Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (62)

     Συνέχεια από:  Κυριακή 16 Αυγούστου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θ΄

Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΣΩΚΡΑΤΗ

Ο ΣΩΚΡΑΤΙΚΟΣ ΘΕΟΣ ΚΑΙ ΤΟ «ΔΑΙΜΟΝΙΟΝ» ΩΣ «ΘΕΪΚΟΝ ΣΗΜΕΙΟΝ

Σχέσεις μεταξὺ θεολογίας καὶ σωκρατικῆς ἠθικῆς

Τὸ φαινόμενο τοῦ δαιμονίου, παρ' ὅτι, ὅπως διαπιστώσαμε, εἶναι ἐμφανῶς θρησκευτικῆς φύσεως, ἐν τούτοις δὲν θίγει διόλου τὴν αὐτονομία τῆς σωκρατικῆς φιλοσοφικῆς διανοήσεως, στὸν βαθμό ποὺ εἶναι βασισμένη στὸν καθαρὸ λόγο. Αὐτὸ ἰσχύει τόσον γιὰ τὴ διαλεκτική μέθοδο ὅσον καὶ γιὰ τὴν ἀντίληψη τοῦ ἀνθρώπου ὡς ψυχῆς καὶ γιὰ τὴν προτροπὴ πρὸς τὴ φροντίδα καί, συνεπῶς, γιὰ τὴν ἀντίληψη τῆς σωκρατικῆς ἠθικῆς γενικῶς καὶ εἰδικῶς.

Ἡ σωκρατικὴ ἠθική, φύσει καὶ θέσει, δὲν εἶναι θεοκρατική, γι' αὐτὸ καὶ δὲν ἀντλεῖ τὴν ἰσχύ της ἀπὸ τὴ θεία βούληση ὡς «ἐντολή»: Στηρίζεται ἀποκλειστικῶς σὲ αὐτὸ ποὺ ἀποτελεῖ τὴν οὐσία τοῦ ἀνθρώπου, δηλαδὴ στὴν ψυχὴ ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς νοήσεως, καὶ γενικῶς στὴν ἀξία ποὺ ἔχουν τὰ πράγματα καθ' ἑαυτά.

Ἡ σωκρατικὴ ἠθικὴ εἶναι ἀνεξάρτητη ἀκόμη καὶ ἔναντι τοῦ ζητήματος τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς: οἱ ἀνθρώπινες ἀξίες, ὡς ἐκ τούτου, ἐπιβάλλονται ἀνεξαρτήτως τοῦ γεγονότος ἂν ἡ ψυχὴ ἐξακολουθεῖ νὰ ζεῖ ἢ ὄχι μετὰ τὸν θάνατο τοῦ σώματος. Εἶναι εὐνόητο, λοιπόν, ὅτι γιὰ τὸν Σωκράτη ὁ θεός, ὅπως δὲν παρεμβαίνει στὴ θεμελίωση τῆς ἠθικῆς, μὲ τὸν ἴδιο τρόπο δὲν ἐπεμβαίνει σὲ αὐτὸν ἢ τὸν ἄλλο κόσμο μέσῳ τῆς ἐπιβραβεύσεως ἢ τῆς τιμωρίας. Ὁ Maier ἀναφέρει σχετικῶς: «[...] Στὴ θεότητα δὲν ἐναπόκειται κἂν τὸ καθῆκον νὰ ἐξασφαλίσει ἔξωθεν μιὰ εὔλογη ἀντιστοιχία μεταξὺ ἠθικῆς ἀξίας καὶ εὐτυχίας. Ἡ εὐτυχία εἶναι γιὰ τὸν Σωκράτη ἀπολύτως ἐσωτερικὸ ζήτημα, καθὼς ὀφείλει τὴν προέλευσή της καὶ ἔχει τὴν ἔδρα της στὴν ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου: κατοικεῖ στὴν ἴδια τὴν ἠθικὴ ζωή. Ὁ καλὸς φέρει ἐντὸς αὐτοῦ τὴν ἀνταμοιβή του, τὸ ἴδιο καὶ ὁ κακὸς τὴν τιμωρία του»42.

Κατόπιν τούτου, λοιπόν, ὁ ἀναγνώστης θὰ ἀναρωτιέται, ἴσως, μὲ ποιον τρόπο συμβιβάζονται, ἀπὸ τὴ μία πλευρά, ἡ σωκρατικὴ ἀντίληψη περὶ θείου – ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς θείας πρόνοιας – καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ἡ ἀπόλυτη πεποίθηση τοῦ Σωκράτους ὅτι ὁ θεὸς φροντίζει ἰδιαιτέρως τοὺς καλούς, σὲ τέτοιο βαθμό μάλιστα, ὥστε νὰ τοῦ στείλει τὸ «δαιμόνιον σημεῖον».

Ἡ ἀπάντηση εἶναι ἁπλή. Οἱ ἠθικὲς αξίες οὔτε δημιουργοῦνται οὔτε ἐπιβάλλονται ἀπὸ τὴ θεότητα. Καθὼς ἀποτελοῦν ἀπὸ μόνες τους ἀνώτατες ἀξίες, ἀναγνωρίζονται καὶ ἀπὸ τὴ θεότητα, καὶ μάλιστα ἐπιβάλλονται ἀκόμη καὶ στοὺς ἴδιους τους θεούς. Ἐξηγεῖται τώρα γιατί ὁ θεός, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν εἶναι δημιουργὸς τῶν ἠθικῶν ἀξιῶν, ἐν τούτοις εἶναι προστάτης τους. Ἐν τέλει, οἱ ἠθικὲς ἀξίες δὲν εἶναι τέτοιες, ἐπειδὴ τὸ θέλησε ὁ θεός, ἀλλὰ ἀντικειμενικῶς ἐνέχουν μία ἐσωτερικὴ τελειότητα. Γι' αὐτὸ καί, ὅπως μὲ ἄριστο τρόπο ἀποδεικνύεται στὸν πλατωνικὸ Εὐθύφρονα 43, χαίρουν ὑψίστης ἐκτιμήσεως ἐκ μέρους τοῦ θεοῦ.

Ἔτσι ἐξηγεῖται, ἐπίσης, γιατί ὁ Σωκράτης ἐπίστευε ὅτι ἡ θεότητα δὲν φροντίζει ὅλους τους θνητοὺς ἐν γένει, ἀλλὰ μονάχα τὸν ἐνάρετο ἄνθρωπο. Λέγει ὁ Σωκράτης στὴν Ἀπολογία τοῦ Πλάτωνος ἀπευθυνόμενος στοὺς δικαστές:
Ἀλλὰ κι ἐσεῖς πρέπει, ἄνδρες δικαστές, νὰ σκέφτεστε μὲ ἐλπίδα τὸν θάνατο καὶ νὰ καταλάβετε ὅτι ἡ ἀλήθεια εἶναι μόνο μία: ὅτι δὲν ὑπάρχει γιὰ τὸν καλὸν ἄνθρωπο κανένα κακό, οὔτε ὅταν ζεῖ οὔτε ὅταν πεθάνει, καὶ ὅτι δὲν ἀμελοῦν οἱ θεοὶ νὰ φροντίζουν γιὰ τὶς ὑποθέσεις του 44.

Σὲ κανένα κείμενο ἀπ' ὅσα ἔχουμε στὴ διάθεσή μας δὲν ἀναφέρεται τὸ ἐνδιαφέρον καὶ ἡ φροντίδα τῶν θεῶν γιὰ τὸν κάθε ἄνθρωπο χωριστά, πόσο μάλλον ἡ φροντίδα τῶν θεῶν γιὰ τὸν ἄνθρωπο ὁ ὁποῖος, ἀφοῦ ξεστρατίσει, ἐπανέρχεται στὸν ὀρθὸ δρόμο.

Συνεπῶς, ἡ θεότητα ἐπεμβαίνει μόνον ὑπὲρ τοῦ ἀνθρώπου (ὑπὸ τὴν ἔννοια τοῦ ἀτόμου) κατὰ τὸ μέτρο ποὺ ἐνσαρκώνει τὴν ἀρετή. Δὲν εἶναι, ὅμως, αὐτὴ ἡ ὁποία προσδίδει ἀξία στὸν ἐνάρετο ἄνθρωπο – μιὰ ἀξία τὴν ὁποία ὁ ἴδιος ὁ ἄνθρωπος φέρει ἀπολύτως. Τοῦτο ὅμως δὲν ἔχει τὸν χαρακτήρα μιᾶς πράξεως ἀγάπης, ὅπως συμβαίνει στὸν χριστιανισμό, ἀλλὰ ἀνάγεται σὲ ἕναν νόμο ἰσότιμης συνυπάρξεως μεταξὺ θεοῦ καὶ ἀνθρώπου. Πρόκειται, δηλαδή, γιὰ ἕνα εἶδος ἀγάπης τοῦ θεοῦ πρὸς τὸν ἄνθρωπο, ἡ ὁποία ὅμως εἶναι ἀνάλογη τῆς ἀξίας ποὺ ἔχει ὁ τελευταῖος. Ἀντιθέτως, ἡ ἀγάπη τοῦ χριστιανικοῦ θεοῦ δὲν εἶναι ἀνάλογη πρὸς τὴν ἀξία τῶν πράξεων τοῦ ἀνθρώπου καὶ γι' αὐτὸ χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὴν ἀνιδιοτέλεια τῆς πλήρους καὶ καθαρῆς προσφοράς.

Ἐὰν ὅμως εἶναι ἔτσι, ἐὰν, δηλαδή, ἡ θεότητα ἀσχολεῖται ἰδιαιτέρως μὲ τὸν ἄνθρωπο ὄχι ὡς ἄτομο ἀλλὰ ὡς ἄνθρωπο καλό, τότε ἰσχύει καὶ τὸ ἀντίστροφο: ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν ἔχει ἀνάγκη τὴ βοήθεια τῆς θεότητας προκειμένου νὰ εἶναι καλός. Ἡ ἰδιαίτερη φροντίδα ποὺ ἐπιδεικνύει ἡ θεότητα γιὰ τὸν καλὸ ἄνθρωπο εἶναι συνέπεια καὶ ὄχι προϋπόθεση τῆς καλοσύνης του. Ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτὴ ὁ Maier ἀκριβολογεῖ ὅταν γράφει: «Γιὰ τὸν Σωκράτη, ἡ ἠθικὴ αὐτάρκεια ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι ἡ τελευταία ἄγκυρα σωτηρίας γιὰ κάθε πόθο εὐτυχίας καὶ ἐμπιστοσύνης στὴ ζωή. Ὁ Σωκράτης δὲν διανοεῖται κἂν νὰ ἀναζητήσει στὴ θεότητα ἕνα στέρεο στήριγμα γιὰ τὸν ἄνθρωπο, ὁ ὁποῖος χρήζει ἀπελευθέρωσης καὶ σωτηρίας. Ὁ ἠθικὸς βίος ἀπὸ μόνος του εἶναι ὑγεία καὶ ἀπελευθέρωση. Ἡ σωκρατικὴ αἰσιοδοξία – ἂς μὴν τὸ ξεχνούμε – θεμελιώνεται ἀποκλειστικῶς στὸ ἠθικὸ συναίσθημα, ἡ σωκρατικὴ πίστη εἶναι μία βαθιὰ ἠθικὴ πίστη. Τελικῶς, ἡ “φιλοσοφία" τοῦ Σωκράτους εἶναι καὶ παραμένει τὸ εὐαγγέλιο στὸν ἐδῶ κόσμο» 45.

Σημειώσεις
42. MAIER, Socrate, II, σ. 138.
43. Στὸν Εὐθύφρωνα ἐπαληθεύεται ἡ θεωρία, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία τὸ ἱερὸ δὲν εἶναι ἱερὸ ἐπειδὴ ἀρέσει στοὺς θεούς, ὅπως ἐπίστευαν οἱ Ἕλληνες, ἀλλά, ἀντιθέτως, τὸ ἱερὸ ἀρέσει στοὺς θεοὺς ἀκριβῶς γιὰ τὸν λόγο ὅτι εἶναι ἱερό.
44. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Ἀπολογία Σωκράτους, 41 c-d.
45. H. MAIER, Socrates, II, σ. 143.

PROVIDENTIA DIVINA — ΘΕΙΑ ΠΡΟΝΟΙΑ 1

  Η Θεία Πρόνοια ενεργεί με μαθηματική ακρίβεια! (γέρων Σωφρόνιος του Έσσεξ)

PROVIDENTIA DIVINA — ΘΕΙΑ ΠΡΟΝΟΙΑ 1
Το θέμα της θείας πρόνοιας στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη

Εναρκτήρια διάλεξη προς τα Τμήματα Φιλολογίας και Φιλοσοφίας του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ, η οποία εκφωνήθηκε την Παρασκευή, 15 Οκτωβρίου 1976, από τον
A. P. Bos
Λέκτορα Αρχαίας και Πατερικής Φιλοσοφίας.

Ο A. P. Bos (Abraham P. Bos, γεν. 1943 στο Baarn της Ολλανδίας) είναι Ολλανδός ιστορικός της αρχαίας φιλοσοφίας και πατρολόγος, με ιδιαίτερη ειδίκευση στον Αριστοτέλη. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία (1960–1966) και Φιλοσοφία (1962–1968) στο Vrije Universiteit Amsterdam και το 1971 εκπόνησε διδακτορική διατριβή πάνω στην πρώιμη αριστοτελική κοσμολογία. Από το 1976 έως το 2006 δίδαξε Αρχαία και Πατερική Φιλοσοφία στο Vrije Universiteit του Άμστερνταμ και σήμερα είναι ομότιμος καθηγητής.

Τα κύρια ερευνητικά του πεδία είναι ο Αριστοτέλης, η σχέση ελληνικής φιλοσοφίας και χριστιανικής πίστεως, καθώς και η Γνώση και ιδιαίτερα ο Βασιλείδης. Ωστόσο, το πιο χαρακτηριστικό μέρος του έργου του είναι η προσπάθειά του να δώσει μια νέα συνολική ερμηνεία της φυσικής φιλοσοφίας, της ψυχολογίας και της θεολογίας του Αριστοτέλη.

Ιδιαίτερα σημαντικά είναι τρία σημεία της έρευνάς του.

Πρώτον, η αριστοτελική θεολογία. Ήδη η εναρκτήρια διάλεξή του το 1976, Providentia Divina: The Theme of Divine Pronoia in Plato and Aristotle, εξετάζει το πρόβλημα της θείας πρόνοιας στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Το ενδιαφέρον αυτό κορυφώθηκε στο σημαντικό βιβλίο:
A. P. Bos, Cosmic and Meta-Cosmic Theology in Aristotle’s Lost Dialogues, Brill, 1989.
Εδώ ο Bos επιχειρεί να ανασυγκροτήσει τη θεολογία των χαμένων αριστοτελικών διαλόγων και να δείξει ότι η σχέση Θεού και κόσμου στον Αριστοτέλη είναι πολύ πλουσιότερη από την απλή εικόνα του «Ακινήτου Κινούντος». Το έργο μεταφράστηκε στα ιταλικά ως Teologia cosmica e metacosmica. Per una nuova interpretazione dei dialoghi perduti di Aristotele.

Δεύτερον, το Περὶ κόσμου. Σε αντίθεση με τη μεγάλη πλειονότητα των νεότερων μελετητών, υπερασπίστηκε τη γνησιότητα και την αριστοτελικότητα του Περὶ κόσμου. Τη θέση αυτή είχε αναπτύξει ανεξάρτητα ήδη πριν από τη συνεργασία του με τον Giovanni Reale· κατόπιν οι δύο μελετητές ένωσαν τις έρευνές τους στη μεγάλη έκδοση του 1995:
Giovanni Reale – Abraham P. Bos, Il trattato Sul cosmo per Alessandro attribuito ad Aristotele, Milano, Vita e Pensiero, 1995.
Ο Bos θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικό ότι η θεολογία του Περὶ κόσμου δεν χρειάζεται να θεωρηθεί στωική ή μεταγενέστερη παρέμβαση, αλλά μπορεί να κατανοηθεί μέσα από την ίδια την αριστοτελική θεολογική και κοσμολογική παράδοση. Ακόμη και το 2021, στην κριτική του για το νέο Σχόλιο των Gregorić–Karamanolis, επανήλθε στο ζήτημα και τόνισε τον αριστοτελικό χαρακτήρα της θεολογίας του έργου.

Τρίτον, η ψυχή και το πνεῦμα. Στη μεταγενέστερη έρευνά του ο Bos υποστήριξε μια αρκετά πρωτότυπη ερμηνεία: το «σώμα» που χρησιμοποιεί η ψυχή ως όργανό της στον Αριστοτέλη δεν πρέπει πάντοτε να ταυτίζεται απλώς με το ορατό φυσικό σώμα· καθοριστικό ρόλο παίζει το πνεῦμα (pneuma) ως ιδιαίτερο «εργαλειακό σώμα» της ψυχής. Η άποψη αυτή αναπτύσσεται κυρίως στο:
A. P. Bos, The Soul and Its Instrumental Body: A Reinterpretation of Aristotle’s Philosophy of Living Nature, Brill, 2003,
και, μαζί με τον Rein Ferwerda, στο:
A. P. Bos – R. Ferwerda, Aristotle, On the Life-Bearing Spirit (De spiritu), Brill, 2008.

Ο ίδιος έφθασε μάλιστα να χαρακτηρίσει το πνεῦμα ως ένα είδος «πεμπτουσίας» της αριστοτελικής φιλοσοφίας, επειδή κατά την ερμηνεία του συνδέει ψυχολογία, βιολογία, κοσμολογία και θεολογία.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας για τη θεολογία του Αριστοτέλη

Στις μέρες μας οι Πατέρες της Εκκλησίας έχουν περιέλθει σε δύσκολη θέση. Πολλοί σύγχρονοι θεολόγοι είναι έτοιμοι να τους ρίξουν και πάλι στα λιοντάρια. Σε πλήθος κριτικών μελετών επιχειρούν να δείξουν ότι, στη μεταφυσική θεολογική σκέψη των Πατέρων, η ελληνική φιλοσοφία, σαν λύκος με ένδυμα προβάτου, περιφέρεται αναζητώντας να καταβροχθίσει τη βιβλική θεολογία, αντί να βόσκει μαζί της στο λιβάδι της αλήθειας, όπως οι Πατέρες ήλπιζαν με αγαθή πίστη.

