπεί σε αντικειμενισμό. Ζώντας από την ίδια πίστη με τον Ωριγένη, μέλη της ίδιας Εκκλησίας, παρασυρόμενοι, θα λέγαμε, μέσα στο ίδιο παραδοσιακό ρεύμα, μάταια θα θέλαμε να σταθούμε απέναντί του όπως απέναντι σε οποιονδήποτε άλλον μέσα σε αυτή τη μακρά αλυσίδα μαρτύρων που φτάνει μέχρι τους αποστόλους του Ιησού, ως εξωτερικοί παρατηρητές. Αυτό θα σήμαινε ότι θα στερούσαμε από τον εαυτό μας για δεύτερη φορά τη δυνατότητα να τον κατανοήσουμε. Θα σήμαινε ότι θα αφαιρούσαμε από τον εαυτό μας κάθε έγκυρη αρχή διάκρισης για να τον κρίνουμε. Η αρχή της μεθόδου που επικαλείται ο Möhler για την ιστορία της Εκκλησίας ισχύει ακόμη περισσότερο για την ιστορία της χριστιανικής σκέψης: «Οφείλουμε να ζούμε τον χριστιανισμό της ιστορίας που περιγράφουμε, και αυτός ο χριστιανισμός πρέπει να ζει μέσα μας, διότι ο χριστιανισμός είναι πρωτίστως κάτι που είμαστε εμείς οι ίδιοι. Το πρόβλημα αυτό τίθεται με πολύ διαφορετικούς τρόπους ανά τους αιώνες, και η ιστορία της Εκκλησίας είναι μια ανάπτυξη ζωής¹⁰.»
Ας προσθέσουμε, τέλος, ότι μπροστά σε κείμενα που συχνά μας αποπροσανατολίζουν, απαιτείται μια πρόσθετη προσπάθεια για να αναπαραγάγουμε μέσα μας την κίνηση του πνεύματος που κάποτε τα ενέπνευσε. Μια εκούσια συμπάθεια, μια μεθοδική δεκτικότητα, από την οποία δεν πρέπει να συμπεράνουμε ότι παρουσιάζουμε την ωριγενική ερμηνεία ως πρότυπο προς πλήρη μίμηση. Βρισκόμαστε πολύ μακριά από αυτό. Θα ήταν παρερμηνεία της προσπάθειάς μας να την καταγράψει κανείς στον λογαριασμό μιας «αντιεπιστημονικής αντίδρασης», έστω και μετριασμένης ή διορθωμένης, η οποία —μας λέγεται— «κυριαρχεί σήμερα στους πνευματιστικούς κύκλους». Γνωρίζουμε, βεβαίως, ότι υπάρχει μια τυφλή κριτική και μια ψευδής επιστήμη. Η ίδια η αυθεντική επιστήμη δεν είναι το παν, ιδίως όταν έχει ως αντικείμενο βιβλία που περιέχουν τον Λόγο του Θεού. Παρ’ όλα αυτά, είναι πολύτιμη, και θα θεωρούσαμε εξαιρετικά επιζήμιο οτιδήποτε θα επιχειρούσε, έστω και ελάχιστα, να της αμφισβητήσει τον χώρο ή να περιφρονήσει τα αποτελέσματά της. Είμαστε, εξάλλου, πεπεισμένοι ότι, όσον αφορά τον Ωριγένη, αν πρέπει να σημειωθεί κάποια ανεπάρκεια, αυτή βρίσκεται πολύ λιγότερο στο πνεύμα παρά στις τεχνικές. Από την άλλη, αντιλαμβανόμαστε όσο κανείς την απόσταση που μας χωρίζει αμετάκλητα από αυτόν τον Αλεξανδρινό του 3ου αιώνα και από το πνευματικό του σύμπαν. Το ποτάμι δεν επιστρέφει στην πηγή του. Όπως και η ίδια η ζωή, έτσι και η σκέψη δεν γυρίζει πίσω. Κανένα θαύμα, ακόμη κι αν το ήθελε, δεν θα της επέτρεπε να πραγματοποιήσει ένα τέτοιο όνειρο. Ίσως, όμως, ύστερα από τη μακρά πορεία που διήνυσε μέσα από τις ξεραμένες εκτάσεις του ορθολογισμού και του θετικισμού, να βρίσκεται σήμερα πιο έτοιμη —πολλά σημεία φαίνεται να το δείχνουν— να κατανοήσει και ακόμη να δεχθεί, για να της ξαναδώσει ζωή μέσα μας, εκείνο το αιώνιο στοιχείο που εκφράστηκε σε αυτές τις μορφές που πλέον έχουν πεθάνει. Τα πηγάδια που άνοιξε άλλοτε ο Ωριγένης έχουν από καιρό γεμίσει με άμμο. Όμως το ίδιο βαθύ υπόγειο νερό παραμένει εκεί, το οποίο μπορεί ακόμη να μας βοηθήσει να ξαναβρούμε, για να σβήσουμε την ίδια δίψα¹¹.
