ΦΙΛΑΥΤΙΑ 3

Συνέχεια από Τρίτη 16. Ιουνίου 2026

ΦΙΛΑΥΤΙΑ 3
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή

IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA, 137

Α. ΑΡΧΑΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

…Ο La Rochefoucauld θα έπρεπε ακόμη να μην συγχέει τον νόμο των πραγμάτων, τον νόμο της φύσης και τον νόμο της βούλησης. Αντικειμενικός νόμος, απόλυτος ψυχολογικός νόμος, ενδεχομενικός ψυχολογικός νόμος. Ο νόμος των πραγμάτων είναι η εμμενής δικαιοσύνη, για να χρησιμοποιήσουμε μια έκφραση που συχνά έχει κακοποιηθεί, αλλά είναι ακριβής, αν ονομάζουμε αυτή τη δικαιοσύνη εμμενή επειδή επιβάλλεται από την υπερβατική Δικαιοσύνη. Αυτός ο νόμος των πραγμάτων εφαρμοσμένος σε μένα: είμαι πιο κοντά στον εαυτό μου από ό,τι ο πιο κοντινός πλησίον μου· το καλό που κάνω, εγώ το κάνω. Αν λοιπόν το μεγαλύτερο αγαθό μου είναι να κάνω το καλό, γιατί μου μιλούν για ανιδιοτέλεια; Το να ονειρεύεται κανείς εδώ ανιδιοτέλεια είναι διαστροφή. Νόμος της φύσης: το ον, αν είναι ικανό να θέλει, θέλει πρώτα να είναι· και αν είναι ικανό για πρόοδο, να είναι καλύτερα· πρέπει μάλιστα να προσθέσουμε: αν έχει την ιδέα μιας αιώνιας ευδαιμονίας, δεν μπορεί να εμποδίσει τον εαυτό του να τη θέλει. Αν ονομάζουμε αυτή την ευδαιμονία ευτυχία, η ευτυχία είναι το πρώτο και αναγκαίο αντικείμενο της φυσικής θέλησης. Το arbitrium δεν έχει τίποτε να κάνει εδώ. Εκείνοι που λένε ή πιστεύουν ότι παραιτούνται, έστω και παροδικά, από το να θέλουν να είναι ευτυχείς και πιο ευτυχείς, λένε ψέματα στον εαυτό τους ή πλανώνται. Και πλανώνται ή λένε ψέματα στον εαυτό τους εξίσου εκείνοι που κατηγορούν αυτόν τον νόμο της φύσης ως εγωισμό. Η πέτρα που πέφτει δεν είναι εγωίστρια, ούτε ο σκύλος που τρέχει ή η γάτα που τρώει το ποντίκι, επειδή αυτό βρίσκεται έξω από το ηθικό πεδίο. Όλα αυτά, έλεγαν οι αρχαίοι, τείνουν προς τον τόπο τους ή προς την ανάπαυσή τους. Το ίδιο και η όρεξη της ευτυχίας στον άνθρωπο. Είναι η βαρύτητα της ψυχής ή, αν προτιμάτε, η ανυψωτική της δύναμη· η ψυχική έκφραση του νόμου της παγκόσμιας βαρύτητας.....

Αλλά άλλο πράγμα είναι ο ενδεχόμενος ψυχολογικός νόμος: η ελεύθερη βούληση, το πεδίο της ηθικότητας. Μόνον εκεί είναι έντιμα και μεταφυσικά δυνατόν να ασκείται η ανιδιοτέλεια. Μόνον εκεί συναντάται ο εγωισμός, δηλαδή η φιλαυτία του φαύλου, του ανθρώπου ο οποίος, από έλλειψη νοημοσύνης και χαρακτήρα, αναζητεί την ευτυχία του στην ικανοποίηση ενστίκτων κατώτερων του ανθρώπινου επιπέδου. Αλλά ας μην του προσάπτουμε ότι την αναζητεί: δεν είναι περισσότερο υπεύθυνος από εσάς και εμένα, που την αναζητούμε εξίσου όσο κι εκείνος. Αν ο δούκας de La Rochefoucauld δεν ήθελε να πει παρά μόνον αυτό: amicabilia quae sunt ad alterum venerunt ex amicabilibus quae sunt ad seipsum (1"), δεν θα είχε δώσει το θλιβερό θέαμα ενός δούκα και ομοτίμου που δεν πιστεύει σε καμία ευγένεια. Αλλά ο Αριστοτέλης είπε ακόμη και το εξής: «ο εγωισμός μετρά τα πάντα με βάση τον εαυτό του». Δεν έχει συμφέρον να κάνει, για χάρη του άλλου, μια διάκριση που δεν γνωρίζει από τη δική του εμπειρία: ανάμεσα στο ανώτερο αγαθό, το οποίο θέλει κανείς για το ίδιο και για τον εαυτό του, και στο κατώτερο αγαθό, το οποίο θέλει μόνο για τον εαυτό του. Και θριαμβεύει, νομίζοντας ότι είναι έξυπνος, επειδή αποκάλυψε ακόμη και μέσα στην αγάπη του Αγαθού μια αναζήτηση ευτυχίας. Η διάκρισή του δεν φθάνει ως το σημείο να αναγνωρίσει ότι η αναζήτηση της ευτυχίας δεν είναι καθεαυτή ούτε καλή ούτε κακή, ούτε εγωιστική ούτε αλτρουιστική· ότι γίνεται το ένα ή το άλλο μόνο μέσω της στάσης της ελεύθερης βούλησης. Μόνον η χρήση της ελεύθερης βούλησης κατατάσσει τους ανθρώπους στην κατηγορία των φαύλων ή των σπουδαίων. Εκτός από την ποιότητα της θέλησής μας, εκτός από το συνειδητό κίνητρο των επιλογών μας, είμαστε όλοι εξίσου φιλαυτικοί: αυτό δεν είναι ούτε τιμή ούτε έκπτωση· είναι ο ίδιος ο νόμος του είναι μας, όπως και κάθε όντος.

Μια άλλη παρατήρηση που πρέπει να γίνει σχετικά με την αριστοτελική θεωρία της φιλαυτίας είναι ότι, σε ένα σημείο, είναι υπερβολικά γεωμετρική. Διαχωρίζει την ανθρωπότητα σε φαύλους και σπουδαίους, άρα σε εγωιστές υποκείμενους στην αξιοκατάκριτη φιλαυτία, και σε ευγενείς καρδιές ή μεγάλα πνεύματα, των οποίων η φιλαυτία αξίζει κάθε έπαινο. Αυτή η διμερής διαίρεση, που μας φαίνεται απλουστευτική, συναντάται σε όλους τους αρχαίους φιλοσόφους, συμπεριλαμβανομένων των στωικών, οι οποίοι ωστόσο εισήγαγαν, αργά, την έννοια της ηθικής προόδου: προκοπή. Ακόμη και χριστιανοί θα κλίνουν προς αυτήν μαζί με τους γνωστικούς, τους μανιχαίους, τους μεσσαλιανούς. Ο Κλήμης Αλεξανδρείας δεν θα απαλλαγεί αρκετά από αυτήν. Ο ηθικός κόσμος ήταν γι’ αυτούς κατ’ εικόνα του πολιτικού κόσμου: ελεύθεροι άνθρωποι και δούλοι· απ’ όπου προέρχεται η διπλή σειρά που διατηρούμε ακόμη: ελεύθερα επαγγέλματα, ελευθέριες τέχνες, ελευθεριότητα, δουλικές εργασίες, δουλοπρέπεια. Και μακάρι στον ουρανό να μην είχαμε διατηρήσει τίποτε άλλο παρά τις λέξεις! Οι στωικοί θα κατορθώσουν να υψωθούν λίγο πάνω από αυτόν τον γεωμετρισμό, χάρη στη διδασκαλία τους περί οἰκειώσεως, «συμφιλίωσης», όπως μεταφράζει ο Κικέρων (17), ή περί της κοινής φύσεως. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Κλήμης Αλεξανδρείας (18) θυμάται αυτόν τον στωικό οικουμενισμό όταν μιλά για την αγάπη. Μήπως δεν είχε ήδη γράψει ο Κικέρων: «communitas cum hominum genere, caritas, amicitia...» (10); Ο στωικισμός συνέβαλε περισσότερο από κάθε άλλη αρχαία φιλοσοφία στην άμβλυνση των κοινωνικών διαφορών. Σε λίγο θα διαβάσουμε πώς ο άγιος Μάξιμος κρίνει αυτές τις διαιρέσεις και τις συνδέει με τη φιλαυτία.

Ο Αριστοτέλης (20) σημειώνει ακόμη ότι η φιλαυτία κάνει συμπαθητικούς τους κόλακες. Με αυτόν τον τρόπο κινδυνεύει να μας κάνει να λησμονήσουμε ότι «κάθε κόλακας ζει εις βάρος εκείνου που τον ακούει», και να μας κάνει να εκλάβουμε ως φίλο αυτόν τον ψεύτη που ενεργεί από συμφέρον. Ο κίνδυνος αυτός φάνηκε αρκετά σοβαρός στον Πλούταρχο, ώστε να μπει στον κόπο να γράψει ολόκληρη πραγματεία με τίτλο: Πώς να διακρίνει κανείς τον κόλακα από τον φίλο. «Ο Πλάτων λέει ότι όλοι συγχωρούν εκείνον που ομολογεί μεγάλη φιλία προς τον εαυτό του, αλλά ότι αυτό συνεπάγεται, μεταξύ πολλών άλλων, και τούτο το μειονέκτημα: ότι γίνεται κανείς ανίκανος να εκφέρει για τον εαυτό του δίκαιη και αδιάφθορη κρίση· η αγάπη τυφλώνει ως προς το αντικείμενό της, εκτός αν έχει αποκτήσει κανείς τη συνήθεια να εκτιμά και να αναζητεί το αγαθό κατά προτίμηση από το δικό μου. Αυτό το ελάττωμα επιτρέπει στον κόλακα να κινείται άνετα μέσα στη φιλία. Για να πηδήξει επάνω μας έχει έτοιμο ένα εφαλτήριο: τη φιλαυτία, η οποία, καθιστώντας τον καθένα πρώτο και μεγαλύτερο κόλακα του εαυτού του, τον κάνει να δέχεται χωρίς δυσαρέσκεια τον εξωτερικό κόλακα... Δεν έρχεται αυτός την κατάλληλη στιγμή για να προσφέρει την επιβεβαίωση της δικής του μαρτυρίας; Κατηγορούμε την αγάπη προς τις κολακείες· δεν είναι παρά μεγάλη φιλαυτία...». «Πρέπει λοιπόν να εκριζώσουμε από μέσα μας τη φιλαυτία» (**).

Ο έντιμος Πλούταρχος δεν φοβάται να πει μια αρκετά σκληρή αλήθεια σε έναν πατέρα θλιμμένο από τον θάνατο ενός υποδειγματικού γιου. «Το μέτρο της ζωής είναι η αρετή και όχι η διάρκεια του χρόνου. Όσο για επιφωνήματα όπως τούτο: Δεν έπρεπε να αφαιρεθεί τόσο νέος, πρέπει να τα κρίνουμε μάταια και σημεία υπερβολικής απλοϊκότητας. Ποιος μπορεί να πει τι θα έπρεπε; Πολλά άλλα πράγματα, για τα οποία θα έλεγε κανείς: Αυτό δεν έπρεπε να συμβεί, συνέβησαν και συμβαίνουν ακόμη και θα συμβούν συχνά. Διότι δεν ήρθαμε στη ζωή για να υπαγορεύουμε νόμους, αλλά για να υποτασσόμαστε στις αποφάσεις που λαμβάνουν οι θεοί οι οποίοι προΐστανται των πάντων, στα διατάγματα του πεπρωμένου και της πρόνοιας. Και λοιπόν; Εκείνοι που πενθούν για νεκρούς αυτού του είδους, κλαίνε για τον εαυτό τους ή για τους νεκρούς; Αν κλαίνε για τον εαυτό τους, επειδή στερούνται την ευχαρίστηση ή την ωφέλεια που τους ερχόταν από τους νεκρούς, ή τη βοήθεια που ήλπιζαν από αυτούς για τα γηρατειά, τότε είναι η φιλαυτία που προκαλεί αυτή τη θλίψη...» (22). Η συνέχεια καταλήγει σε τούτο: αν αφαιρεθεί η φιλαυτία, δεν μένει κανένας λόγος να θρηνεί κανείς τους νεκρούς, αφού αυτοί έχουν απαλλαγεί από κάθε πόνο. Τι θα έλεγε αυτός ο λογικός άνθρωπος σε γονείς που κλαίνε επίμονα για παιδιά τα οποία γνωρίζουν ότι «ανακλήθηκαν στον Θεό», ή απλώς κλήθηκαν από τον Θεό;...

Αρμόζει να παραθέσουμε ακόμη μερικές γραμμές από τον ίδιο Πλούταρχο, επειδή θα δούμε σε αυτές μια ιδέα την οποία θα αναπτύξει αργότερα ο άγιος Μάξιμος: «Πρέπει ο ηγεμόνας να σώσει πρώτα την ίδια την ηγεμονία· και αυτή σώζεται όχι λιγότερο με την αποχή από το ανέντιμο παρά με την αφοσίωση στο έντιμο. Εκείνος όμως που χαλαρώνει ή σφίγγει υπερβολικά, δεν παραμένει ούτε άρχοντας ούτε ηγεμόνας· γίνεται είτε δημαγωγός είτε δεσπότης, και εμπνέει στους υπηκόους του είτε μίσος είτε περιφρόνηση. Κατά τα λοιπά, η δημαγωγία έχει όψεις πραότητας και ανθρωπιάς, ενώ ο δεσποτισμός είναι αμάρτημα φιλαυτίας και αγριότητας» (23). Ο Μάξιμος ο Ομολογητής θα μας πει περισσότερα για τις σχέσεις ανάμεσα στη φιλαυτία και την τυραννία.

Ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος (24) δεν κάνει παρά να επαναλαμβάνει την αριστοτελική διάκριση ανάμεσα στην καλή και την κακή φιλαυτία. Σημειώνει ωστόσο ότι η κοινή γλώσσα χρησιμοποιεί αυτόν τον όρο με κακή σημασία. Αυτό οφείλεται αναμφίβολα στο ότι οι σπουδαίοι είναι σπάνιοι· και καθώς ο καθένας κρίνει τους άλλους με βάση τον εαυτό του, ακόμη σπανιότερες είναι οι ευκαιρίες να μιλήσει κανείς για ενάρετη φιλαυτία.