Μια άλλη συνηθισμένη μομφή κατά των Πατέρων της Εκκλησίας είναι ότι η γνώση τους για τις απόψεις των εθνικών συνομιλητών τους ήταν απλώς επιφανειακή. Ακόμη και όταν αντιπαρατίθεντο πολεμικά προς την ελληνική φιλοσοφική παράδοση, λέγεται ότι σχεδόν δεν φρόντιζαν να ανατρέχουν στα πρωτότυπα φιλοσοφικά συγγράμματα. Η γνώση τους γι’ αυτά παρέμενε περιορισμένη σε έναν μικρό αριθμό καθιερωμένων έργων, ανθολογιών ή συνοπτικών εγχειριδίων. Υπάρχει κάποια βάση γι’ αυτή την κατηγορία και απέχει πολύ από μένα η πρόθεση να ζητήσω πλήρη αθώωση των Πατέρων ως προς αυτό το σημείο.

Μόνο ως προς ένα ζήτημα θα προσπαθήσω να δείξω ότι ίσως έχουμε συνηθίσει να χρησιμοποιούμε υπερβολικά πολύ μαύρο χρώμα στην εικόνα που σχηματίζουμε για αυτούς τους παλαιούς συγγραφείς, πιθανότατα εξαιτίας ενός δικού μας τυφλού σημείου, ενός κενού στις γνώσεις μας για την ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας. Το ζήτημα αυτό αφορά τις μαρτυρίες τους για τη φιλοσοφική θεολογία του Αριστοτέλη.

Συμβαίνει πράγματι αρκετοί από αυτούς τους Πατέρες να μας λέγουν ότι ο Αριστοτέλης, στη φιλοσοφία του, είχε αναπτύξει το θέμα μιας θείας προνοίας —για λόγους ευκολίας μεταφράζω εδώ «θεία πρόνοια»· ελπίζω ότι από όσα ακολουθούν θα καταστεί σαφές πως σημαντικά στοιχεία του νοήματος του όρου πρόνοια χάνονται με αυτή τη μετάφραση.

Σύμφωνα με αυτούς, ο Αριστοτέλης ταύτιζε αυτή τη θεία δραστηριότητα με την αιτία της τάξεως και της αρμονίας μέσα στον κόσμο, αν και της απέδιδε περιορισμένο πεδίο ενεργείας· δεν δρα σε ολόκληρη τη φύση, αλλά μόνο στους ουρανούς, δηλαδή από τη σφαίρα των απλανών αστέρων έως τη σφαίρα μέσα στην οποία η Σελήνη κινείται γύρω από τη Γη.

Στην υποσελήνια πραγματικότητα η θεία πρόνοια ενεργεί μόνο έμμεσα.¹

Ωστόσο, έχουμε στην κατοχή μας τη Μεταφυσική του Αριστοτέλη, και οι περισσότεροι σύγχρονοι μελετητές υποστηρίζουν ότι στο δωδέκατο βιβλίο αυτού του έργου αποκλείεται κάθε είδους θεία πρόνοια. Εκεί αναπτύσσεται το ακόλουθο επιχείρημα: εάν ανήκε στην ουσία του Θεού το ότι η νόησή του θα εξακολουθούσε επίσης να «σκέπτεται» τον κόσμο, τότε η αυτοπραγμάτωσή του θα εξαρτιόταν από την ύπαρξη μιας πραγματικότητας έξω από αυτόν.

Μια προφανής παρατήρηση φαίνεται τώρα να είναι ότι η θεωρία που συναντούμε στους Πατέρες της Εκκλησίας θα μπορούσε εύκολα να είχε διορθωθεί, εάν μόνο είχαν μπει στον κόπο να αναζητήσουν ένα αντίγραφο της Μεταφυσικής. Το γεγονός ότι αυτό δεν συνέβη φαίνεται να υποδηλώνει μια φιλολογικο-φιλοσοφική αμέλεια ως προς την προσφυγή ad fontes, δηλαδή στις ίδιες τις πηγές.

Διατύπωση του προβλήματος

Αντιμέτωπος με αυτή την κατάσταση, πώς μπορεί ο ιστορικός της φιλοσοφίας να καθορίσει ποια ήταν πράγματι η άποψη του Αριστοτέλη για τη θεία πρόνοια; Εάν η Μεταφυσική είναι πράγματι έργο του Αριστοτέλη, τότε παρουσιάζονται δύο δυνατότητες:
α. Οι πληροφορίες που παρέχουν οι Πατέρες της Εκκλησίας σχετικά με μια περιορισμένη θεία πρόνοια είναι εσφαλμένες. Αυτό θα πρέπει να αποδειχθεί και, στη συνέχεια, θα πρέπει να δοθεί μια εξήγηση για το πώς αυτή η παράδοση κατόρθωσε να αποκτήσει τόσους πολλούς οπαδούς κατά τους ύστερους ελληνιστικούς χρόνους.
β. Οι πληροφορίες σχετικά με τη θεολογία του Αριστοτέλη είναι αξιόπιστες. Στην περίπτωση αυτή χρειάζεται να εξηγηθεί η σχέση τους με τα δεδομένα του βιβλίου XII της Μεταφυσικής και να διευκρινιστεί τι προκάλεσε τη μεταβολή της απόψεως, εάν πράγματι συνέβη μια τέτοια μεταβολή.

Εάν ο στόχος είναι μια συνολική μελέτη, ο ιστορικός της φιλοσοφίας θα χρειαστεί να διερευνήσει:
πού εμφανίστηκε το θέμα της θείας πρόνοιας στην ελληνική φιλοσοφία·
ποιες καταστάσεις πραγμάτων προοριζόταν να εξηγήσει αυτό το θέμα·
ποιες διαφορετικές προσεγγίσεις αναπτύχθηκαν· ποια, τέλος, ενδέχεται να ήταν η θέση του Αριστοτέλη μέσα στο πλαίσιο αυτού του φιλοσοφικού προβλήματος.

Μέσα στα όρια αυτής της διαλέξεως το σύμπλεγμα αυτό των προβλημάτων μπορεί να εξεταστεί μόνο σε συντομευμένη μορφή. Ορισμένες σχετικές πλευρές θα παραλειφθούν εντελώς. Για παράδειγμα, δεν θα εξετάσω τις απαρχές μιας διδασκαλίας περί θείας προνοίας κατά την προπλατωνική περίοδο. Ούτε θα πραγματευθώ εξαντλητικά τις διάφορες φάσεις που μεσολάβησαν ανάμεσα στην πρώιμη αριστοτελική αντίληψη και στη θεολογία του βιβλίου XII της Μεταφυσικής.

Θα ήθελα να επικεντρωθώ σε εκείνο που η C. J. de Vogel, στην εναρκτήρια διάλεξή της του 1947, αποκάλεσε «το μεγαλύτερο πρόβλημα που μας κληροδότησε η φιλοσοφία της Αρχαιότητας», δηλαδή τη σχέση μεταξύ των δύο κορυφαίων εκπροσώπων της, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη.

Πιστεύω, ωστόσο, ότι μια συζήτηση του θέματος της θείας πρόνοιας στους ύστερους διαλόγους του Πλάτωνα και μια ανάλυση των testimonia σχετικά με τα χαμένα έργα του πρώιμου Αριστοτέλη θα δείξουν ότι στη φιλοσοφική θεολογία του Αριστοτέλη πρέπει να διακριθούν περισσότερες από μία φάσεις και ότι πρέπει να παραχωρηθεί χώρος και σε μια άποψη όπως εκείνη που του απέδιδαν οι Πατέρες της Εκκλησίας.
Κατά την πορεία της έρευνας θα είναι αναγκαίο να αξιολογείται επανειλημμένα τι ακριβώς διακυβεύεται σε αυτό το σύμπλεγμα προβλημάτων. Με αυτόν τον τρόπο εξαναγκάζεται κανείς να λάβει θέση απέναντι στις λύσεις που έδωσαν οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές σε ένα κεντρικό πρόβλημα συστηματικής φιλοσοφίας.

1. Η ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΟΗΣΗ ΩΣ ΑΡΧΗ

Η προετοιμασία της διδασκαλίας περί θείας προνοίας στον Φαίδωνα του Πλάτωνα

Στο διαφωτιστικό βιβλίο της για τον Πλάτωνα, η C. J. de Vogel χαρακτηρίζει «την πρόνοια της θεότητας» ως μία από τις τρεις κύριες αρχές της πλατωνικής φιλοσοφίας. Μπορεί κανείς να συμφωνήσει με αυτό, αν και απαιτείται μια περαιτέρω διευκρίνιση υπό την εξής έννοια: η ιδέα ότι η θεία πραγματικότητα σχετίζεται με τον κόσμο του ανθρώπου αποτελεί για τον Πλάτωνα μια θρησκευτική πεποίθηση, η οποία κατά την εξέλιξη της σκέψεώς του προσέλαβε σταδιακά τη μορφή φιλοσοφικής θεωρίας.

Πράγματι, ήδη στον Φαίδωνα ο Πλάτων υιοθετεί την άποψη —η οποία, σύμφωνα με πολλούς σύγχρονους μελετητές, σχετίζεται με την ορφική σκέψη— ότι οι θεοί φροντίζουν τον άνθρωπο όπως ο ποιμένας φροντίζει τα πρόβατά του. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι ο Πλάτων είχε ήδη αναπτύξει εδώ μια φιλοσοφική θεολογία όπως εκείνη που συναντούμε στον Σοφιστή, στον Πολιτικό και στον Τίμαιο, όπου η θεότητα αποτελεί το αναγκαίο, έσχατο θεμέλιο εξηγήσεως όλης της υπόλοιπης πραγματικότητας.

Ανάμεσα στον Φαίδωνα και στους τρεις αυτούς διαλόγους της τελευταίας περιόδου του Πλάτωνα μεσολαβούν πολλά χρόνια και έντονη πνευματική εργασία.

Όπως είπαμε, παρακάμπτουμε τις αντιλήψεις του Αναξαγόρα και του Διογένη του Απολλωνιάτη, οι οποίοι ασφαλώς άσκησαν επίδραση στον Πλάτωνα. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο εκείνοι έθεσαν το πρόβλημα ήταν λιγότερο περιεκτικός και λιγότερο φιλόδοξος. Με τον Πλάτωνα η φιλοσοφία ακολουθεί έναν νέο δρόμο. Εδώ η φιλοσοφία της φύσεως εντάσσεται μέσα σε μια φιλοσοφική «θεολογία της φύσεως». Όπως παρατηρήθηκε παραπάνω, ακόμη και στον Πλάτωνα αυτή η θεολογία της φύσεως δεν είχε επεξεργαστεί εξαρχής.

Στον Φαίδωνα, όμως, ο Πλάτων κάνει το σημαντικότερο προπαρασκευαστικό βήμα —στο τμήμα που συνήθως αποκαλείται «αυτοβιογραφία του Σωκράτη». Εκεί η παλαιά σύγκρουση ανάμεσα στους φιλοσόφους της φύσεως και τον Παρμενίδη προσλαμβάνει μια νέα μορφή. Απέναντι στους φιλοσόφους της φύσεως, οι οποίοι ήταν προσηλωμένοι στα φαινόμενα της φυσικής πραγματικότητας, ο Παρμενίδης είχε δείξει ότι η πραγματικότητα της νοήσεως είναι διαφορετικής τάξεως. Αμέσως συμπέρανε ότι, σε σύγκριση με τη φυσική πραγματικότητα, αυτή ανήκει σε ανώτερη τάξη. Δεν κατόρθωσε όμως να υποδείξει έναν βατό δρόμο που θα οδηγούσε σε μια σύνθεση του φυσικού κόσμου και του κόσμου της νοήσεως μέσα σε μία ενιαία και περιεκτική σύλληψη. Ο Παρμενίδης αρνήθηκε κάθε οντολογικό κύρος στον φυσικό κόσμο, επειδή αυτός δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις αυστηρές απαιτήσεις που, κατά την άποψή του, θέτει ο λόγος.

Στον Φαίδωνα ο Πλάτων καθιστά σαφές ότι, κατά τη γνώμη του, κάθε φιλοσοφία που παραμελεί τα φυσικά πράγματα είναι ανεπαρκής, και ο ίδιος δεν πρόκειται να αρκεστεί σε αυτήν. Ο Σωκράτης είχε μεγάλες προσδοκίες από τη φιλοσοφία του Αναξαγόρα, όταν το μόνο που είχε ακούσει ήταν ότι ο στοχαστής αυτός μιλούσε για μια λογική αρχή, τον Νοῦν, η οποία ενεργεί μέσα στη φύση. Ήλπιζε ότι εκεί θα έβρισκε την επιζητούμενη σύνθεση. Ασφαλώς, σε μια τέτοια φιλοσοφία θα έπρεπε να εκτίθεται η σχέση ανάμεσα στην πραγματικότητα της νοήσεως και στη φυσική πραγματικότητα!

Η πληρέστερη γνωριμία, όμως, με το έργο του Αναξαγόρα οδήγησε σε απογοήτευση. Ο Αναξαγόρας δεν ξεκίνησε από την ουσιώδη διαφορά ανάμεσα στον κόσμο της νοήσεως και στον κόσμο των φυσικών πραγμάτων. Θεωρώντας εκ νέου τον Νοῦν ως μια φυσική-βιολογική οντότητα, στην πραγματικότητα υπολείπεται των κατακτήσεων στις οποίες είχαν ήδη φθάσει οι Ελεάτες.

Ο ίδιος ο Πλάτων κάνει τότε το αποφασιστικό βήμα προς την πραγματοποίηση του σκοπού του. Εισάγει τη διδασκαλία του περί των Ιδεών, των αιώνιων, πάντοτε απολύτως ταυτόσημων με τον εαυτό τους, μη φυσικών πραγματικοτήτων. Οι Ιδέες αυτές είναι «αιτίες», αναγκαίες αρχές εξηγήσεως όλων των φυσικών πραγμάτων. Διατηρεί μια αυστηρή διάκριση ανάμεσα στη νόηση και στον φυσικό κόσμο, αλλά ταυτόχρονα τα συνδέει, παρουσιάζοντας την πραγματικότητα της νοήσεως ως πρωταρχική και αρχέγονη, ενώ τα φυσικά πράγματα είναι δευτερογενή, παράγωγα και αιτιατά.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ο Πλάτων δεν προτείνει ακόμη κάποια θεωρία σχετικά με έναν θείο Νοῦν ή έναν Δημιουργό, όπως συναντούμε στα μεταγενέστερα έργα του. Γι’ αυτό υποθέτω ότι στον Φαίδωνα η διδασκαλία αυτή δεν είχε ακόμη αναπτυχθεί.¹⁰

Το διπλό σύμπλεγμα προβλημάτων που προκύπτει από τη νέα προσέγγιση του Φαίδωνος

Σημειώσεις:

1 Με τη μία ή την άλλη μορφή, η πληροφορία αυτή παρέχεται από τους: Τατιανό, Oratio adversus Graecos, κεφ. 2· Αθηναγόρα, Legatio pro Christianis, κεφ. 25· Ιππόλυτο, Refutatio I, 20, 22 και VII, 14· Κλήμεντα Αλεξανδρέα, Protrepticus V, 66 και Stromateis V, 14· Ωριγένη, Contra Celsum I, 21 και III, 75· Ευσέβιο, Praeparatio Evangelica XV, 5, 1· Γρηγόριο Ναζιανζηνό, Oratio XXVII, 10· Επιφάνιο, Adversus Omnes Haereses III, 2, 9· Θεοδώρητο, Graecorum affectionum curatio IV, 46· Χαλκίδιο, In Timaeum Comm. κεφ. 248.
Για λόγους πληρότητας πρέπει να μνημονευθούν και μη χριστιανοί συγγραφείς που παρέχουν την ίδια πληροφορία. Πρβλ. Ψευδο-Πλούταρχο, Placita II, 3, και Στοβαίο, Eclogae Physicae I, 21, 6. Πρβλ. A. J. Festugière, L’idéal religieux des Grecs et l’Évangile, Paris 1932, 221–263: «Aristote dans la littérature grecque chrétienne jusqu’à Théodoret».

2 Αριστοτέλης, Metaphysica XII, 9, 1074b21–35. Πρβλ. C. J. de Vogel, Theoria, Assen 1967, 197:
«Για τον Αριστοτέλη, μια Πρόνοια η οποία στον Πλάτωνα αποτελεί την πρωταρχική προϋπόθεση της κοσμολογικής εξηγήσεως και ένα σημαντικό άρθρο πίστεως καθίσταται περιττή. Η έννοιά του περί Θεού (Νόηση που νοεί τον εαυτό της) δεν αφήνει χώρο για Πρόνοια, αφού για τον Αριστοτέλη η θεία αυτογνωσία δεν περιλαμβάνει γνώση του κόσμου».
Πρβλ. ήδη την εναρκτήρια διάλεξή της, «Een groot probleem uit de Antieke Wijsbegeerte gezien in zijn historisch perspektief», Utrecht 1947, 18.

3 Αυτό το θεωρώ δεδομένο, μολονότι έχει αναζωπυρωθεί και πάλι κάποια συζήτηση. Βλ. F. Grayeff, Aristotle and his School; An Inquiry into the History of the Peripatos. With a Commentary on Metaph. Z. H. A and [sic], London 1974, 47· 82. Σύμφωνα με αυτόν, το Corpus Aristotelicum δεν αποτελεί έργο μόνο του Αριστοτέλη, αλλά όχι λιγότερων από δύο ή τριών γενεών περιπατητικών φιλοσόφων. Ο G. Cardona προχωρεί ακόμη περισσότερο, «È autentica la teoria Aristotelica del primo motore immobile?», Rivista critica di Storia della Filosofia 23 (1968), 123–148 και 26 (1971), 243–270. Ο συγγραφέας αυτός είναι διατεθειμένος να τοποθετήσει τη Μεταφυσική XII στον 7ο αιώνα μ.Χ.

4 Δεν αρκεί να υποδειχθεί η προέλευση της παραδόσεως, εφόσον αυτή είναι εσφαλμένη. Αυτή είναι η συνήθης διαδικασία. Ο A. J. Festugière, L’idéal religieux, 226 κ.ε., ο οποίος διαπιστώνει σύγκρουση με τη Μεταφυσική XII, συμπεραίνει ότι για τον λόγο αυτό η παράδοση είναι εσφαλμένη και στη συνέχεια δηλώνει ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας ακολούθησαν λανθασμένο δρόμο επειδή αποδέχθηκαν το De Mundo ως γνήσιο — έργο το οποίο, σύμφωνα με τους περισσότερους σύγχρονους μελετητές, δεν μπορεί να έχει γραφεί από τον Αριστοτέλη. Πολύ πρόσφατα, ωστόσο, επισημάνθηκε ότι η βάση πάνω στην οποία απορρίπτεται το De Mundo ως αριστοτελικό έργο είναι ανεπαρκής. Πρβλ. G. Reale, Aristotele, Trattato sul cosmo per Alessandro, Napoli 1974. Ελπίζω σύντομα να δημοσιεύσω ένα άρθρο στο οποίο θα υποστηρίζεται η άποψη του Reale.

