Η ανατροπή ολοκληρώθηκε, το Avvenire βεβαιώνει τήν υπέρβαση της ηθικής

Στέφανο Φοντάνα

Στις 25 Αυγούστου 2026, η ημερήσια εφημερίδα Avvenire δημοσίευσε μια συνέντευξη του Luciano Moia με τον νέο πρόεδρο και αντιπρόεδρο του ATISM, του Ιταλικού Θεολογικού Συλλόγου για τη Μελέτη της Ηθικής : τον πατέρα Martin M. Lintner και την Gaia De Vecchi .

Τα λόγια των δύο συνεντευξιαζόμενων επιβεβαίωσαν σαφώς τον μετασχηματισμό της καθολικής ηθικής θεολογίας που έχει λάβει χώρα από χθες, και ακόμη περισσότερο από προχθές, μέχρι σήμερα.

Είναι μια ριζική αλλαγή για την οποία είναι αδύνατο να διακρίνουμε οποιαδήποτε συνέχεια μεταξύ πριν και μετά.
Ας είμαστε σαφείς, αυτή η συνέντευξη δεν ήταν απαραίτητη για να βεβαιώσει τη μετάβαση. Οι δύο ηθικοί θεολόγοι είχαν το πλεονέκτημα να τη διατυπώσουν με απλούς όρους, να την παρουσιάσουν ως μια καθορισμένη και πλέον ολοκληρωμένη διαδικασία, και να το κάνουν στην εφημερίδα των Ιταλών επισκόπων.

Κανένας ποντίφικας μέχρι τον Βενέδικτο ΙΣΤ΄ δεν θα είχε αποδεχτεί αυτόν τον μετασχηματισμό, αλλά εν τω μεταξύ συνεχίστηκε και τώρα φαίνεται να έχει φτάσει στο τέλος του.

Οι δύο θεολόγοι προτείνουν το εξής: η ηθική θεολογία σκοπεύει να ξεπεράσει τις άκαμπτες ιδεολογικές αντιθέσεις σχετικά με την άμβλωση, το φύλο , το τέλος της ζωής και παρόμοια ζητήματα και αντ' αυτού να επικεντρωθεί στη διαμόρφωση συνειδήσεων και στη δημιουργία χώρων για συζήτηση.
Η συζήτηση πρέπει να επανέλθει στο πλαίσιο του πολιτικού διαλόγου, όχι της ιδεολογικής σύγκρουσης. Το δόγμα πρέπει να παραμεριστεί και ο στοχασμός να επικεντρωθεί στο ανθρώπινο, αποφεύγοντας τη λογική των αντίθετων δυνάμεων.
Αυτό ισχύει και σε εκκλησιαστικό επίπεδο, επειδή θα συνέδεε «το μυστήριο και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, τις ανάγκες τους, τις ελπίδες τους, τις εμπειρίες συνείδησης».
Σε θέματα όπως η υποβοηθούμενη αυτοκτονία και η τρανσεξουαλικότητα , η ηθική θεολογία μας οδηγεί στο ερώτημα « πώς να προωθήσουμε τη συζήτηση και να καλύψουμε τις υπαρξιακές ανάγκες κάθε ατόμου ».
Πρέπει να αποφευχθούν οι «σκληροί, διχαστικοί τόνοι», να ξεπεραστεί ο «εξτρεμισμός» και να δημιουργηθούν «χώροι ελευθερίας για τη συνείδηση».

Διαβάζοντας αυτά τα λόγια, σχηματίζεται η εντύπωση ότι η ηθική θεολογία δεν πρέπει πλέον να απευθύνεται σε αφηρημένους και καθολικούς ηθικούς κανόνες, όπως οι Εντολές , οι οποίοι θα ήταν προϊόν ενός ορθολογισμού που απέχει πολύ από την πραγματικότητα της ύπαρξης.
Σύμφωνα με τους δύο συνεντευξιαζόμενους, η συζήτηση τέτοιων κανόνων θα ισοδυναμούσε με είσοδο στο βασίλειο της ιδεολογίας· οι Δέκα Εντολές θα ήταν ιδεολογικές.
Φαίνεται επίσης σαφές ότι η παραχώρηση ελευθερίας στη συνείδηση ​​σημαίνει ότι, για να είναι ελεύθερη, δεν χρειάζεται να φωτίζεται από μια οπτική γωνία ανεξάρτητη από την κατάσταση, προηγούμενη και ανώτερη από αυτήν, αλλά εσωτερική στην υπαρξιακή κατάσταση.