Για τον Φίλωνα, η φιλαυτία ισοδυναμεί με ασέβεια. Και καθώς η ευσέβεια είναι γι’ αυτόν η πηγή κάθε αρετής, η φιλαυτία εμφανίζεται λογικά ως η αρχή όλων των κακιών. Αν και δεν εκφράζει αυτές τις απόψεις με τόσο συνοπτικούς τύπους. Η ευσέβεια ή η θρησκεία έχει ως υπέρτατη αρχή ότι τα πάντα προέρχονται από τον Θεό, συμπεριλαμβανομένης της αρετής και της τελειότητας. Κατά συνέπεια, αναφέρει τα πάντα στον Θεό (25), τον ευχαριστεί για όλα και μέσα σε όλα (2), γνωρίζοντας ότι «το κατεξοχήν έργο του Θεού είναι να ευεργετεί· το κατεξοχήν έργο του δημιουργήματος, να αποδίδει ευχαριστίες» (27)· ότι «creaturae nihil proprie peculiare est, sed omnia sunt dona gratiaeque Dei» (28). Η ασέβεια αγνοεί, λησμονεί ή περιφρονεί αυτήν τη θεμελιώδη αλήθεια και δικαιοσύνη. «Ποια είναι λοιπόν η γνώμη του ασεβούς; Ότι η ανθρώπινη διάνοια είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων· γνώμη που υιοθετήθηκε πράγματι, όπως λέγεται, από έναν από τους αρχαίους σοφιστές, ονόματι Πρωταγόρα, βλαστάρι της ηλιθιότητας του Κάιν» (29). «Ο δημιουργός της ζωής σου εμπιστεύθηκε ψυχή, γλώσσα, αισθητικότητα, πράγματα που ονομάζονται συμβολικά, στις ιερές Γραφές, δαμάλα, κριάρι και κατσίκα. Αυτά λοιπόν, άλλοι τα υπεξαιρούν αμέσως, από φιλαυτία· άλλοι τα διαχειρίζονται με οικονομία, για να τα επιστρέψουν στην πιο κατάλληλη στιγμή. Όσων διαπράττουν την υπεξαίρεση είναι αδύνατον να φαντασθεί κανείς τον αριθμό· διότι ποιος από εμάς δεν ισχυρίζεται ότι όλα αυτά στο σύνολό τους —ψυχή, αίσθηση και λόγος— είναι δική του ιδιοκτησία, αφού, όπως νομίζει, εξαρτάται μόνον από αυτόν να αισθάνεται, να μιλά, να κατανοεί; Αντιθέτως, όσων φυλάσσουν το ενέχυρο με κάθε αλήθεια ως ιερή και απαραβίαστη παρακαταθήκη, ο αριθμός είναι ελάχιστος. Αυτοί αναφέρουν τα τρία αυτά πράγματα στον Θεό: την ψυχή, την αίσθηση, τον λόγο. Δεν τα έλαβαν για τον εαυτό τους, αλλά για Εκείνον, έτσι ώστε ομολογούν, όπως είναι δίκαιο, ότι οι πράξεις καθενός από αυτά —οι σκέψεις της διάνοιας, οι δηλώσεις του λόγου, οι παραστάσεις των αισθήσεων— εξαρτώνται από Εκείνον. Όσοι λοιπόν τα αποδίδουν στον εαυτό τους, τα λαμβάνουν τέτοια όπως αξίζει στη δυστυχία τους: μια ψυχή δόλια, ζυμωμένη με ανόητα πάθη και φυλακισμένη σε χίλιες κακίες· άλλοτε ατιμασμένη, σαν σε κακόφημο τόπο, από τη λαιμαργία και τη λαγνεία· άλλοτε, εξαιτίας πλήθους αδικιών, κλεισμένη σαν σε φυλακή μαζί με κακούργους —όχι ανθρώπους, αλλά πράξεις— καταδικαστέες κατά την κρίση όλων· μια γλώσσα αχαλίνωτη, ακονισμένη εναντίον της αλήθειας, βλαβερή για τους ακροατές, ντροπιαστική για τους κατόχους της· αισθήσεις ακόρεστες, που καταβροχθίζουν αισθήματα χωρίς ποτέ να μπορούν να ικανοποιηθούν, τόσο αχαλίνωτη είναι η απληστία τους, λογαριάζοντας ως τίποτε όσους δίνουν σοφές συμβουλές, σε σημείο ούτε καν να τους βλέπουν ούτε να τους ακούν, και να αφήνουν να πέφτει με περιφρόνηση καθετί χρήσιμο που εκείνοι προσπαθούν να προβάλλουν (30).

Όλα αυτά, επειδή «εκείνος που φεύγει από τον Θεό με την ασέβεια, καταφεύγει στον εαυτό του» με τη φιλαυτία (3"). Η φιλαυτική και άθεη διάνοια —πράγμα που είναι ένα και το αυτό— ισχυρίζεται ότι είναι ίση με τον Θεό και πιστεύει ότι κάνει αυτό που ολοφάνερα μόνο υφίσταται» (32). Αλλά θα υποστεί την τιμωρία της. «Η πολλαπλή ψυχή θα εξασθενήσει. Διότι όταν η ψυχή, ενώ είναι μία, έχει πολλαπλούς τοκετούς, απομακρύνεται από το Ένα· γίνεται λογικά αναρίθμητη (33), και έπειτα, βαρυμένη από το πλήθος των παιδιών της που κρέμονται από αυτήν —τα περισσότερα άλλωστε είναι γεννημένα πρόωρα και είναι εκτρώματα— καταλήγει να εξασθενεί. Πράγματι γεννά τις επιθυμίες που πηγαίνουν μέσω των ματιών προς τις μορφές και τα χρώματα, ή μέσω των αυτιών προς τους ήχους· κυοφορεί τις επιθυμίες της κοιλιάς και της κάτω κοιλίας. Έτσι, φορτωμένη με το πολύ βαρύ φορτίο των πολλών απογόνων της που κρέμονται από αυτήν, λιποθυμά· τα χέρια της πέφτουν από αδυναμία· εγκαταλείπει τον εαυτό της. Παρόμοια ήττα συμβαίνει σε όλους όσοι, όντας φθαρτοί, γεννούν για τον εαυτό τους το φθαρτό. Μερικοί όμως δεν θέρισαν από τη φιλαυτία τους μόνο την ήττα, αλλά τον ίδιο τον θάνατο. Διότι αν ορισμένοι κάνουν τα πάντα για τον εαυτό τους, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη ούτε την τιμή που οφείλεται στους γονείς, ούτε την καλή αγωγή των παιδιών, τη σωτηρία της πατρίδας, τον σεβασμό των νόμων, τη διατήρηση των ηθών, την ευημερία των ιδιωτών και της κοινότητας, τη λατρεία των ιερών πραγμάτων, την ευσέβεια προς τον Θεό, θα έχουν κακή μοίρα. Για οποιοδήποτε από τα πράγματα που μόλις είπα, υπάρχει δόξα στο να θυσιάσει κανείς ακόμη και την ίδια τη ζωή· και αυτοί λένε ότι για αυτά τα τόσο επιθυμητά πράγματα, ακόμη και όλα μαζί, αδιαφορούν, εκτός αν τους προσφέρουν κάποια ηδονή. Γι’ αυτό ο άφθαρτος Θεός εξαλείφει τον διεστραμμένο εισηγητή μιας παρά φύσιν διδασκαλίας, τον ονομαζόμενο Αυνάν. Πρέπει λοιπόν να απορρίπτουμε όλους εκείνους που γεννούν για τον εαυτό τους, δηλαδή εκείνους που επιδιώκουν μόνο τη δική τους ωφέλεια χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους άλλους· σαν να είχαν γεννηθεί μόνο για τον εαυτό τους και όχι για πλήθος άλλων: πατέρα, μητέρα, γυναίκα, παιδί, πατρίδα, ανθρώπινο γένος, και —αν πρέπει να προχωρήσουμε περισσότερο και να πούμε κάτι ευρύτερο— για ολόκληρο τον κόσμο, για τις επιστήμες, για τις αρετές, για τον Πατέρα και Δεσπότη του σύμπαντος. Σε καθένα από αυτά τα όντα πρέπει, όσο είναι δυνατόν, να αποδίδουμε ό,τι του αναλογεί· και όχι να θεωρούμε τα πάντα ως προέκταση του εαυτού μας, αλλά να θεωρούμε τον εαυτό μας ως προσάρτημα του όλου» (**).

Ο Φίλων δεν λέει ότι η φιλαυτία είναι η αιτία όλων των κακιών, αλλά όσοι, πολυάριθμοι, θα το πουν ύστερα από αυτόν, δεν θα προδώσουν τη σκέψη του. Ούτε προσδιορίζει, όσο ορισμένοι από τους κληρονόμους του, τη φύση αυτής της θεμελιώδους αταξίας. Είναι γι’ αυτόν πρωτίστως μια ασέβεια· και μάλιστα διπλή: επειδή ωθεί τον άνθρωπο να αποδίδει στον εαυτό του την απόλυτη ιδιοκτησία των δώρων του Θεού —αξίωση και αχαριστία— και επειδή τον κάνει να αναζητεί ανόητα την ευτυχία στην άμεση ωφέλεια μέσω της ηδονής. Διπλή ασέβεια και διπλή παραίτηση της διάνοιας μπροστά στις αισθητές φαινομενικότητες —η γνώμη αντί της επιστήμης— και μπροστά στις αισθήσεις —η ηδονή αντί της χαράς (30).

Ο Ευσέβιος Καισαρείας μας διέσωσε ένα άλλο απόσπασμα του Φίλωνα, όπου γίνεται λόγος για τη φιλαυτία (**): «Οι Εσσαίοι», λέει, «δεν νυμφεύονται, επειδή η γυναίκα είναι ον φιλαυτικό και ζηλότυπο χωρίς μέτρο, ικανό να δελεάσει τον χαρακτήρα του άνδρα και να τον μαγέψει με πλήθος επωδών. Επινοεί χαϊδευτικά λόγια και άλλες υποκρισίες άξιες του θεάτρου· και αφού δελεάσει τα μάτια και τα αυτιά, περιβάλλει τη δεσποτική δύναμη με αλαζονεία και αυθάδεια· αυτό που προηγουμένως υπέβαλλε ύπουλα με νάζια, τώρα το εκφέρει με περισσότερη αναίδεια, και χωρίς ντροπή εξαναγκάζει να γίνεται καθετί που είναι ασυμβίβαστο με το κοινοτικό πνεύμα. Ο άνδρας που έχει μπλεχτεί στα γυναικεία θέλγητρα ή που μεριμνά περισσότερο για όσα χρειάζονται τα παιδιά του παρά για όσα οφείλει στη φύση, δεν είναι πια ο ίδιος απέναντι στους άλλους· δεν αντιλαμβάνεται ότι έχει γίνει εντελώς διαφορετικός: δούλος αντί για ελεύθερος άνθρωπος». Θα αφήσουμε στον Φίλωνα την ευθύνη αυτής της φιλοσοφίας και αυτής της ψυχολογίας. Ορισμένοι άλλωστε τον απαλλάσσουν από αυτήν, αρνούμενοι τη γνησιότητα αυτής της Απολογίας υπέρ των Ιουδαίων. Επιτρέπεται ωστόσο να θυμηθούμε την παρατήρηση του Αριστοτέλη, όπως την παραφράζει ο Πλούταρχος: ο άνθρωπος που αφήνεται να παγιδευτεί στις μηχανορραφίες ενός κόλακα, δείχνει ο ίδιος φιλαυτία. Δεν βλέπει κανείς γιατί, όταν αυτός ο κόλακας είναι γυναίκα κόλακας, όλο το σφάλμα θα έπρεπε να πέφτει πάνω της.

Σημειώσεις:

(16) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Ηθικά Νικομάχεια IX, IV, 1, σύμφωνα με τη μετάφραση του HERMANN του Γερμανού.
(17) Academica Priora II, 42, 131.
(18) Στρωματεῖς II, κεφ. IX.
(19) Academica Priora II, 46, 140.
(20) Ρητορική I, XI, 26.
(21) Ό.π., αρ. 25.
(22) Παραμυθητικός προς Απολλώνιον 18, 19.
(23) Σύγκρισις Θησέως και Ρωμύλου II.
(24) MULLACHIUS, Fragmenta Graec. philos. III, σσ. 531–534.
(25) Ότι το χειρότερο συνηθίζει να επιβουλεύεται το καλύτερο, 32.
(26) Περί μέθης, 117.
(27) Περί φυτουργίας, 130.
(28) J. B. AUCHER, Paralipomena Armena, Βενετία 1826, σ. 169.
(29) Περί των απογόνων του Κάιν, 35.
(30) Ποιος είναι ο κληρονόμος των θείων πραγμάτων, 106–109.
(31) Αλληγορική ερμηνεία III, 28.
(32) Ό.π. I, 49.
(33) Ο Φίλων δεν θα θαύμαζε «την αναρίθμητη καρδιά».
(34) Ότι ο Θεός είναι αμετάβλητος, 14–19.
(35) Πρβλ., για παράδειγμα, Αλληγορική ερμηνεία III, 216 κ.ε.
(36) Ευαγγελική προπαρασκευή VIII, 11, 14.

Β. ΟΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ

α) Υπομνηματιστές του Β΄ Τιμ. 3, 2.

Η λέξη philautos απαντά μία φορά στη Γραφή: «Γνώριζε ότι στις έσχατες ημέρες θα έρθουν καιροί δύσκολοι. Διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι...» (2). Πρέπει λοιπόν να ρωτήσουμε τους υπομνηματιστές. Δεν βρήκαν πολλά να πουν γι’ αυτό το hapax eiremenon. Ο Ιωάννης Δαμασκηνός (2) αρκείται να μεταγράψει τους εν λόγω στίχους, σκεπτόμενος αναμφίβολα ότι ήταν από μόνοι τους αρκετά σαφείς. Άλλοι πρόσθεσαν μερικές μικρές σημειώσεις.

Ο Ωριγένης δεν άφησε υπόμνημα αυτής της επιστολής· αλλά γνωρίζουμε τι σκεπτόταν για τη φιλαυτία, και θα το διαβάσουμε στην ώρα του. Ο Ιωάννης Χρυσόστομος παρατήρησε ότι η λέξη βρισκόταν στην αρχή ενός μακρού καταλόγου κακιών. Πράγματι, «από εκεί προέρχεται η σκληρότητα, από εκεί η αγριότητα, η πλεονεξία, η αχαριστία, ο ακόλαστος βίος κτλ.» (*).

Ο Θεοδώρητος, απαισιόδοξος, σημειώνει μόνο, σχετικά με αυτές τις έσχατες ημέρες και αυτούς τους δύσκολους καιρούς: Κατά τη γνώμη μου, ο παρών καιρός είναι εκείνος που προφητεύθηκε με αυτά τα λόγια. Διότι η ζωή μας είναι γεμάτη από όλες αυτές τις κακίες (4)... Δεκαπέντε αιώνες πέρασαν από τον Θεοδώρητο, και η ανθρωπότητα δεν έπαψε να βρίσκεται στον χειρότερο από όλους τους καιρούς.

Ο Θεόδωρος Μοψουεστίας (°) είχε αρκεστεί να δώσει έναν ορισμό: «Φίλαυτοι είναι εκείνοι που κάνουν τα πάντα αποβλέποντας στη δική τους ωφέλεια».