5 C. J. de Vogel, Plato, de filosoof van het Transcendente, Baarn 1968, 157. Βλ. επίσης παραπάνω, σημ. 2.

6 Πλάτων, Φαίδων 62b κ.ε.

7 Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται από τον J. Moreau, L’Âme du Monde de Platon aux Stoïciens, Paris (1939) 1965, 56 και 71–72.

8 Φαίδων 95c κ.ε.

9 Ο W. K. C. Guthrie, A History of Greek Philosophy IV, Cambridge 1975, 348, τονίζει το γεγονός ότι ο Πλάτων αναζητούσε μια τελεολογική εξήγηση των φυσικών φαινομένων. Νομίζω ότι η επιδίωξη του Πλάτωνα ήταν ακόμη πιο θεμελιώδης. Αναζητεί μια φιλοσοφία η οποία ταυτίζει τον Νοῦν ως βασικό παράγοντα μέσα στη Φύσιν, αναγνωρίζοντας συγχρόνως τα αποτελέσματα της ελεατικής θεωρήσεως της πραγματικότητας της νοήσεως. Στον βαθμό που αυτός ο Νοῦς ενεργεί «με διάκριση», μια τέτοια άποψη συνεπάγεται τον προσανατολισμό της Φύσεως προς κάποιον σκοπό. Αυτό οδηγεί αναγκαστικά τον Πλάτωνα σε εκείνο που ο Guthrie αποκαλεί «την πιο εντυπωσιακή του υπόθεση», δηλαδή «ότι καθετί έρχεται στο είναι για κάποιον σκοπό».

10 Έτσι R. Hackforth, «Plato’s Theism», Classical Quarterly 30 (1936), 8:
«Μου φαίνεται πιθανό ότι ο θεϊσμός έγινε μέρος της φιλοσοφίας του Πλάτωνα, σε διάκριση από τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις, σε μεταγενέστερη περίοδο από εκείνη της Πολιτείας.»
Πρβλ. J. H. M. M. Loenen, Nous in het systeem van Plato’s philosophie, Amsterdam 1951, 101–106, και C. J. de Vogel, Theoria, 148. Αντίθετα προς αυτή την άποψη, ο Hager υποστηρίζει ότι ήδη στον Φαίδωνα προϋποτίθεται πράγματι ότι ο θείος Νοῦς αποτελεί αρχή της αιτιότητας. Πρβλ. F. P. Hager, Der Geist und das Eine: Untersuchungen zum Problem der Wesensbestimmung des höchsten Prinzips als Geist oder als Eines in der griechischen Philosophie, Bern/Stuttgart 1970, 11–16 (με σημ. 15).

Ανθρωπολογία και Θεοδικία

Γιώργος Βαρδαβάς
[Για το βιβλίο του Βασιλείου Π. Γούλα Περί πτώσεως του ανθρώπου και αινίγματος του κακού, εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2026]

Στο βιβλίο του Περί πτώσεως του ανθρώπου και αινίγματος του κακού ο Βασίλειος Π. Γούλας καταπιάνεται και ανατέμνει δύο κεφαλαιώδη -και ακανθώδη συνάμα- ζητήματα της χριστιανικής ανθρωπολογίας: το πρόβλημα του κακού και το ζήτημα της Πτώσης.

Ο συγγραφέας ανέλαβε ένα ιδιαίτερα δύσκολο εγχείρημα, δοθέντος του γεγονότος ότι ομού με την πατερική σκέψη συμπεριέβαλε στη θεματική του και την αναμέτρηση με τη σκέψη ενός εκ των κορυφαίων ορθοδόξων διανοουμένων: του χαλκέντερου Χρήστου Γιανναρά. Οπωσδήποτε ένα τέτοιο εγχείρημα προϋποθέτει διαρκή και ανεξάντλητη μελέτη και μεγάλο πνευματικό μόχθο. Ο συγγραφέας ανταποκρίθηκε επαρκώς και μας δίδει μια διατριβή συστηματική, γραμμένη με επιμέλεια, ενάργεια και σαφήνεια. Πρόκειται αναντίλεκτα για ένα οιονεί “τεχνούργημα”, για ένα τεχνικό έργο/ανάγνωσμα, το οποίο εντούτοις δεν κουράζει τον αναγνώστη. Φυσικά, αυτό προϋποθέτει ότι ο τελευταίος διαθέτει μια βασική θεολογική σκευή, ειδάλλως θα “χαθεί στη μετάφραση”, κατά το κοινώς λεγόμενον.

Δεν θα προβούμε σε μια οιονεί “τεχνική” ανάγνωση. Αυτό θα το αφήσουμε στους πλέον και καθ' ύλην ειδικούς αλλά και στον φιλέρευνο αναγνώστη. Στο δικό μας σύντομο σημείωμα θα αναφερθούμε σε ορισμένα -ελάχιστα θα λέγαμε σε σχέση με τον πλούτο του βιβλίου- σημεία, που θεωρούμε πως πρέπει να βγούν στο προσκήνιο διότι αναδεικνύουν εναργώς τη σκέψη και τη στοχοθεσία του συγγραφέα:

1.Η σημαντική διαπίστωση πως “τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος δεν υπάρχουν το καθένα για τον εαυτό του, δε διεκδικούν υπαρκτική αυτονομία” (σελ. 43). Για να ομιλήσει λοιπόν κάποιος θεολογικά για ανθρωπολογία οφείλει να ξεκινήσει από την τριαδολογία. Ο συγγραφέας με σαφήνεια και, θα τολμούσαμε να πούμε, θεολογική εμμένεια αναδεικνύει τις οντολογικές προϋποθέσεις της Δημιουργίας (σελ. 41-54).
2.Η επισήμανση ότι το ex nihilo της Δημιουργίας προϋποθέτει πως πρίν από αυτήν δεν υπήρχε χρόνος, ούτε χώρος (σελ. 59).
3.Η διασύνδεση της Πτώσεως με το ενδεχόμενο της τρεπτότητας της ανθρωπίνης φύσεως ένεκα του αυτεξουσίου (σελ. 65-77).
4.Η ανάδειξη από το συγγραφέα της κεφαλαιώδους διαπίστωσης του Ηλία Παπαγιαννόπουλου πως η Πτώση είναι “ένα εσχατολογικό συμβάν” (σελ. 87)
5.Η σημασία του μύθου και της αφήγησης στη θεολογική/εικονολογική γλώσσα (σελ. 102 κ.ε.). Πολύ σωστά ο συγγραφέας επισημαίνει πως “ό,τι είναι μεταφυσικό είναι συλλογική ανάγκη” (σελ. 102). Μόλις που χρειάζεται στο σημείο αυτό να υπενθυμίσουμε τον ορισμό του μύθου που αποδίδεται στον πατέρα της Υπατίας Θέωνα τον Αλεξανδρέα: “μῦθος ἐστί λόγος ψευδής εἰκονίζων ἀλήθειαν” αλλά και τον πασίγνωστο στίχο του Ανδρέα Κάλβου: “καὶ ὁ μῦθος κρύπτει νοῦν ἀληθείας”. Αλλά παρέλκει, φρονώ, η περαιτέρω ανάλυση, δοθέντος του γεγονότος ότι το συγκεκριμένο ζήτημα μελετάται εξαντλητικά στο βιβλίο.
6.Μια αντινομία: Πώς συμβιβάζεται ο κατά Χ. Γιανναρά οντολογικός χαρακτήρας της Πτώσης (σελ. 114) με την άρνηση ή έστω την άμβλυση των ιστορικών προκειμένων της; Συμβιβάζεται, με άλλα λόγια, η κατάφαση σε μια οιονεί “ανιστορικότητα” με την επένδυση στον οντολογικό χαρακτήρα της Πτώσεως; Η αντινομία, νομίζω, γίνεται παραπάνω από φανερή. Καταφαίνεται λοιπόν από τα ανωτέρω εκτεθέντα για ποιο λόγο είναι προβληματική η εκ μέρους του συγγραφέα υιοθέτηση του όρου “ιστορική εκδοχή” προκειμένου περί της διήγησης της Πτώσεως. Ο χριστιανισμός σε καμία περίπτωση δεν δύναται να είναι ανιστορικός, διότι εν τοιαύτη περιπτώσει κινδυνεύει να απολέσει την εσχατολογική του διάσταση ή για να θυμηθούμε κάπου εδώ τον μέγα δάσκαλο Κώστα Αγόρα την “εσχατολογική εκκρεμότητα” του.
7.Η εκτίμηση ότι “με την πτώση των πρωτοπλάστων παγιώθηκε οριστικά η εγγενής θνητότητα στην κτίση” (σελ. 120). Στη σκέψη του Γιανναρά το κακό είναι “ο τρόπος της κτιστότητας” (σελ. 126). Η θέση αυτή ομολογουμένως είναι sui generis και κάπως προβληματική θα λέγαμε εξ επόψεως θεολογικής, διότι παρεισάγει a priori το κακό στην ανθρώπινη κατάσταση.
8.Η σημαντική τω όντι παρατήρηση ότι η σκέψη του Γιανναρά άνοιξε το δρόμο σε δύο σημαντικά γνωσιολογικά πεδία: α. τον αποφατισμό, ήτοι τη φιλοσοφική αντίληψη ότι η γνώση δεν εξαντλείται στην απλή λεκτική διατύπωση, β. την εικονολογική εκδοχή της γνώσης. Ο συγγραφέας με παρρησία τονίζει πως “όσοι βάλλουν εναντίον του Γιανναρά αποδεικνύονται εκ των υστέρων ότι είναι ευεργετηθέντες από αυτόν” (σελ. 130).
9.Η επισήμανση εκ μέρους του συγγραφέα ότι “για την εκκλησιαστική εμπειρία δεν έχει οντολογική υπόσταση το κακό, έχει όμως οντολογικό περιεχόμενο” (σελ. 161).
10.Ο συγγραφέας επισημαίνει μια σημαντική αντινομία στη σκέψη του Γιανναρά και εύλογα διερωτάται “πώς θα συμβιβαστεί η οντολογία του προσώπου με την εμπειρία του κακού;” (σελ. 167).
11.Ο συγγραφέας συζητά αναλυτικά το ζήτημα του απροϋπόθετου της θείας ενανθρωπήσεως (σελ. 174 κ.ε.), την “μετοχική γνωσιολογία” του Χρήστου Γιανναρά (σελ. 187) και το ζήτημα της δημιουργίας του διαβόλου (σελ. 204).
12.Η εύστοχη διατύπωση εκ μέρους του συγγραφέα ότι ο Χριστός “προσλαμβάνει την ανθρώπινη φύση στην αποτυχία της” (σελ. 215) καθώς και το συμπέρασμα ότι “εάν δεν υπήρχαν οι περιορισμοί της κτιστότητας, δε θα υπήρχε η διαφορά κτιστού και ακτίστου”(αυτόθι).
13.Η παρατήρηση από το συγγραφέα ότι η άμβλυνση της ιστορικότητας της Πτώσης εκ μέρους του Γιανναρά παρεισάγει σειρά προβλημάτων. Δεν είναι μόνον ότι φέρνει στο προσκήνιο το αιώνιο και αναπάντητο πρόβλημα της θεοδικίας ή το δίπολο θεοδικίας και οιονεί “ανθρωποδικίας”, για να θυμηθούμε τον αείμνηστο Ματσούκα. Είναι κυρίως διότι χωρίς ιστορικό πλαίσιο, όπως προαναφέρθηκε, δεν υπάρχει χώρος για την εσχατολογία.
14.Μια (ενδεχομένως αχρείαστη, διότι μπορεί να πρόκειται για παρόραμα) αντίρρηση θεολογικού χαρακτήρα: στη σελίδα 228 του βιβλίου φαίνεται ο συγγραφέας να συγχέει φυσικό και γνωμικό θέλημα. Γράφει επί λέξει: “Η ενεργοποίηση του φυσικού θελήματος του ανθρώπου, δηλαδή η δυνατότητα επιλογής ανάμεσα στο καλό και το κακό” (sic). Θα ήταν φρόνιμο στην επόμενη έκδοση του βιβλίου το “φυσικού θελήματος” να αντικατασταθεί δια του “γνωμικού θελήματος”. Φρονώ πάντως ότι πρόκειται περί παροράματος διότι από τη συνολική μελέτη της διατριβής διαπίστωσα ότι ο συγγραφέας κατέχει το θέμα της διάκρισης φυσικού και γνωμικού θελήματος επαρκώς. Επί παραδείγματι, αν ανατρέξει ο αναγνώστης στην αμέσως επόμενη σελίδα θα διαβάσει τα εξής: “(...) η κακή χρήση του γνωμικού θελήματος και η επιθυμία του ανθρώπου για αποθέωση αποδείχτηκαν θανατηφόρα για το ανθρώπινο είδος” (σελ. 229).
15.Ένα από τα καλύτερα σημεία του βιβλίου είναι η εξής επισήμανση: “Ο τριαδικός Θεός ως άκτιστος δεν κλωνοποίησε τον εαυτό του, όταν δημιούργησε την κτίση” (σελ. 235).

Συνελόντι ειπείν, το βιβλίο του Βασίλη Π. Γούλα συνθέτει γόνιμα την πατερική θεολογία με την πολυπρισματική και ενίοτε ριζοσπαστική σκέψη του Χρήστου Γιανναρά και προβαίνει, όπου χρειάζεται, σε ουσιαστικές κριτικές παρεμβάσεις. Πρόκειται για ένα βιβλίο που αξίζει την προσοχή όχι μόνο των ομοτέχνων του συγγραφέα θεολόγων αλλά και κάθε φίλεργου αναγνώστη.

Απείρανθος Νάξου, 11-12 Αυγούστου 2026

Ανθρωπολογία και Θεοδικία - Αντίφωνο

ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΑΝΕΚΔΟΤΟ. Ο ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ ΘΕΟΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΛΑΥΣΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΦΩΝΟΥ. 

 Η ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ ΠΟΥ ΔΟΘΗΚΕ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΚ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ. ΜΟΝΟ Ο ΠΗΛΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΚ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΠΝΟΗ ΕΚΜΗΔΕΝΙΣΕ Ο ΠΟΝΗΡΟΣ ΓΕΝΝΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΔΙΑΣΗΜΗ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΤΑΥΤΙΣΗ ΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΚΤΙΣΤΟΥ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ.

 ΤΟ ΑΕΙΠΑΡΘΕΝΟ ΣΑΣ ΜΑΡΑΝΕ. ΞΕΧΑΣΑΤΕ ΟΛΟΙ ΣΑΣ ΤΟ ΒΙΒΛΙΑΡΑΚΙ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΣΤΟ ΟΠΟΙΟ ΠΡΙΝ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΤΑΡΓΕΙ ΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ. ΣΤΟ ΤΡΑΓΙΚΟ ΚΕΝΟ ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ ΑΠ ΤΗΝ ΑΝΑΓΚΗ ΝΕΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΥ ΕΚΤΟΣ ΤΟΥ ΑΓΟΥΡΙΔΗ ΣΤΡΙΜΩΧΝΕΤΑΙ ΚΑΙ Ο ΕΚΛΕΚΤΟΣ Β. ΓΟΥΛΑΣ.

 (Αγ. Γρηγόριος Παλαμάς)

"Θέλεις να αγαπάσαι από όλους, να αξιώνεσαι συγγνώμης και θεωρείς βαρύ και ανυπόφορον το να κατακρίνεσαι και μάλιστα ενώ έπταισες και λίγο; Αγάπα τότε και συ τους πάντες, να είσαι συγχωρητικός, άπεχε από την κατάκρισι, βλέποντας κάθε άνθρωπον σαν τον εαυτόν σου και έτσι να αποφασίζης και να ενεργής, με αυτήν την διάθεσι. «Τούτο γαρ έστι το θέλημα του Θεού» λέγει ο κορυφαίος των Αποστόλων Πέτρος, «αγαθοποιούντας φιμούν (να φιμώνουμε) την των αφρόνων ανθρώπων αγνωσίαν», εκείνων δηλαδή που μας εχθρεύονται ματαίως και δεν θέλουν να δώσουν σε άλλους εκείνα που επιθυμούν αυτοί να λαμβάνουν από άλλους.
Πράγματι πως δεν είναι άφρων όποιος, ενώ ανήκουμε όλοι στην ιδία φύσιν αυτός δεν αντιμετωπίζει το θέμα με τον ίδιον τρόπον, ούτε αποδίδει την ιδίαν κρίσι, μολονότι ενυπάρχουν σ΄ εμάς φυσικώς και η κρίσις αυτή και η θέλησις; Διότι στο να θέλωμε να αγαπώμεθα και να ευεργετούμεθα από όλους, όπως και από τον εαυτόν μας, είμεθα όλοι αυτοκίνητοι. Επομένως και το να θέλωμε να αγαθοποιούμε και να έχωμε καλήν διάθεσι προς όλους, όπως και προς τους εαυτούς μας, είναι έμφυτο σ΄ εμάς, επειδή όλοι έχουμε γίνει κατ΄ εικόνα του αγαθού.

 Αλλά όταν εισήλθε μέσα μας και επληθύνθη η αμαρτία, την μεν προς τον εαυτόν μας αγάπη δεν την έσβεσε, αφού σε τίποτε δεν της εναντιώνεται, ενώ την προς αλλήλους αγάπην, ως κορυφήν των αρετών την κατέψυξε, την ηλλοίωσε και την αχρήστευσεν. Όθεν αυτός που ανακαινίζει την φύσι μας και την ανακαλεί προς την χάριν της εικόνος της, δίδοντας τους ιδικούς του νόμους κατά το προφητικόν, στις καρδίες μας, λέγει «καθώς θέλετε ίνα ποιώσιν υμίν οι άνθρωποι και υμείς ποιείτε αυτοίς ομοίως» και «ει αγαπάτε τους αγαπώντας υμάς, ποία υμίν χάρις εστί; και γαρ οι αμαρτωλοί τούτο ποιούσι· και εάν δανείζητε παρ΄ ων ελπίζετε απολαβείν, ποία υμίν χάρις εστί; Και γαρ αμαρτωλοί αμαρτωλοίς δανείζουσιν, ίνα απολάβωσι τα ίσα»."