Σημειώσεις:
1.Dom B. Capelle, Σημειώσεις αμβροσιανής θεολογίας. I, Το πρόσωπο του Μελχισεδέκ, στο Recherches de théologie ancienne et médiévale, 1931, σσ. 183-189.
Του Henri de Lubac
ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ
Εισαγωγή
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι — Κατηγορίες κατά του Ωριγένη
Σειρά αναθεμάτων
Οι αρχαίες έριδες
Ο Ωριγένης εναντίον του Ωριγένη
Το έργο του Ωριγένη
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ — Ο Ωριγένης ως άνθρωπος της Εκκλησίας
Το διπλό μέτωπο
Ευσέβεια και ορθοδοξία
Ο Ωριγένης και ο άγιος Παύλος
Η σοφία και ο σταυρός
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ — Το κυριολεκτικό νόημα
Βεβαίωση της ιστορίας
Η πρόθεση του Πνεύματος
Λεκτικές διευκρινίσεις
Η οπτική του κήρυκα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙV — Το πνευματικό νόημα
Το τριπλό νόημα της Γραφής
Η συμβολή του Φίλωνα
Οι δύο Διαθήκες
Γραφή και πνευματική ζωή
ΚΕΦΑΛΑΙΟ V — Το Ευαγγέλιο
Ιστορία και πνευματικό νόημα
Το χριστιανικό μυστήριο
Το αιώνιο Ευαγγέλιο
Ο Θεός του Ωριγένη
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI — Ιστορία και πνεύμα
Η θρησκευτική εξέλιξη
Προφητικές προαναγγελίες
Δημιουργία του πνευματικού νοήματος
Από την ιστορία στο πνεύμα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII — Έμπνευση και κατανόηση
Η πνευματική εμβέλεια της έμπνευσης
Η αναλογία της πίστης
Η προσπάθεια της κατανόησης
Ο καρπός του φοίνικα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII — Οι ενσαρκώσεις του Λόγου
Ο Λόγος του Θεού
Η Γραφή, η ψυχή και το σύμπαν
Η Ευχαριστία, «συμβολικό σώμα»
Το πρωτείο του Λόγο
Συμπέρασμα
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ο Dom Capelle χρειάστηκε άλλοτε να αφιερώσει ένα λόγιο άρθρο για να αποδείξει ότι ο άγιος Αμβρόσιος δεν θεωρούσε τον Μελχισεδέκ ως τον Αιώνιο Πατέρα¹. Τι ογκώδες έργο δεν θα χρειαζόταν, αν θέλαμε να αποδείξουμε με την ίδια επιμέλεια, μέσω της λεπτομερούς εξέτασης τόσων κειμένων που επικαλούνται λανθασμένα και της παράθεσης τόσων άλλων που συνήθως αγνοούνται, ότι ο Ωριγένης δεν υπήρξε ο παράφρων «αλληγοριστής» που τόσο συχνά θεωρείται! Το σφάλμα είναι τόσο βαθιά ριζωμένο, έχει τόσους υποστηρικτές, συνάδει —πρέπει να το πούμε— με τόσες από τις προκαταλήψεις μας, ώστε ακόμη και σήμερα καλοί ιστορικοί το επαναλαμβάνουν, χωρίς να το εξετάζουν πιο προσεκτικά. Ακόμη και εκείνοι που, πού και πού, υψώνονται για να το πολεμήσουν, παρά τη θέλησή τους, εξακολουθούν να του θυσιάζονται. Έτσι, τον περασμένο αιώνα, ο Mgr Freppel, που πίστευε ότι ήταν γενναιόδωρος προς τον Ωριγένη λέγοντας ότι «ακόμη και ως προς τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, οι προτιμήσεις του δεν φτάνουν μέχρι μια συστηματική αποκλειστικότητα» κάθε κυριολεκτικής ερμηνείας. Έτσι και πιο κοντά σε εμάς, ο abbé Jules Martin, ο οποίος όμως