Ο Θεοφύλακτος Βουλγαρίας δεν είναι προκάτοχος του αγίου Μαξίμου. Ας τον παραθέσουμε ωστόσο εδώ, αφού σχολίασε τον στίχο Β΄ Τιμ. 3, 2. Όσα λέει γι’ αυτόν αποδεικνύουν ότι συγκράτησε τις ιδέες του Ομολογητή. Μία από τις φράσεις του συνοψίζει τέλεια τις κυριότερες. «Καιροί δύσκολοι, δηλαδή εντελώς κακοί. Δεν πρέπει να το εννοήσουμε αυτό για τις ημέρες —διότι ποια θα ήταν η διαφθορά των ημερών;— αλλά για τα γεγονότα και τους κακούς ανθρώπους που συναντώνται κατά τις ημέρες αυτές. Έτσι έχουμε τη συνήθεια να μιλούμε για κακές ημέρες και για όχι κακές ημέρες, εξαιτίας όσων συμβαίνουν σε αυτές τις ημέρες ή εξαιτίας των ανθρώπων. Θα υπάρξουν άνθρωποι φίλαυτοι. Θέτει αμέσως την αιτία όλων των κακών: το να έχει κανείς κατά νου όχι το καλό του πλησίον, αλλά μόνο το δικό του συμφέρον. Φίλαυτος είναι πράγματι εκείνος που αγαπά μόνο τον εαυτό του· από αυτό του συμβαίνει να μην έχει ούτε καν αγάπη για τον εαυτό του. Διότι, όπως στα μέλη η βλάβη που υφίσταται το ένα περνά στα άλλα, και το ίδιο συμβαίνει και στα οικοδομήματα, έτσι και στην Εκκλησία εκείνος που αδιαφορεί για τον αδελφό του και ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό του, βλάπτει ακόμη και τον ίδιο τον εαυτό του. Φιλάργυροι: αφού κατονόμασε τη ρίζα, απαριθμεί στη συνέχεια τα κλαδιά της· το πρώτο και μεγαλύτερο είναι η φιλαργυρία. Διότι όπως από την αγάπη προέρχεται κάθε καλό, έτσι και από τη φιλαυτία προέρχεται κάθε κακό: αυτή είναι το αντίθετο της αγάπης. Η μία είναι πλατιά και απλώνεται καθολικά· η φιλαυτία στενεύει αυτό το πλάτος και το περιορίζει σε έναν μόνο». Η τελευταία αυτή ιδέα θα μας φανεί αργότερα εμπνευσμένη από τον άγιο Μάξιμο. Ας συλλέξουμε ακόμη μία μικρή πρόταση. Αφού πέρασε σε ανασκόπηση άλλες κακίες που δηλώνει ο άγιος Παύλος, ο Θεοφύλακτος λέει λακωνικά σχετικά με το «χωρίς πραότητα»: «Βλέπεις τι κάνει τους ανθρώπους η φιλαυτία και η φιλαργυρία; Θηρία αντί για ανθρώπους».

Ο Αριστοτέλης είχε επινοήσει τον όρο θηριότης, κτηνωδία, με την ετυμολογική σημασία, για να δηλώσει το αντίθετο του ηρωισμού. Στις ημέρες μας είδαμε ανθρώπους που κήρυτταν τον ηρωισμό χωρίς να ενδιαφέρονται γι’ αυτήν την αριστοτελική διάκριση.

Σημειώσεις:

(1) Β΄ Τιμ. 3, 2.
(2) Στη Β΄ Επιστολή προς Τιμόθεον, PG 95, 1020 C κ.ε.
(3) Ομιλία 8 στη Β΄ Επιστολή προς Τιμόθεον, PG 62, 643, αρ. 1.
(4) Στη Β΄ Επιστολή προς Τιμόθεον, PG 82, 845 C.
(5) Στη Β΄ Επιστολή προς Τιμόθεον, PG 66, 945 C.

β) Διάφοροι συγγραφείς.

Κυριακή Γ΄ μετά την Πεντηκοστή — Ομιλίες — Άγιος Νικόλαος Αχρίδος και Ζίτσης (Βελιμίροβιτς) Ευαγγέλιο περί της καθαρότητας του νου

Κυριακή Γ΄ μετά την Πεντηκοστή — Ομιλίες — Άγιος Νικόλαος Αχρίδος και Ζίτσης (Βελιμίροβιτς)

Ευαγγέλιο περί της καθαρότητας του νου

Από όλους τους ανθρώπους επάνω στη γη, τη μεγαλύτερη ευθύνη ενώπιον του Θεού τη φέρει ο άνθρωπος που ονομάζεται χριστιανός. Διότι στον χριστιανό ο Θεός έδωσε τα περισσότερα, και γι’ αυτό από αυτόν θα ζητήσει και τα περισσότερα. Στους λαούς που απομακρύνθηκαν από την αρχέγονη αποκάλυψη του Θεού, ο Θεός άφησε τη φύση και τον λόγο: τη φύση ως βιβλίο και τον λόγο ως οδηγό μέσα σε αυτό το βιβλίο. Στους χριστιανούς όμως, εκτός από τη φύση και τον λόγο, αποδόθηκε εκ νέου η αρχέγονη αποκάλυψη του Θεού και δόθηκε νέα αποκάλυψη της αλήθειας διά του Κυρίου Ιησού Χριστού. Επιπλέον, οι χριστιανοί έχουν και την Εκκλησία, η οποία είναι φύλακας, ερμηνεύτρια και οδηγός και των δύο αυτών αποκαλύψεων· και τέλος οι χριστιανοί έχουν τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, το οποίο από την αρχή ζωοποιεί την Εκκλησία, τη διδάσκει και την οδηγεί.

Και έτσι, ενώ οι μη χριστιανοί έχουν ένα μόνο τάλαντο, τον λόγο, ο οποίος τους οδηγεί και τους διδάσκει μέσα στο βιβλίο της φύσεως, οι χριστιανοί έχουν πέντε τάλαντα: τον λόγο, την παλαιά αποκάλυψη, τη νέα αποκάλυψη, την Εκκλησία και τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος. Όταν ο μη χριστιανός εισέρχεται στη φύση για να τη διαβάσει και να την ερμηνεύσει, μπροστά του φωτίζει μόνο ένα κερί, ο λόγος· όταν ο Ιουδαίος εισέρχεται στη φύση για να τη διαβάσει και να την ερμηνεύσει, μπροστά του φωτίζουν δύο κεριά, ο λόγος και η παλαιά αποκάλυψη· ενώ όταν ο χριστιανός εισέρχεται στη φύση για να τη διαβάσει και να την ερμηνεύσει, μπροστά του φωτίζουν πέντε κεριά: ο λόγος, η παλαιά αποκάλυψη, η νέα αποκάλυψη, η Εκκλησία και η δύναμη του Αγίου Πνεύματος.

Ποιος λοιπόν πρέπει να βλέπει καλύτερα και να διαβάζει καθαρότερα: ο άνθρωπος με ένα κερί, ή ο άνθρωπος με δύο κεριά, ή ο άνθρωπος με πέντε κεριά; Αναμφίβολα, ο καθένας από αυτούς θα γνωρίζει ως έναν βαθμό να διαβάζει· και ακόμη πιο αναμφίβολο είναι ότι ο άνθρωπος με τα πέντε κεριά θα μπορεί να βλέπει μακρύτερα και να διαβάζει καθαρότερα από τους πρώτους δύο. Όταν όμως σε εκείνον που βρίσκεται μέσα σε πέντε φορές μεγαλύτερο φως σβήσουν και τα πέντε κεριά, τότε μένει σε μεγαλύτερο σκοτάδι από εκείνον που βαδίζει στο φως ενός κεριού και του σβήνει αυτό το ένα. Διότι όταν δύο άνθρωποι εισέλθουν στο ίδιο σκοτάδι, σκοτεινότερο γίνεται μπροστά στα μάτια εκείνου που μπήκε στο σκοτάδι από μεγαλύτερο φως.

Αλλά και όσοι βαδίζουν με ένα μόνο κερί, δηλαδή με τον καθαρό και ασκίαστο λόγο τους, μπορούν να διαβούν μέσα από τη σκοτεινή χαράδρα αυτής της ζωής προς το μεγάλο φως του Θεού· πόσο μάλλον είναι ευκολότερο για εκείνους μπροστά στους οποίους φωτίζει λυχνάρι με πέντε κεριά. Και όταν εκείνοι που βαδίζουν με ένα κερί δεν θα έχουν απολογία, εάν παρεκκλίνουν από τον δρόμο και χαθούν στο σκοτάδι —Ρωμ. 1,20—, ποια απολογία θα έχουν ενώπιον του Θεού εκείνοι στους οποίους ο Θεός έδωσε στα χέρια πέντε κεριά, και όμως αυτοί παρεκκλίνουν από τον δρόμο και χάνονται στο σκοτάδι; Αληθινά, από όλους τους ανθρώπους επάνω στη γη, τη μεγαλύτερη ευθύνη ενώπιον του Θεού τη φέρει ο άνθρωπος που ονομάζεται χριστιανός.

Με το σημερινό Ευαγγέλιό Του ο Κύριος Ιησούς αποκαλύπτει απλές και καθαρές αλήθειες, τις οποίες πολλοί από εμάς, θα λέγαμε, καθημερινά τις πατούν με τα πόδια τους και δεν τις βλέπουν· τόσο απλές και καθαρές αλήθειες, ώστε μπορεί να τις δει και να τις αναγνωρίσει ο άνθρωπος με ένα και μοναδικό κερί —με τον θεόδοτο καθαρό λόγο.

Έτσι λέγει ο Κύριος: Λύχνος του σώματος είναι ο οφθαλμός. Εάν λοιπόν ο οφθαλμός σου είναι υγιής, όλο το σώμα σου θα είναι φωτεινό. Εάν όμως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, όλο το σώμα σου θα είναι σκοτεινό. Τα μάτια είναι το παράθυρο του σώματος, μέσω του οποίου το σώμα γνωρίζει το φως, δέχεται το φως και διακρίνει τα πάντα μέσα στο φως. Εάν αυτό το παράθυρο είναι κολλημένο κλειστό, τι φοβερή φυλακή γίνεται το σώμα! Τα μάτια είναι οδηγός του σώματος· όσο αυτός ο οδηγός βαδίζει άγρυπνα μπροστά, το σώμα κινείται σωστά και δεν περιπλανάται έξω από τον δρόμο: τα πόδια πηγαίνουν όπως πρέπει, τα χέρια εργάζονται όπως πρέπει, και κάθε όργανο του σώματος εκτελεί τον ρόλο του όπως πρέπει.

Αν όμως ο οδηγός πέσει στο σκοτάδι, σε τι σκοτάδι άραγε πέφτει τότε αυτός που οδηγείται! Αν τα μάτια σβήσουν και πάψουν να φωτίζουν το σώμα, τι άλογη μάζα σκότους παρουσιάζει τότε το σώμα! Τότε κλείνονται για το σώμα όλοι οι δρόμοι: τα πόδια είτε δεν προχωρούν καθόλου είτε πηγαίνουν εκεί όπου δεν πρέπει· τα χέρια είτε δεν εργάζονται καθόλου είτε εργάζονται όπως δεν πρέπει· και κάθε όργανο του σώματος επιτελεί τον ρόλο του όπως δεν πρέπει. Το πόδι ψηλαφεί με το πάτημα και, με το ψηλάφισμα του πατήματος, προσπαθεί να αντικαταστήσει τη σκοτισμένη όραση· το χέρι ψηλαφεί και, με την ψηλάφηση, προσπαθεί να αντικαταστήσει τη σκοτισμένη όραση· το αυτί ακούει προσεκτικότερα και προσπαθεί, με την προσεκτικότερη ακρόαση, να αντικαταστήσει την όραση. Όμως όλα μάταια· εκείνα που οδηγούνται δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τον οδηγό τους. Επέρχεται σύγχυση και ταραχή. Χωρίς μάτια, το ανθρώπινο σώμα γίνεται πράγματι αληθινή φυλακή.

Το εσωτερικό νόημα αυτών των λόγων προβάλλει από μόνο του ύστερα από την επόμενη φράση, η οποία λέγει: Εάν λοιπόν το φως που είναι μέσα σου είναι σκοτάδι, πόσο μεγάλο είναι τότε το σκοτάδι! Δεν λέγει το φως επάνω σου ή μπροστά σου, αλλά μέσα σου. Με αυτό ο Κύριος στρέφει ολόκληρη την εικόνα του ματιού και του σώματος προς το εσωτερικό του ανθρώπου, προς τον νου και την ψυχή. Διότι το μάτι είναι εικόνα του νου και το σώμα εικόνα της ψυχής. Στην Αγία Γραφή γίνεται συχνά λόγος για τη διορατικότητα του νου, όπως και για την τύφλωση του νου. Ο Απόστολος Παύλος εύχεται στους Εφεσίους να τους δώσει ο Θεός φωτισμένους τους οφθαλμούς της διανοίας —Εφ. 1,18. Και ο Ψαλμωδός παρακαλεί τον Θεό: Άνοιξε τα μάτια μου, για να δω τα θαυμάσια του νόμου σου —Ψαλμ. 118,18—, εννοώντας εδώ τους νοερούς οφθαλμούς και την εσωτερική όραση, με την οποία και μόνο μπορούν να ιδωθούν οι νόμοι του Θεού.
Ο νους είναι το μάτι ολόκληρης της ψυχής. Ο νους είναι το παράθυρο της ψυχής προς τον Θεό. Όσο ο νους είναι καθαρός, φωτεινός και ανοιχτός προς τον Θεό, τόσο χύνεται επάνω σε ολόκληρη την ψυχή ουράνιο φως, ώστε οι σκέψεις μας ανυψώνονται σωστά προς τον Θεό· όλα τα αισθήματα της καρδιάς μας συνενώνονται σε αγάπη προς τον Θεό και προς τον νόμο Του· όλες οι προθέσεις, όλες οι επιθυμίες, όλα τα έργα της ψυχής μας είναι φωτεινά, υγιή και στραμμένα στην υπηρεσία του Θεού. Είναι σαν φωτισμένο λιβάδι, στο οποίο βόσκει το κοπάδι και χαίρονται οι ποιμένες, και στο οποίο οι λύκοι δεν τολμούν να μπουν εξαιτίας του φωτός! Μόνο όταν δύσει ο ήλιος και πέσει το σκοτάδι, τότε τολμούν οι λύκοι να κατεβούν στο λιβάδι και να ζητήσουν θήραμα για τον εαυτό τους.

Φωτισμένη από καθαρό και υγιή νου, και η ψυχή μας είναι ελεύθερη από τα άγρια θηρία των κακιών και των παθών, τα οποία ορμούν επάνω της μόνο όταν τη σκεπάσει το σκοτάδι ενός άρρωστου νου. Ο αββάς Βενιαμίν είχε αρρωστήσει πριν από τον θάνατό του. Οι μαθητές του και όσοι τον τιμούσαν άρχισαν με λύπη να προσεύχονται κοντά στην κλίνη του για τη θεραπεία του. Όταν άκουσε ο γέροντας για ποιο λόγο παρακαλούσαν τον Θεό, τους είπε: «Να προσεύχεστε να μη νοσήσει ο εσωτερικός μου άνθρωπος· από αυτό το σώμα δεν είδα ωφέλεια ούτε όταν ήταν υγιές, ούτε τώρα που είναι άρρωστο αισθάνομαι ζημία». —Αλφαβητικό Γεροντικό.

Όταν ο νους είναι καθαρός, όλα είναι καθαρά στην ψυχή του ανθρώπου, και τότε ολόκληρος ο άνθρωπος είναι καθαρός. Και για τον καθαρό άνθρωπο πάλι όλα είναι καθαρά —Τίτ. 1,15. Αναμφίβολα, σε κάθε άνθρωπο, δίπλα στη μεγαλύτερη καθαρότητα, υπάρχει και ακαθαρσία· όμως ο άνθρωπος με καθαρό νου δεν θέλει να βλέπει την ακαθαρσία. Κατευθύνει τον νου του —και ο νους ολόκληρη την ψυχή— μόνο προς εκείνο που είναι καθαρό, τόσο μέσα στον άνθρωπο όσο και στον εξωτερικό κόσμο. Και, κατευθύνοντας τον νου του μόνο προς εκείνο που είναι καθαρό, ο άνθρωπος πλουτίζει όλο και περισσότερο σε καθαρότητα. Όσο περισσότερο ο νους μας μένει στον Κύριο Ιησού Χριστό, ως την τέλεια καθαρότητα και το τέλειο φως, τόσο ο νους μας —και μέσω του νου η καρδιά και η ψυχή— γίνεται ολοένα καθαρότερος, φωτεινότερος, λαμπρότερος και διορατικότερος.