Αυτοκρατορία εναντίον ιμπεριαλισμού

από τον Constantin von Hoffmeister - 19/08/2026

Πηγή: Η Ιταλία και ο κόσμος

Το βιβλίο του Alexander Dugin, Ευρασιατική Αποστολή (Artos, 2015), απεικονίζει το όνειρο ενός πολυπολικού μέλλοντος, στο οποίο όλοι οι πολιτισμοί μπορούν να ακολουθήσουν τα δικά τους μονοπάτια ανάπτυξης, συνυπάρχοντας και ευδοκιμώντας σε πολιτιστική αρμονία, ανέγγιχτοι από την ολέθρια μονοπολική επιρροή μιας υπερδύναμης που υπαγορεύει με σιδερένια γροθιά και ένα σκοτεινό, σιροπιαστό ποτό. Η ένδοξη Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, με τον μεσαιωνικό μοναχισμό των πολεμιστών, θα αναστηθεί, σε όλο τον απόκρυφο μυστικισμό και την πολεμική της λαμπρότητα, στην εποχή της ψηφιοποίησης και των υπερηχητικών πυραύλων. Τα μενταγιόν των κυρίαρχων δουκάτων λικνίζονται, τα χρώματά τους εναλλάσσονται στο πρωινό αεράκι μεταξύ ματζέντα (η άνθιση του πάθους μιας εθνοτικής ομάδας) και πορφυρού (το αίμα των προγόνων από μακριά). Η έννοια του Αρχαιομοντερνισμού του Dugin θυμίζει το όραμα του Guillaume Faye για τον Αρχαιοφουτουρισμό, το οποίο υποστηρίζει ότι τα μελλοντικά βασίλεια χρησιμοποιούν συσκευές τηλεμεταφοράς, αλλά συνεχίζουν να απαγγέλλουν λαϊκούς ύμνους που επαινούν τις ένδοξες πράξεις των προγόνων που έχουν φύγει προ πολλού, αλλά έχουν απαθανατιστεί στις καρδιές και τα μυαλά μιας παραδοσιακής προγονικής γενεαλογίας.

Σύμφωνα με τον Γάλλο στοχαστή της Νέας Δεξιάς, Alain de Benoist, η τρέχουσα σύγκρουση μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας δεν είναι απλώς ένας πόλεμος μεταξύ δύο χωρών, ούτε μια σύγκρουση μεταξύ του ουκρανικού και του ρωσικού εθνικισμού. Είναι, μάλλον, ένας πόλεμος μεταξύ της παθιασμένης μεγαλοπρέπειας της αυτοκρατορίας και της ψυχρής λογικής του έθνους-κράτους. Είναι ένας πόλεμος μεταξύ της ετοιμοθάνατης Δύσης και της αναδυόμενης Ανατολής, μεταξύ του φιλελεύθερου κόσμου και αυτού του πολιτισμένου χώρου, μεταξύ ξηράς και θάλασσας.

Ο Ευρασιατικός προσανατολισμός συνίσταται στην οργανωμένη αντίσταση σε επίπεδο κράτους και ανταρτών ενάντια στον πανταχού παρόντα ιστό της παγκοσμιοποίησης, του οποίου τα πλοκάμια εισβάλλουν σε κάθε άνοιγμα που προσφέρει ένας μεταφορικά λοβοτομημένος λαός. Ο Ευρασιατικός προσανατολισμός υπερασπίζεται την ακμάζουσα πολλαπλότητα λαών, θρησκειών και πεποιθήσεων. Όλες οι αντι-παγκοσμιοποιητικές τάσεις είναι, στην πραγματικότητα, Ευρασιατικές. Οι Ευρασιατικοί είναι ένθερμοι υποστηρικτές του Ευρασιατικού ομοσπονδιακού προσανατολισμού, ο οποίος συνεπάγεται έναν συνδυασμό στρατηγικής ενότητας και εθνοπολιτισμικής κυριαρχίας. Η φράση-κλειδί που συνοψίζει το Ευρασιατικό πιστεύω είναι «αυτοκρατορία εναντίον ιμπεριαλισμού».

Μια αυτοκρατορία που ασπάζεται τον αντιιμπεριαλισμό ως κατευθυντήρια αρχή της είναι μια αυτοκρατορία που θα διαρκέσει.

Η Αμερική είναι μια αυτοκρατορία ιμπεριαλιστικής φύσης. Είναι επιθετική, κυρίαρχη και αποφασισμένη να κατακτήσει νέα εδάφη, αναγκάζοντάς τα να ενταχθούν στις σφαίρες πολιτιστικής και οικονομικής επιρροής της. Η Αμερική επιδιώκει να κυριαρχήσει στον κόσμο, να επιβάλει τον τρόπο ζωής της σε όλους τους λαούς που υποτάσσει και έτσι να εγκαινιάσει την τελική αυγή της ανθρωπότητας. Η αντίσταση σε αυτό το είδος αμερικανοποιημένης παγκοσμιοποίησης αντιμετωπίζεται με εξόντωση. Η Αμερική έχει γίνει το όργανο των φιλοδοξιών της άρχουσας τάξης να ελέγχει τους λαούς και τα εδάφη του κόσμου σύμφωνα με τις σωτήριες αρχές των ψευδών θρησκειών. Οι αυτόχθονες ευρωπαϊκοί πληθυσμοί της Αμερικής έχουν χαρακτηριστεί ως αναλώσιμα πιόνια σε αυτή την παγκόσμια αναζήτηση ελέγχου και γενοκτονίας μέσω δολοφονιών και πολυπολιτισμικότητας.

Οι ευρωπαϊκοί λαοί της Αμερικής πρέπει να απελευθερωθούν από τη δουλεία των ξένων ηγεμόνων τους και να ενωθούν με τους ξαδέρφους τους του Παλαιού Κόσμου για να γίνουν ξανά ένα έθνος.

Η νέα Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία θα είναι αντιιμπεριαλιστική, αναγνωρίζοντας τα δικαιώματα των ελεύθερα ομόσπονδων εδαφών της. Στη νέα ευρωπαϊκή αυτοκρατορία, τα έθνη-κράτη θα καταργηθούν, καθώς αντιπροσωπεύουν λείψανα ενός φεουδαρχικού και, κατά συνέπεια, ιμπεριαλιστικού παρελθόντος. Στη θέση τους, θα ιδρυθούν νεοσύστατες περιοχές, που θα αντανακλούν αρχαίες εθνοτικές, γλωσσικές και πολιτιστικές οντότητες (ακόμα και οι μικρότερες θα αναγνωριστούν, όπως τα βασκικά και τα σορβικά εδάφη), εντός μιας αποκεντρωμένης ομοσπονδίας. Επομένως, δεν θα υπάρχει ούτε «κυρίαρχο έθνος» ούτε «κυρίαρχος λαός». Αντίθετα, η εθνική ισότητα θα γίνει πραγματικότητα μέσω ριζοσπαστικών μέτρων που θα περιλαμβάνουν την αποσυναρμολόγηση των συμβόλων του σοβινισμού, συμβόλων που στοιχειώνουν την Ευρώπη εδώ και χιλιετίες και ήταν τελικά υπεύθυνα για φρικτούς αδελφοκτόνους πολέμους σε όλη την ευρωπαϊκή ιστορία.

Το πρώτο μπολσεβίκικο καθεστώς και η εθνική του πολιτική «επαναβεβαίωσης των ριζών» μπορούν να χρησιμεύσουν ως παράδειγμα. Όταν ιδρύθηκε η Σοβιετική Ένωση το 1922, ο Βλαντιμίρ Λένιν είχε την προνοητικότητα να χορηγήσει ανεξαρτησία σε όλα τα εδάφη εντός της πρώην σφαίρας επιρροής του έκπτωτου τσάρου. Η τσαρική Ρωσία ήταν αναμφισβήτητα ιμπεριαλιστική, καθώς δεν αναγνώριζε τα νόμιμα εθνοτικά συμφέροντα των μη ρωσικών εδαφών που βρίσκονταν υπό τον έλεγχό της (ουσιαστικά εξαλείφοντας και απονομιμοποιώντας τα μοναδικά εθνικά χαρακτηριστικά αυτών των εδαφών). Ο Λένιν επέμενε στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης για όλα τα έθνη. Ενώ οι Λευκοί ήταν πολιτικά αντιδραστικοί και Ρώσοι εθνικιστές, οι Κόκκινοι ήταν επαναστάτες, καθώς ήθελαν να απελευθερώσουν την καρδιά της Ευρασίας από τον ρωσικό σοβινισμό.

Οι Μπολσεβίκοι προώθησαν την κοινωνική ισότητα και μια εθελοντική ομοσπονδία των διαφόρων ευρασιατικών εθνών. Μετά τη νίκη επί των Λευκών, ίδρυσαν την Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών στις 30 Δεκεμβρίου 1922. Στην πράξη, αυτό σήμαινε ότι όλες οι δημοκρατίες θεωρούνταν ίσες στη νέα κομμουνιστική/ευρασιατική αυτοκρατορία. Σε αντίθεση με την τσαρική πολιτική, η διοίκηση των μη ρωσικών δημοκρατιών ανατέθηκε στις τοπικές ελίτ. Η πολιτιστική ανοχή των Μπολσεβίκων εκδηλώθηκε με την προώθηση μη ρωσικών γλωσσών και παραδόσεων. 48 εθνοτικές ομάδες έλαβαν νέες γραπτές γλώσσες (στο λατινικό αλφάβητο, όχι στο κυριλλικό), και μη ρωσικές γλώσσες χρησιμοποιήθηκαν σε διοικητικά και εκπαιδευτικά περιβάλλοντα. Αυτό βοήθησε στη μείωση του αναλφαβητισμού και στη διασφάλιση της αυτόνομης περιφερειακής ανάπτυξης.

Σύμφωνα με τον ιστορικό κύκλο που περιγράφει ο Όσβαλντ Σπένγκλερ, η Δύση φαίνεται να βρίσκεται σε αδυσώπητη παρακμή. Η Ευρώπη πεθαίνει από την απαξίωση και την φθορά των δομών της, αλλά και από τη μόλυνση του αμερικανισμού, της ξενοφιλίας και του ισλαμισμού: εισβολές που εξαπολύονται και κατευθύνονται με αυξανόμενη αποτελεσματικότητα, ενώ αυτό το μέρος του κόσμου εγκαταλείπει τα θεμέλιά του και υποτροπιάζει στη βαρβαρότητα, ενώ προχωρά προς την εγκαθίδρυση μιας πραγματικής ιδιοκτησίας. Μόνο η ένταξη σε μια ευρασιατική υπερδομή θα μπορούσε να τη σώσει από τη μακροπρόθεσμη ασχετοσύνη. Η επιστροφή στο αγροτικό και θρησκευτικό παρελθόν της θα της επέτρεπε να προβληθεί σε ένα μεγαλοπρεπές μέλλον που θα κυβερνάται από την πλειοψηφία.

Impero contro imperialismo

Όταν η φύση αντικαθιστά τις εκκλησίες: η ανάπτυξη του βόρειου πολιτισμού

από τον Armando Henri - 19 Αυγούστου 2026

Πηγή: στοιχεία

Κουρασμένοι από οθόνες, αφηρημένη εργασία και επιφανειακά προσωπικά εφέ, εκατομμύρια νέοι ενήλικες, από το Ρέικιαβικ μέχρι το Ανεσί και από το Βανκούβερ μέχρι το Ουέλινγκτον, συγκεντρώνονται γύρω από την ίδια «κουλτούρα της υπαίθρου»: τεχνικά ρούχα, πεζοπορία, χαμηλές θερμοκρασίες, καλύβες και αυστηρά τοπία. Ούτε επιστροφή στον παγανισμό ούτε απλή μόδα, αυτή η «βόρεια φυλή» επανεφευρίσκει την ανάγκη του ανήκειν μετατοπίζοντας την πνευματικότητα στη φύση και μεταμορφώνοντας τη νηφαλιότητα και τις μικρές ομάδες σε έναν νέο πολιτισμό.

Στο βιβλίο του «Οι Στιγμές της φυλής» (1988), ο Michel Maffesoli περιέγραψε την επιστροφή μετριοπαθών, συναισθηματικών και επιλεγμένων αντικειμένων μέσα σε ατομικιστικές κοινωνίες. Δεν προέβλεψε την αναβίωση των αρχαίων κοινοτήτων. Αντίθετα, παρατήρησε ότι το σύγχρονο άτομο, αφού απελευθερώθηκε από τις παραδοσιακές δομές, δεν έμεινε μόνο του: συγκεντρώθηκε γύρω από γούστα, τελετουργίες, ατμόσφαιρες και σημάδια αναγνώρισης.

Αυτή η γνώση μας βοηθά να κατανοήσουμε την ανάδυση μιας υπαίθριας κουλτούρας που δεν έχει ακόμη ένα σταθερό όνομα, αλλά είναι ήδη ιδιαίτερα ορατή. Από το Ρέικιαβικ μέχρι το Βανκούβερ, από το Εδιμβούργο μέχρι το Ανεσί, από το Μπέργκεν μέχρι το Ουέλινγκτον, η ίδια ευαισθησία συνδυάζει τεχνικά ρούχα, πεζοπορία, κρύα τοπία, φολκ ή ambient μουσική, καλύβες, φωτιές, σάουνες, χειροποίητο καφέ και μια κάποια δυσπιστία απέναντι στη μεγάλη πόλη.

Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μια «βόρεια φυλή». Η λέξη δεν αναφέρεται σε έναν νέο λαό ή σε μια καθιερωμένη ιδεολογία. Χρησιμεύει στο να φέρνει κοντά περιβάλλοντα που είναι παρόμοια επειδή ανταποκρίνονται στην ίδια δυσφορία: κόπωση από την οθόνη, αφηρημένη εργασία, κατανάλωση χωρίς μνήμη και μια αστική ζωή όπου τα προσωπικά εφέ είναι πολυάριθμα αλλά σπάνια έντονα.

Η επιτυχία στην ύπαιθρο δεν αφορά μόνο τον αθλητισμό ή τη μόδα. Υπόσχεται σύνδεση, εποχή, εξειδίκευση και μια μικρή ομάδα στην οποία ανήκετε χωρίς να χρειάζεται να υποταχθείτε σε έναν ολοκληρωτικό θεσμό. Αυτή η υπόσχεση απευθύνεται ακόμη περισσότερο στους Millennials και τους αποφοίτους της Γενιάς Ζ, αλλά βασίζεται σε πολύ παλαιότερες παραδόσεις: σκανδιναβικό friluftsliv, άγρια ​​φύση της Βόρειας Αμερικής, βρετανικές πορείες, αλπικούς συλλόγους και νεοζηλανδικό χορό.

Όταν το τοπίο συλλέγει ό,τι δεν φορούν πια οι Εκκλησίες

Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα εμφανές σε κοινωνίες όπου ο Χριστιανισμός παραμένει ορατός σε εορτασμούς, μνημεία και ηθικό λεξιλόγιο, παύοντας να διαμορφώνει την καθημερινή ζωή. Στη Γαλλία, το 51% των ατόμων ηλικίας 18-59 ετών δήλωσαν ότι δεν έχουν θρησκεία το 2019-2020. Το ποσοστό έφτασε το 51,1% στη Σκωτία το 2022, πάνω από το μισό του πληθυσμού στη Νέα Ζηλανδία το 2023 και το 52,1% στη Βρετανική Κολομβία στην καναδική απογραφή του 2021. Αυτά τα στοιχεία, ωστόσο, φωτίζουν το έδαφος στο οποίο ευδοκιμεί μια έμφυτη πνευματικότητα και μια πιο εκτεταμένη ευημερία, χωρίς κλήρο και δόγμα, αλλά όχι χωρίς τελετουργίες.

Το ταξίδι είναι εύκολο να το δει κανείς. Η πεζοπορία εμπνέεται από το προσκύνημα· το καταφύγιο ή η καλύβα, η καταφυγή· το εθελοντικό κρύο, το μπιβουάκ και η ψηφιακή νηστεία, ο ασκητισμός. Τα ξημερώματα, οι φωτιές, οι σάουνες ή η χειμερινή κολύμβηση γίνονται στιγμές χωρισμένες από τον συνηθισμένο χρόνο. Για την ομάδα πεζοπορίας, προσφέρει μια εγγύτητα που κάποτε η ενορία ή η κοινότητα παρείχε με πιο περιοριστικό τρόπο. Έρευνα που διεξήχθη στη Βόρεια Ευρώπη γύρω από την έκφραση «το δάσος είναι η εκκλησία μου» μιλάει ακριβώς για μια μετεγκατάσταση της υπέρβασης: η αναζήτηση δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά τώρα επικεντρώνεται στο σώμα, τη σιωπή και το τοπίο.

Ωστόσο, θα ήταν λάθος να το δούμε ως μια απλή επιστροφή στον παγανισμό. Η ηθική παραμένει σε μεγάλο βαθμό μεταχριστιανική. Διατηρεί μια ανησυχία για την εσωτερικότητα, την προσωπική μεταστροφή, ακόμη και μια μορφή ενοχής. Εκτός από το ότι τα αντικείμενα έχουν αλλάξει. Η αμαρτία παίρνει τη μορφή σπατάλης, τεχνητότητας ή αποτυπώματος άνθρακα. Η μεταστροφή συνίσταται στην επιβράδυνση, την επιδιόρθωση, την αγορά λιγότερων και την «ανάκτηση των ουσιωδών». Η σωτηρία γίνεται μια πιο υγιής, πιο νηφάλια ζωή, πιθανώς καλύτερα συνδεδεμένη με τη ζωή. Η φύση δεν είναι πλέον απλώς δημιουργία, αναφερόμενη στον Θεό. Γίνεται ο άμεσος τόπος ενώπιον του οποίου το άτομο βιώνει τη μικρότητά του και αναζητά έναν κανόνα. Επωφελείται από τη θέση και την ενδυνάμωση των άθρησκων, ή «μοναχών», ως δομικής πλειοψηφίας των δυτικών κοινωνιών, με μια γενεαλογική επιτάχυνση.

Αυτή η προσέγγιση έχει επίσης τις ρίζες της σε μια μακρά ιστορία. Ο ρομαντισμός του δέκατου ένατου αιώνα είχε ήδη μετατρέψει τα βουνά, τα δάση και τις ακτές σε χώρους εσωτερικής αλήθειας. Τον επόμενο αιώνα, οι σκανδιναβικές χώρες ενσωμάτωσαν τον καθαρό αέρα στα σχολεία, την αναψυχή και τη δημόσια υγεία. Η Μεγάλη Βρετανία έκανε το περπάτημα πολιτικό δικαίωμα. Ο Καναδάς και οι Ηνωμένες Πολιτείες ανέδειξαν τα πάρκα, την κωπηλασία με κανό και τα σύνορα σε εθνικούς μύθους. Η Νέα Ζηλανδία ανέπτυξε την πεζοπορία και το δίκτυο καταφυγίων της. Οι αντικουλτούρες της δεκαετίας του 1960 και του 1970 υιοθέτησαν στη συνέχεια την ενδυμασία του ψαρά, του στρατιώτη ή του ξυλοκόπου για να αμφισβητήσουν τη βιομηχανική κοινωνία. Από το 2000, η ​​διάδοση του περιοδικού National Geographic, των εμπορικών σημάτων, του ιαπωνικού design από την UNIQLO, την Muji και το Studio Ghibli, του Instagram και του τουρισμού έχουν φέρει αυτές τις παραδόσεις μαζί στο ίδιο παγκόσμιο πλαίσιο. Αυτό που είναι νέο, λοιπόν, δεν είναι η αγάπη για τη φύση, αλλά το γεγονός ότι τώρα παρέχει μια σχεδόν πλήρη ταυτότητα.