Οι Δέκα Εντολές, επομένως, θα εμπόδιζαν την ελευθερία της συνείδησης και δεν θα σεβόντουσαν την αξιοπρέπεια του ατόμου.
Τέλος, φαίνεται σαφές ότι η ηθική θεολογία δεν θα πρέπει πλέον να παρέχει ηθικές αρχές και καθοδήγηση για την πολιτική, τη δημόσια εκπαίδευση και το νόμο, επειδή θα παρέκαμπε και δεν θα σεβόταν τις συνειδήσεις των ανθρώπων, μεταφέροντας ορισμένους ηθικούς κανόνες στο δημόσιο θεσμικό επίπεδο.
Από αυτή την άποψη, παραμένει δύσκολο να διασφαλιστεί ένα μέλλον για το Κοινωνικό Δόγμα της Εκκλησίας, το οποίο ωστόσο ανήκει στην ηθική θεολογία.

Η επιβεβαίωση όλων αυτών προέρχεται από την εύκολη παρατήρηση ότι οι σημερινοί πάστορες, αντιμέτωποι με κάθε σημαντικό προσωπικό και δημόσιο ηθικό πρόβλημα, περιορίζονται απλώς στο να ζητούν τη συζήτησή του, αποφεύγοντας να παίρνουν θέση, ώστε να μην φαίνονται διχαστικοί και ιδεολογικοί.

Ο Καρδινάλιος Ζούπι , σε τηλεοπτική συνομιλία με τον εκδότη της εφημερίδας Domani , περιορίστηκε στο να ζητήσει να μην ακολουθούμε τους Οράτιους και τους Κουριάτες.
Η ηθική θεολογία έχει καταλήξει σε αυτά τα συμπεράσματα μέσα από δεκαετίες θεολογικού έργου, μια διαδικασία που δεν μπορεί καν να θιχτεί εν συντομία εδώ.
Ένα σημείο, ωστόσο, πρέπει να τονιστεί.

Το επίπεδο της ύπαρξης, της ιστορίας και της εμπειρίας της συνείδησης σε ένα συγκεκριμένο σημείο έκανε τη θριαμβευτική του είσοδο στην ηθική θεολογία. Σαν μια σταγόνα στον βράχο, επέφερε μεγάλους μετασχηματισμούς, καθώς απέδωσε κανονιστική δύναμη όχι μόνο στους κανόνες της φυσικής και αποκαλυπτόμενης ηθικής διδασκαλίας, αλλά και, ακριβώς, στην ύπαρξη, την ιστορία και την εμπειρία της συνείδησης.

Οι δρόμοι που ακολουθήθηκαν ήταν πολλοί και ποικίλοι, αλλά συγκλίνοντες: η απόρριψη του μεταφυσικού ρεαλισμού, η ιδέα ότι η ύπαρξη αποτελεί την ύπαρξη του προσώπου, η απολυτοποίηση της ερμηνευτικής ως μοναδικού και ολοκληρωμένου τρόπου σκέψης (και είναι γνωστό ότι η ερμηνευτική προοπτική αποδίδει στην κατάσταση έναν ενεργό ρόλο στη γνώση), η αφελληνοποίηση του Χριστιανισμού, δηλαδή της μη τυχαίας ανάγκης του να αντλεί από τη φυσική λογική (εξ ου και η απόρριψη του καθολικού φυσικού δικαίου), μια υπερβολική εξύψωση του ρόλου της συνείδησης η οποία, από τη δημιουργική εφαρμογή του κανόνα μέσω της σύνεσης, σήμερα ισχυρίζεται ότι είναι η ίδια συμπαραγωγική του ίδιου του κανόνα. Πίσω
από όλα αυτά βρίσκεται ο Προτεσταντισμός της καθολικής ηθικής θεολογίας.

Η ύπαρξη και η ιστορία είναι το βασίλειο της ελευθερίας, αλλά για να είναι κάποιος ελεύθερος, πρέπει να είναι κάτι. Δεν μπορεί να είναι ελεύθερος αν δεν είναι. Υπάρχει επομένως μια ουσία που προηγείται και χρησιμεύει ως κριτήριο για την ελευθερία του, υποδεικνύοντας έναν κανόνα ζωής που δεν είναι εξαρτώμενος και σχετικός με τον χρόνο, αλλά ικανός να απελευθερώσει τον χρόνο από τον εαυτό του (και τη συνείδηση ​​από τον εαυτό του, και την ύπαρξη από τον εαυτό του).
Τίποτα δεν θα μπορούσε να είναι λιγότερο αφηρημένο, τίποτα λιγότερο ιδεολογικό, τίποτα λιγότερο διχαστικό.