Αν όμως ο νους αποστραφεί τον Θεό, αν αρνηθεί τον Θεό και βλασφημήσει τον Θεό, τότε ο λύχνος της ψυχής σβήνει· τότε το παράθυρο του δωματίου χτίζεται και κλείνεται· και ο οδηγός της ψυχής γλιστρά από τον δρόμο και πέφτει στον λάκκο. «Δεν σχηματίζεται σύννεφο χωρίς φύσημα ανέμου, ούτε γεννιέται πάθος χωρίς λογισμό», λέγει ο Μάρκος ο Ασκητής· βλ. Φιλοκαλία. Οι λογισμοί είναι σαν άνεμοι, που φυσούν από τον ταραγμένο νου και διεγείρουν την αισθητική και θελητική φύση του ανθρώπου. Πόσο μεγάλο σκοτάδι γίνεται τότε η ψυχή! Τότε γεννιέται σύγχυση στην ψυχή, και τυφλό χτύπημα και ψηλάφισμα πότε προς τον έναν και πότε προς τον άλλον δρόμο.

Μια στιγμιαία σκέψη προβάλλεται ως οδηγός της ψυχής, σαν μια τεχνητή σπίθα· γρήγορα όμως σβήνει και παραδίδει την οδηγία σε ένα στιγμιαίο αίσθημα, το οποίο πάλι αντικαθίσταται από άλλο αίσθημα ή από άλλη σκέψη, ή από μία, δεύτερη και τρίτη επιθυμία, ώσπου τελικά ο άνθρωπος πέφτει στο σκοτάδι της ανθρώπινης απελπισίας. Η εξασθενημένη και σκοτισμένη ψυχή τότε παραδίδεται πλήρως στην καθοδήγηση του σώματος, το οποίο είναι το ίδιο σκοτάδι και τύφλωση χωρίς το φως της ψυχής. Και το σώμα γίνεται οδηγός. Και ο τυφλός αρχίζει να οδηγεί τυφλό, ώσπου αναπόφευκτα και οι δύο να πέσουν στον λάκκο.

Οι παραπάνω λόγοι του Χριστού αναφέρονται ακόμη στους γονείς και στους διδασκάλους, στους ηγέτες του λαού και στους ιερείς της Εκκλησίας του Θεού. Οι γονείς είναι σαν μάτια για τα παιδιά τους, όπως και οι διδάσκαλοι για τους μαθητές τους, και όπως επίσης οι ηγέτες για τον λαό τους. Εάν εκείνοι που προπορεύονται δεν βλέπουν πού πηγαίνουν, ακόμη λιγότερο θα βλέπουν εκείνοι που τους ακολουθούν. Εάν οι γονείς βρίσκονται σε λάθος δρόμο, πώς θα βρουν τα παιδιά τον ορθό δρόμο; Εάν οι διδάσκαλοι λένε ψέματα, πώς θα γνωρίσουν οι μαθητές την αλήθεια; Εάν οι ηγέτες του λαού είναι άθεοι, πώς θα είναι ο λαός ευσεβής; Εάν οι ιερείς του Θεού είναι ακάθαρτοι, πώς θα είναι καθαροί οι πιστοί; Τότε θα επαληθευθούν σε όλους αυτούς οι προφητικοί λόγοι, οι οποίοι αναρίθμητες φορές επαληθεύθηκαν στον λαό του Ισραήλ: με τα μάτια θα βλέπουν και δεν θα βλέπουν —Ματθ. 13,14· πρβλ. Ιω. 9,39. Δηλαδή: θα κοιτάζουν με τα σωματικά μάτια τα πνευματικά πράγματα και γεγονότα, και δεν θα τα βλέπουν· διότι το σωματικό μάτι βλέπει εκείνο που είναι σωματικό, ενώ το πνευματικό μάτι, ή ο νους, βλέπει εκείνο που είναι πνευματικό. Επειδή όμως σ’ αυτούς η όραση του νου είναι τυφλωμένη, όλα όσα είναι πνευματικά στον ουρανό και στη γη μένουν γι’ αυτούς αόρατα και άγνωστα, αφού αυτοί βλέπουν μόνο με τα σωματικά μάτια. Ο δε ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού, διότι του φαίνονται μωρία, και δεν μπορεί να τα γνωρίσει, επειδή αυτά ανακρίνονται πνευματικώς —Α΄ Κορ. 2,14.

Ακούστε τι ακόμη λέγει ο Απόστολος Παύλος: εμείς όμως έχουμε νουν Χριστού —Α΄ Κορ. 2,16. Μακάριος όποιος από εμάς μπορεί να πει για τον εαυτό του ότι έχει νουν Χριστού! Μακάριος όποιος απέρριψε τον θνητό, ασταθή, γήινο νου του και τον αντικατέστησε με τον ισχυρό νου του Χριστού! Αυτός θα είναι ολόκληρος γεμάτος από ανέκφραστο φως, και ολόκληρο αυτόν τον κόσμο θα τον βλέπει βυθισμένο μέσα σε ένα μεγάλο φως, όπως ο Μωυσής τη βάτο μέσα στη φλόγα. Αυτός θα βαδίζει εύκολα μέσα από τη χαράδρα αυτής της ζωής, διότι ο δρόμος θα είναι φωτισμένος από τον μεγαλύτερο λύχνο, από το διορατικότερο μάτι, από τον καθαρότερο νου. Διότι ο Κύριος λέγει: Εγώ είμαι το φως του κόσμου· όποιος με ακολουθεί δεν θα περπατήσει στο σκοτάδι —Ιω. 8,12. Ο Χριστός είναι το φως μας· ο Χριστός είναι το μάτι της ζωής μας. Όποιος θέλει να γνωρίσει τη ζωή και να δει τον δρόμο της αληθινής ζωής, πρέπει να κοιτάζει μέσα από αυτό το μάτι. Κάθε άλλο μάτι είναι περισσότερο ή λιγότερο διεφθαρμένο, σκοτισμένο και μολυσμένο, και σαν γυαλιά είτε μεγαλώνει είτε μικραίνει, είτε φέρνει κοντά είτε απομακρύνει τα αντικείμενα. Μόνο μέσα από το μάτι του Χριστού φαίνονται όλα όπως είναι: και στον ουρανό και στη γη, και στον άνθρωπο και στα πράγματα. Γι’ αυτό και θα δώσουν τη βαρύτερη απολογία ενώπιον του Θεού εκείνοι στους οποίους δόθηκε να βλέπουν τα πάντα μέσα από το μάτι του Χριστού, και όμως δεν βλέπουν.

Κανείς δεν μπορεί να υπηρετεί δύο κυρίους, συνεχίζει ο Κύριος· διότι ή θα μισήσει τον έναν και θα αγαπήσει τον άλλον, ή θα προσκολληθεί στον έναν και θα καταφρονήσει τον άλλον. Δεν μπορείτε να υπηρετείτε τον Θεό και τον μαμωνά. Μπορούν δύο τροχοί μιας άμαξας να κινούνται προς τα εμπρός και δύο προς τα πίσω; Μπορεί ο άνθρωπος με το ένα μάτι να κοιτάζει προς την ανατολή και με το άλλο προς τη δύση; «Όπως το ένα μάτι δεν μπορεί να ατενίζει τον ουρανό και το άλλο τη γη, έτσι και ο νους δεν μπορεί να ενώσει τη μέριμνα για τα θεία με τη μέριμνα για τα κοσμικά» —αββάς Ησαΐας. Ή μπορεί με το ένα πόδι να βαδίζει προς τα δεξιά και με το άλλο προς τα αριστερά; Δεν μπορεί. Έτσι ακριβώς δεν μπορεί κανείς να πηγαίνει προς συνάντηση του Θεού και ταυτόχρονα να μένει στην αγκαλιά του κόσμου. Δεν μπορεί ο άνθρωπος να υπηρετεί τον Θεό και την αμαρτία, αλλά ή θα μισήσει τον Θεό και θα αγαπήσει την αμαρτία, ή το αντίστροφο: θα αγαπήσει τον Θεό και θα μισήσει την αμαρτία. Για να τονίσει ακόμη περισσότερο αυτή την αλήθεια, ο Κύριος την επαναλαμβάνει μόνο με άλλα λόγια: ή θα προσκολληθεί στον έναν και θα καταφρονήσει τον άλλον. Εάν ένας άνθρωπος προσκολλάται στον Θεό, δεν μπορεί να προσκολλάται και στον εχθρό του Θεού. Και η αγάπη προς αυτόν τον κόσμο είναι έχθρα προς τον Θεό.

Ο Θεός ζητεί από εμάς ολόκληρη την καρδιά, και γι’ αυτό μας προσφέρει όλη τη βοήθειά Του και όλα τα δώρα Του. Διότι τα μάτια του Κυρίου περιτρέχουν ολόκληρη τη γη, για να δείχνει τη δύναμή Του προς εκείνους των οποίων η καρδιά είναι ολόκληρη προς Αυτόν —Β΄ Παραλ. 16,9. Ολόκληρη — δηλαδή καθαρή και αδειασμένη από πίστη στον κόσμο, από ελπίδα στον κόσμο, από αγάπη προς τον κόσμο, και γεμάτη με πίστη, ελπίδα και αγάπη μόνο προς τον ζώντα και αθάνατο Κύριο. Όποιος προσκολλάται στον Κύριο, αυτός πράγματι πρέπει να αισθάνεται περιφρόνηση προς κάθε θνητή, απατηλή και φθαρτή ηδονή και γοητεία αυτού του κόσμου. Και αντίστροφα, όποιος παραδόθηκε ολοκληρωτικά στην αγκαλιά των απατηλών ελπίδων και υποσχέσεων αυτού του κόσμου, αυτός θα παραμελήσει και θα καταφρονήσει ολοκληρωτικά τον Θεό. Αλλά μην πλανάσθε· ο Θεός δεν εμπαίζεται —Γαλ. 6,7. Διότι όποιος αρνηθεί τον Θεό, θα τον αρνηθεί και ο Θεός· και ο Θεός θα παραμείνει Θεός, ενώ εκείνος θα σβηστεί από το βιβλίο των ζώντων και στους δύο κόσμους.

Γι’ αυτό να είσαι σταθερός στην αφοσίωσή σου στον Θεό και να μη διαιρείς την καρδιά σου· αλλά όταν έβαλες μία φορά το χέρι σου στο άροτρο στο χωράφι του Κυρίου, μη γυρίζεις πίσω. Και όταν άρχισες μία φορά να φεύγεις από τη σοδομιτική διαφθορά αυτού του κόσμου, μη στρέφεις το βλέμμα σου πίσω, για να μη γίνεις πέτρα όπως η γυναίκα του Λωτ και να μη μπορείς να προχωρήσεις ούτε μπροστά ούτε πίσω. Και όταν μία φορά κατόρθωσες να σωθείς από τον μαύρο Φαραώ της Αιγύπτου, μη θελήσεις πια να επιστρέψεις στη δουλεία του, έστω κι αν στον δρόμο σου προς τη σωτηρία στέκονται εμπόδια όπως θάλασσες, έρημοι, πείνα, δίψα και αναρίθμητοι εχθροί. Ο Κύριος πάντοτε πορεύεται μπροστά από εκείνους που σώζονται από την πυρκαγιά της αμαρτωλής φωτιάς, και Αυτός τους ανοίγει δρόμο και μέσα από θάλασσες, και μέσα από αμμώδεις ερήμους, και μέσα από πυκνές παρατάξεις εχθρών.

Δεν μπορείτε να υπηρετείτε τον Θεό και τον μαμωνά. Πάλι ο Κύριος θέλει να ενισχύσει εκείνη την πρώτη σκέψη: κανείς δεν μπορεί να υπηρετεί δύο κυρίους. Δηλαδή δύο κυρίους που σκέπτονται αντίθετα, επιθυμούν αντίθετα, θέλουν αντίθετα. Ο δίκαιος Αβραάμ υπηρέτησε τρεις κυρίους —Γεν. 18,2—, αλλά αυτοί οι τρεις κύριοι ήταν στην ουσία και στο πνεύμα ένας. Και εμείς μπορούμε να υπηρετούμε τριάντα αγγέλους του Θεού ή τριακόσιους αγίους του Θεού· όμως αυτοί δεν είναι ούτε τριάντα ούτε τριακόσιοι κύριοι, δεν είναι ούτε καν δύο κύριοι, αλλά ένας και μόνος: είναι το στράτευμα του Θεού, του φωτός, της αλήθειας και της δικαιοσύνης, που στέκεται κάτω από έναν και μοναδικό Κύριο, τον Θεό. Για να μη νομισθεί λοιπόν ότι δεν μπορούμε να υπηρετούμε δύο καλούς και αγίους ανθρώπους, ο Κύριος εξηγεί την πρώτη Του σκέψη δείχνοντας ότι εννοεί δύο αντίθετους κυρίους, οι οποίοι δεν έχουν τίποτε κοινό μεταξύ τους, όπως το μεσημέρι και τα μεσάνυχτα.

Ο Θεός και ο μαμωνάς — αυτοί είναι οι δύο αντίθετοι κύριοι, στους οποίους μπορούμε να παραδοθούμε για υπηρεσία: στον Θεό για σωτηρία και ζωή, και στον μαμωνά για απώλεια και θάνατο. Μαμωνάς σημαίνει πλούτος. Είναι λέξη φοινικική. Λέγεται ότι οι πολυθεϊστές Φοίνικες είχαν και ένα άγαλμα με αυτό το όνομα, στο οποίο προσκυνούσαν ως θεότητα του πλούτου. Γιατί χρησιμοποίησε ο Κύριος ξένη λέξη για εκείνο που είναι αντίθετο προς τον Θεό; Για να δείξει τη βαθιά Του περιφρόνηση προς τη θεοποίηση του πλούτου, προς την υπηρεσία και τη δουλεία στον πλούτο. Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία —Α΄ Τιμ. 6,10. Η φιλαργυρία δεν σημαίνει μόνο την παθιασμένη αγάπη προς το ασήμι, αλλά προς κάθε περιττό και ψυχοφθόρο πλούτο.