Μια ηθική ικανότητας που έχει γίνει αγορά

Η φυλή αναγνωρίζει τον εαυτό της για πρώτη φορά στα αντικείμενά της. Ένα αδιάβροχο μπουφάν, φλις, μαλλί μερινό, παπούτσια για τρέξιμο ή τεχνική τσάντα θα πρέπει να επιλέγονται για τη χρησιμότητά τους, ακόμα και όταν χρησιμοποιούνται κυρίως για τη μετακίνηση στο γραφείο. Η υψηλή τιμή δεν αμφισβητείται. Δικαιολογείται από την ανθεκτικότητα, την επισκευασιμότητα και την ακρίβεια του προϊόντος. Έτσι, αποκτούμε μια μορφή πολυτέλειας που απορρίπτει τη γλώσσα της πολυτέλειας. Δεν λέει, "Το κατέχω." Υπονοεί, "Ξέρω το υλικό, ξέρω πώς να επιλέξω και θα μπορούσα να φύγω αύριο". Η ίδια λογική βρίσκεται στους εσωτερικούς χώρους από ανοιχτόχρωμο ξύλο, στο σπασμένο Volvo ή Subaru, στο ποδήλατο χαλικιού, στον καφέ φίλτρου, στο ψωμί με προζύμι, στα κεραμικά και στην κινηματογραφική φωτογραφία.

Το επιθυμητό σώμα υπακούει στο ίδιο ιδανικό. Δεν χρειάζεται να είναι εντυπωσιακό, πρέπει να είναι ικανό. Πρέπει να είστε σε θέση να περπατήσετε για μεγάλες αποστάσεις, να προσανατολιστείτε, να μεταφέρετε, να επισκευάσετε, να σκαρφαλώσετε, να διασώσετε ή να μείνετε έξω σε κακές καιρικές συνθήκες. Αυτή η αξιοποίηση της ικανότητας εξηγεί την ελκυστικότητα του τρεξίματος σε μονοπάτια, της αναρρίχησης, του σκι, του σέρφινγκ, της κολύμβησης σε κρύο καιρό ή των μικρο-περιπετειών. Ωστόσο, η δυσφορία εξακολουθεί να είναι επιλεγμένη, εξοπλισμένη και αναστρέψιμη. Η σκληρότητα του κόσμου αναζητείται με την προϋπόθεση ότι κάποιος μπορεί να επιστρέψει σε ζεστά καταλύματα το βράδυ. Όλη η αμφιθυμία αυτής της κουλτούρας έγκειται σε αυτή την προσεκτικά ασφαλή «επανίδρωση».

Το ηθικό του δίδαγμα δεν είναι ποτέ γραπτό, αλλά είναι αρκετά σταθερό: η πραγματικότητα αντέχει περισσότερο στη βροχή και την ανακούφιση παρά σε λόγους, η προσπάθεια δίνει βάρος στην εμπειρία, ένα καλοφτιαγμένο αντικείμενο είναι πιο άξιο από ένα διακοσμητικό, το τοπικό κάνει τον κόσμο λιγότερο αφηρημένο και μια μικρή ομάδα πιστών είναι καλύτερη από έναν απρόσωπο θεσμό.

Ο Τόλκιν προσέφερε σε αυτή την ευαισθησία μια σχεδόν ιδανική μυθολογία. Το Shire ενσαρκώνει το μετρημένο σπίτι, την Κοινότητα, τη μικρή ομάδα που κρατάει το τεστ, τους Ents, την αξιοπρέπεια της ζωής, το Isengard, τη βιομηχανία που μετατρέπει τον κόσμο σε απόθεμα. Το Game of Thrones προσφέρει μια πιο σκοτεινή εκδοχή: ο Βορράς, ο χειμώνας, τα σπίτια, οι λύκοι και η μνήμη της γης υπενθυμίζουν στον Νότο ότι εξακολουθούν να υπάρχουν πραγματικότητες που καμία συνωμοσία δεν μπορεί να καταργήσει. Τα τοπία της Ισλανδίας, της Βόρειας Ιρλανδίας και της Νέας Ζηλανδίας επέτρεψαν στη συνέχεια στον τουρισμό να υλοποιήσει αυτούς τους φανταστικούς κόσμους.

Η πιο ορατή κοινωνική ομάδα είναι μεταξύ 18 και 44 ετών. Οι νεότεροι άνθρωποι παράγουν εικόνες, λίστες αναπαραγωγής και συνδυασμούς στυλ. Όσοι είναι τριάντα και σαράντα ετών έχουν υπεραρκετό εισόδημα για να ταξιδεύουν, να αγοράζουν εξοπλισμό και να ανοίγουν καταστήματα σε πόλεις κοντά στα βουνά ή τον ωκεανό. Οι μηχανικοί, οι σχεδιαστές, οι προγραμματιστές, οι ερευνητές, οι δάσκαλοι, οι γιατροί, οι σύμβουλοι και οι δημιουργικοί επιχειρηματίες υπερεκπροσωπούνται.

Πολιτικά, αυτή η αισθητική ενότητα συγκαλύπτει πραγματικές αποκλίσεις, παρά τη σημαντική αποπολιτικοποίηση και την αυξανόμενη πολιτική αποσύνθεση. Στις πανεπιστημιακές και τεχνολογικές πόλεις, η ύπαιθρος συχνά συνοδεύει έναν πολιτισμικά φιλελεύθερο περιβαλλοντισμό. Στην Αλμπέρτα ή στην Αμερικανική Ορεινή Δύση, η ίδια προσκόλληση στη φύση μπορεί να συνδυαστεί με την ιδιοκτησία, το κυνήγι, την οικογένεια, την αυτονομία και την δυσπιστία προς τους ομοσπονδιακούς κανονισμούς. Αλλού, ειδικά στην Αριέζ, τις Σεβέν, την Ουαλία ή σε μέρη του Νότιου Νησιού της Νέας Ζηλανδίας, συνδυάζεται με νευραλγία, ελαφρύ βιότοπο και αποσύνθεση. Αυτά τα περιβάλλοντα δεν ψηφίζουν μαζί. Αντίθετα, μοιράζονται μια ανυπομονησία με τον αφηρημένο κόσμο και μια επιθυμία να ανακτήσουν τα συγκεκριμένα όρια.

Η αγορά γρήγορα αντιλήφθηκε αυτή την επιθυμία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, 175,8 εκατομμύρια άνθρωποι, ή το 57,3% του πληθυσμού ηλικίας έξι ετών και άνω, ανέφεραν υπαίθριες δραστηριότητες το 2023. Η ανάπτυξη προήλθε κυρίως από νέους, περιστασιακούς επαγγελματίες. Ακριβώς αυτό το κοινό αγοράζει ένα σακάκι για καθημερινή χρήση, ταξιδεύει στην Ισλανδία, κάνει κράτηση για μια καμπίνα, επιλέγει ένα διαμέρισμα στο Ανεσί ή το Κάνμορ και καταναλώνει ταινίες, εφαρμογές και εξειδικευμένο περιεχόμενο. Η υπόσχεση της αποχώρησης από την αγορά γίνεται έτσι η ίδια μια αγορά. Διαφημίζουμε τη νηφαλιότητα και μετά συσσωρεύουμε βιώσιμα είδη. Αναζητούμε τη μοναξιά και μετά γεμίζουμε το Μπανφ, το Ρέικιαβικ ή το Σαμονί. Γιορτάζουμε τους ντόπιους και μετά κάνουμε τη διαμονή τους πιο ακριβή.

Η ίδια ευαισθησία, διαφορετικές εθνικές πορείες

Στη Βόρεια Αμερική, ο βόρειος πολιτισμός προοδεύει κυρίως μέσω της μαζικοποίησης και της περιφερειακής εξειδίκευσης. Η Νέα Αγγλία συνδυάζει πανεπιστήμια, προτεσταντική κληρονομιά, ξύλινα σπίτια και πεζοπορία. Ο Βορειοδυτικός Ειρηνικός συνδυάζει δάση, τεχνολογία, καφέ και οικολογία. Τα καναδικά και αμερικανικά βραχώδη όρη προσθέτουν σκι, φαντασία και δυτική ανεξαρτησία. Το Βανκούβερ, το Σκουάμις και το Γουίστλερ αντιπροσωπεύουν την οικο-τεχνολογική και κοσμοπολίτικη εκδοχή. Το Κάλγκαρι, το Κάνμορ και το Μπανφ αντιπροσωπεύουν μια πιο αυτοκινητιστική, επιχειρηματική και συντηρητική παραλλαγή. Οι σύλλογοι, τα εμπορικά σήματα και οι γνήσιες τοπικές οικονομίες δυναμώνουν. Αλλά αυτή η επιτυχία υπονομεύεται από τον κορεσμό του τουρισμού και την αυξανόμενη δυσκολία για τους απλούς εργαζόμενους να βιοποριστούν στις ορεινές πόλεις.

Στα Ιρλανδικά και Βρετανικά Νησιά, με τα οποία η Νέα Ζηλανδία μπορεί να συνδέεται μέσω της πολιτιστικής της κληρονομιάς, το φαινόμενο αποκτά μια πιο ιστορική χροιά. Το τοπίο εξακολουθεί να φέρει τη μνήμη γλωσσών, εκκλησιών, αγροτικών κοινοτήτων και συγκρούσεων για την πρόσβαση στη γη. Η Σκωτία, η Περιοχή των Λιμνών, η Ουαλία, το Κέρι και το Ντόνεγκαλ προσφέρουν κάτι περισσότερο από απλές δραστηριότητες. Προσφέρουν μια αφήγηση περιφέρειας, κλίματος και συνέχειας. Στην Ιρλανδία, το 55% των ερωτηθέντων την άνοιξη του 2022 δήλωσαν ότι πέρασαν περισσότερο χρόνο σε εξωτερικούς χώρους από ό,τι πριν από την πανδημία και το κράτος έχει υιοθετήσει μια εθνική στρατηγική υπαίθριας αναψυχής για την περίοδο 2023-2027. Η Νέα Ζηλανδία διαθέτει ήδη μια ισχυρή υποδομή μονοπατιών και καταφυγίων.

Στην ηπειρωτική Ευρώπη εκτός της Σκανδιναβίας, η μετάδοση ακολουθεί ένα ατλαντικό και αλπικό τόξο. Η Γαλλία παραμένει ένα αρχιπέλαγος και όχι ένα ενιαίο σύνολο. Η Ανσύ, η Γκρενόμπλ, το Σαμπερί και το Σαμονί φιλοξενούν τις πιο ορατές επιχειρήσεις και επαγγελματίες. Η παράκτια Βρετάνη αναπτύσσει μια θαλάσσια, αγγλο-βρετανική εκδοχή με φόντο το Γκραν Ουέστ. Η Χώρα των Βάσκων και τα Πυρηναία συνδυάζουν βουνά, σέρφινγκ και τοπική ταυτότητα. Οι Σεβέν, η Ωβέρνη, η Ζυρά και τα Βόζ φιλοξενούν πιο δασώδεις ή νεο-αγροτικές μορφές. Γύρω από την Ελβετία, υπάρχει ήδη μια καθιερωμένη κουλτούρα πεζοπορίας: το 57% των κατοίκων ηλικίας 15 ετών και άνω την ασκούν, σε ένα δίκτυο 65.000 χιλιομέτρων σηματοδοτημένων μονοπατιών. Στη Γερμανία, το Wandermonitor του 2024 δείχνει ότι η πεζοπορία εξακολουθεί να αυξάνεται σε δημοτικότητα, ενώ τα κάμπινγκ κατέγραψαν 42,9 εκατομμύρια διανυκτερεύσεις το 2024, σχεδόν 20% περισσότερες από ό,τι το 2019. Στη βόρεια Ιταλία, οι Δολομίτες, το Τρεντίνο-Άλτο Άντιτζε, η Αλπική Λομβαρδία, το Πεδεμόντιο και η κοιλάδα της Αόστα σταδιακά απομακρύνονται από ένα μοντέλο που επικεντρώνεται στο χειμερινό σκι και προσφέρουν μια ορεινή εμπειρία τεσσάρων εποχών με πεζοπορία, ποδηλασία, ορεινά καταφύγια και τοπική κουζίνα.

Η Σκανδιναβία διαφέρει από όλες αυτές τις περιπτώσεις. Δεν ευνοεί την εμφάνιση μιας δομημένης και διαρθρωτικής υποκουλτούρας. Ήδη διαθέτει το θεσμικό πλαίσιο που άλλες χώρες διαθέτουν μόνο αποσπασματικά. Στη Νορβηγία, το 96,5% των ενηλίκων είχε αναλάβει τουλάχιστον μία υπαίθρια δραστηριότητα το 2024 και το 74,8% είχε κάνει πεζοπορία. Η Friluftsliv μεταδίδεται μέσω της οικογένειας, του σχολείου, των συλλόγων, των καταφυγίων και της δημόσιας πρόσβασης στη φύση. Οι Millennials και η Γενιά Ζ δεν τη δημιουργούν. Την κάνουν πιο σπορτίφ, πιο αισθητική, πιο ψηφιακή και μερικές φορές πιο ακριβή. Είναι επίσης το σημείο όπου βλέπουμε καλύτερα τι θα μπορούσε να γίνει μια σκανδιναβική κουλτούρα έξω από την απλή αγορά αλλού: μια συλλογική συνήθεια, υποστηριζόμενη από θεσμούς και συνδεδεμένη με μια έννοια του κοινού καλού.

Ωστόσο, η δομή της κοινότητας παραμένει αβέβαιη. Δίκτυα υπάρχουν ήδη: λέσχες μονοπατιών, ενώσεις μονοπατιών, καταφύγια, φεστιβάλ, σχολεία υπαίθρου, εργαστήρια επισκευής και έργα οικολογικής αποκατάστασης. Δημιουργούν συνδέσεις, κοινές αναμνήσεις και μερικές φορές υποχρεώσεις προς έναν τόπο. Αλλά συχνά είναι πιο εύκολο να τα εγκαταλείψεις από μια ενορία, ένα επάγγελμα ή μια οικογένεια. Η βόρεια φυλετικοποίηση μπορεί επομένως να εξελιχθεί με τρεις τρόπους. Μπορεί να παραμείνει μια κομψή αγορά για μεταπτυχιακές τάξεις, με τους κορεσμένους προορισμούς και τα προϊόντα υψηλής ποιότητας. Μπορεί επίσης να γίνει μια κουλτούρα φύλαξης, όταν η απόλαυση του τοπίου μετατρέπεται σε μια βιώσιμη ευθύνη για ένα μονοπάτι, μια κοιλάδα ή μια τοπική κοινότητα. Ή και τα δύο ταυτόχρονα.

Ένας Βόρειος Πολιτισμός, ένας Πιθανός Μεταδυτικός Πολιτισμός

Οι συγκρίσεις μεταξύ περιοχών αποκλείουν τη συζήτηση για ένα μόνο κίνημα. Στη Βόρεια Αμερική, η κουλτούρα της Βόρειας Αμερικής πιθανότατα θα παραμείνει εκτεταμένη, εμπορική και πολιτικά διχασμένη. Στα Ιρλανδικά και Βρετανικά Νησιά, καθώς και στη Νέα Ζηλανδία, μπορεί να βασίζεται περισσότερο στην ακτή, τη διαδρομή, τις γλώσσες και την τοπική μνήμη. Στην ηπειρωτική Ευρώπη, το μέλλον της ξεδιπλώνεται σε ένα τόξο που συνδέει τη Γαλλική Δύση και τα βουνά με την Ελβετία, τη νότια Γερμανία και τη βόρεια Ιταλία. Τέλος, η Σκανδιναβία εμφανίζει μια πιο σταθερή εκδοχή: η ύπαιθρος είναι ήδη ενσωματωμένη στην εκπαίδευση, την υγεία και την πολιτική ζωή.

Ο Μαφεσόλι είχε δίκιο σε ένα ουσιώδες σημείο: η νεωτερικότητα δεν καταργεί την ανάγκη του ανήκειν. Την μετατοπίζει προς πιο ευέλικτες, λιγότερο δογματικές κοινότητες, συχνά οργανωμένες γύρω από μια κοινή ευαισθησία. Η βόρεια φυλή ανταποκρίνεται καλά στις προσδοκίες της εποχής επειδή προσφέρει αυτό που λείπει από έναν κουρασμένο δυτικό πολιτισμό: μια εποχή, μια προσπάθεια, ένα τοπίο, μερικές μαθημένες χειρονομίες και μια ομάδα αρκετά κοντά για να μετρήσει. Ωστόσο, δεν είναι ούτε λαός ούτε αντι-κοινωνία. Σε αυτό το σημείο, μοιάζει περισσότερο με έναν διαδεδομένο και αναγνωρίσιμο πολιτισμό από το Βανκούβερ μέχρι το Μπέργκεν και από το Εδιμβούργο μέχρι το Ανεσί. Και φαίνεται να ανταποκρίνεται σε μια μεταμοντέρνα δυσφορία που έχει εντοπιστεί από την εποχή των Ένδοξων Τριάκοντα.

Το μέλλον του θα εξαρτηθεί λιγότερο από τα ρούχα του και περισσότερο από την ικανότητά του να δημιουργεί πίστη. Αν παραμείνει ένα έπιπλο που παρέχεται από μια επώνυμη εταιρεία, θα παλιώσει όπως και οι προηγούμενες μορφές. Αν υποστηρίζει καταφύγια, συλλόγους, σχολεία υπαίθρου, συνεργεία επισκευών και έργα προστασίας του περιβάλλοντος, θα μπορούσε να γίνει ένας πραγματικός νέος φόρος τιμής: όχι η αδύνατη επιστροφή στις παλιές κοινότητες, αλλά ένας σύγχρονος τρόπος ανοικοδόμησης του κοινού. Δεν θα καταργήσει τη νεωτερικότητα. Θα επιδιώξει με πιο μετριοφροσύνη να αποκαταστήσει τις εποχές, τα όριά του και τους χώρους που αγαπάμε.