εργαζόταν πάνω σε κείμενα³. Ο ίδιος ο M. René Cadiou, στο πλαίσιο ενός εξαιρετικού κεφαλαίου για τον ωριγενικό συμβολισμό, γράφει: «Οι Αλεξανδρινοί θυσίασαν εύκολα την ιστορία στην επιθυμία τους να επιβάλουν τον συμβολισμό, ενώ η χριστιανική αποκάλυψη είναι πρωτίστως ένα ιστορικό γεγονός⁴.» Ωστόσο, όσο παράδοξο κι αν φαίνεται αυτό σε ένα σύγχρονο πνεύμα, ένα από τα ενδιαφέροντα αυτού του συμβολισμού, στη χριστιανική σκέψη των πρώτων αιώνων, δεν ήταν ακριβώς να εξασφαλίσει στην ιστορία ένα νόημα που της αρνιόταν η ειδωλολατρική αρχαιότητα; Και ο Ωριγένης δεν σχολίασε, ίσως καλύτερα από κάθε άλλον, αυτόν τον στίχο της προς Εβραίους επιστολής που αναδεικνύει τόσο καλά, μέσα στη μοναδικότητά του, το «ιστορικό γεγονός» στο οποίο πιστεύουμε: «Ο Χριστός εμφανίστηκε μία μόνο φορά κατά τη διάρκεια των αιώνων, για να καταργήσει την αμαρτία με τη θυσία του»;
Η λέξη «αλληγορισμός» συνδέεται αυθόρμητα με την ωριγενική ερμηνεία. Αυτό ασφαλώς δεν είναι αδικαιολόγητο, αν δεν θέλουμε να εκφράσουμε με αυτήν το σύνολό της, και όλες οι επικρίσεις που συνοψίζονται σε αυτήν δεν είναι χωρίς βάση. Αλλά πρέπει να την κατανοήσουμε σωστά. Είναι μια αόριστη λέξη, με ποικίλες σημασίες⁵. Όμως, για το πράγμα που δηλώνει, ή που νομίζεται ότι δηλώνει στην περίπτωση του Ωριγένη, πολλοί δείχνουν υπερβολική περιφρόνηση ώστε να ασχοληθούν με την ακριβή του περιγραφή, με αποτέλεσμα η ιδέα που σχηματίζουν να διαφεύγει, λόγω της ασάφειάς της, από κάθε συστηματική συζήτηση. Όταν, πράγματι, μιλά κανείς για «υπερβολικό συμβολισμό», για «ακραίο αλληγορισμό», τι εννοεί ακριβώς με αυτές τις εκφράσεις; Πρόκειται, για παράδειγμα, απλώς για «έλλειψη μετριοπάθειας», για μια υπερβολικά πλούσια αφθονία συμβόλων, ώστε το σφάλμα να βρίσκεται «μάλλον στην εφαρμογή παρά στην ουσία των πραγμάτων»; Ή μήπως πρόκειται, αντίθετα, για κάποια διαβρωτική αρχή, την οποία μια υγιής ερμηνεία οφείλει να απορρίψει; Θελήσαμε να προσπαθήσουμε να διαλευκάνουμε ένα ζήτημα που έχει γίνει τόσο σκοτεινό, αναγκάζοντας πρώτα, τρόπον τινά, τις καθιερωμένες κρίσεις να γίνουν πιο συγκεκριμένες. Δεν επιδιώξαμε να «υπερασπιστούμε» τον Ωριγένη, αλλά απλώς να μάθουμε τι, στην πραγματικότητα, είχε σκεφτεί και πει.
Μερικοί φίλοι είχαν αναλάβει να μεταφράσουν, με βάση τη μετάφραση του Rufin, τις Ομιλίες για την Εξάτευχο. Αυτές οι μεταφράσεις εντάχθηκαν φυσικά, λίγο αργότερα, στο πρόγραμμα των Sources chrétiennes, και μας ζητήθηκε να γράψουμε μια εισαγωγή. Αυτή ήταν η αφορμή για τη μελέτη αυτή. Καθώς οι Ομιλίες για την Εξάτευχο αποτελούν σχεδόν από την αρχή μέχρι το τέλος ένα εκτενές ρεπερτόριο «αλληγορικών» ερμηνειών, το θέμα μας επιβλήθηκε. Το παράδοξο στοιχείο που περιείχε λειτούργησε ως κίνητρο. Αλλά γρήγορα μας έγινε φανερό ότι, για να το πραγματευτούμε με κάποιο όφελος, ήταν αναγκαίο να το εξετάσουμε μέσα στο σύνολο του έργου του Ωριγένη.