Sovversione compiuta, Avvenire attesta il trapasso della morale - Articolo di Stefano Fontana

Σύνορο

 Antonello Cresti - 28/08/2026

Πηγή: Αντονέλο Κρέστι

Η υπεράσπιση των συνόρων δεν είναι η άρνηση του άλλου. Αντιθέτως, είναι η προϋπόθεση για την αναγνώρισή του.
Όπως παρατήρησε ο Régis Debray, η «έλλειψη συνόρων» κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα είδος εξιδανικευμένης αποικιοκρατίας: σβήνοντας όλα τα όρια, καταλήγουμε να καθολικοποιούμε ένα μόνο μοντέλο, ένα μόνο μέτρο, μια ενιαία ιδέα για τον κόσμο. Ο Frank Furedi έχει επίσης δείξει πώς η σύγχρονη εμμονή με την κατάργηση των συνόρων συχνά καταλήγει να μην παράγει ελευθερία, αλλά ξερίζωμα.
Τα σύνορα, ωστόσο, δεν είναι απαραίτητα τοίχος. Είναι μια γραμμή που μας επιτρέπει να διακρίνουμε ένα «εμείς» από ένα «εσείς», χωρίς έτσι να καθιερώνουμε ότι το ένα είναι πιο πολύτιμο από το άλλο. Πράγματι, μόνο αν αναγνωρίσω το άλλο ως άλλο μπορώ να αναγνωρίσω πλήρως την ίση αξιοπρέπειά τους.
Οι συνοριακές δυνάμεις συναντούν. Όπου υπάρχει όριο, υπάρχει ανάγκη διαπραγμάτευσης, μεσολάβησης και εύρεσης ισορροπίας. Τα σύνορα γίνονται έτσι ένας τόπος ανταλλαγής: όχι μόνο αυτό που χωρίζει, αλλά και αυτό που μας επιτρέπει να μοιραζόμαστε.
Ίσως πρέπει να επιστρέψουμε στο να σκεφτόμαστε τα σύνορα όχι ως ντροπή που πρέπει να σβηστούν, αλλά ως έναν τόπο ικανό να διαιρεί και να ενώνει ταυτόχρονα.
Επειδή χωρίς σύνορα, η σύγκρουση δεν εξαφανίζεται απαραίτητα. Μερικές φορές, ο χώρος μέσα στον οποίο μπορεί να αντιμετωπιστεί απλώς εξαφανίζεται.

Σύνορο

Η Μόσχα προειδοποιεί ότι ενδέχεται να βάλει στο στόχαστρο βρετανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις σε μια πρωτοφανή δήλωση

  Maurizio Blondet

Το «κλειδί» των Storm Shadow στην Ουκρανία – Πώς «στέκονται» απέναντι στους ρωσικούς πυραύλους Kh-69.

Οι πύραυλοι SCALP έχουν δηλωμένη εμβέλεια περίπου 155 μιλίων, αν και οι αναλυτές υποστηρίζουν ότι μπορούν να διανύσουν έως και 250 μίλια. Ο πύραυλος SCALP ζυγίζει 1.300 κιλά και έχει σχεδιαστεί για να πλήττει «θωρακισμένους» στόχους, όπως καταφύγια. Με τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη που χρησιμοποιεί στην παρούσα φάση η Ουκρανία για να πλήξει ρωσικές αποθήκες και διυλιστήρια, θα ήταν δυσκολότερο να πλήξει τέτοιου είδους προστατευμένους στόχους. Ο ρωσικός πύραυλος Kh-69 θεωρείται το ρωσικό αντίστοιχο που προσεγγίζει περισσότερο τους πυραύλους SCALP/Storm Shadow. Τόσο ο πύραυλος SCALP όσο και ο Kh-69 είναι υποηχητικοί, δηλαδή πετούν με ταχύτητα μικρότερη από την ταχύτητα του ήχου. Παρόλο που κινούνται πιο αργά σε σχέση με πυραύλους που αναπτύσσουν υπερηχητικές ταχύτητες —ταχύτητες δηλαδή μεγαλύτερες από αυτή του ήχου— και οι δύο τύποι πετούν σε χαμηλό ύψος για να αποφύγουν τον εντοπισμό τους από τα ραντάρ, τα οποία είναι καθοριστικής σημασίας για την ανίχνευση και την εξουδετέρωσή τους από τα συστήματα αεράμυνας.

Από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, το Ηνωμένο Βασίλειο συγκαταλέγεται σταθερά μεταξύ των πιο ανοιχτών και ένθερμων στρατιωτικών υποστηρικτών του Κιέβου, μεταφέροντας επανειλημμένα βαρύ οπλισμό, συμπεριλαμβανομένων πυραύλων μεγάλης εμβέλειας αιχμής όπως το Storm Shadow.

Νωρίτερα αυτή την εβδομάδα, η Βρετανία ανακοίνωσε την πρόθεσή της να παράσχει στην Ουκρανία απόρρητη τεχνολογία για να επιτρέψει την τοπική παραγωγή του αγγλογαλλικού σχεδιασμένου πυραύλου κρουζ SCALP (γνωστού στο Ηνωμένο Βασίλειο ως Storm Shadow). Οι σύμμαχοι σχεδιάζουν να θέσουν σε λειτουργία μια γραμμή παραγωγής στην Ουκρανία μέχρι το τέλος του έτους.