Ο Κύριος θα μπορούσε να πει: δεν μπορείτε να υπηρετείτε τον Θεό και το ψεύδος, διότι ο Θεός είναι αλήθεια. Θα μπορούσε επίσης να πει: δεν μπορείτε να υπηρετείτε τον Θεό και την αρπαγή, διότι ο Θεός είναι έλεος· ούτε τον Θεό και την πορνεία, διότι ο Θεός είναι καθαρότητα· ούτε τον Θεό και τον φθόνο, διότι ο Θεός είναι η ίδια η αγάπη· ούτε τον Θεό και οποιαδήποτε αμαρτία, διότι ο Θεός είναι αναμάρτητος και αντίπαλος της αμαρτίας. Γιατί λοιπόν ο Κύριος Ιησούς έθεσε ακριβώς την υπηρεσία του πλούτου ως αντίθετη προς την υπηρεσία του Θεού; Διότι η υπηρεσία του πλούτου προκαλεί, γεννά και καθιστά δυνατές όλες τις άλλες αμαρτίες και κακίες. Όποιος προσκολληθεί με όλη του την καρδιά στον γήινο πλούτο, αυτός δεν θα μπορέσει να συγκρατηθεί ούτε από το ψεύδος, ούτε από την κλοπή, ούτε από την αρπαγή, ούτε από την ψευδορκία, ακόμη ούτε και από τον φόνο, μόνο και μόνο για να διαφυλάξει και να αυξήσει τον πλούτο του. Ούτε θα μπορέσει να συγκρατηθεί από τον φθόνο και το μίσος προς εκείνους που είναι πλουσιότεροι από αυτόν.

Επιπλέον, ο πλούτος εύκολα θα του ανοίξει τις πύλες όλων των άλλων αμαρτιών και κακιών: της μέθης, της χαρτοπαιξίας, της πορνείας, της μοιχείας και κάθε ακολασίας. Και όταν διαπιστώσει ότι οι άνθρωποι, εξαιτίας του πλούτου, τον φοβούνται και τον προσκυνούν, θα πάψει να φοβάται τον Θεό και να προσκυνά τον Θεό· θα κοιτάζει με περιφρόνηση τον νόμο του Θεού και την Εκκλησία του Θεού, και σύντομα θα γίνει ακραίος βλάσφημος και αρνητής του Θεού. Να λοιπόν γιατί ο Κύριος επέλεξε ακριβώς την υπηρεσία του πλούτου —ή του μαμωνά, του δαίμονα του πλούτου— ως την υπηρεσία που αντιτίθεται περισσότερο στην υπηρεσία του Θεού.

Η υπηρεσία του πλούτου οδηγεί τον άνθρωπο στη δουλεία του πλούτου και νεκρώνει εντελώς την ψυχή μέσα στον άνθρωπο. «Φτωχός είναι εκείνος που έχει πολλές ανάγκες· και οι πολλές ανάγκες δημιουργούν στη ζωή την αχορταγία των επιθυμιών. Η αναμμένη φωτιά καταβροχθίζει κάθε καύσιμη ύλη, και κανείς δεν μπορεί να τη συγκρατήσει ώσπου να τα κάψει όλα. Έτσι και τον φιλάργυρο — ποιος μπορεί να τον συγκρατήσει;» —Μέγας Βασίλειος, Περί φιλαργυρίας. Σε άλλη περίπτωση ο Κύριος είπε: Τι ωφελείται ο άνθρωπος, εάν κερδίσει όλον τον κόσμο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του; —Ματθ. 16,26. Ο κόσμος είναι του Θεού και θα παραμείνει του Θεού· ενώ ο πλούσιος, όταν πεθάνει, θα μείνει και χωρίς τον κόσμο και χωρίς την ψυχή του, και στην κρίση του Θεού θα είναι φτωχότερος από τους πιο φτωχούς εργάτες και μισθωτούς του στην παρούσα ζωή.

Γι’ αυτό σας λέγω, συνεχίζει ο Κύριος: μη μεριμνάτε για τη ζωή σας, τι θα φάτε ή τι θα πιείτε· ούτε για το σώμα σας, τι θα φορέσετε. Δεν είναι η ζωή πολυτιμότερη από την τροφή και το σώμα από το ένδυμα;

Γι’ αυτό σας λέγω. Γιατί; Επειδή ο πλούτος είναι τόσο επικίνδυνος για την ψυχή. Επειδή η υπηρεσία του μαμωνά σάς εμποδίζει να υπηρετείτε τον Θεό. Επειδή θέλω να είστε κύριοι όλου του κόσμου και όλων των πραγμάτων — γι’ αυτό άλλωστε προόρισε ο Θεός τον άνθρωπο κατά τη δημιουργία — και όχι να είστε υπηρέτες των υπηρετών σας και δούλοι των δούλων σας. Γι’ αυτό ας μη σας κατατρώγει η βαριά μέριμνα για το φαγητό και το ποτό και το ένδυμα.

Είναι δυσκολότερο να δημιουργηθεί το σώμα παρά να εφοδιαστεί με τροφή και ένδυμα. Επομένως ο Θεός, που έκανε το δυσκολότερο, θα κάνει και το ευκολότερο. Γνωρίζει ο Πατέρας σας τι έχετε ανάγκη. Το μάτι Του αγρυπνεί αδιάκοπα επάνω σας και τα υπερπλήρη χέρια Του είναι αδιάκοπα απλωμένα προς εσάς. Δεν βλέπουμε παντού γύρω μας πώς ο Δημιουργός τρέφει και ποτίζει και ντύνει όλα τα δημιουργήματά Του; Αυτός τρέφει τα μυρμήγκια μέσα στη σκόνη· Αυτός τρέφει τα θηρία στο βουνό· Αυτός τρέφει τα ψάρια στο νερό. Όταν έρχεται το κρύο, Αυτός οδηγεί τα χελιδόνια και τους γερανούς σε θερμές χώρες, όπου τους δίνει τροφή τον χειμώνα· Αυτός βρίσκει φωλιά για την αρκούδα, όπου θα ξεχειμωνιάσει. Αυτός ποτίζει τα δέντρα και το χορτάρι. Αυτός αρδεύει τα βουνά και τα λιβάδια. Αυτός λούζει όλη την πρασινάδα και τα άνθη.

Ή υπάρχει άραγε κανένα πλάσμα επάνω στη γη, το οποίο ο Θεός δημιούργησε και το άφησε αένδυτο και γυμνό; Ποιος έντυσε το λιοντάρι και την τίγρη, τον λύκο και την αλεπού, αν όχι Αυτός; Ποιος έραψε το ένδυμα στο παγώνι και στο κοράκι, και ποιος έφτιαξε το θώρακα στη χελώνα και τα λέπια στο ψάρι, αν όχι Αυτός; Ποιος έδωσε μαλλί στο πρόβατο, τρίχωμα στην κατσίκα, τρίχες στο γουρούνι, τρίχωμα στο βόδι και χαίτη στο άλογο, αν όχι Αυτός; Ποιος κέντησε τα φτερά της πεταλούδας και τον μανδύα της σφήκας, και το πουκάμισο κάθε μικρού εντόμου που κρύβεται στο χορτάρι και στα φύλλα, αν όχι Αυτός; Ποιος έντυσε κάθε δέντρο με φλοιό, και ποιος στόλισε έτσι το στέλεχος του καλαμποκιού; Ποιος έκλωσε και ύφανε ένδυμα για τα άνθη του λιβαδιού, τέτοιο ένδυμα που ποτέ δεν φόρεσαν οι επίγειοι βασιλείς; Ο Κύριος, ο ζωντανός Κύριος, ο οποίος και τα δημιούργησε.

Και θα κοιτάξει λοιπόν αυτός ο Κύριος μόνο τον άνθρωπο σαν αποπαίδι ανάμεσα στα δημιουργήματά Του; Αυτός που τρέφει και ποτίζει και ντύνει τα άγρια θηρία στο βουνό, το χορτάρι στον αγρό και τα έντομα μέσα στο χορτάρι — είναι δυνατόν Αυτός να αφήσει το ενδοξότερο δημιούργημά Του, τον άνθρωπο, πεινασμένο και διψασμένο και γυμνό;

Κοιτάξτε τα πουλιά του ουρανού, πώς δεν σπέρνουν ούτε θερίζουν ούτε μαζεύουν σε αποθήκες. Και ποιος τα τρέφει; Τα τρέφει ο ουράνιος Πατέρας σας. Δεν λέγει ο Πατέρας τους, αλλά ο Πατέρας σας. Ο Θεός γι’ αυτά είναι μόνο Δημιουργός· για εσάς όμως είναι κάτι περισσότερο — είναι ο Πατέρας σας. Διότι εσείς είστε πολύ ανώτεροι από αυτά. Με αυτά τα λόγια ο Χριστός φανερώνει την ασύγκριτη αξία του ανθρώπου έναντι των άλλων δημιουργημάτων. Δεν είστε εσείς ανώτεροι από τα πουλιά του ουρανού; Και αφού είστε ανώτεροι, άραγε ο πάνσοφος Θεός θα θρέψει τα φθηνότερα και λιγότερο σημαντικά Του δημιουργήματα και θα λησμονήσει να θρέψει τα πολυτιμότερα και σημαντικότερα δημιουργήματά Του μέσα στον κόσμο, τους υιούς Του;

Άλλωστε όλη η μέριμνά σας για φαγητό και ποτό δεν σας ωφελεί σε τίποτε, εάν ο Θεός δεν δώσει τη ζωτική Του δύναμη σε εκείνο με το οποίο τρέφεστε και ποτίζεστε. Διότι δεν σας τρέφει το ψωμί, αλλά σας τρέφει η δύναμη του Θεού διά του ψωμιού· και δεν σας ποτίζει το νερό, αλλά η δύναμη του Θεού διά του νερού. Εσείς τίποτε δεν μπορείτε να κάνετε από μόνοι σας: Ποιος από εσάς, με τη μέριμνά του, μπορεί να προσθέσει στο ανάστημά του έναν πήχυ; Δηλαδή, ποιος από εσάς μπορεί με χιλιάδες μέριμνες να κάνει το σώμα του να μεγαλώσει κατά μία σπιθαμή περισσότερο; Και ποιος από εσάς μπορεί να παρατείνει κατά μία σπιθαμή χρόνου τη ζωή του επάνω στη γη; Κύριε, λέγει ο βασιλιάς Δαβίδ, ιδού, με σπιθαμές έδωσες τις ημέρες μου — Ψαλμ. 38/39,6. Δεν πεθαίνουν άραγε και εκείνοι που τρώνε και πίνουν πολύ, όπως και εκείνοι που τρώνε και πίνουν λίγο; Και δεν πεθαίνουν γρηγορότερα οι λαίμαργοι από τους νηστευτές; Και όσοι τρώνε και πίνουν πολύ, μεγαλώνουν άραγε σε ύψος κατά μία σπιθαμή περισσότερο από τους άλλους ανθρώπους; Αφού λοιπόν με όλη σου τη μέριμνα για το φαγητό και το ποτό δεν μπορείς να προσθέσεις ούτε μία σπιθαμή στο ύψος του σώματός σου, ούτε μπορείς να παρατείνεις τη ζωή του σώματός σου επάνω στη γη κατά μία σπιθαμή χρόνου, άφησε τις περιττές μέριμνες για το σώμα και δώσε τον εαυτό σου στη μέριμνα για την ψυχή, με την οποία, μετά τη διάλυση του σώματος, θα παρουσιαστείς ενώπιον του Θεού.

Και για το ένδυμα γιατί μεριμνάτε; Παρατηρήστε τα κρίνα του αγρού πώς μεγαλώνουν· δεν κοπιάζουν ούτε γνέθουν. Σας λέγω όμως ότι ούτε ο Σολομών σε όλη του τη δόξα δεν ντύθηκε όπως ένα από αυτά. Πρώτα ο Κύριος έδειξε τα πουλιά, για να ντροπιάσει με αυτά εκείνους που μεριμνούν υπερβολικά για την τροφή. Τώρα δείχνει ακόμη κατώτερα δημιουργήματα του Θεού, τα άνθη του αγρού, για να ντροπιάσει με αυτά εκείνους που μεριμνούν υπερβολικά για το ένδυμα.

Γιατί όμως ο Κύριος δείχνει ακριβώς τα κρίνα και όχι κάποιο άλλο άνθος, το οποίο ο Θεός έντυσε με όχι μικρότερη ομορφιά από τα κρίνα; Πρώτον, επειδή τα κρίνα, με τη λευκότητά τους, η οποία παριστάνει την καθαρότητα, ξεχωρίζουν από όλα τα άλλα άνθη του αγρού. Ο θεόπτης Ιωάννης είδε τον Υιό του Θεού στον ουρανό ως λευκό Αρνίο, και λαό πολύ, λαό δικαίων, ντυμένο με λευκές στολές — Αποκ. 7,9-15. Και δεύτερον, επειδή ο Κύριος θέλησε να συγκρίνει την ομορφιά αυτού του άνθους με τον βασιλιά Σολομώντα, για τον οποίο λέγεται ότι προτιμούσε να ντύνεται με λευκό ένδυμα. Με τον Σολομώντα πάλι συγκρίνει ο Κύριος τα κρίνα, επειδή ο Σολομών ήταν ο πλουσιότερος και ενδοξότερος βασιλιάς των παλαιών χρόνων.

Και ιδού, ο σοφός και πλούσιος βασιλιάς Σολομών, παρ’ όλη τη μέριμνα και τον κόπο του να ντυθεί όσο το δυνατόν ωραιότερα, δεν μπόρεσε να ντυθεί όπως μπορεί ο Θεός να ντύσει ακόμη και το άλογο χορτάρι του αγρού. Όλη λοιπόν η ανθρώπινη μέριμνα δεν μπορεί να κάνει εκείνο που κάνει ο Θεός με τη δύναμή Του. Εάν λοιπόν το χορτάρι του αγρού, που σήμερα υπάρχει και αύριο ρίχνεται στον φούρνο, ο Θεός το ντύνει έτσι, πόσο μάλλον εσάς, ολιγόπιστοι; Και αν το κρίνο είναι τόσο ωραίο, ιδού, δεν είναι τίποτε άλλο παρά κοινό χορτάρι, που σήμερα ανθίζει και αύριο καίγεται στη φωτιά. Ω ολιγόπιστοι, άραγε ο Θεός θα ντύνει με τόση φροντίδα το χορτάρι του αγρού, ακίνητο, άλογο και άφωνο, και εσάς θα σας αφήσει να περπατάτε γυμνοί; Ω ολιγόπιστοι, θυμηθείτε: όσο περισσότερο μεριμνάτε εσείς οι ίδιοι για τον εαυτό σας, τόσο λιγότερο μεριμνά ο Θεός για εσάς!

Και ακόμη μία φορά επαναλαμβάνει ο Κύριος την εντολή να μη μεριμνούμε τι θα φάμε και τι θα πιούμε και τι θα φορέσουμε. Το επαναλαμβάνει για να μας απομακρύνει από τις υπερβολικές και περιττές μέριμνες, οι οποίες σκοτίζουν την πνευματική μας όραση, τυφλώνουν τον νου μας και μας αφήνουν στο σκοτάδι αυτού του κόσμου, στα χέρια ενός κακού κυρίου, του μαμωνά, μακριά και ξενωμένους από τον Θεό.

Όταν έχουμε τροφή και ένδυμα, με αυτά ας είμαστε ευχαριστημένοι, λέγει ο Απόστολος — Α΄ Τιμ. 6,8. Δηλαδή, όταν έχουμε μόνο εκείνο που μας είναι απολύτως αναγκαίο — και για το οποίο φροντίζει ο Θεός — ας μη ζητούμε περισσότερα από αυτά· διότι η μέριμνα για τα περιττά, όπως και για την αυριανή ημέρα, στο τέλος θα μας σπρώξει στην υπηρεσία του διαβόλου. Και ο ίδιος ο Κύριος διδάσκει να ζητούμε από τον Θεό στην προσευχή μόνο τον άρτον τον επιούσιο, με τον οποίο πρέπει να νοείται και ο πνευματικός άρτος, με τον οποίο πράγματι ζουν οι άνθρωποι. Να μη ζητούμε από τον Θεό καμία πολυτέλεια ούτε περιττό πράγμα για το σώμα μας.