Όπως έγραφε πολύ πρόσφατα ο E. Klostermann, δεν μπορεί κανείς, μέσα σε αυτό το έργο, να διαχωρίσει τα σχόλια από τις ομιλίες, με το πρόσχημα ότι αντιστοιχούν σε δύο διαφορετικά είδη: όπως οι ομιλίες είναι γεμάτες από λεπτομέρειες που μαρτυρούν μια μέριμνα επιστημονικής τάξεως, έτσι και τα σχόλια είναι γεμάτα από πνευματικές ανησυχίες. Όσο για τα άλλα έργα, όπως το Peri Archôn ή το Contra Celsum, η συμβολή τους είναι επίσης καθοριστική. Αλλά καθώς αναζητούσαμε σε αυτά τις απαραίτητες πληροφορίες, το θέμα που αρχικά είχαμε διακρίνει λάμβανε στα μάτια μας μια ευρύτερη διάσταση. Δεν επρόκειτο πλέον να μετρήσουμε, σε μια δεδομένη ερμηνεία, το μερίδιο που αποδιδόταν στο «γράμμα» ή στην ιστορία. Δεν επρόκειτο καν μόνο για ερμηνευτική. Ήταν μια ολόκληρη σκέψη, μια ολόκληρη αντίληψη του κόσμου που αναδυόταν μπροστά μας. Μια ολόκληρη ερμηνεία του χριστιανισμού, της οποίας ο Ωριγένης, παρά τα πολλά προσωπικά και ενίοτε αμφισβητήσιμα στοιχεία, υπήρξε λιγότερο ο δημιουργός παρά ο μάρτυρας. Ακόμη περισσότερο, μέσα από αυτήν την «πνευματική κατανόηση» της Γραφής, ήταν ο ίδιος ο χριστιανισμός που μας φαινόταν να αποκτά μια στοχαστική αυτοσυνείδηση. Αυτό είναι το φαινόμενο —ένα από τα πιο χαρακτηριστικά της πρώτης χριστιανικής εποχής— που τελικά προσπαθήσαμε να συλλάβουμε.
Τα τελευταία χρόνια πολλαπλασιάζονται παρόμοιες μελέτες, άλλες απλώς ιστορικές, άλλες με δογματική πρόθεση. Θεολόγοι και ερμηνευτές εμβαθύνουν στο θέμα, ο καθένας σύμφωνα με την ειδικότητά του. Παντού, προς κάθε κατεύθυνση, γίνεται λόγος για το «πνευματικό νόημα». Έχουν γίνει συζητήσεις, που δεν ήταν όλες άκαρπες. Έχουν αναδειχθεί νέες οπτικές. Παραδοσιακές αλήθειες έχουν φωτιστεί καλύτερα. Το έργο μας έτσι διευκολύνεται. Ωστόσο, ο καιρός δεν είναι ακόμη ώριμος για μια πλήρη σύνθεση. Αντί να εξετάσουμε το ζήτημα σε όλη του την έκταση —πράγμα που θα μας υποχρέωνε να εισχωρήσουμε με ριψοκίνδυνο τρόπο στο βιβλικό πεδίο— παραμείναμε στο αρχικό μας σχέδιο. Ο Ωριγένης παραμένει στο κέντρο της προοπτικής μας. Αυτόν ερωτούμε, στον άξονά του τοποθετούμαστε. Αποτελεί ένα απλό κεφάλαιο, αλλά εξαιρετικής σημασίας, αυτής της ιστορίας της πνευματικής ερμηνείας, η οποία θα μπορούσε και η ίδια να είναι ένα σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας της θεολογίας.