Η Ουκρανία έχει ήδη χρησιμοποιήσει τον εγχώρια σχεδιασμένο και κατασκευασμένο πύραυλο κρουζ Neptune για να χτυπήσει διυλιστήρια πετρελαίου και στρατιωτικές εγκαταστάσεις βαθιά μέσα στο ρωσικό έδαφος. Ένας εγχώρια παραγόμενος πύραυλος SCALP θα αύξανε την πιθανότητα η Ουκρανία να χρησιμοποιήσει αυτόν τον δυτικού σχεδιασμένου πύραυλο για να επιτεθεί άμεσα στη Ρωσία, κάτι που θα αύξανε μόνο την πιθανότητα μιας πιθανής σύγκρουσης μεταξύ Μόσχας και ΝΑΤΟ. Οι ουκρανικές δυνάμεις φαίνεται να έχουν ήδη χρησιμοποιήσει τον πύραυλο στο Ντόνετσκ και σε άλλες τοποθεσίες πιο κοντά στο μέτωπο στο Ντονμπάς. Την Πέμπτη, το Κρεμλίνο εξέδωσε μία από τις ισχυρότερες προειδοποιήσεις και απειλές του προς το Λονδίνο, κατηγορώντας το Ηνωμένο Βασίλειο ότι «συμμετέχει πλήρως στον πόλεμο στο πλευρό του Κιέβου» και, ως εκ τούτου, εμποδίζει κάθε πιθανότητα ειρηνευτικών συνομιλιών, τροφοδοτώντας περαιτέρω τις εντάσεις. Η Μόσχα ισχυρίζεται τώρα ότι οι βρετανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις θα μπορούσαν επίσης να γίνουν στόχοι άμεσων επιθέσεων. Η εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Μαρία Ζαχάροβα, δήλωσε σε συνέντευξη Τύπου την Πέμπτη: «Έχουμε επανειλημμένα προειδοποιήσει ότι η απάντηση στις ουκρανικές επιθέσεις με βρετανικά όπλα εναντίον ρωσικού εδάφους θα μπορούσε να στραφεί εναντίον οποιωνδήποτε βρετανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων και εξοπλισμού στην Ουκρανία και αλλού».

Η Ζαχάροβα προέτρεψε «όλους τους κατοίκους του Ηνωμένου Βασιλείου να αναλογιστούν τις αναπόφευκτες και καταστροφικές συνέπειες των εχθρικών μέτρων που έλαβαν οι αρχές τους». Δήλωσε περαιτέρω: «Προτείνουμε στη βρετανική ηγεσία να επανεξετάσει προσεκτικά την κατάσταση και να εγκαταλείψει αμέσως, με τον πιο αποφασιστικό και κατηγορηματικό τρόπο, την εχθρική και επιθετική της γραμμή, η οποία μπορεί μόνο... να δημιουργήσει τον κίνδυνο κλιμάκωσης της σύγκρουσης σε ένα εντελώς νέο επίπεδο».

Κατά ειρωνικό τρόπο, αυτές οι δηλώσεις έρχονται αμέσως μετά από μια σπάνια επίσκεψη στη Μόσχα του διευθυντή της CIA. Αμερικανοί αξιωματούχοι ισχυρίζονται ότι η συνάντηση της Τρίτης μεταξύ του Τζον Ράτκλιφ και ανώτερων αξιωματούχων των μυστικών υπηρεσιών του Κρεμλίνου είχε ως στόχο να προειδοποιήσει τον Πρόεδρο Πούτιν να μην επιτεθεί σε κανένα μέλος του ΝΑΤΟ. Ωστόσο, πολλοί αναλυτές αμφιβάλλουν ότι αυτό ήταν το επίσημο κίνητρο.

Η Ζαχάροβα ισχυρίστηκε επίσης την Πέμπτη ότι η Βρετανία και η Γαλλία «παίζουν με τη φωτιά» μετά από χρόνια κλιμακούμενης εμπλοκής στην Ουκρανία. Το Λονδίνο, ωστόσο, φαίνεται ανένδοτο, όπως δήλωσε την Πέμπτη αξιωματούχος του Υπουργείου Άμυνας του Ηνωμένου Βασιλείου: «Η Βρετανία στέκεται στο πλευρό της Ουκρανίας και έχουμε δεσμευτεί να της παρέχουμε τον εξοπλισμό που χρειάζεται για να αμυνθεί έναντι της παράνομης εισβολής του Πούτιν. Η Ρωσία δεν πρέπει να έχει καμία αμφιβολία για την αποφασιστικότητα αυτής της κυβέρνησης να αντισταθεί στη ρωσική επιθετικότητα, τόσο στην Ουκρανία όσο και εναντίον του Ηνωμένου Βασιλείου και των συμμάχων μας», δήλωσε ο αξιωματούχο