Διότι όλα αυτά τα ζητούν οι εθνικοί. Δηλαδή εκείνοι που δεν γνωρίζουν τον αληθινό Θεό και την απεριόριστη δύναμη και αγάπη Του, ούτε την αξία της αθάνατης ψυχής του ανθρώπου, ούτε την ομορφιά και τη γλυκύτητα της βασιλείας του Θεού και της δικαιοσύνης Του — αυτοί ζητούν περισσότερα από όσα χρειάζονται. Και ο Θεός τους δίνει σύμφωνα με την επιθυμία τους, και δεν τους μένει χρεώστης τίποτε ούτε σε αυτή ούτε στην άλλη ζωή. Όλο τον μισθό τους τον λαμβάνουν εδώ στη γη, όπως και τα πουλιά του ουρανού και τα άνθη του αγρού. Διότι όλη η δόξα των πουλιών του ουρανού συνίσταται στην επίγεια ζωή τους· και όλη η ομορφιά των ανθέων του αγρού είναι στιγμιαία ομορφιά μέσα στον χρόνο. Στους υιούς Του όμως ο Θεός ετοίμασε τη βασιλεία των ουρανών από καταβολής κόσμου, και ανέκφραστη δόξα μέσα σε αυτή τη βασιλεία.

Δεν βρίσκεται λοιπόν η δόξα του ανθρώπου στο φαγητό και στο ποτό και στο ένδυμα. Διότι αν σε αυτά βρισκόταν η δόξα του ανθρώπου, ο άνθρωπος θα ήταν χιλιάδες φορές καλύτερα θρεμμένος και ποτισμένος και ντυμένος σε αυτή τη ζωή από όλα τα άλλα δημιουργήματα στη γη, στον αέρα και στο νερό. Ακριβώς γι’ αυτό όμως και ο ίδιος ο βασιλιάς Σολομών σε όλη του τη δόξα είναι ντυμένος χειρότερα από τα κρίνα του αγρού, ώστε να δουν οι άνθρωποι ότι η δόξα τους δεν βρίσκεται στην πολυτέλεια των ενδυμάτων, αλλά σε κάτι υψηλότερο και μονιμότερο· και για να αποστρέψουν τα μάτια τους και την καρδιά τους από την πρόσκαιρη δόξα αυτού του κόσμου και να αναζητήσουν για τον εαυτό τους εκείνη τη δόξα που ο Θεός τους προόρισε και τους υποσχέθηκε.

Αλλά ζητείτε πρώτα τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη Του, και όλα αυτά θα σας προστεθούν. Δηλαδή: μη ζητάτε κλωστές από Εκείνον που μπορεί να σας δώσει βασιλικό ένδυμα· και μη ζητάτε ζητιανικές ψίχες από το τραπέζι Εκείνου που θέλει να σας καθίσει στο βασιλικό Του τραπέζι. Αυτός είναι Βασιλεύς, και εσείς είστε οι υιοί Του. Ζητείτε εκείνο που αρμόζει στους υιούς του Βασιλέως· εκείνο που κάποτε είχατε, αλλά το χάσατε με την αμαρτία. Ζητείτε θησαυρό που δεν τον τρώνε οι σκόροι, δεν τον καταστρέφει η σκουριά, ούτε τον κλέβουν οι κλέφτες. Εάν αξιωθείτε να λάβετε το μεγαλύτερο, αναμφίβολα θα λάβετε μαζί του και το μικρότερο.

Ζητείτε τη βασιλεία του Θεού, στην οποία ο ίδιος ο Θεός κάθεται στον θρόνο και βασιλεύει — Ψαλμ. 102/103,19· βασιλεία χάριτος και κάθε δικαιοσύνης, στην οποία οι δίκαιοι λάμπουν όπως ο ήλιος — Ματθ. 13,43· και όπου δεν υπάρχει ασθένεια, ούτε λύπη, ούτε στεναγμός, ούτε θάνατος. Μη γίνεστε σαν τον άσωτο υιό, ο οποίος, αφού απομακρύνθηκε από τον πατέρα του, επιθύμησε να φάει τροφή χοίρων· αλλά ζητείτε μόνο να επιστρέψετε από την ξενιτιά στον οίκο του ουράνιου Πατέρα σας, όπου βασιλεύει δικαιοσύνη και ειρήνη και χαρά εν Αγίω Πνεύματι — Ρωμ. 14,17. Ούτε να γίνεστε σαν τον Ησαύ, ο οποίος πούλησε την αξία του για ένα πιάτο φακές. Θα δώσετε κι εσείς την αιώνια βασιλεία και μακαριότητα για ένα πιάτο φακές που σας προσφέρει αυτός ο κόσμος;

Ας σας φυλάξει ο Κύριος ο Θεός, με το έλεός Του, από τέτοια ντροπή και ταπείνωση. Ας φυλάξει Αυτός το μάτι του νου σας, ώστε να μη σκοτισθεί και να μη παρασυρθεί από τον κακό μαμωνά της επίγειας φθοράς και απάτης. Ας σας συνετίσει Αυτός, ώστε να είστε σαν υιοί βασιλικοί, οι οποίοι έχασαν τη βασιλεία, αλλά δεν σκέπτονται και δεν μεριμνούν για τίποτε άλλο παρά μόνο για την επιστροφή στη βασιλεία τους.

Σε μία εκκλησία στη Συρία, κτίσμα του αυτοκράτορα Ιουστινιανού, είναι ακόμη και σήμερα γραμμένα τα λόγια που ο ίδιος ο αυτοκράτορας διέταξε να γραφούν: Η βασιλεία Σου, Χριστέ ο Θεός, βασιλεία όλων των αιώνων — Ψαλμ. 144/145,13. Είθε ο Κύριος να μας βοηθήσει, ώστε αυτά τα λόγια να τα γράψει ο πόθος μας για τον Χριστό μέσα στις καρδιές μας. Όλα τα άλλα είναι δευτερεύοντα και ασήμαντα. Όλες τις άλλες βασιλείες της γης θα τις υπερβούν ο τάφος και το σκουλήκι. Και όταν δεν θα υπάρχει πια ούτε γη ούτε επίγειες βασιλείες, οι δίκαιοι θα ψάλλουν χαρούμενα στον ουρανό μαζί με τους αγγέλους: Η βασιλεία Σου, Χριστέ ο Θεός, βασιλεία όλων των αιώνων, και η κυριαρχία Σου σε κάθε γενεά και γενεά.

Γι’ αυτό ας είναι δόξα και ευχαριστία στον γλυκύτατο Διδάσκαλο κάτω από τον ήλιο, Χριστό τον Θεό, μαζί με τον Θεό Πατέρα και τον Θεό Άγιο Πνεύμα — την Τριάδα την ομοούσια και αδιαίρετη, τώρα και πάντοτε, σε όλο τον χρόνο και σε όλη την αιωνιότητα. Αμήν.

https://voanerges.rs/index.php/sv-dn-vn-ci-nj/sv-pis/omlj/6398-n-d-lj-r-c-p-p-d-s-nici-ili-sv-i-ni-l-hrids-i-i-zic-i

ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΚΑΘΑΡΣΗ , Ο ΦΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΘΕΩΣΗ. ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΣΕ ΕΝΩΣΗ ΑΔΙΑΣΠΑΣΤΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΟΡΟΥΣ. ΑΣ ΠΡΟΣΕΞΟΥΜΕ ΔΙΟΤΙ ΟΙ ΚΕΝΕΣ ΛΕΞΕΙΣ ΜΑΣ ΒΑΣΑΝΙΖΟΥΝ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΣΑΝ ΤΟ ΑΠΟΚΟΡΥΦΩΜΑ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ.

Κυριακή Γ’ Ματθαίου: Ομιλία εις το «Ουδείς δύναται δυσί κυρίοις δουλεύειν» (Αγ. Ιωάννης Χρυσόστομος)

Πολλοί από τους πιστούς δεν είναι λιγότερο
από τους απίστους προσκολλημένοι στην κακία. Μερικοί μάλιστα πολύ περισσότερο
από αυτούς. Γι’ αυτό και σε εκείνους είναι αναγκαίο να ειπούμε: «Έγειρε ο καθεύδων και ανάστα εκ των νεκρών,
και επιφαύσει σοι (θα σε φωτίσει δηλαδή) ο Χριστός». Προς αυτούς αρμόζει να
ειπούμε και τούτο: «Ο Θεός ουκ έστι
νεκρών, αλλά ζώντων». Εφ’ όσον λοιπόν δεν είναι Θεός νεκρών, ας ζήσουμε.

Ωστόσο μερικοί λέγουν ότι είναι υπερβολή
αυτό που λέγει ο Απόστολος, ότι ο
πλεονέκτης είναι ειδωλολάτρης. Δεν είναι όμως υπερβολικός ο λόγος, αλλά
αληθινός. Γιατί και με ποιο τρόπο; Διότι ο
πλεονέκτης απομακρύνεται από τον Θεό, όπως ακριβώς ο ειδωλολάτρης. Και για
να μη νομίσεις ότι έτσι απλώς το είπε, είναι απόφασις του ιδίου του Χριστού, ο
οποίος λέγει: «Ου δύνασθε Θεώ δουλεύειν
και μαμμωνά». Όποιοι υπηρετούν τον μαμμωνά, έχουν εκβάλει τους εαυτούς των
από τη δουλεία του Θεού. Και αφού αρνήθηκαν την εξουσία του και έγιναν δούλοι
στον άψυχο χρυσό, βεβαίως είναι ειδωλολάτρες.

– Αλλά θα ειπείς, δεν έκαμα είδωλο ούτε
έστησα βωμό, ούτε εθυσίασα πρόβατο, ούτε προσέφερα οίνον ως σπονδή, αλλά στην
εκκλησία ήλθα, και ύψωσα τα χέρια μου στον μονογενή Υιό του Θεού, και μετέχω
των μυστηρίων, και λαμβάνω μέρος στην προσευχή και σε όλα τα άλλα, τα οποία
αρμόζουν στον χριστιανό. Πώς, λοιπόν, προσκυνώ τα είδωλα;
– Αυτό, μάλιστα, είναι και το πλέον
θαυμαστό, ότι ενώ έχεις λάβει πείρα και εγεύθης τη φιλανθρωπία του Θεού, και
είδες ότι ο Κύριος είναι αγαθός, εγκατέλειψες τον αγαθόν και απεδέχθης τον ωμόν
τύραννο, και προσποιείσαι μεν ότι υπηρετείς αυτόν, ενώ στην πραγματικότητα
υπέταξες τον εαυτό σου στον σκληρό και φοβερό τύραννο της φιλαργυρίας. Και δεν
μου ανέφερες ακόμη κάποιο ιδικό σου κατόρθωμα, αλλά τα δώρα του Δεσπότου. Ειπέ
μου, σε παρακαλώ, από τι κρίνουμε τον στρατιώτη, όταν ανήκει στη σωματοφυλακή
του βασιλέως, και τρέφεται από αυτόν, και αποκαλείται άνθρωπος ιδικός του, ή
όταν δεν έχει τα ίδια με εκείνον φρονήματα, και προσποιείται μεν ότι είναι με
το μέρος του και τον υπηρετεί, προτιμά όμως τα έργα των εχθρών; Είναι ολοφάνερο
ότι τον εκτιμούμε όταν ανήκει στη σωματοφυλακή του βασιλέως. Γι’ αυτό και είναι
άξιος σκληροτέρας τιμωρίας από ό,τι θα ήταν εάν αποχωρούσε από τη δουλεία του
βασιλέως, και προσχωρούσε στους εχθρούς. Και συ λοιπόν υβρίζεις τον Θεό σαν
ειδωλολάτρης, όχι με ένα στόμα, το ιδικό σου, αλλά με τα μύρια των αδικημένων.

– Αλλά δεν είναι, λέγει, ειδωλολάτρης.
– Όταν λοιπόν λέγουν οι Εθνικοί, «ο
χριστιανός ο πλεονέκτης», τότε δεν υβρίζει μόνον αυτός με όσα πράττει, αλλά
αναγκάζει και τους αδικημένους να το λέγουν, και μάλιστα πολλές φορές. Και αν
δεν το λέγουν αυτό, πρέπει να καταλογισθεί στην ευλάβειά τους. Ή μήπως δεν
βλέπουμε έτσι να γίνονται τα πράγματα; Τι άλλο κάνει ο ειδωλολάτρης; Δεν
προσκυνά κι αυτός πολλές φορές τα πάθη, αφού είναι υποδουλωμένος σ’ αυτά; Εξηγώ
τι εννοώ. Εάν ειπούμε ότι προσκυνά είδωλα, αυτός λέγει: όχι, την Αφροδίτη
προσκυνώ και τον Άρη. Και αν ειπούμε «ποία είναι αυτή η Αφροδίτη;» οι συνετότεροι
από αυτούς απαντούν: η ηδονή. Και ποιος είναι ο Άρης; Ο Θυμός. Έτσι και συ με
τον μαμμωνά. Εάν ρωτήσουμε ποιος είναι ο μαμμωνάς; Η πλεονεξία. Και συ την
προσκυνείς; Δεν την προσκυνώ, λέγει. Γιατί, επειδή δεν γονυπετείς εμπρός της;
Αλλά τώρα πολύ περισσότερο την προσκυνάς, με
τα έργα και τα πράγματα. Διότι αυτή η προσκύνησις είναι μεγαλυτέρα. Και για
να μάθεις, κοίτα τι συμβαίνει με τα του Θεού, ποιοι τον προσκυνούν περισσότερο,
εκείνοι που απλώς παρίστανται στις προσευχές, ή εκείνοι που πράττουν το θέλημά
του; Βεβαίως αυτοί που πράττουν το θέλημά του. Έτσι συμβαίνει και με τον
μαμμωνά. Τον προσκυνούν κυρίως, εκείνοι που κάνουν το θέλημά του. Αν και πολλές
φορές συμβαίνει, εκείνοι οι οποίοι προσκυνούν τα προσωποποιημένα πάθη, να είναι
απαλλαγμένοι από αυτά. Θα ημπορούσε να ιδεί κάποιος πολλές φορές τον υπηρέτη
του Άρη να είναι κύριος του θυμού, ενώ με σένα δεν συμβαίνει το ίδιο, καθώς
είσαι υποδουλωμένος στο πάθος. Δεν σφάζεις πρόβατα, λέγεις. Φονεύεις όμως
ανθρώπους και ψυχές λογικές, άλλες με λιμό, άλλες με βλασφημίες. Δεν υπάρχει
τίποτε οργιαστικώτερον από τη θυσία αυτή. Ποιος είδε ποτέ ψυχές να σφάζονται;
Είναι καταραμένος ο βωμός της πλεονεξίας. Διότι, εάν έλθεις σε τούτο τον βωμό
των ειδώλων, θα αισθανθείς δυσάρεστη οσμή αιμάτων αιγών και βοδιών, ενώ αν
έλθεις στον βωμό της πλεονεξίας, θα ιδείς τη φοβερά δυσωδία που αποπνέουν τα ανθρώπινα αίματα. Εάν σταθείς εδώ, δεν
θα ιδείς να καίγονται πτερά ορνίθων ούτε να αναδίδεται κνίσσα και καπνός, αλλά
να καταστρέφονται σώματα ανθρώπων. Διότι άλλοι μεν έρριψαν τους εαυτούς των σε
κρημνούς, άλλοι έδεσαν βρόχο, και άλλοι διαπέρασαν ξίφος στον λαιμό. Είδες
θυσίες ωμές και απάνθρωπες; Θέλεις να ιδείς και φοβερότερες από αυτές; Εγώ θα
σου δείξω εκεί όχι πλέον σώματα ανθρώπων, αλλά και ψυχές ανθρώπων να
κατασφάζονται. Διότι είναι δυνατόν να σφάζεται και η ψυχή. Με τη σφαγή που
αρμόζει σ’ αυτή. Όπως υπάρχει θάνατος σώματος, έτσι υπάρχει και ψυχής. «Ψυχή γαρ η αμαρτάνουσα», λέγει, «αυτή και αποθανείται». Δεν είναι ο
θάνατος της ψυχής όπως του σώματος, αλλά πολύ φοβερότερος. Διότι αυτός μεν, ο
σωματικός θάνατος, διαχωρίζοντας την ψυχή και το σώμα, το ένα το αναπαύει από
τις πολλές φροντίδες και τους κόπους, την άλλη την αποστέλλει σε χώρο φανερό.
Έπειτα, αφού το σώμα διαλυθεί και φθαρεί με τον χρόνο, συναρμολογείται πάλι εν
αφθαρσία, και απολαμβάνει την ψυχή του.