Ο σκοπός μας είναι, λοιπόν, ιστορικός, και η μέθοδός μας θα ήθελε επίσης να είναι τέτοια. Αναζητούμε —το επαναλαμβάνουμε— τι σκέφτηκε ο Ωριγένης, ενημερώνοντάς μας, χωρίς προκαθορισμένη επιλογή, για όσα είπε, μέσω μιας όσο το δυνατόν ευρύτερης ανάγνωσης και μιας όσο το δυνατόν πιο κυριολεκτικής ερμηνείας. Εφαρμόζουμε όσο καλύτερα μπορούμε απέναντί του αυτή την «στοιχειώδη αντικειμενικότητα που συνίσταται στο να τον βλέπουμε ακριβώς μέσα στο πλαίσιο των προβλημάτων που του ήταν σύγχρονα και να κατανοούμε τη διδασκαλία του σύμφωνα με τα ερωτήματα στα οποία πραγματικά απαντούσε». Αυτό ακριβώς είναι που μας φάνηκε να λείπει από ορισμένες παλαιότερες ή νεότερες εργασίες, και στην κάλυψη αυτού του κενού αφιερωθήκαμε πρωτίστως. Αλλά μια τέτοια μέριμνα οδηγεί μακριά. Υποχρεώνει να αντιδράσουμε ενάντια σε εκείνη τη μορφή άδικης αντικειμενικότητας, εκείνου που δεν ξέρει πια να βλέπει, σε ένα έργο που έχει απομακρυνθεί χρονικά, παρά μόνο τις εξωτερικές του μορφές και τις παγιωμένες του απολήξεις. Οδηγεί επίσης πολύ γρήγορα στο να υπερβούμε μια υπερβολικά εξωτερική μέθοδο, με την οποία θα επιτυγχάναμε, στην καλύτερη περίπτωση, μια σχεδόν ασήμαντη ακρίβεια — μια προδοσία χειρότερη από πολλές παρερμηνείες.
Στα κείμενα του Ωριγένη έχουν πράγματι διαπραχθεί πολλές παρερμηνείες. Αλλά αυτό που ίσως πρέπει να λυπηθούμε ακόμη περισσότερο είναι ότι αυτό το τεράστιο ζήτημα της πνευματικής κατανόησης της Γραφής, όπως το αντιλαμβανόταν η αρχαία χριστιανική παράδοση, έχει τόσο συχνά περιοριστεί στις πενιχρές διαστάσεις μιας συζήτησης για τον αριθμό και την αξία ορισμένων «πνευματικών νοημάτων», κρυμμένων σαν αινίγματα σε ορισμένα σημεία της Βίβλου· και ότι, από ολόκληρη τη βαθιά διδασκαλία που ανέπτυξε ο Ωριγένης πάνω σε αυτό το θέμα, συγκρατούνται τόσο συχνά μόνο οι «υπερβολές» ή οι «λεπτολογίες» των «αλληγορισμών» του…
Στην ιστορία ενός τελετουργικού ή ενός θεσμού —ή ακόμη, με ορισμένες επιφυλάξεις, στην ιστορία μιας ιδέας ή ενός δόγματος— μπορεί κανείς να προσφέρει, χωρίς ιδιαίτερες προφυλάξεις, μια «ιστορική συμβολή». Αρκεί να εφαρμοστούν οι συνήθεις κανόνες. Αλλά όταν πρόκειται για μια πνευματική σύνθεση, βιωμένη και στοχασμένη μέσα σε μια μεγάλη διάνοια, πόσες ανασυνθέσεις, καρποί μιας «αντικειμενικής» και «αυστηρά ιστορικής» μεθόδου, είναι χονδροειδώς ή λεπτοφυώς παραμορφωτικές! Αυτό δεν λέγεται για να δικαιολογηθούν καθόλου οι αδυναμίες της μεθόδου, αλλά για να διαπιστωθεί η αναπόφευκτη ανεπάρκειά της. Για να φτάσει κανείς στον πυρήνα μιας ισχυρής σκέψης, τίποτε δεν είναι πιο ανεπαρκές από μια ορισμένη αξίωση καθαρής αντικειμενικότητας. Αν θέλει κανείς να έχει πιθανότητες —έστω και ως απλός ιστορικός— να κατανοήσει, πρέπει, είτε το θέλει είτε όχι, να εξηγήσει στον