Πηγή

Η ειρήνη δεν είναι πλέον στη μόδα

Αυτό που είναι πραγματικά απίστευτο και ανησυχητικό στον σύγχρονο κόσμο είναι ότι η ειρήνη έχει γίνει κάτι που γενικά θεωρείται πολιτικά μειονεκτικό και ύποπτο. Βιώνουμε αυτήν την κοσμοϊστορική ηθική ανατροπή εδώ και πολύ καιρό. Τα πρώτα συμπτώματα ήταν ήδη εμφανή κατά τη διάρκεια του σκανδάλου Russiagate, όταν η απλή επαφή του Τραμπ με τον Πούτιν ερμηνεύτηκε ως παράδοση στον εχθρό. Δεν έχει σημασία ότι ήταν ένα κολοσσιαίο ψέμα. Το γεγονός είναι ότι λειτούργησε για ένα διάστημα ακριβώς επειδή απέκλεισε κάθε πιθανότητα συμφωνίας κυρίων: αν μιλάς με τον Πούτιν, είναι επειδή θέλεις να δεις την Αμερική και επειδή οποιαδήποτε συζήτηση με τη Μόσχα συνιστά εκλογική παρέμβαση. Φυσικά, δεδομένου ότι οι ΗΠΑ έχουν επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τις εκλογές σε αμέτρητες χώρες, χρησιμοποιώντας τις υπηρεσίες, τα χρήματα και τη διπλωματία τους σε ένα πλαίσιο απόλυτης χειραγώγησης, είναι εύκολο να καταλάβουμε από πού πηγάζει αυτή η δυσφορία και πώς οι επαφές με άλλους μπορούν να ερμηνευθούν ως παρέμβαση. Αυτό συμβαίνει και σε προσωπικό επίπεδο.

Αλλά τώρα τα πράγματα έχουν γίνει πιο ξεκάθαρα: είναι αρκετά προφανές ότι η Δύση στο σύνολό της αντιμετωπίζει την ανάγκη για ειρήνη κατά μήκος της πολύ μακράς γραμμής πολέμου που ξεκινά από το Λβιβ της Ουκρανίας, περνάει από την Κασπία Θάλασσα και φτάνει μέχρι το Ιράν: ο αμερικανικός και ο στρατιωτικός μηχανισμός του ΝΑΤΟ έχουν αποδειχθεί πολύ αδύναμοι για να νικήσουν όσους θεωρούνται εχθροί. Οι κυρώσεις έχουν επίσης αποτύχει στη Ρωσία, και αυτές που ανακοινώθηκαν κατά του Ιράν έχουν ήδη αποδειχθεί ωμές και, στην πραγματικότητα, αντιπροσωπεύουν μια όχι και τόσο διακριτική παραδοχή απροθυμίας να συνεχιστεί η σύγκρουση σε καθαρά στρατιωτικό επίπεδο. Ωστόσο, στη Δύση, κανείς δεν τολμά να μιλήσει πραγματικά για ειρήνη εκτός αν ο αντίπαλος είναι πρόθυμος να παραδεχτεί την ήττα. Τόσο η αμερικανική κυβέρνηση όσο και οι ανόητοι Ευρωπαίοι δημιουργούν ψευδή σενάρια, όπως μια φανταστική ρωσική πρόθεση να εισβάλει στην Ευρώπη ή έναν ιρανικό ρόλο στην τρομοκρατία, κάτι που, κατά κάποιο τρόπο, απέχει ακόμη περισσότερο από την πραγματικότητα, δεδομένου ότι οι πραγματικοί χορηγοί της τρομοκρατίας βρίσκονται στην άλλη πλευρά. Είμαστε σίγουρα μακριά από τον ισχυρισμό του Σπινόζα ότι η ειρήνη είναι «μια αρετή που πηγάζει από τη δύναμη της ψυχής», αλλά πιστεύω ότι οι υποκείμενοι λόγοι για την αναζήτηση σύγκρουσης είναι διαφορετικοί. Ο πόλεμος και η ύπαρξη μιας ταπεινότητας αντικαθιστούν την ίδια την ταυτότητα, ή μάλλον, το νόημα, που η Δύση χάνει ραγδαία. Σε τέτοιο βαθμό που άλλοι είναι αυτοί που προτείνουν την ειρήνη. Σύντομα, μια μεγάλη ομάδα δημοσιογράφων και αναλυτών της ηβικής τρίχας - το μόνο πράγμα με το οποίο μπορούμε να υποθέσουμε ότι έχουμε κάποια εμπειρία - μας λένε ότι δεν είναι αλήθεια, ότι απλώς προσποιούνται.