Τέτοιος είναι ο σωματικός θάνατος. Ο
ψυχικός όμως είναι φριχτός και φοβερός. Διότι, εάν η ψυχή διαλυθεί, δεν
παραπέμπει το σώμα αμέσως στη γη, όπως κάνει στον σωματικό θάνατο, αλλά όταν
συνδεθεί πάλι με το αφθαρτοποιημένο σώμα, το καταποντίζει στο πυρ το άσβεστο.
Όπως λοιπόν υπάρχει θάνατος ψυχής, έτσι υπάρχει και σφαγή ψυχής. Τι είναι σφαγή
σώματος; Το να νεκρωθεί και να αποκοπεί από την επενέργεια της ψυχής. Τι είναι
σφαγή της ψυχής; Και αυτή νέκρωσις είναι. Τι
όμως είναι νέκρωσις της ψυχής; Όπως το σώμα νεκρώνεται όταν το εγκαταλείπει
η ενέργεια της ψυχής, έτσι και η ψυχή
νεκρώνεται όταν την εγκαταλείψει η ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Αυτές οι
σφαγές γίνονται κυρίως στον βωμό της πλεονεξίας. Δεν χορταίνουν ούτε αρκούνται
στο αίμα των ανθρώπων, αλλά, εάν δεν προσφέρεις ως θυσία και την ίδια την ψυχή,
δεν ικανοποιείται ο βωμός της πλεονεξίας, εάν δηλαδή δεν δεχθεί και των δύο τις
ψυχές, του θύτη και του θύματος. Διότι πρέπει να θυσιάσει ο νεκρός τον μέχρι
τώρα ζωντανό. Πράγματι, όταν βλασφημεί, όταν κακολογεί, όταν δυσανασχετεί, δεν
είναι αυτές οι πληγές της ψυχής ανίατες; Είδες ότι δεν είναι υπερβολικός ο
λόγος του Αποστόλου; Άκου λοιπόν κι άλλο για να μάθεις πως η πλεονεξία είναι ειδωλολατρία, και φοβερωτέρα από την ειδωλολατρία.
Οι ειδωλολάτρες προσκυνούν τα κτίσματα του Θεού. Και εσεβάσθησαν, λέγει, και
ελάτρευσαν την κτίση μάλλον παρά τον κτίσαντα. Και συ προσκυνάς το κτίσμα το ιδικό σου. Διότι την πλεονεξία δεν την εδημιούργησε ο Θεός, αλλά την εφεύρε η άμετρος απληστία
σου. Και κοίτα το κωμικοτραγικό. Εκείνοι που προσκυνούν τα είδωλα, τιμούν
αυτά τα οποία προσκυνούν, και εάν κάποιος τα κακολογήσει ή τα υβρίσει,
εξανίστανται. Εσύ όμως, σαν να έχεις καταληφθεί από κάποια μέθη, προσκυνάς κάτι
το οποίο όχι μόνον δεν είναι απηλλαγμένο από κατηγορία, αλλά είναι και γεμάτο
από ασέβεια. Ώστε είσαι μάλλον πολύ χειρότερος από αυτούς, διότι δεν ημπορείς
να απολογηθείς ότι δεν είναι κακό. Και εκείνοι βέβαια είναι εντελώς
αναπολόγητοι, εσύ όμως είσαι πολύ περισσότερο, επειδή συνεχώς κατηγορείς την
πλεονεξία και κακίζεις όλους εκείνους που την υπηρετούν, και είναι δούλοι της,
και την ακολουθούν.

Αλλά εάν θέλετε, ας εξετάσουμε από πού
εισήλθε η ειδωλολατρία. Λέγει ένας σοφός ότι κάποιος πλούσιος άνθρωπος,
βασανιζόμενος από το πένθος για τον πρόωρο θάνατο του υιού του, μην έχοντας
καμία παρηγορία, επινόησε το ακόλουθο τέχνασμα για να τον παρηγορήσει στον πόνο
του. Έκανε μια άψυχη εικόνα του αποθανόντος υιού του, και βλέποντάς την ενόμιζε
ότι διά μέσου αυτής έχει κοντά του εκείνον. Κάποιοι δε άνθρωποι κόλακες, των
οποίων θεός ήταν η κοιλία, λατρεύοντας την εικόνα για να τιμήσουν εκείνον,
προήγαγαν τη συνήθεια σε ειδωλολατρία. Επομένως, από ασθένεια ψυχής εισήχθη η ειδωλολατρία, από παράλογη συνήθεια,
από υπερβολή. Η πλεονεξία όμως δεν εισήχθη με τον ίδιον τρόπο, αλλά από ασθενή
μεν ψυχή, πλην όμως χειροτέρα. Διότι δεν την εισήγαγε κάποιος που έχασε τον υιό
του, ούτε ζητώντας παρηγορία ούτε παρασυρόμενος από κόλακες. Αλλά πώς; Εγώ θα
σας ειπώ. Ο Κάιν φέρθηκε με πλεονεξία στον Θεό, διότι αυτά που έπρεπε να δοθούν
σ’ εκείνον τα κράτησε για τον εαυτό του, και αυτά που έπρεπε να μείνουν σ’
αυτόν, τα προσέφερε σ’ εκείνον, και έτσι το
κακό άρχισε ως προσβολή του Θεού. Διότι εάν εμείς είμεθα του Θεού, πολύ
περισσότερο είναι οι απαρχές των κτημάτων μας.

Η
σαρκική ορμή επίσης προς τις γυναίκες, από την πλεονεξία προήλθε. «Είδον τας
θυγατέρας των ανθρώπων, και εξεκυλίσθησαν προς την επιθυμίαν». Από αυτά
πάλι προήλθε η επιθυμία προς τα χρήματα. Διότι το να θέλει κάποιος να έχει
περισσότερα από τον πλησίον του στα βιοτικά, από τίποτε άλλο δεν προκαλείται,
παρά από το ότι εψυχράνθη η αγάπη. Το
να θέλει κανείς να έχει περισσότερα, δεν προέρχεται από τίποτε άλλο παρά από
απελπισία και μισανθρωπία και υπεροψία. Δεν βλέπεις πόσο μεγάλη είναι
η γη, πόσο πολύ μεγαλύτερος από όσο χρειάζεσαι είναι ο ουρανός; Γι’ αυτόν τον
λόγο ο Θεός έδωσε τόσο μεγάλο μέγεθος στα κτίσματα, για να σβήσει την πλεονεξία
σου. Εσύ δε, παρ’ όλα αυτά, αρπάζεις, και μάλιστα ακούγοντας ότι η πλεονεξία
είναι ειδωλολατρία, ούτε έτσι φρίττεις; Τη γη θέλεις να κληρονομήσεις; Μ’ αυτόν
τον τρόπο όμως θα στερήσεις τον εαυτό σου από την ουράνια κληρονομία, αφού ήδη
την αγνοείς.
Ειπέ μου, εάν κάποιος σου έδιδε την
εξουσία να τα πάρεις όλα, άραγε δεν θα το ήθελες; Έχεις τώρα αυτή τη
δυνατότητα, αν θέλεις. Αν και μερικοί λέγουν ότι με πολύ πόνο μεταβιβάζουν σε
άλλους την περιουσία τους, και θα προτιμούσαν να την είχαν καταφάγει οι ίδιοι
παρά να βλέπουν άλλους να γίνονται κύριοι αυτής. Ούτε εγώ σε απαλλάσσω από αυτή
την ασθένεια, διότι και αυτό είναι γνώρισμα ασθενούς ψυχής. Πλην όμως, και αν
ακόμη γίνει τούτο, στην διαθήκη σου άσε
κληρονόμο τον Χριστό. Διότι έπρεπε ήδη να τον είχες αφήσει κληρονόμο όσο
ήσουν στην ζωή. Επειδή αυτό είναι γνώρισμα ορθής προαιρέσεως. Αλλά όμως, έστω
κατ’ ανάγκην, γίνε φιλοτιμότερος. Διότι ο
Θεός γι’ αυτόν τον λόγο πρόσταξε να δίδουμε στους πτωχούς, για να μας καταστήσει
από τη ζωή αυτή φιλοσόφους, για να μας πείσει να καταφρονούμε τα χρήματα, για
να μας διδάξει να περιφρονούμε τα γήινα. Αυτό δεν είναι περιφρόνησις των
χρημάτων, να τα διαθέτη κάποιος στον τάδε ή στον δείνα μετά τον θάνατό του.
Τότε πλέον αυτά που δίδεις δεν είναι
ιδικά σου, αλλά της ανάγκης. Δεν
γίνεσαι συ ευεργέτης, αλλά ο θάνατος. Αυτό
δεν είναι φιλοστοργία, αλλά καταναγκασμός. Αλλά ας γίνει κι έτσι. Έστω και τότε
απάλλαξε τον εαυτό σου από το πάθος. Ενθυμήσου πόσα έχεις αρπάξει, πόση
πλεονεξία έχεις δείξει, και απόδοσε τα τετραπλάσια. Με αυτόν τον τρόπο απολογήσου στον Θεόν. Αλλά υπάρχουν μερικοί οι
οποίοι φθάνουν σε τέτοιο σημείο παραφροσύνης, που ούτε τότε διακρίνουν το
ορθότερο, και ενεργούν τα πάντα σαν να προσπαθούν να καταστήσουν φοβεροτέρα γι’
αυτούς την οργή του Θεού. Γι’ αυτό ο μακάριος Παύλος λέγει στη συνέχεια της
επιστολής εκείνης: «Ως τέκνα φωτός
περιπατείτε». Ο δε πλεονέκτης είναι αυτός που κατ’ εξοχήν ζει στο σκοτάδι
και διασκορπίζει πολύ σκοτάδι σε όλα γύρω του. «Και μη συγκοινωνείτε», λέγει, «τοις
έργοις τοις ακάρποις του σκότους, μάλλον δε και ελέγχετε».

Ακούσετε, παρακαλώ, όλοι όσοι δεν θέλετε
να μισείσθε χωρίς λόγο. Αρπάζει και δεν τον ελέγχεις; Φοβείσαι το μίσος του, θα
ειπείς. Αφού όμως δεν διακινδυνεύεις χωρίς λόγο, αλλά ελέγχεις δικαίως, γιατί
φοβείσαι το μίσος; Έλεγξε τον αδελφό,
δέξου αυτήν την έχθρα για την προς τον Χριστόν αγάπη, αλλά και για την προς
αυτόν αγάπη. Εμπόδισέ τον, αφού
βλέπεις ότι βαδίζει ολοταχώς προς το βάραθρο. Διότι δεν είναι γνώρισμα
ιδιαιτέρας φιλίας η συμμετοχή μας σε κοινό γεύμα, τα ωραία λόγια, οι
προσφωνήσεις και η κοινή απόλαυση. Ας χαρίζουμε τέτοια δώρα στους φίλους μας
που να απομακρύνουμε την ψυχή τους από την οργή. Βλέποντάς τους μέσα στην
κάμινο της κακίας, να τους αναστήσουμε. Αλλά δεν διορθώνεται, λέγεις. Κάμε όμως εσύ ό,τι εξαρτάται από εσένα,
και έτσι απολογήσου στον Θεό. Μην κρύψεις το τάλαντο. Γι’ αυτό διαθέτεις λόγο
και γλώσσα και στόμα, για να διορθώνεις τον πλησίον. Μόνο τα άλογα όντα δεν
φροντίζουν για τον πλησίον, ούτε είναι σε θέση να ειπούν κάποιον λόγο για τον
άλλο. Συ όμως που αποκαλείς τον Θεό πατέρα σου και βλέπεις τον πλησίον σου, τον
αδελφό σου, να κάμει αμέτρητα κακά, προτιμάς την ευμένειά του από την ωφέλειά
του; Μη, σε παρακαλώ, δεν υπάρχει
μεγαλύτερο τεκμήριο φιλίας από το να μην εγκαταλείπουμε στην αμαρτία τους
αδελφούς μας.

Είδες
μισουμένους; Συμφιλίωσέ τους. Είδες πλεονέκτες; Εμπόδισέ τους. Είδες
αδικουμένους; Υπεράσπισέ τους. Όχι
εκείνους, αλλά τον εαυτό σου πρώτα ευεργέτησες. Γι’ αυτό είμεθα φίλοι, για να
ωφελούμε ο ένας τον άλλον. Αλλιώς θα ακούσει κανείς τον φίλο και αλλιώς τον
τυχόντα. Τον τυχόντα ίσως θα τον υποπτευθεί, ομοίως και τον διδάσκαλο, τον φίλο
όμως όχι. Γι’ αυτό, παρακαλώ, ούτε σεις να διστάζετε να ελέγχετε, ούτε να δυσανασχετείτε, όταν σας ελέγχουν.
Διότι όσο διαπράττεται κάτι στο σκοτάδι, γίνεται με μεγαλυτέρα ευκολία, όταν
όμως υπάρχουν πολλοί μάρτυρες, φωτίζεται. Γι’ αυτό ακριβώς ας κάνουμε τα πάντα
ώστε να αποτρέπουμε τη νέκρωση των αδελφών μας, για να διασκορπίσουμε το
σκότος, και να προσελκύσουμε τον ήλιο της δικαιοσύνης. Διότι εάν είναι πολλοί εκείνοι που εκπέμπουν το
φως, και γι’ αυτούς θα είναι εύκολος η οδός της αρετής, και οι ευρισκόμενοι στο
σκότος ευκολότερα θα αποκαλύπτονται, αφού όσο εντονότερο γίνεται το φως, τόσο
το σκότος θα εξαφανίζεται. Εάν όμως γίνεται το αντίθετο, υπάρχει φόβος μη
σβησθούν και αυτοί, αφού η πυκνότης, που
δημιουργούν το σκοτάδι και οι αμαρτίες, θα υπερισχύει του φωτός και θα καταργεί
τη λάμψη του. Ας αντιληφθούμε λοιπόν ότι τους εαυτούς μας ωφελούμε με αυτόν τον τρόπο, ώστε με όλη μας τη
βιοτή να αναπέμπουμε δόξαν προς τον φιλάνθρωπο Θεό, με τη χάρη και τη
φιλανθρωπία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, «ω
πρέπει δόξα συν τω Παναγίω Πνεύματι εις τους αιώνας των αιώνων».