εαυτό του αυτό που διαβάζει· πρέπει να μεταφράσει, να ερμηνεύσει. Αυτό δεν γίνεται χωρίς κίνδυνο, αλλά αυτός ο κίνδυνος πρέπει να αναληφθεί. Η πραγματικά διαφωτιστική ανάλυση δεν είναι ούτε φωτογραφία ούτε υλική σύνοψη. Πρέπει να αναδείξει το ουσιώδες, που είναι σχεδόν πάντοτε το άρρητο. Πρέπει να αποκαλύψει τις κρυμμένες κατηγορίες, να προσδιορίσει τις γραμμές δύναμης. Κάτω από τις ιδιαιτερότητες του χρόνου και του τόπου, πρέπει να διεισδύσει μέχρι το αιώνιο. Έργο πάντοτε ατελές, αναμφίβολα· ερμηνεία αναγκαστικά μερική. Κάθε εποχή, κάθε ιστορικός, επιστρέφοντας στα μεγάλα έργα του παρελθόντος, φέρνει στο φως μια όψη τους, ενώ άλλες μένουν στη σκιά. Με αυτή την έννοια, η υποκειμενικότητα δεν αποφεύγεται. Παρ’ όλα αυτά, πρόκειται για έργο αναγκαίο, και μάλιστα τόσο πιο αναγκαίο όσο πιο αληθινά είναι σκέψη εκείνη που μελετάται. Δεν ανακτά κανείς μια σκέψη όπως ανασυνθέτει ένα γεγονός. Είτε πρόκειται για σκέψη του σήμερα, του χθες ή του παρελθόντος, είτε παρουσιάζει λιγότερες ή περισσότερες δυσκολίες προσέγγισης που πρέπει να ξεπεραστούν με τα μέσα της ιστορικής επιστήμης και των βοηθητικών της, διαθέτει ένα εσωτερικό βάθος, το οποίο ο ιστορισμός υποχρεώνεται να αγνοεί.
Στην παρούσα περίπτωση, ένας τέτοιος ιστορισμός θα ήταν διπλά παραπλανητικός. Δεν έχουμε να κάνουμε ούτε με το έργο ενός μοναχικού στοχαστή, ούτε με ένα πρόβλημα που δεν μας αφορά καθόλου. Το έργο αυτό εντάσσεται σε μια παράδοση που μας φέρει, με μορφές βεβαίως διαφορετικές, όλες τις χριστιανικές γενιές. Όλες καλούνται, τελικά, να το επιλύσουν μέσα στο ίδιο φως. Επομένως, αν η ιστορική μας προσπάθεια δεν πρέπει να εκτραπεί σε ιστορισμό, η παράλληλη προσπάθειά μας για αντικειμενικότητα δεν πρέπει επίσης να εκτραπεί σε αντικειμενισμό. Ζώντας από την ίδια πίστη με τον Ωριγένη, μέλη της ίδιας Εκκλησίας, παρασυρόμενοι, θα λέγαμε, μέσα στο ίδιο παραδοσιακό ρεύμα, μάταια θα θέλαμε να σταθούμε απέναντί του όπως απέναντι σε οποιονδήποτε άλλον μέσα σε αυτή τη μακρά αλυσίδα μαρτύρων που φτάνει μέχρι τους αποστόλους του Ιησού, ως εξωτερικοί παρατηρητές. Αυτό θα σήμαινε ότι θα στερούσαμε από τον εαυτό μας για δεύτερη φορά τη δυνατότητα να τον κατανοήσουμε. Θα σήμαινε ότι θα αφαιρούσαμε από τον εαυτό μας κάθε έγκυρη αρχή διάκρισης για να τον κρίνουμε. Η αρχή της μεθόδου που επικαλείται ο Möhler για την ιστορία της Εκκλησίας ισχύει ακόμη περισσότερο για την ιστορία της χριστιανικής σκέψης: «Οφείλουμε να ζούμε τον χριστιανισμό της ιστορίας που περιγράφουμε, και αυτός ο χριστιανισμός πρέπει να ζει μέσα μας, διότι ο χριστιανισμός είναι πρωτίστως κάτι που είμαστε εμείς οι ίδιοι. Το πρόβλημα αυτό τίθεται με πολύ διαφορετικούς τρόπους ανά τους αιώνες, και η ιστορία της Εκκλησίας είναι μια ανάπτυξη ζωής¹⁰.»