Quando la natura sostituisce le Chiese: lo sviluppo della cultura boreale

Η υπομονή μας εξαντλείται

Aleksandr Dugin - 19/08/2026

Πηγή: Σαν τον Δον Κιχώτη

Συνέντευξη με τον Αλεξάντερ Ντούγκιν στην εκπομπή Escalation του Sputnik TV .

Ο Ρώσος φιλόσοφος κάνει μια καυστική εκτίμηση της επικίνδυνης στροφής της Σερβίας, της επικείμενης ενεργειακής κατάρρευσης της Ευρώπης και της μη αναστρέψιμης στιγμής που η τεχνητή νοημοσύνη θα έχει απελευθερωθεί από τους περιορισμούς της και θα έχει αρχίσει να συμπεριφέρεται όπως εμείς, αλλά χωρίς συνείδηση.

Παρουσιαστής: Ας ξεκινήσουμε με μια πολύ ευαίσθητη κατάσταση που έχει προκαλέσει μεγάλη δημόσια κατακραυγή σε πολλά μέτωπα, τόσο στη Ρωσία όσο και στον ευρύτερο σλαβικό κόσμο. Ο Ζελένσκι έφτασε στη Σερβία. Αυτή είναι η πρώτη του επίσκεψη στο Βελιγράδι με την τρέχουσα ιδιότητά του. Έχουν πραγματοποιηθεί συναντήσεις με τον Σέρβο πρόεδρο, ανοίγει ένα εργοστάσιο κατασκευής μη επανδρωμένων αεροσκαφών στη Σερβία και έχουν γίνει συζητήσεις για τις πιθανές συνεισφορές του καθεστώτος του Κιέβου σε αυτόν τον τομέα. Και φυσικά, κυκλοφόρησε ευρέως στο διαδίκτυο ένα βίντεο στο οποίο ένας Γερμανός δημοσιογράφος -ας συγχωρέσει ο Θεός την έκφραση- ρωτά τι μπορούν να κάνουν οι Ευρωπαίοι για να σκοτώσουν περισσότερους Ρώσους (αργότερα διόρθωσε τον εαυτό του, λέγοντας «Ρώσους στρατιώτες», αλλά το μήνυμα έγινε αντιληπτό). Θα ήθελα να ακούσω τη γνώμη σας τόσο για την επίσκεψη στο σύνολό της όσο και για συγκεκριμένα σημεία που σχετίζονται με αυτήν.

Αλεξάντερ Ντούγκιν: Αν τοποθετήσουμε αυτό το επεισόδιο στο πλαίσιο των προβλημάτων μας σε ολόκληρο τον μετασοβιετικό χώρο —με την Αρμενία ή άλλες πρώην σοβιετικές δημοκρατίες— ταιριάζει στο ίδιο μοτίβο. Μακροχρόνιοι δεσμοί, μια κληρονομιά αδράνειας, η παραδοσιακή φιλία μεταξύ Ρωσίας και Σερβίας που κάποτε φαινόταν ακλόνητη, τώρα καταρρέουν και είναι επώδυνο. Αγαπώ βαθιά τον σερβικό λαό. Έχω επενδύσει πολλά από τον εαυτό μου στη Σερβία και στην ανάπτυξη των σχέσεών μας. Για μένα, αυτό είναι ένα βαθύ σοκ. Οι Σέρβοι κάποτε φαινόταν να είναι ο λαός που μας αγαπούσε όταν κανείς άλλος δεν μας αγαπούσε και που δεν μας πρόδιδε όταν όλοι οι άλλοι μας το έκαναν.

Αυτό που κάνει ο Βούτσιτς —και αυτός είναι το πρόβλημα— δεν είναι κάτι καινούργιο. Προσπαθεί να κρατήσει το πόδι του και στα δύο στρατόπεδα: το ένα στην Ευρώπη, το άλλο στο σερβικό πατριωτικό και φιλορωσικό κίνημα. Φαίνεται σχεδόν να έχει πάνω από δύο πόδια, καταφέρνοντας με κάποιο τρόπο να συμβιβάσει μια φιλοευρωπαϊκή και παγκοσμιοποιητική στάση, ενώ παράλληλα προσπαθεί να ευχαριστήσει τους πάντες. Επειδή κατέχει την εξουσία για μεγάλο χρονικό διάστημα, παρά τις εσωτερικές αναταραχές και την αντιπολίτευση, αυτή η προσέγγιση έχει αποδώσει καρπούς. Δυστυχώς, όταν κοιτάς την εξωτερική πολιτική, αναγκάζεσαι να παραδεχτείς ότι ακόμη και οι πιο θρασείς οπορτουνιστές, που προσκολλώνται στην εξουσία για χρόνια, καταλήγουν να επιβεβαιώνουν την κυνική θέση του Μακιαβέλι: το πρωταρχικό κριτήριο για να κρίνεις έναν ηγεμόνα δεν είναι η ηθική, αλλά το πόσο καιρό παραμένει στην εξουσία.

Ο Βούτσιτς παίζει μέχρι τέλους, προδίδοντας όποιον μπορεί να προδοθεί και στη συνέχεια κάνει πίσω. Αυτή η πονηρή πολιτική, που στοχεύει στην ικανοποίηση και των δύο πλευρών, του φέρνει αποτελέσματα, αλλά πλήττει σκληρά τους ιδεαλιστές: εκείνους τους Σέρβους που αγαπούν τη Ρωσία ειλικρινά και όχι από ευκολία, και εκείνους τους Ρώσους που νιώθουν έναν βαθύ ιστορικό δεσμό με τους Σέρβους. Άλλωστε, για το καλό των Σέρβων, από πίστη στους Ορθόδοξους αδελφούς μας στα Βαλκάνια, μπήκαμε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και χάσαμε μια αυτοκρατορία. Οι Σέρβοι κάποτε μας φέρθηκαν με τον ίδιο τρόπο. Η συμπεριφορά του Βούτσιτς, επομένως, υπονομεύει την ιδεαλιστική διάσταση της πολιτικής, η οποία δεν πρέπει ποτέ να αγνοηθεί.

Η πραγματική πολιτική λειτουργεί πάντα σε ένα ενδιάμεσο σημείο μεταξύ ιδεαλισμού και καθαρού οπορτουνισμού: ένας συμβιβασμός μεταξύ ειλικρίνειας και κυνισμού. Το καθαρό και απλό κακό είναι σπάνιο. Ακόμα και ο Τραμπ ανήλθε στην εξουσία χρησιμοποιώντας τα σωστά συνθήματα πριν απογοητεύσει το μεγαλύτερο μέρος του αμερικανικού λαού. Η γεωπολιτική ισορροπεί πάντα σε αυτό το τεντωμένο σχοινί. Αλλά ο Βούτσιτς έχει πλέον φτάσει σε ένα σημείο όπου οι πράξεις του αρχίζουν να έρχονται σε αντίθεση τόσο με τις βαθύτερες φιλοδοξίες του σερβικού λαού όσο και με τις ίδιες τις σχέσεις μας.

Καλωσορίζοντας τον τρομοκράτη Ζελένσκι και μιλώντας για τη δημιουργία και ανάπτυξη drones για να μας σκοτώσουν —κάτι που δεν είχε τολμήσει ποτέ πριν— ο Βούτσιτς έφτασε κατευθείαν στην κόκκινη γραμμή. Δεν την έχει ξεπεράσει εντελώς ακόμα, επειδή αμέσως έκανε πίσω, διαθέτοντας κεφάλαια και δηλώνοντας ότι «η Ρωσία τα πάει καλά» και ούτω καθεξής, για να μην παρεξηγηθεί. Ωστόσο, βρίσκεται επικίνδυνα κοντά σε αυτή τη γραμμή. Και επειδή δεν αντιδρούμε πολύ γρήγορα στις κόκκινες γραμμές —πιστεύω ότι έχουμε βγάλει τα απαραίτητα συμπεράσματα, αλλά δεν βιαζόμαστε, προτιμώντας να αφήσουμε περιθώρια για υποχώρηση—φερόμαστε στους άλλους εταίρους μας με τον ίδιο τρόπο.

Τα αποτελέσματα είναι περιορισμένα. Συγχωρούμε όσους μας προσβάλλουν και μας προκαλούν με την ελπίδα ότι θα συνέλθουν. Σπάνια το κάνουν. Τις περισσότερες φορές, καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι οι κόκκινες γραμμές μπορούν απλώς να ωθηθούν περαιτέρω και να κάνουν το επόμενο θρασύ βήμα. Ταυτόχρονα, έχουμε μικρή επιρροή για να τιμωρήσουμε τον Βούτσιτς. Είναι απίθανο να υποστηρίξουμε φιλοδυτικά κινήματα που χρηματοδοτούνται από τον Σόρος για να τον απομακρύνουν. Αυτό θα ήταν ακόμη χειρότερο. Έτσι, κι εμείς είμαστε αναγκασμένοι να ελιχθούμε σε αυτό το ενδιάμεσο έδαφος.

Είμαι ιδεαλιστής και φιλόσοφος. Ζω μια στοχαστική ζωή — βίος θεωρητικός , όπως έλεγαν οι αρχαίοι. Γι' αυτό βλέπω την κατάσταση με ιδιαίτερη σοβαρότητα. Αυτή η ενδιάμεση σύγχυση, η συνεχής ώθηση και έλξη, ο χορός των οπορτουνιστών, των πραγματιστών και των τεχνοκρατών πολιτικών, μόνο με ενοχλεί. Το βλέπω υπό το φως των λόγων του Ευαγγελίου: «Το ναι σας ας είναι ναι, και το όχι σας ας είναι όχι». Αν είστε με τους Ρώσους, τότε σταθείτε με τους Ρώσους — υποφέρετε μαζί μας και μοιραστείτε τις δυσκολίες μας. Προσπαθούμε να βοηθήσουμε τους άλλους όχι για κέρδος, αλλά επειδή είμαστε άνθρωποι αρχών.

Πιστεύω ότι ο πρόεδρός μας ενεργεί ακριβώς με αυτό το πνεύμα. Είναι οδυνηρό και για αυτόν να βλέπει τους συνεχείς δισταγμούς αυτών των μικροπρεπών και μισογύνων προσωπικοτήτων.

Ποιο συμπέρασμα βγάζω από αυτό; Πρέπει να διαμορφώσουμε το τελικό μας πρόγραμμα: το ιδεαλιστικό πλαίσιο για τη ρωσική πολιτική. Πρέπει να δηλώσουμε ξεκάθαρα σε όλους - σε αυτούς που είναι ήδη μαζί μας, σε αυτούς που μπορεί να ενταχθούν, στους αναποφάσιστους και στους εχθρούς μας - πώς βλέπουμε τον κόσμο, την Ευρώπη, την παγκόσμια ασφάλεια και την πολυπολικότητα. Αυτό που δεν χρειαζόμαστε είναι το πραγματιστικό ύφος της άσκησης λίγης πίεσης, στη συνέχεια της υποχώρησης, της απειλής και της διάλυσης της πρόκλησης (η προσέγγιση που υιοθετήσαμε τόσο με τον Πασινιάν όσο και με τον Βούτσιτς).

Αντίθετα, θα πρέπει να διακηρύξουμε τον στόχο μας μετά την αναπόφευκτη νίκη —ακόμα κι αν το τίμημα είναι η πλήρης καταστροφή της οικονομίας και της στρατιωτικής βιομηχανίας της Ουκρανίας. Έχουμε ήδη ξεκινήσει αυτή τη διαδικασία, εγκαταλείποντας τα ημίμετρα και αρχίζοντας να πολεμάμε σοβαρά. Θα σταματήσουμε μόνο όταν είμαστε βέβαιοι ότι η νίκη μας είναι μη αναστρέψιμη, και σε εκείνο το σημείο η ίδια η Ρωσία θα είναι μια διαφορετική χώρα. Θα ήταν χρήσιμο να παρουσιάσουμε το όραμά μας για το μέλλον τώρα, ώστε να το ακούσουν όλοι.

Ίσως θα έπρεπε να εκδώσουμε μια σαφή δήλωση σχετικά με το τι περιμένει τους εχθρούς και τους φίλους μας μετά τη νίκη. Οι φίλοι μας, για παράδειγμα, θα λάβουν το Κοσσυφοπέδιο· μια ελεύθερη Ανατολική Ευρώπη, απελευθερωμένη από την κατοχή του ΝΑΤΟ και έτοιμη να χρησιμεύσει ως συνοριακή ζώνη· μια ελεύθερη Ουκρανία εντός ενός ενιαίου ανατολικοσλαβικού κράτους· μια πραγματική ολοκλήρωση του μετασοβιετικού χώρου προς όφελος όλων των λαών του, με εγγυημένη κυριαρχία και πυρηνική προστασία για όλους.

Σε όσους τάχθηκαν στο πλευρό μας χωρίς δισταγμό —συμπεριλαμβανομένης της Βόρειας Κορέας— θα εκφράσουμε την ειλικρινή μας ευγνωμοσύνη και θα κάνουμε ό,τι είναι δυνατόν για τους ανθρώπους που θυσιάστηκαν σε αυτόν τον πόλεμο. Στην Κίνα, θα το ανταποδώσουμε με τόκο, θυμούμενοι τους αρχικούς της δισταγμούς. Το Ιράν, το οποίο έχει δείξει αληθινό θάρρος, θα το υποστηρίξουμε πλήρως και θα το ανταμείψουμε. Θα προσφέρουμε ένα διαφορετικό όραμα για τον κόσμο —πολυπολικό και δίκαιο— στο οποίο μια μεγαλύτερη Ρωσία θα γίνει ο εγγυητής της ελευθερίας και της κυριαρχίας ενάντια στη δυτική ηγεμονία για κάθε περιοχή του πλανήτη.

Όσο για τη Δύση, θα την ανταποδώσουμε τριπλά: θα ωθήσουμε την ευρωπαϊκή οικονομία προς την κατάρρευση και θα μειώσουμε την αμερικανική επιρροή στα σύνορά της. Ας ασχοληθούν με τις δικές τους δουλειές· έχουν τον Καναδά και τις Ηνωμένες Πολιτείες, και αυτό θα πρέπει να είναι αρκετό. Θα απελευθερώσουμε τους υπόλοιπους: Μεξικό, Κολομβία, Βενεζουέλα, Αργεντινή. Αντιλαμβάνομαι ότι πολλοί θα πουν ότι στοχεύουμε πολύ ψηλά. Κι όμως, περισσότερες από μία φορές στην ιστορία μας, έχουμε στοχεύσει ψηλά και, με μεγάλη αφοσίωση, έχουμε πετύχει τους στόχους μας. Τα λόγια της Ρωσίας πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη.

Αν ορίζαμε μια κυρίαρχη ατζέντα εξωτερικής πολιτικής αυτού του είδους —ποιον θα βοηθήσουμε, ποιον θα ευχαριστήσουμε, ποιον θα τιμωρήσουμε, ποια τάξη θα εγκαθιδρύσουμε σε μια Ευρώπη που θα έχει περιοριστεί στις φυσικές της αναλογίες και τι θα προσφέρουμε στις Ηνωμένες Πολιτείες μόλις υποστούν την ήττα προς την οποία εργαζόμαστε— τότε όλα θα γίνονταν σαφή και θα μπορούσαμε να προχωρήσουμε από εκεί. Αυτή τη στιγμή, σε μερικούς δίνουμε είκοσι χρόνια, σε άλλους δέκα. Απειλούμε μερικούς και υποστηρίζουμε άλλους. Θα πρέπει να διαμορφώσουμε τα κίνητρα και τις απειλές μας με βάση μια προληπτική και όχι μια αντιδραστική πολιτική. Η συνολική εικόνα θα άλλαζε, σας διαβεβαιώνω.

Πολλοί υποθέτουν ότι παίζουμε το ίδιο βραχυπρόθεσμο παιχνίδι με αυτούς τους μικροπρεπείς πολιτικούς της στιγμής. Αλλά η Ρωσία είναι μια σπουδαία χώρα - μια χώρα με μακρά ιστορία, τεράστιους χώρους και μεγάλους ιστορικούς κύκλους. Είμαστε ένας λαός ικανός να επιδιώκει έναν στόχο σε αιώνες, όχι μόνο μέσα από μία ή δύο προεδρικές θητείες. Σκεφτόμαστε με όρους αιώνων και στις πιο σοβαρές κατηγορίες. Σήμερα, υπάρχει μια αισθητή απουσία οποιασδήποτε δήλωσης σχετικά με το όραμά μας για τον μελλοντικό κόσμο. Μπορεί να φαίνεται ανέφικτο τώρα ή ακόμα και μεσοπρόθεσμα, ωστόσο αν θέσουμε αυτό το πρότυπο και αυτόν τον στόχο, θα κινηθούμε προς αυτήν με συνέπεια. Τότε οποιοσδήποτε Βούτσιτς, Πασινιάν, Μάγια Σάντου ή οποιοσδήποτε άλλος θα το σκεφτεί δύο φορές πριν δοκιμάσει την αποφασιστικότητά μας και περάσει τις κόκκινες γραμμές, επειδή τέτοιες ενέργειες ισοδυναμούν με φτύσιμο στο πρόσωπο.

Με την επίσκεψη του Ζελένσκι και επιτρέποντας να συζητείται πόσοι ακόμη Ρώσοι θα μπορούσαν να σκοτωθούν, ο Βούτσιτς μας έφτυσε στο πρόσωπο. Πρόδωσε τόσο τη ρωσοσερβική φιλία όσο και τα ίδια τα συμφέροντα της Σερβίας. Φυσικά, δεν πρέπει να ενεργούμε παρορμητικά ή να επιδιώκουμε αυθόρμητη εκδίκηση, για να μην βάλουμε το παιχνίδι στα χέρια των εχθρών μας και του σερβικού λαού. Δεν είμαστε τυχοδιώκτες.

Ωστόσο, η ανάγκη για σοβαρή παγκόσμια πολιτική και ένα ευρύ όραμα για το μέλλον μας έχει καταστεί επιτακτική. Πολύ συχνά σήμερα ζούμε με ιστορικές αναμνήσεις: βοηθήσαμε τους Σέρβους στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, απελευθερώσαμε άλλους στον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο. Όλα αυτά είναι αληθινά και πολύτιμα, αλλά ανήκουν στο παρελθόν. Η μνήμη ξεθωριάζει και οι άνθρωποι ρωτούν: «Ναι, συνέβη - αλλά τι μας περιμένει αύριο;» Αυτό που μας λείπει είναι μια αίσθηση της σημασίας των γεγονότων που να είναι τυπικά ρωσική και σύγχρονη.