[Αγ. Ιωάννου Χρυσοστόμου, ΕΠΕ τόμ. 21, ομιλία ΙΗ’
στην προς Εφεσίους σελ. 138 (ε’ 5-14)]

(Πηγή ηλ. κειμένου: orp.gr,
Επιμέλεια κειμένου: Δημήτρης Δημουλάς)

Κυριακή Γ’ Ματθαίου: Ομιλία εις το «Ουδείς δύναται δυσί κυρίοις δουλεύειν» (Αγ. Ιωάννης Χρυσόστομος) – Η ΑΛΛΗ ΟΨΙΣ

ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΒΑΣΙΛΑΣ : ΟΤΙ ΑΛΛΗ ΕΊΝΑΙ Η ΚΟΙΝΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΗ Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. – “””” Γι’ αυτό και η ανάσταση είναι κοινό σε όλους μας δώρο, η άφεση όμως τών αμαρτιών και οι ουράνιοι στέφανοι και η βασιλεία προσφέρεται μόνο σε κείνους, που προσέφεραν κι αυτοί την οφειλόμενη συνεισφορά … “”

         ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΒΑΣΙΛΑΣ : ΟΤΙ ΑΛΛΗ ΕΊΝΑΙ Η ΚΟΙΝΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΗ Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ.

     Στον υπέροχο λόγο του για το Βάπτισμα και το Χρίσμα, με τα οποία και εισερχόμαστε οι αμαρτωλοί και «δεδεμένοι» υπό τού Διαβόλου, «λελυμένοι», «λελουσμένοι» και «χρισμένοι» στην αγία Του Εκκλησία, ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας διακρίνει πράγματι μεταξύ τής κοινής τών πάντων ανθρώπων Αναστάσεως (όπως ψέλνουμε το Σάββατο του Λαζάρου: «Την κοινήν Ανάστασιν προ του σου πάθους πιστούμενος, εκ νεκρών ήγειρας τον Λάζαρον, Χριστέ ο Θεός…») και της Βασιλείας του Θεού, στην οποία και εισέρχονται μόνον εκείνοι που την επιθυμούν σφόδρα !

Λέει λοιπόν ο άγιος :

    ( Στα νέα ελληνικά: « Και πρέπει πράγματι να θαυμάσουμε εδώ, ότι όχι μόνον εκείνοι που λούσθηκαν με το Βάπτισμα, αλλά κι εκείνοι που δεν προετοιμάσθηκαν για την αθάνατη ζωή με τη δύναμη των Μυστηρίων, και όλοι γενικά οι άνθρωποι θα ξαναπάρουν αγέραστα τα σώματά τους και θα αναστηθούν άφθαρτοι.

Και είναι πράγματι αξιοθαύμαστο το γεγονός ότι θα μετέχουν στην ανάσταση, την οποία μόνος ο θάνατος του Χριστού εισήγαγε στον κόσμο, ακόμα κι εκείνοι που δεν δέχτηκαν το Βάπτισμα, μέσω τού οποίου ενωνόμαστε με τον ζωοποιό θάνατο. Γιατί, αν απέφυγαν τον ιατρό και δεν δέχθηκαν τη βοήθεια και έδιωξαν μακριά το μοναδικό φάρμακο, τί θα είναι εκείνο που θα σταθή αρκετό να τους δώση την αθανασία ; Φαίνεται δε λογικό να συμβαίνη ένα απ’ τα δυό· ή θα απολαύσουν από εδώ και πέρα όλοι εκείνα τα οποία μάς έδωσε με τον θάνατό του ο Χριστός, και θα συναναστηθούν δηλ. και θα ζήσουν μαζί Του και θα συμβασιλεύσουν και θα έχουν και κάθε άλλη ευδαιμονία, χωρίς να χρειάζεται να συνεισφέρουμε κι εμείς τίποτα απ’ τη μεριά μας · ή, αν χρειάζεται να συνεισφέρουμε κι εμείς κάτι, δεν θα αναβιώσουν (δεν θα αναστηθούν) όσοι δεν προσέφεραν την πίστη τους στον Σωτήρα… )

          ( Στα νέα ελληνικά: »

Μπορούμε λοιπόν να πούμε τα εξής περί αυτού: Η ανάσταση είναι επανόρθωση της φύσης μας· κι αυτό μάς το προσφέρει δωρεάν, ως προίκα, ο Θεός – γιατί όπως ακριβώς μάς πλάθει χωρίς τη δική μας βούληση, έτσι και μας αναπλάθει χωρίς να προσφέρουμε εμείς τίποτα.

Η βασιλεία δε εκείνη και η θεωρία τού Θεού και η συνύπαρξη με τον Χριστό αποτελεί τρυφή τής θελήσεως· γι’ αυτό και μπορεί να υπάρξη μόνο γι’ αυτούς που την έχουν θελήσει, αγαπήσει και ποθήσει· γιατί η τρυφή εκείνη είναι συνέπεια όσων ποθούνται ήδη τώρα, ενώ δεν μπορεί να υπάρξη για κείνον που δεν τη θέλησε.

Γιατί πώς θα μπορούσε να εντρυφά  και να χαίρεται με την παρουσία πραγμάτων που δεν τα πόθησε όταν ήταν ακόμα απόντα; Και δεν μπορούσε να τα επιθυμήση και να τα ζητήση, γιατί δεν βλέπει εκείνο το κάλλος, για το οποίο μάς λέει και ο Κύριος: “Δεν μπορεί να το λάβη, επειδή ούτε το θεωρεί ούτε το γνωρίζει” (Ιωάν. 14, 17), έχοντας εκπέσει ως τυφλός σε κείνην την ζωή και έχοντας αποστερηθή από κάθε αίσθηση και δύναμη, με τις οποίες μπορούμε εμείς οι άνθρωποι και να γνωρίσουμε τον Σωτήρα μας και να θελήσουμε να συνυπάρξουμε μαζί Του και να το μπορέσουμε αυτό… ) 

   ( Στα νέα ελληνικά: » Γι’ αυτό δεν χρειάζεται να θαυμάζουμε το ότι όλοι μεν θα ζήσουν αθάνατα, όχι όμως όλοι μακάρια· γιατί την μεν απλή πρόνοια του Θεού για την ανθρώπινη φύση θα την απολαύσουν όλοι με τον ίδιον τρόπο· τα δε δώρα που κοσμούν τη θέληση, μόνοι μεταξύ τών άλλων εκείνοι που έχουν ευσέβεια προς τον Θεό.

Κι ο λόγος γι’ αυτό είναι, ότι ο Θεός θέλει μεν να μεταδίδη σε όλους όλα τα αγαθά, και μεταδίδει έτσι σε όλους κατά τον ίδιον τρόπο αυτά που προέρχονται απ’ Αυτόν, και εκείνα που ευεργετούν τη θέλησή μας και όσα επανορθώνουν τη φύση· έτσι λοιπόν κι εμείς αποκτούμε όλοι, ακόμα κι όταν δεν το θέλουμε, τις φυσικές χάριτες του Θεού, καθώς δεν μπορούμε καν να τις αποφύγουμε – γιατί μάς ευεργετεί ακόμα και παρά τη θέλησή μας και μας βιάζει με φιλανθρωπία, όταν εμείς θέλουμε μεν να απορρίψουμε την ευεργεσία, αλλά δεν το μπορούμε… )

            ( Στα νέα ελληνικά:

» Αυτό είναι λοιπόν το δώρο τής ανάστασης· γιατί δεν ανήκει στη δική μας εκλογή ούτε η αρχική μας γέννηση σ’ αυτόν τον κόσμο ούτε το να αναβιώσουμε (να αναστηθούμε) μετά τον θάνατο ή  το αντίθετο.

Αυτά όμως που εξαρτώνται απ’ την ανθρώπινη θέληση, και εννοώ την εκλογή τού αγαθού, την άφεση των αμαρτιών, την ορθότητα του ήθους, την καθαρότητα της ψυχής, την αγάπη προς τον Θεό, έχουν ως έπαθλο την εσχάτη μακαριότητα.

Κι αυτά εξαρτώνται από εμάς, αν θα τα αποκτήσουμε ή θα τα αποφύγουμε, οπότε είναι κατορθωτά μεν σε όσους τα θέλουν, πώς θα μπορούσαν όμως να τα απολαύσουν κι εκείνοι που δεν τα θέλουν;  Γιατί δεν είναι βέβαια δυνατόν να θέλουμε παρά τη θέλησή μας, ούτε και να εξαναγκαζόμαστε για να θελήσουμε κάτι… )

         ( Στα νέα ελληνικά:

» Αλλά υπάρχει κι ένας ακόμα λόγος· επειδή μόνος ο Κύριος έλυσε και τη φθορά τής φύσης μας και την αμαρτία τής γνώμης μας, το μεν ένα με το να “γίνη πρωτότοκος μέσα απ’ τους νεκρούς”, το δε άλλο εισερχόμενος “πρόδρομος υπέρ ημών” στα Άγια των Αγίων, αποκτείνοντας την αμαρτία και συμφιλιώνοντας τον Θεό μαζί μας και “καταλύοντας το μεσότοιχο” και αγιάζοντας υπέρ ημών τον εαυτό του, ώστε να είμαστε και ’μείς “αγιασμένοι με την αλήθεια”, είναι φανερό ότι μόνον εκείνοι λύονται και απαλλάσσονται κατά εύλογον τρόπο απ’ τη φθορά και την αμαρτία, οι οποίοι μετείχαν και στη θέληση και στη φύση Του· και το μεν ένα το επιτυγχάνουν ως άνθρωποι, το δε άλλο, το περί θελήσεως, ως “αυτοί που αγάπησαν την επί τής γης παρουσία του” και το πάθος Του, και υπάκουσαν στα προστάγματά του και θέλησαν ό,τι ακριβώς κι Εκείνος.

Κάποιοι είχαν λοιπόν την ανθρώπινη φύση, δεν δέχθηκαν όμως όλα τα υπόλοιπα, οπότε τούς συνέβη μεν να είναι κι αυτοί άνθρωποι, όχι όμως και το να εμπιστευθούν στον Σωτήρα μας τη σωτηρία τους και να κοινωνούν με το αγαθό τής γνώμης Του· οπότε είναι επόμενο να εκπέσουν από την άφεση των αμαρτιών τους και από το να λάβουν κι αυτοί τα στέφανα της δικαιοσύνης, καθώς μένουν αποχωρισμένοι από τη γνώμη και το θέλημά Του · τίποτα όμως δεν τους εμποδίζει απ’ το να αποκτήσουν κι αυτοί την άλλη ελευθερία και να αναστηθούν κατά την ανθρώπινη φύση όπως αναστήθηκε κατά την ανθρωπότητά Του και ο Χριστός… )

           ( Στα νέα ελληνικά:

» Γιατί το Βάπτισμα είναι αιτία τής μακαρίας ζωής, και όχι απλώς τής ζωής · ο δε θάνατος και η ανάσταση του Χριστού έδωσε παρόμοια σε όλους τούς ανθρώπους την αθάνατη και μόνον ζωή.

Γι’ αυτό και η ανάσταση είναι κοινό σε όλους μας δώρο, η άφεση όμως τών αμαρτιών και οι ουράνιοι στέφανοι και η βασιλεία προσφέρεται μόνο σε κείνους, που προσέφεραν κι αυτοί την οφειλόμενη συνεισφορά, και συντάσσουν τούς εαυτούς τους από αυτήν εδώ την ζωή έτσι, ώστε να αποκτούν οικειότητα προς εκείνη την ζωή και προς τον Νυμφίο ·

με το να γεννιούνται κατά καινούργιον τρόπο, εφ’ όσον κι Εκείνος είναι ο καινούργιος Αδάμ , να αστράφτουν δε με την ομορφιά τους, διασώζοντας την ακμή που τους πρόσφερε το Βάπτισμα, αφού κι Αυτός είναι “o ωραίος με το κάλλος του ανάμεσα στους υιούς τών ανθρώπων”, και έχοντας ορθό μεν το κεφάλι όπως οι ολυμπιονίκες, εφ’ όσον Αυτός είναι το στεφάνι, έχοντας δε και ώτα, εφ’όσον Αυτός είναι ο Λόγος, και οφθαλμούς, εφ’ όσον είναι και Ήλιος, και όσφρηση, εφ’όσον είναι και μύρο ο Νυμφίος , και μάλιστα “μύρο που διαδόθηκε”, και έχοντας σεμνά τα ιμάτιά τους για τον γάμο. Μακάρι να γίνουμε όλοι έτσι» )

     Πρόκειται πράγματι για «υπέροχο» κείμενο, και βλέπουμε πώς οι Πατέρες μας οδηγούν βήμα το βήμα με την ένθεη και χαρισματική λογική τους από δόξαν εις δόξαν τού Θεού και από αποκεκαλυμμένη αλήθεια σε αλήθεια τους ανθρώπους· όσους φυσικά το θελήσουν.

      Η τόσο σαφής αυτή «διάκριση» μεταξύ τής κοινής για όλους μας Αναστάσεως και της χαριζομένης μόνο σ’ αυτούς που αγαπούν, όπως είναι εύλογο, με όλο τους το Είναι τον Κύριο Βασιλείας – εφ’ όσον η Βασιλεία είναι το να βρεθούμε στον αιώνα τον άπαντα μαζί με τον Χριστό – συντελεί και στο να κατανοήσουμε σωστά και την ακροτελεύτια φράση τού Συμβόλου τής Πίστεώς μας, όπου και λέμε: «Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών και ζωήν τού μέλλοντος αιώνος. Αμήν». Γιατί ζωή τού μέλλοντος αιώνος δεν μπορεί να είναι άλλη από την Ζωή με τον Κύριο και με ολόκληρη την Αγία Τριάδα…

      ( Το πρωτότυπο κείμενο, καθώς και η μεγάλη βοήθεια στη μεταφορά στα νέα ελληνικά προέρχονται απ’ την εξαιρετική έκδοση του Ιερού Ησυχαστηρίου Μοναζουσών «Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος», στα Βασιλικά τής Θεσσαλονίκης, του κειμένου τού αγίου Νικολάου Καβάσιλα «Περί τής εν Χριστώ ζωής – Λόγοι επτά», από τον Β’ Λόγο, για το Άγιο Βάπτισμα ) 

Σταύρος

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΠΑΛΑΜΑΣ  ΣΤΟΝ ΛΟΓΟ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΑΝΑΦΕΡΕΙ ΚΑΘΑΡΑ ΟΤΙ ΟΛΟΙ ΘΑ ΑΝΑΣΤΗΘΟΥΝ ΑΛΛΑ ΛΙΓΟΙ ΘΑ ΑΝΑΛΗΦΘΟΥΝ ΣΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ , ΟΠΩΣ ΛΙΓΟΙ ΠΑΡΑΣΤΑΘΗΚΑΝ , ΟΙ ΑΓΑΠΗΜΕΝΟΙ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΕΣ , ΣΤΗΝ ΑΝΑΛΗΨΗ ΤΟΥ.

Αναρτήθηκε από amethystos

 | Οδοιπορούντες Αγίου Συμεών Του Νέου Θεολόγου