Ας προσθέσουμε, τέλος, ότι μπροστά σε κείμενα που συχνά μας αποπροσανατολίζουν, απαιτείται μια πρόσθετη προσπάθεια για να αναπαραγάγουμε μέσα μας την κίνηση του πνεύματος που κάποτε τα ενέπνευσε. Μια εκούσια συμπάθεια, μια μεθοδική δεκτικότητα, από την οποία δεν πρέπει να συμπεράνουμε ότι παρουσιάζουμε την ωριγενική ερμηνεία ως πρότυπο προς πλήρη μίμηση. Βρισκόμαστε πολύ μακριά από αυτό. Θα ήταν παρερμηνεία της προσπάθειάς μας να την καταγράψει κανείς στον λογαριασμό μιας «αντιεπιστημονικής αντίδρασης», έστω και μετριασμένης ή διορθωμένης, η οποία —μας λέγεται— «κυριαρχεί σήμερα στους πνευματιστικούς κύκλους». Γνωρίζουμε, βεβαίως, ότι υπάρχει μια τυφλή κριτική και μια ψευδής επιστήμη. Η ίδια η αυθεντική επιστήμη δεν είναι το παν, ιδίως όταν έχει ως αντικείμενο βιβλία που περιέχουν τον Λόγο του Θεού. Παρ’ όλα αυτά, είναι πολύτιμη, και θα θεωρούσαμε εξαιρετικά επιζήμιο οτιδήποτε θα επιχειρούσε, έστω και ελάχιστα, να της αμφισβητήσει τον χώρο ή να περιφρονήσει τα αποτελέσματά της. Είμαστε, εξάλλου, πεπεισμένοι ότι, όσον αφορά τον Ωριγένη, αν πρέπει να σημειωθεί κάποια ανεπάρκεια, αυτή βρίσκεται πολύ λιγότερο στο πνεύμα παρά στις τεχνικές. Από την άλλη, αντιλαμβανόμαστε όσο κανείς την απόσταση που μας χωρίζει αμετάκλητα από αυτόν τον Αλεξανδρινό του 3ου αιώνα και από το πνευματικό του σύμπαν. Το ποτάμι δεν επιστρέφει στην πηγή του. Όπως και η ίδια η ζωή, έτσι και η σκέψη δεν γυρίζει πίσω. Κανένα θαύμα, ακόμη κι αν το ήθελε, δεν θα της επέτρεπε να πραγματοποιήσει ένα τέτοιο όνειρο. Ίσως, όμως, ύστερα από τη μακρά πορεία που διήνυσε μέσα από τις ξεραμένες εκτάσεις του ορθολογισμού και του θετικισμού, να βρίσκεται σήμερα πιο έτοιμη —πολλά σημεία φαίνεται να το δείχνουν— να κατανοήσει και ακόμη να δεχθεί, για να της ξαναδώσει ζωή μέσα μας, εκείνο το αιώνιο στοιχείο που εκφράστηκε σε αυτές τις μορφές που πλέον έχουν πεθάνει. Τα πηγάδια που άνοιξε άλλοτε ο Ωριγένης έχουν από καιρό γεμίσει με άμμο. Όμως το ίδιο βαθύ υπόγειο νερό παραμένει εκεί, το οποίο μπορεί ακόμη να μας βοηθήσει να ξαναβρούμε, για να σβήσουμε την ίδια δίψα¹¹.
Σημειώσεις:
1.Dom B. Capelle, Σημειώσεις αμβροσιανής θεολογίας. I, Το πρόσωπο του Μελχισεδέκ, στο Recherches de théologie ancienne et médiévale, 1931, σσ. 183-189.
2.Cours d'éloquence sacrée, τ. Χ, σ. 140.
3.Η βιβλική κριτική στον Ωριγένη, στο Annales de philosophie chrétienne, τ. CLI, σσ. 241 κ.ε.
4.Η νεότητα του Ωριγένη (1936), σ. 54.
5.Προς Εβραίους, Θ΄, 26. Στίχος που παρατίθεται στο Peri Archôn, 2, 3, 5 (σ. 120). Πρβλ. Contra Celsum, 4, 12 (σ. 282).
«Θα παρατηρηθεί, γράφει ο R. P. Daniélou, Origène, σ. 280, ότι μέσα σε αυτή τη μακρά σειρά αιώνων (που εγκαινιάστηκε από τον Ωριγένη), εκείνος στον οποίο ο Χριστός σαρκώθηκε έχει μια μοναδική σημασία, η οποία δεν ακυρώνεται από τις κοσμικές απεραντοσύνες του Ωριγένη, όπως δεν ακυρώνεται και η μοναδική θέση της γης, τόπου της ενσάρκωσης του Χριστού, από την ανακάλυψη των απεραντοσύνων του σύμπαντος.»