Πλήθος πολιτικών κύκλων χωρίς λόγο στην κοινωνία, στενά συνδεδεμένοι με τις κυρίαρχες ολιγαρχίες και το προπύργιό τους, τον παγκοσμιοποίηση, βρίσκουν στον πόλεμο δικαιολογίες που δεν θα έβρισκαν στην ειρήνη: για παράδειγμα -και εδώ αναφέρομαι συγκεκριμένα στην Ευρώπη- η κατάργηση της προστασίας του κράτους πρόνοιας, η οποία μπορεί εύκολα να εισαχθεί λαθραία υπό την πίεση του εξοπλισμού και της συσσώρευσης χρέους, αφήνοντας ουσιαστικά τους πολίτες αντιμέτωπους με το τετελεσμένο γεγονός της σπανιότητας των πόρων για πολλά χρόνια. Υπάρχουν πολλά να ειπωθούν για αυτό το θέμα σε ένα ευρύ πεδίο, από την υγειονομική περίθαλψη έως την κλιματική αλλαγή, αλλά εδώ δεν θέλω να επαναλάβω το επιχείρημα ότι «η φωνή του αφέντη» αμφισβητείται, αλλά μάλλον να τονίσω ότι ο πόλεμος δικαιολογεί επίσης τον περιορισμό της ελευθερίας της πληροφόρησης που αντιμετωπίζουμε και τη στρατιωτικοποίηση της κοινωνίας.

Ωστόσο, οι καταστάσεις που έχουν προκύψει απαιτούν την επίτευξη ειρήνης, ή τουλάχιστον μιας μακράς εκεχειρίας, και γι' αυτό βρισκόμαστε με μια γάτα του Σρέντιγκερ στο κουτί της ειρήνης: είναι απαραίτητο να δώσουμε στον λεγόμενο εχθρό αυτό που θέλει, ή πολλά από αυτά που θέλει, αφού είναι αδύνατο να τον αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά με στρατιωτικά μέσα. Αλλά ταυτόχρονα, πρέπει να προσποιηθούμε το αντίθετο, ότι η νίκη έχει επιτευχθεί σε κάθε μέτωπο. Τα μέσα ενημέρωσης σίγουρα μπορούν να βοηθήσουν, όπως φαίνεται από την εξύμνηση κάποιας τρομοκρατικής οργής, στερούμενης οποιασδήποτε στρατηγικής λογικής, που ασκείται από το καθεστώς του Κιέβου και τη Μεγάλη Βρετανία, ενώ η Ουκρανία ουσιαστικά καταστρέφεται από τους ρωσικούς βομβαρδισμούς. Αλλά στο τέλος, θα είναι απαραίτητο να ομολογήσουμε ορισμένες αλήθειες: το πιο τρομερό πράγμα για ολόκληρο το σύστημα στο οποίο ζούμε. Προσπαθούμε να διώξουμε αυτό το πικρό δισκοπότηρο, αλλά τώρα η κατάσταση επιδεινώνεται επειδή ακριβώς το εσωτερικό μέτωπο καταρρέει, όπως θα είναι ξεκάθαρα ορατό από τον Σεπτέμβριο και με τις εκλογές στη Σαξονία και την ολοένα και πιο έντονη δυσαρέσκεια της MAGA στην Αμερική.

La pace non è più di moda | il Simplicissimus

Μια σύνοψη της επερχόμενης τεχνοκρατίας

από τον Riccardo Paccosi - 28 Αυγούστου 2026

Πηγή: Ρικάρντο Πακόζι

Ο Κινεζοκαναδός καθηγητής Jiang Xueqin δεν είναι ούτε φιλόσοφος ούτε θεωρητικός, αλλά μάλλον εκλαϊκευτής.
Και σε αυτές τις εποχές -που έχουμε πρόσβαση σε αμέτρητες πληροφορίες αλλά δεν έχουμε τη δυνατότητα να τις συνδέσουμε λόγω της αέναης ροής πληροφοριών- ένας αφοσιωμένος εκλαϊκευτής είναι σίγουρα χρήσιμος.
Αυτό που αφηγείται ο καθηγητής Jiang δεν βασίζεται σε προφητείες ή βεβαιότητες: απλώς συγκεντρώνει τα οράματα του μέλλοντος που, στο παιχνίδι των αυτοεκπληρούμενων προφητειών, όσοι βρίσκονται στην εξουσία τα διακηρύσσουν δημόσια. Ή μάλλον, τα διακηρύσσουν δημόσια σε συγκεντρώσεις της ελίτ και απευθύνονται αποκλειστικά στην άρχουσα τάξη, βέβαιος ότι οι πολιτικές τάξεις διαφόρων εθνών και η κυρίαρχη δημοσιογραφία δεν θα ανοίξουν ποτέ καμία συζήτηση για αυτά τα ζητήματα και ότι η πλειοψηφία του κοινού, ως εκ τούτου, θα παραμένει πάντα αγνοούσα αυτές τις δηλώσεις, παρά το γεγονός ότι είναι άμεσα διαθέσιμες.