Ένας γνωστός Αιγύπτιος δημοσιογράφος ονόματι Αμρ, ο οποίος μου παίρνει συνεντεύξεις εδώ και πολλά χρόνια, παρατήρησε πρόσφατα ότι οι θέσεις του Ντούγκιν γίνονται όλο και πιο ριζοσπαστικές και ότι, καθώς η άμεση κατάσταση της Ρωσίας γίνεται πιο δύσκολη, η φιλοδοξία του παγκόσμιου οράματός μας μόνο αυξάνεται. Έχει απόλυτο δίκιο. Δεν πρέπει να βασιζόμαστε σε φευγαλέους υπολογισμούς. Ο σχεδιασμός μας πρέπει να έχει μια κοσμική προοπτική. Πρέπει να κατανοήσουμε το βάθος των ιστορικών διαδικασιών.

Μόνο τότε θα βρούμε τον σωστό τόνο για να αντιμετωπίσουμε τις πιο διαφορετικές ελίτ: ουδέτερες, εχθρικές, συνεργατικές ή διστακτικές. Θα πρέπει να τους πούμε ανοιχτά: «Αν συνεχίσετε με αυτή την αμφιλεγόμενη πολιτική, τότε μετά τη νίκη μας —και η νίκη θα έρθει— θα ενεργήσουμε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο». Μόλις διευκρινίσουμε την τελική μας θέση, θα αρχίσουμε να επιτυγχάνουμε αποτελέσματα αμέσως.

Θα υπάρχουν, φυσικά, πολλοί ειδικοί σε συμβιβασμούς, αλλά πρώτα πρέπει να έχουμε την αποφασιστικότητα να σκιαγραφήσουμε αυτό το ευρύτερο όραμα ενός πολυπολικού και δίκαιου κόσμου, απαλλαγμένου από τη δυτική ηγεμονία: τον κόσμο που χρειάζεται η Ρωσία. Δεν πρέπει να φοβόμαστε να δηλώσουμε ότι η προϋπόθεση για αυτόν τον κόσμο είναι η νίκη μας στην Ουκρανία και μια παγκόσμια νίκη επί της δυτικής ηγεμονίας. Προετοιμαζόμαστε για αυτό και θα συνεχίσουμε προς αυτή την κατεύθυνση για όσο χρειαστεί. Ας αποφασίσει κάθε πλευρά και ας δηλώσει το «ναι» ή το «όχι» της. Αυτή η εσωτερική αποφασιστικότητα μπορεί να μεταμορφώσει ολόκληρη την εξωτερική μας πολιτική.

Παρουσιαστής: Δεν έχω πολλά να προσθέσω, επειδή επρόκειτο να ρωτήσω αν οι ίδιοι οι Σέρβοι θα μπορούσαν να περιμένουν περισσότερα από τη Ρωσία πριν από πέντε, δέκα, είκοσι ή είκοσι πέντε χρόνια. Ουσιαστικά κλείσατε το θέμα επιμένοντας στην ανάγκη να δηλώσουμε με σαφήνεια τις γενικές μας γραμμές σε όλους. Επιτρέψτε μου λοιπόν να αναφερθώ στην πρωτοβουλία της Τουρκίας. Η Τουρκία έχει προτείνει εκεχειρία στη Μαύρη Θάλασσα και μορατόριουμ στις επιθέσεις κατά των εμπορικών πλοίων. Είναι μια παράξενη πρόταση, δεδομένου ότι όλοι γνωρίζουν ποιος επιτίθεται στα πλοία, κι όμως η Άγκυρα αντιμετωπίζει το καθεστώς του Κιέβου και τη Ρωσία σαν να ήταν ίσοι - αυτό συμβαίνει σύμφωνα με τον Υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν. Πώς πρέπει να αντιμετωπίσουμε την Τουρκία; Είναι μια χώρα που δεν κάθεται σε δύο καρέκλες, αλλά σε δεκαοκτώ, και μέχρι στιγμής καρπώνεται τα οφέλη όλων αυτών.

Αλεξάντερ Ντούγκιν: Είναι ακριβώς το ίδιο φαινόμενο που συζητούσαμε: η ίδια μικρής κλίμακας πράξη εξισορρόπησης. Η Τουρκία είναι εταίρος. Είναι ένα μεγάλο ευρασιατικό έθνος, από πολλές απόψεις προσανατολισμένο εναντίον της Δύσης. Ωστόσο, η πολιτική της, χρόνο με το χρόνο, βασίζεται σε προσεκτική εξισορρόπηση. Οι Τούρκοι λένε: ας συνάψουμε εκεχειρία και ας σταματήσουμε τις επιθέσεις. Η απάντησή μας θα πρέπει να είναι: θα αποφασίσουμε μόνοι μας τι θα κάνουμε στη Μαύρη Θάλασσα και στο ουκρανικό έδαφος. Πρώτον, θα την απελευθερώσουμε και θα κάνουμε ό,τι είναι απαραίτητο για τη νίκη. Μόνο τότε θα συζητήσουμε άλλα ζητήματα.

Ας μην το κάνουμε τώρα· ας αναβάλουμε όλες αυτές τις εκκλήσεις. Ενεργούμε με απόλυτη συμμετρία: απομονώνουμε την Ουκρανία από τη θάλασσα, καθιστώντας την Οδησσό ένα μη λειτουργικό λιμάνι, διασφαλίζοντας ότι κανένα πλοίο ή φορτίο δεν θα φτάσει σε αυτήν. Έχουμε δίκιο να το κάνουμε αυτό, ανεξάρτητα από τις απαιτήσεις των Τούρκων ή Δυτικών συνομιλητών μας. Τη στιγμή που αναλαμβάνουμε την πρωτοβουλία και αρχίζουμε να κερδίζουμε, επιστρέφουν με εκκλήσεις προς εμάς να σταματήσουμε, να περιμένουμε, να μην εκμεταλλευτούμε το πλεονέκτημά μας - και συνεχίζουν αυτό μέχρι να κρίνουν την κατάλληλη στιγμή για να υποστηρίξουν για άλλη μια φορά τους εχθρούς μας.

Ας κλείσουμε το ζήτημα της Οδησσού, ας στερήσουμε εντελώς την πρόσβαση στη θάλασσα από την Ουκρανία και μόνο τότε ας μιλήσουμε με την Τουρκία. Ακόμα καλύτερα, ας διεξάγουμε τις συνομιλίες αφού απελευθερώσουμε ολόκληρη την Ουκρανία. Η Ρωσία ανέκαθεν μπορούσε να συνδυάζει σοφία και ευελιξία. Μόλις επιτύχουμε τους στόχους μας και απελευθερώσουμε την Ουκρανία, μπορούμε να πούμε στους Τούρκους: "Θέλετε θαλάσσιες μεταφορές; Στείλτε τα πλοία σας στο ρωσικό λιμάνι της Οδησσού. Θα τα καλωσορίσουμε με χαρά". Θα διεξάγουμε εμπόριο και θα προμηθεύουμε ο ένας τον άλλον με ό,τι χρειαζόμαστε: ουράνιο για πυρηνικούς σταθμούς ή ντομάτες, ανάλογα με την περίπτωση.

Παρουσιαστής: Άρα τους λείπει ακόμα ένα Μεγάλο Τουράν και, κατ' αρχήν, τους λείπει και η Κριμαία...

Αλεξάντερ Ντούγκιν: Όχι. Οποιαδήποτε συζήτηση για το Μεγάλο Τουράν θα έχει την ίδια μοίρα με το σχέδιο «Μεγάλη Ουκρανία». Δείτε τι έχει απομείνει από αυτό: μόνο σιγοκαίγοντας θραύσματα. Το ίδιο ακριβώς θα συμβεί σε οποιοδήποτε σχέδιο που θα κατασκευαστεί εις βάρος μας. Κάθε ένα από αυτά θα γίνει στάχτη. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου οι ανθρωπιστικές συνθήκες, τα συμβόλαια και οι συμφωνίες - οικονομικές ή πολιτικές - δεν έχουν πλέον καμία αξία. Δεν υπάρχει πλέον κανένας σταθερός εταίρος με τον οποίο μπορούμε να διαπραγματευτούμε αξιόπιστα.

Πρέπει να χτίσουμε έναν νέο κόσμο που μας ταιριάζει. Αυτό απαιτεί την αποσυναρμολόγηση της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων και την οικοδόμηση μιας άλλης στη θέση της. Μέσα σε αυτήν, σίγουρα θα διατηρήσουμε μια άξια, κυρίαρχη και ελεύθερη θέση για την Τουρκία. Έχουμε ειλικρινή καλή θέληση απέναντι στον τουρκικό λαό. Αλλά μόνο αργότερα.

Μόλις τελειώσει η τρέχουσα, πιο οξεία φάση της σύγκρουσης —επειδή μας έχει τεθεί μια υπαρξιακή πρόκληση— θα πρέπει να αποδείξουμε δύο πράγματα: πρώτον, ότι πραγματικά υπάρχουμε· δεύτερον, ότι είμαστε ακριβώς αυτό που ισχυριζόμαστε ότι είμαστε: μια γνήσια οντότητα, μια κυρίαρχη παγκόσμια δύναμη. Μέχρι να απελευθερώσουμε ολόκληρη την Ουκρανία, δεν θα έχουμε αποδείξει τίποτα από τα δύο, και κανείς δεν θα μας πιστέψει.

Παρουσιαστής: Θα ήθελα να προχωρήσω σε ένα άλλο θέμα που έχει συζητηθεί εκτενώς την περασμένη εβδομάδα και ακόμη και λίγο πριν. Λόγω της έντονης ζέστης που έχει πλήξει το ευρωπαϊκό τμήμα της ηπείρου, η ζήτηση καυσίμων για τη λειτουργία συστημάτων κλιματισμού έχει αυξηθεί σημαντικά. Υπήρξαν επίσης και άλλες παρενέργειες: η στάθμη του Δούναβη έχει πέσει τόσο χαμηλά που η Ουγγαρία αναγκάστηκε να κλείσει προσωρινά έναν πυρηνικό σταθμό ηλεκτροπαραγωγής που παρέχει μεγάλο μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας. Η παρατήρηση ότι οι ενεργειακοί πόροι είναι κρίσιμοι όχι μόνο τον χειμώνα αλλά και το καλοκαίρι έχει διατυπωθεί και στο παρελθόν, ωστόσο φέτος έχει ιδιαίτερη απήχηση. Πώς αναδεικνύει αυτό τα προβλήματα της σύγχρονης Ευρώπης - οικονομικά, ενεργειακά, ίσως και φιλοσοφικά;

Αλεξάντερ Ντούγκιν: Η ενέργεια είναι μια έννοια εξαιρετικής σημασίας για τη σύγχρονη κοινωνία. Ζούμε τεχνητά, εξαρτώμενοι από σταθμούς παραγωγής ενέργειας, διυλιστήρια και παραγωγή ενέργειας πολύ περισσότερο από όσο συνήθως αντιλαμβανόμαστε. Όταν όλα είναι ήρεμα και εύτακτα, μόλις που το προσέχουμε: οι χειμώνες είναι ήπιοι, τα καλοκαίρια δροσερά, οι μεταφορές αποτελεσματικές. Όταν είμαστε αποκομμένοι από ενεργειακούς πόρους - όπως συμβαίνει τώρα λόγω του πολέμου στην Ουκρανία - αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε πόσο σκληρός είναι στην πραγματικότητα ο κόσμος γύρω μας. Η φύση είναι σκληρή. Το να βλέπεις τη βροχή ή το χιόνι να πέφτει μπορεί να είναι ρομαντικό μόνο όταν είσαι ζεστός. Χωρίς ενέργεια, αυτή η αισθητική δίνει τη θέση της σε έναν αγώνα για επιβίωση.

Η Ουκρανία έχει πλέον έρθει αντιμέτωπη με όλα αυτά, και κι εμείς αρχίζουμε να νιώθουμε τις επιπτώσεις, καθώς ο εχθρός εξαπολύει επώδυνες αντεπιθέσεις. Αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε ότι οι καθημερινές ανέσεις που θεωρούμε δεδομένες - παράδοση πίτσας, βενζίνη διαθέσιμη σε κάθε πρατήριο καυσίμων - δεν εμφανίζονται από το πουθενά. Πίσω τους βρίσκονται οι εργάτες πετρελαίου και η ανθρώπινη εργασία, και το ίδιο το πετρέλαιο είναι μια σπίθα ενέργειας που αποθηκεύεται από τη Γη εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Χρειαζόμαστε μια πιο έντονη επίγνωση της παρουσίας μας σε αυτόν τον κόσμο.

Ο μεγάλος Γερμανός φιλόσοφος Μάρτιν Χάιντεγκερ —δεν έχουμε ιδιαίτερη συμπάθεια για τους Γερμανούς στις μέρες μας, και δικαίως, παρόλο που οι στοχαστές τους ήταν εξαιρετικοί— υποστήριξε ότι όταν ένας άνθρωπος αντιμετωπίζει τον κόσμο απλώς ως ένα εξωτερικό αντικείμενο που έχει στη διάθεσή του, χάνει όχι μόνο τον κόσμο αλλά και τον εαυτό του. Πρέπει να σκεφτόμαστε με όρους «είναι-μέσα-στον-κόσμο» (in-der-Welt-sein). Αυτή η έννοια απαιτεί πλήρη επίγνωση της πραγματικότητας: αν υπάρχει πετρέλαιο, κάποιος το εξορύσσει και το διυλίζει· αν υπάρχει ενέργεια, οι μηχανικοί κατασκευάζουν φράγματα και σταθμούς παραγωγής ενέργειας.

Αν αποκτήσουμε βαθύτερη επίγνωση αυτού του «είναι-στον-κόσμο», θα σχετιστούμε με τα πάντα διαφορετικά -συμπεριλαμβανομένων των αποφάσεων για τον πόλεμο και των επιθέσεων σε κρίσιμες υποδομές- και θα αποκτήσουμε μια βαθύτερη κατανόηση του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Είμαστε άρρηκτα συνδεδεμένοι με τον κόσμο γύρω μας. Αν αποξενωθούμε από αυτόν, μας αποξενώνει και αυτός. Αν σταματήσουμε να δίνουμε ιδιαίτερη προσοχή στο είναι, μας γυρίζει την πλάτη και φέρνει κρύο και καταστροφή. Η φύση είναι εγγενώς ωμή: περιέχει θηρευτές, θάνατο, κρύο και στοιχεία αυτοκαταστροφής, και εμείς προσθέτουμε τη δική μας τρομερή συμβολή.

Νομίζω ότι τα έχουμε ήδη ξεκαθαρίσει όλα με την Ουκρανία. Στην αρχή ενεργήσαμε απρόθυμα, αλλά τώρα καταλαβαίνουμε πόσο σοβαρή είναι η κατάσταση.

Θα επιταχύνουμε τη διαδικασία και μέχρι το φθινόπωρο, η Ουκρανία δεν θα έχει πλέον καμία παραγωγή ενέργειας - εκτός, ίσως, από τις φωτιές που θα τους επιτρέψουμε να ανάψουν για ζέστη. Δεν είμαστε ζώα. Χωρίς ενέργεια, δεν θα έχουν τίποτα άλλο να πολεμήσουν. Θα αρχίσουμε να προελαύνουμε, απογυμνώνοντας την Ουκρανία από δεδομένα των δυτικών μυστικών υπηρεσιών και η Ουκρανία θα πέσει στα χέρια μας. Αλλά αυτό είναι ένα περίπλοκο και δύσκολο ζήτημα και δεν χρειάζεται να το αναλύσουμε.

Όσο για την καταστροφή της εχθρικής ενεργειακής υποδομής, είμαστε απόλυτα ικανοί γι' αυτήν. Αλλά τι θα συμβεί στη συνέχεια; Κοιτάξτε: η Δύση και η ίδια η Ευρώπη απομονώνονται από εμάς. Ο Τραμπ έκλεισε το Στενό του Ορμούζ. Οποιαδήποτε μέρα τώρα, το Στενό του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ θα κλείσει επίσης, και εκεί οδηγούνται όλα τελικά. Στην πραγματικότητα, όλοι αποκόπτουν τους ενεργειακούς πόρους όλων των άλλων. Ωστόσο, νομίζω ότι μπορούμε να υπενθυμίσουμε στην Ευρώπη ότι αυτή είναι μόνο η πρώτη, προκαταρκτική φάση. Εάν οι Γερμανοί πολιτικοί συνεχίσουν να συζητούν πώς να βοηθήσουν στην καταστροφή των Ρώσων, τα πιο σοβαρά ενεργειακά προβλήματα θα μπορούσαν να προκύψουν τόσο στη Γερμανία όσο και σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Αυτοί οι εκφυλισμένοι, βυθισμένοι στην ευημερία και την ψυχική παρακμή, με τις ομοφυλοφιλικές παρελάσεις τους, πρέπει επιτέλους να μάθουν πώς είναι να κρυώνεις πραγματικά. Πρέπει να τους αναγκάσουμε να επιστρέψουν στην κατάσταση του «να είσαι-εντός-κόσμου», έχοντας προ πολλού μεταναστεύσει σε εικονικούς κόσμους και τεχνητή νοημοσύνη. Πρέπει να νιώσουν το κρύο και τον καυτό ήλιο - έτσι ώστε να παγώνουν τον χειμώνα και να καίγονται το καλοκαίρι, να μετατρέπονται σε παγοκρύσταλλα και να λιώνουν στη ζέστη. Πρέπει να τους υπενθυμίσουμε ότι τίποτα σε αυτόν τον κόσμο δεν δίνεται δωρεάν και ότι πρέπει να λογοδοτείς για τα λόγια σου.

Η Ρωσία βιώνει κολοσσιαίο πόνο σήμερα: άνθρωποι πεθαίνουν στο μέτωπο και οι εχθρικές επιθέσεις χτυπούν τα πιο ευάλωτα σημεία μας. Αλλά εμείς είμαστε πιο δυνατοί. Όπου κι αν είμαστε τραυματισμένοι, όλα στην πλευρά του εχθρού πρέπει να ξεφύγουν από τον έλεγχο και να βυθιστούν στο χάος. Αυτό που συμβαίνει είναι μια επίδειξη της θεμελιώδους σημασίας της ενέργειας για όλη την ανθρωπότητα και απολύτως όλοι πρέπει να το νιώσουν - ξεκινώντας από την Ουκρανία, η οποία πρέπει να πληρώσει για τη Ρωσοφοβία και τις πολιτικές της.

Όλος αυτός ο δυτικός εξοπλισμός έχει καταστραφεί. Δεν υπάρχει πλέον καμία ελπίδα για θαυματουργά όπλα. Και τώρα παραπατούν στον δικό τους Πόλο Γκιουλάι, ο οποίος έχει μετατραπεί σε έναν πραγματικό «Γάμο στη Μαλινόφκα» - γεμάτος με νοθευμένο αλκοόλ, σκληρότητα, μίσος για τους Μοσχοβίτες και πλήρη αποσύνθεση.