6.Πρβλ. Τυπολογία και αλληγορισμός, στο Recherches..., τ. XXXIV (1947).
7.Bainvel, De Scriptura sacra (1910), σ. 199.
8.Formen der exegetischen Arbeiten des Origenes, στο Theologische Literaturzeitung, Οκτώβριος 1947, στ. 203-208.
9.Δεν πιστεύουμε ότι μπορεί να απαντηθεί με λιγότερο κόπο η μομφή που απηύθυνε ο Karl Barth σε όσους διακηρύσσουν τον σεβασμό προς την ιστορία: «Αυτός ο περίφημος σεβασμός προς την ιστορία, έγραφε, ο οποίος, παρά την ομορφιά της έκφρασης, σημαίνει απλώς ότι παραιτείται κανείς από κάθε σοβαρή και σεβαστική κατανόηση και εξήγηση.»
10.J.-A. Moehler, πρώτη πρόλογος στο Η Ενότητα στην Εκκλησία. Πρβλ. το σχόλιο που δίνει ο P. de Grandmaison στο σχετικό απόσπασμα, Recherches..., τ. IX (1919), σ. 314.
11.Ευχαριστούμε τον R. P. Chifflot, διευθυντή των εκδόσεων Editions du Cerf, που μας επέτρεψε να χρησιμοποιήσουμε για το παρόν έργο τις εισαγωγές μας στις Ομιλίες του Ωριγένη, που εκδόθηκαν στη συλλογή Sources chrétiennes.
Συνεχίζεται με:
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΩΡΙΓΕΝΗ
Ι. Σειρά αναθεμάτων
3.Η βιβλική κριτική στον Ωριγένη, στο Annales de philosophie chrétienne, τ. CLI, σσ. 241 κ.ε.
4.Η νεότητα του Ωριγένη (1936), σ. 54.
5.Προς Εβραίους, Θ΄, 26. Στίχος που παρατίθεται στο Peri Archôn, 2, 3, 5 (σ. 120). Πρβλ. Contra Celsum, 4, 12 (σ. 282).
«Θα παρατηρηθεί, γράφει ο R. P. Daniélou, Origène, σ. 280, ότι μέσα σε αυτή τη μακρά σειρά αιώνων (που εγκαινιάστηκε από τον Ωριγένη), εκείνος στον οποίο ο Χριστός σαρκώθηκε έχει μια μοναδική σημασία, η οποία δεν ακυρώνεται από τις κοσμικές απεραντοσύνες του Ωριγένη, όπως δεν ακυρώνεται και η μοναδική θέση της γης, τόπου της ενσάρκωσης του Χριστού, από την ανακάλυψη των απεραντοσύνων του σύμπαντος.»
6.Πρβλ. Τυπολογία και αλληγορισμός, στο Recherches..., τ. XXXIV (1947).
7.Bainvel, De Scriptura sacra (1910), σ. 199.
8.Formen der exegetischen Arbeiten des Origenes, στο Theologische Literaturzeitung, Οκτώβριος 1947, στ. 203-208.
9.Δεν πιστεύουμε ότι μπορεί να απαντηθεί με λιγότερο κόπο η μομφή που απηύθυνε ο Karl Barth σε όσους διακηρύσσουν τον σεβασμό προς την ιστορία: «Αυτός ο περίφημος σεβασμός προς την ιστορία, έγραφε, ο οποίος, παρά την ομορφιά της έκφρασης, σημαίνει απλώς ότι παραιτείται κανείς από κάθε σοβαρή και σεβαστική κατανόηση και εξήγηση.»
10.J.-A. Moehler, πρώτη πρόλογος στο Η Ενότητα στην Εκκλησία. Πρβλ. το σχόλιο που δίνει ο P. de Grandmaison στο σχετικό απόσπασμα, Recherches..., τ. IX (1919), σ. 314.
11.Ευχαριστούμε τον R. P. Chifflot, διευθυντή των εκδόσεων Editions du Cerf, που μας επέτρεψε να χρησιμοποιήσουμε για το παρόν έργο τις εισαγωγές μας στις Ομιλίες του Ωριγένη, που εκδόθηκαν στη συλλογή Sources chrétiennes.
Συνεχίζεται με:
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΩΡΙΓΕΝΗ
Ι. Σειρά αναθεμάτων