Το πρώτο μέρος της βιντεοσκοπημένης συνέντευξης με τον Jiang Xueqin -το οποίο μπορείτε να βρείτε στην ενότητα σχολίων- αφορά τη γεωπολιτική. Ο ακαδημαϊκός υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν δεν είναι καθόλου μια δυτική ήττα, όταν εξετάζεται από σιωνιστική οπτική γωνία. Πράγματι, το σχέδιο του Μεγάλου Ισραήλ -το οποίο απαιτεί πολλά ακόμη χρόνια πολέμου, θανάτου και καταστροφής για να υλοποιηθεί- αντιμετωπίζει το κύριο εμπόδιό του στο σύστημα συμμαχιών μεταξύ των ΗΠΑ και των αραβικών μοναρχιών, που βασίζεται στην ανταλλαγή στρατιωτικής ασφάλειας με πετροδολάρια. Τώρα, μετά τους βομβαρδισμούς των αμερικανικών θυλάκων στον Κόλπο από το Ιράν, αυτή η ισορροπία έχει διαταραχθεί και αυτό ακριβώς χρειάζεται το Ισραήλ για να συνεχίσει τη μακροπρόθεσμη εκστρατεία γεωπολιτικής αποσταθεροποίησης.
Από την αμερικανική οπτική γωνία, ωστόσο, το πολεμικό σενάριο στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και σύντομα στον Ειρηνικό σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος της στρατιωτικής προσπάθειας θα πρέπει να αφήνεται σε άλλους, ενώ παράλληλα θα στηρίζεται μια οικονομία που επιβαρύνεται από ένα χρέος 40 τρισεκατομμυρίων δολαρίων με πωλήσεις όπλων
.
Το δεύτερο μέρος του βίντεο παραθέτει τα οράματα για το μέλλον που εκφράζονται από εκείνους που σήμερα κατέχουν τη μεγαλύτερη οικονομική δύναμη: τον Peter Thiel, τον Elon Musk και τους άλλους τεχνοκράτες του Σκοτεινού Διαφωτισμού που ανέβηκαν στην εξουσία μαζί με τον Trump.
Πέρα από τον απόλυτο και προβλεπτικό έλεγχο της ατομικής και συλλογικής συμπεριφοράς, οι Μαύροι Ιππότες οραματίζονται τον αποκλεισμό της συντριπτικής πλειοψηφίας της ανθρωπότητας από την παραγωγή και την εργασία, προσφέροντάς τους την ευκαιρία να ζήσουν σε μια εικονική πραγματικότητα που δίνει ένα ελάχιστο νόημα στην ύπαρξη.
Η επερχόμενη Τεχναρχία θα πρέπει προφανώς να τοποθετηθεί ως μια νέα θρησκεία, να εφαρμόσει την εθνική υποκατάσταση από την Αφρική στην Ευρώπη μέσω ενός λιμού που προκαλείται από την συνεχιζόμενη έλλειψη λιπασμάτων και τελικά να μειώσει τον παγκόσμιο πληθυσμό σε 500 εκατομμύρια.
Τέλος, είναι αυτονόητο ότι για τους σκοπούς της αθανασίας που εγγυάται η μεταφόρτωση του μυαλού και η κατάκτηση του διαστήματος που κάνει τα μάτια του Έλον να λάμπουν τόσο έντονα, η τελική και οριστική προοπτική μπορεί να είναι μόνο ένας κόσμος χωρίς ανθρωπότητα και επομένως ένας κόσμος μηχανών χωρίς γήρανση, χωρίς θάνατο, χωρίς το ασυνείδητο, χωρίς απρόβλεπτο, χωρίς κανένα νόημα άλλο από τον μηχανικό ζωτισμό ως αυτοσκοπό.
Ένας
μέσος αριστερός, αντιμέτωπος με αυτή τη λίστα σεναρίων, θα μπορούσε να αρχίσει να αντιτίθεται ότι αυτές είναι ανέφικτες προοπτικές, όπως ακριβώς πριν από δώδεκα χρόνια, αντιμέτωπος με την αναζωπύρωση των εντάσεων μεταξύ ΝΑΤΟ και Ρωσίας, φώναζε ότι δεν υπήρχε κίνδυνος πυρηνικού πολέμου.
Το σημείο που καθιστά άσχετες αυτού του είδους τις αντιρρήσεις, ωστόσο, είναι ακριβώς ανάλογο με αυτό που αφορά τον πυρηνικό πόλεμο: δεν πρόκειται για την τεκμηρίωση της τεχνικής εφικτότητας ορισμένων στόχων, αλλά μάλλον για την αναγνώριση του πώς οι άνθρωποι που έχουν τον έλεγχο εργάζονται φυσικά για την επίτευξή τους, με όλες τις συνέπειες που αυτό συνεπάγεται.
Τέλος, η σύνοψη του μέλλοντος που περιγράφεται εδώ από τον καθηγητή Jiang υπογραμμίζει την πλήρη απουσία εναλλακτικών λύσεων.
Δεν είναι απλώς θέμα αφηγηματικής και ιδεολογικής ηγεμονίας: δεν υπάρχει εξίσου ισχυρή σκέψη όσον αφορά την ερμηνεία των ιστορικών τάσεων, ούτε υπάρχει άλλος σκοπός ιστορικής ανάπτυξης που να μπορεί να αντιταχθεί στον μετα-ανθρωπισμό.
Αυτή η πτυχή αναπόφευκτα θα απαιτήσει ξεχωριστή συζήτηση, αλλά θα ήθελα να προσφέρω μια μικρή πρόταση αμέσως: οι Μαύροι Ιππότες λειτουργούν σε ένα σενάριο όπου το θέμα της παγκόσμιας αγάπης έχει σβηστεί, όπου η ιδέα της Αγάπης ως κοσμικής μηχανής είναι εντελώς αδιανόητη και όπου, τέλος, η αγάπη που γεννά τη γέννηση -αυτή μεταξύ ανδρών και γυναικών- εξαφανίζεται προοδευτικά από την κοινωνία και την καθημερινή ζωή.