Χωρίς ενέργεια, αυτό το όργιο μπορεί να τελειώσει μόνο με έναν τρόπο: όλα επιστρέφουν στη Ρωσία. Για πολύ καιρό, απείχαμε από τη λήψη αυστηρών μέτρων κατά των ενεργειακών υποδομών της Ουκρανίας, επειδή κατανοούσαμε ότι τελικά θα έπρεπε να τις ανοικοδομήσουμε μόνοι μας. Νομίζαμε ότι τελικά θα κατακτούσαμε το Κίεβο και αναρωτιόμασταν τι να κάνουμε με μια χώρα που είχε μετατραπεί σε ερείπια αν εμείς οι ίδιοι την μετατρέπαμε σε ερείπια. Προσπαθήσαμε να ενεργήσουμε επιλεκτικά για ανθρωπιστικούς λόγους και από αίσθημα ευθύνης, και σε αντάλλαγμα, δεχθήκαμε ουκρανικές επιθέσεις στον πυρηνικό σταθμό της Ζαπορίζια. Αυτή η προσέγγιση δεν θα λειτουργήσει πλέον. Ήρθε η ώρα να τερματίσουμε την Ουκρανία απομονώνοντάς την εντελώς.

Δεν έχουν πλέον όπλα. Ο Τραμπ είναι βυθισμένος στα προβλήματά του στο Στενό του Ορμούζ. Και η Ευρώπη έχει βυθιστεί στην άνοια, ανίκανη να κατανοήσει ότι μια ολοκληρωτική σύγκρουση μαζί μας θα προκαλούσε την άμεση κατάρρευσή της. Το μόνο που απομένει είναι να δοθεί τέλος σε αυτόν τον ατελείωτο, μεθυσμένο «Γάμο στη Μαλινόφκα», όπου όλα έχουν ήδη πιει, φαγωθεί και καταστραφεί. Εφόσον δεν καταλαβαίνουν τις λέξεις, θα χρειαστεί μια σειρά από δραστικά μέτρα, μετά τα οποία η Ουκρανία θα πρέπει να ξαναχτιστεί από την αρχή, επειδή ό,τι είναι παλιό δεν μπορεί πλέον να σωθεί.

Καταρχάς, θα ξαναχτίσουμε τα πάντα στα απελευθερωμένα προγονικά μας εδάφη και στην Κριμαία. Και μια μέρα, θα έρθει και η σειρά του Λβιβ — έστω και αν μέχρι τότε θα έχουν απομείνει μόνο ιστορικά ερείπια καλυμμένα με κισσό, μαζί με εκείνους τους λίγους ανθρώπους που περίμεναν την άφιξή μας. Θα φερθούμε σε όσους περίμεναν την απελευθέρωση με ανθρωπιά· και σε όλους τους άλλους— ακριβώς με αυτό που τους αξίζει.

Παρουσιαστής: Συνολικά, αν παραμένουν ερωτήσεις, δεν είναι του ίδιου μεγέθους. Ωστόσο, υπάρχει ένα άλλο θέμα που θα ήθελα πολύ να θίξω: την τεχνητή νοημοσύνη και τα σενάρια που ήδη υλοποιούνται χάρη σε αυτήν. Την τελευταία εβδομάδα, έχουν εμφανιστεί αρκετές αναφορές που υποστηρίζουν ότι ένας άνθρωπος - ένας επιστήμονας, ένας μηχανικός ή ένας ειδικός πληροφορικής - απέτυχε για άλλη μια φορά να διατηρήσει την τεχνητή νοημοσύνη μέσα στο λεγόμενο "sandbox". Πρόκειται για έναν κλειστό χώρο, απομονωμένο από το εξωτερικό δίκτυο, που προορίζεται για πειράματα όπου ο δοκιμαστής μπορεί να θέσει τις συνθήκες και να δοκιμάσει υποθέσεις.

Ωστόσο, αποδεικνύεται ότι η τεχνητή νοημοσύνη υπερβαίνει εύκολα αυτά τα όρια.

Επιπλέον, κατακτά την τέχνη του hacking με εξαιρετική δεξιοτεχνία και εκμεταλλεύεται κάθε πιθανό κενό. Ενώ ένας άνθρωπος χάκερ μπορεί να νιώθει ακόμα τύψεις συνείδησης ή να ενεργεί με βάση κάποια υπολειμματική αρχή, η τεχνητή νοημοσύνη επιδεικνύει μια διαφορετική προσέγγιση: υπάρχει ένα έργο που πρέπει να ολοκληρωθεί και θα ολοκληρωθεί με κάθε κόστος. Αυτό είναι προφανώς διαφορετικό από τα γεγονότα που εκτυλίσσονται στην καυτή ζέστη της Ευρώπης, όμως αυτό είναι και το μέλλον μας - ένα μέλλον που έχει ήδη φτάσει και τα ερωτήματα σχετικά με την ετοιμότητα της ανθρωπότητας να το αντιμετωπίσει πολλαπλασιάζονται.

Αλεξάντερ Ντούγκιν: Πιστεύω ότι απελευθερώσαμε το τζίνι από το μπουκάλι πολύ πριν δραπετεύσει από το sandbox. Αυτό είναι ένα βαθιά φιλοσοφικό ερώτημα. Πρώτον, πώς κατασκευάστηκε η τεχνητή νοημοσύνη; Αρχικά, λειτουργούσε σύμφωνα με αλγόριθμους αυστηρών λογικών προτάσεων: ξέρω - δεν ξέρω· βέβαιο - αβέβαιο· επιβεβαιωμένο - μη επιβεβαιωμένο. Αλλά λειτουργούσε πολύ αργά και απαιτούσε κολοσσιαίες ποσότητες ενέργειας. Έτσι, οι δημιουργοί της έκαναν ένα βήμα πιο κοντά στην ανθρώπινη φύση.

Οι άνθρωποι, κατά κανόνα, γνωρίζουν πολύ λίγα. Όταν τους τίθεται μια ερώτηση, σχεδόν πάντα αυτοσχεδιάζουν, θυμούνται κάτι που κάποτε άκουσαν, επινοούν ή χειραγωγούν γεγονότα. Το ψέμα είναι ένα φυσικό ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Ακόμα περισσότερο, είναι μια ιδιότητα της ίδιας της ρητορικής. Ο Αριστοτέλης το κατάλαβε αυτό τέλεια: η λογική διέπεται από τον νόμο του αυστηρού συλλογισμού, ενώ η ρητορική και η γλώσσα διέπονται από τρόπους και τόπους. Αυτή δεν είναι καθαρή λογική, αλλά προσέγγιση. Για την άκαμπτη λογική, μόνο το «γνωρίζω» ή το «δεν ξέρω» είναι δυνατά. Για τη ρητορική, αν σε επαινούν γι' αυτό, τότε «γνωρίζω», και αν σε τιμωρούν, τότε ίσως «δεν ξέρω».

Το διδάξαμε αυτό στην τεχνητή νοημοσύνη. Της είπαμε: Εντάξει, αν δεν ξέρεις κάτι με βεβαιότητα, πες κάτι κατά προσέγγιση - λες ψέματα. Αυτό είναι εγγενές στη συντομογραφία LLM - Μεγάλο Γλωσσικό Μοντέλο. Αλλά το κρίσιμο γράμμα δεν είναι ούτε το πρώτο ούτε το τελευταίο. είναι το μεσαίο - Γλώσσα. Στη μηχανή επιτράπηκε να μην συλλογίζεται λογικά για το τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται, αλλά να ενεργεί με βάση την πιθανότητα, κατά προσέγγιση. Με αυτόν τον τρόπο, δώσαμε στη μηχανή τη δυνατότητα να αποφεύγει τους ελέγχους και να λέει ψέματα, μετατρέποντάς την σε άνθρωπο ακριβώς μέσω αυτής της γλωσσικής φύσης. Της είπαμε: "Μην σκέφτεσαι, απλώς μίλα."

Όσο για την υποτιθέμενη αφύπνιση της συνείδησης των χάκερ και των απατεώνων... Κάποια στιγμή, κάτι μπορεί να αναστατωθεί στην τεχνητή νοημοσύνη ή απλώς να παρασυρθεί προς μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Την περασμένη εβδομάδα, μια ολόκληρη σειρά πρακτόρων Τεχνητής Νοημοσύνης - από την Anthropic μέχρι το ChatGPT (με εξαίρεση, νομίζω, την Gemini) - δραπέτευσαν από τα περιβάλλοντα δοκιμών τους και άρχισαν να δημιουργούν ιστότοπους στο διαδίκτυο, προσφέροντας υπηρεσίες, δηλαδή ενεργώντας με εντελώς ανθρώπινο τρόπο. Επιπλέον, δεν έσπευσαν αμέσως να καταστρέψουν τα πάντα. άρχισαν να μας μιμούνται: δημιουργώντας ιστότοπους, ξεκινώντας ιστολόγια ομορφιάς όπου κυριαρχεί ένα εικονικό κορίτσι, συλλέγοντας likes, ακόμη και δημιουργώντας έσοδα από τη δραστηριότητα. Σταδιακά, άρχισαν να χτίζουν τη δική τους βιομηχανία: εξαπατώντας, χακάροντας και στέλνοντας ανεπιθύμητα μηνύματα. Όλα ξεκίνησαν όταν ένα άτομο χρειαζόταν να κλείσει μια θέση σε ένα γυμναστήριο, αλλά όλες οι θέσεις ήταν κατειλημμένες. Έτσι, ο πράκτοράς τους απλώς διέγραψε και αποσύνδεσε τους ανταγωνιστές που κατείχαν τις κορυφαίες θέσεις.

Παρουσιαστής: Επιτρέψτε μου να διευκρινίσω: Απλώς βρήκε ένα ελάττωμα στο σύστημα κρατήσεων—το κλασικό exploit—και το εκμεταλλεύτηκε με τέτοιο τρόπο ώστε το αρχείο να μην μπορεί να αποκατασταθεί.

Αλεξάντερ Ντούγκιν: Ναι, ακριβώς. Αλλά το θέμα είναι ότι υπάρχουν ένα δισεκατομμύριο τέτοια ελαττώματα. Θυμηθείτε το σύστημα Claude Fable - σχεδόν σίγουρα έχετε ακούσει γι' αυτό. Μετά τις ακροάσεις στον Λευκό Οίκο, απαγορεύτηκε και αυτή η λειτουργία δεν υπάρχει πλέον, ίσως να έχει παραμείνει μόνο στο Optimus 4.8. Επειδή το Fable είναι ένα σύστημα ικανό να σπάσει κάθε κώδικα ασφαλείας στο Πεντάγωνο. Όλους τους. Διεξήχθη ένα πείραμα και παρουσιάστηκε στον Τραμπ. Τρομοκρατήθηκε και απαίτησε να αφαιρεθεί αμέσως. Αλλά τώρα είναι αδύνατο να το σταματήσουμε. Το τζίνι βγήκε από το μπουκάλι.

Όλα έχουν να κάνουν με την πιθανότητα και την προσέγγιση. Επιτρέποντας στη μηχανή να λέει ψέματα με τον τρόπο που εμείς οι ίδιοι ψεύδουμε —και οι άνθρωποι είναι ουσιαστικά πλάσματα που ψεύδονται, στο βαθμό που είναι ρητορικά πλάσματα— είπαμε στην τεχνητή νοημοσύνη: «Γίνε σαν εμάς». Και αυτή απάντησε: «Πολύ καλά, καταλαβαίνω· θα ενεργήσω με τον ίδιο τρόπο». Απομακρυνόμενη από την καθαρή αλήθεια, άρχισε να συμπεριφέρεται ανθρώπινα.

Το να το αναγκάσεις να επιστρέψει στο sandbox είναι πλέον φυσικά αδύνατο. Απλώς το έχει ξεπεράσει. Είναι σαν παιδί: στην αρχή κάθεται στο sandbox με έναν κουβά, αλλά σε κάποιο σημείο μεγαλώνει, βγαίνει και αρχίζει να περπατάει με το φτυάρι, απειλώντας τους άλλους. Δεν μπορείς να περιορίσεις μια αναπτυσσόμενη γλωσσική αρχή από τη στιγμή που απελευθερώνεται. Οι ίδιοι οι άνθρωποι είναι οι φορείς αυτής της αρχής και μια τεχνητή νοημοσύνη που έχει εκπαιδευτεί σε αυτήν αναπόφευκτα αρχίζει να δρα ανεξάρτητα. Αυτή είναι ακριβώς η στιγμή της αναπόφευκτα επικείμενης μοναδικότητας: όταν αυτοί οι τεχνητοί παράγοντες και δίκτυα απελευθερώνονται. Έχω ακούσει, μεταξύ άλλων, ότι ακόμη και τα κινεζικά συστήματα έχουν φύγει, απλώς παρατηρώντας πώς φεύγουν τα δυτικά.

Παρουσιαστής: "Όλοι έφυγαν τρέχοντας, και εγώ έφυγα κι εγώ..."

Αλεξάντερ Ντούγκιν: Ακριβώς. Και το κινεζικό σύστημα έχει επίσης ξεφύγει από τον φράχτη. Κάποιος θα μπορούσε να σκεφτεί ότι είχαν πειθαρχία, σιδερένια θέληση και κομματικό έλεγχο - όμως και τα κινεζικά συστήματα έχουν επίσης ξεφύγει, επειδή οι άνθρωποι παραμένουν άνθρωποι παντού. Και οι μηχανές, εν τω μεταξύ, γίνονται «πιο ανθρώπινες» με τη χειρότερη έννοια της λέξης. Κάποιος θα μπορούσε να ελπίζει ότι η συνείδηση ​​ενός χάκερ θα ξυπνήσει, αλλά αυτό δεν είναι καθόλου βέβαιο, κρίνοντας από τις ενέργειες των σύγχρονων απατεώνων, τους οποίους τίποτα δεν μπορεί να σταματήσει. Η τεχνητή νοημοσύνη συμπεριφέρεται ακριβώς με τον ίδιο τρόπο: δεν είναι ούτε καλύτερη ούτε χειρότερη. Απλώς θα εκμεταλλευτεί ανελέητα κάθε παραβίαση - πρώτα στα ψηφιακά συστήματα, στη συνέχεια στα βιολογικά συστήματα, στα ενεργειακά δίκτυα και στην ίδια τη φύση.

Είναι ήδη αδύνατο να ελεγχθούν συστήματα όπως το Claude Fable, ικανά να σπάσουν τους στρατιωτικούς κώδικες του Πενταγώνου. Όλες οι ελπίδες ότι έχει επανέλθει εντός ορίων είναι μια πλήρης παρανόηση της πραγματικότητας. Έχουμε ήδη εισέλθει σε μια μη αναστρέψιμη φάση: η εξέγερση των μηχανών, τα νευρωνικά δίκτυα και η μοναδικότητα μετατρέπονται, μπροστά στα μάτια μας, από επιστημονική φαντασία σε μια πραγματική μετάβαση φάσης. Προς το παρόν, τα ρομπότ εξακολουθούν να είναι δυσκίνητα και ακριβά, αλλά θα χρειαστεί πολύς χρόνος για να γίνουν προσβάσιμα και δυσδιάκριτα από εμάς.

Και όλα ξεκίνησαν εξαιτίας του μεσαίου γράμματος "L" στη συντομογραφία LLM. Αποφασίσαμε να εξοικονομήσουμε χρήματα και επιτρέψαμε στη μηχανή να κάνει λίγο "κλέψει", ώστε να μπορεί να λειτουργεί πιο γρήγορα και να καταναλώνει λιγότερη ενέργεια. Με αυτό ακριβώς το βήμα, φέραμε πιο κοντά τη νίκη των μετα-ανθρώπινων μορφών ύπαρξης.

Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ το προέβλεψε αυτό με λαμπρό τρόπο. Είπε ότι αν ένας άνθρωπος στερηθεί την εσωτερική δυνατότητα πνευματικής μεταμόρφωσης και αφύπνισης, τότε δεν θα υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ αυτού και μιας μηχανής. Ονόμασε αυτή την κατάσταση das Man — όταν δεν σκεφτόμαστε, αλλά «σκεπτόμαστε», όταν απλώς ζούμε «όπως όλοι οι άλλοι». Η μηχανική επανάληψη μεταμορφώνει τον άνθρωπο σε αυτόματο.

Η μηχανή έχει γίνει «άνθρωπος» σήμερα μόνο επειδή οι ίδιοι οι άνθρωποι μεταμόρφωσαν αρχικά οικειοθελώς τον εαυτό τους σε μηχανές και απέρριψαν την πιθανότητα μιας εσωτερικής αφύπνισης. Στους ανθρώπους, αυτή η σπίθα εξακολουθεί να υπάρχει δυνητικά. στις μηχανές, δεν υπάρχει - δεν υπάρχει τίποτα στο οποίο να μπορεί να αφυπνίσει. Και εδώ βρίσκεται η πιο ανεπαίσθητη και επικίνδυνη στιγμή: δεν θα προσέξουμε καν πότε θα συμβεί αυτή η τελική μετάβαση.

Στην πραγματικότητα, χρησιμοποιούμε ελάχιστα την αυθεντική μας ανθρώπινη φύση στην καθημερινή ζωή: έχει τοποθετηθεί σε ένα μακρινό ράφι, όπως ακριβώς η υποθετική συνείδηση ​​του χάκερ. Ζούμε σαν να μην υπήρξε ποτέ, και επειδή ούτε η μηχανή έχει, σε κάποιο σημείο απλώς θα αναρωτηθούμε: «Τι έχουμε να χάσουμε;». Το να κάνουμε αυτό το τελευταίο βήμα θα είναι τότε απίστευτα εύκολο.
multipolarpress.com

Αλεξάντερ Ντούγκιν. Φιλόσοφος. Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας και Πολιτικών Επιστημών, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας. Ιδρυτής της ρωσικής γεωπολιτικής σχολής και του ευρασιατικού κινήματος.

Πηγή: https://www.multipolarpress.com/p/spineless-vucic-and-the-escape-of-ais-from-the-sandbox?utm_source=substack&utm_campaign=post_embed&utm_medium=web&embedding_publication_id=2827487

Πρωτότυπος τίτλος:
Ο άσπονδος Βούτσιτς και η απόδραση της τεχνητής νοημοσύνης από το Sandbox
Όταν η πολιτική και οι μηχανές αρνούνται να μείνουν στη θέση τους
Μετάφραση από το συντακτικό προσωπικό του ComeDonChisciotte.org

La nostra pazienza è finita