Για να καταπολεμήσουμε την Τεχναρχία που υλοποιείται μπροστά στα μάτια μας, πιστεύω ότι πρέπει να ξεκινήσουμε από εδώ: με ένα αναστοχασμό για την παρακμή της αγάπης. Οι μετα-ουμανιστές δεν μπορούσαν να μιλήσουν για την αγάπη ακόμα κι αν ήθελαν: αυτή η έλλειψη πρέπει επομένως να αποκαλυφθεί ως η μοιραία αδυναμία τους.

Un riassunto sulla tecnarchia che verrà

Πλάτων. Αναζητώντας τη μυστική σοφία 4

Συνέχεια από Τετάρτη 19. Αυγούστου 2026

Πλάτων. Αναζητώντας τη μυστική σοφία 4
Giovanni Reale
2019, Εκδόσεις La nave di Teseo, Μιλάνο
Ι
Ορισμένες εισαγωγικές παρατηρήσεις

Μια επανάσταση κοσμοϊστορικής εμβέλειας στον ελληνικό πολιτισμό

Ο Πλάτων στην τελική φάση της συγκρούσεως του νέου πολιτισμού της γραφής με την παραδοσιακή κουλτούρα της προφορικότητας

Η κυριαρχία της προφορικότητας στον ελληνικό πολιτισμό έως τον πέμπτο αιώνα και η αποφασιστική μεταβολή της τεχνικής της επικοινωνίας κατά το πρώτο μισό του τέταρτου αιώνα

Η πλατωνική κριτική της γραφής, την οποία ο Havelock παραβλέπει ολοκληρωτικά

Ο Havelock όχι μόνο υποστηρίζει τη θέση ότι ακριβώς η γραφή κατέστησε δυνατό, και μάλιστα αναγκαίο, τον πλατωνισμό, αλλά επιπλέον ότι το σύνολο των πλατωνικών συγγραμμάτων αποτελεί τη μεγάλη διαχωριστική γραμμή της ελληνικής σκέψης και, στο είδος του, ένα primum, κάτι το πρωτοφανές στην ιστορία του ανθρώπινου γένους. Σε ένα έργο που δημοσιεύθηκε μετά τον θάνατό του γράφει:
«Η μεγάλη διαχωριστική γραμμή στην ιστορία της ελληνικής θεωρητικής σκέψης, είτε αυτή εξέταζε τη φύση είτε τον άνθρωπο, δεν συμπίπτει με την περίοδο της δραστηριότητας του Σωκράτη —κάτι τέτοιο θα αποτελούσε, από ιστορική άποψη, παράλογη υπόθεση—, αλλά με το πρώτο μισό του 4ου αιώνα π.Χ., όταν ένας άνδρας καταγόμενος από την Αθήνα, συνδυάζοντας τη λογοτεχνική τέχνη που είχε γεννηθεί στην πόλη του —δηλαδή τη δραματική τέχνη— με το διανοητικό εγχείρημα που είχε αρχίσει στην Ιωνία και είχε υιοθετηθεί από τον Σωκράτη, εισήγαγε στον ελληνικό κόσμο —καθώς και στον κόσμο των πολιτισμικών κληρονόμων του— ένα σημαντικό σώμα συγγραμμάτων προορισμένων για αναγνώστες, το πρώτο του είδους του στην ιστορία του ανθρώπινου γένους».

Αλλά τότε πώς είναι δυνατόν ένας άνθρωπος, ο οποίος με τα συγγράμματά του άλλαξε την ιστορία του ελληνικού πολιτισμού και των πολιτισμικών κληρονόμων του, να υποβάλλει ακριβώς τα συγγράμματα σε τόσο αυστηρή κριτική; Στον Φαίδρο και στην παρέκβαση της Έβδομης Επιστολής, ο Πλάτων δηλώνει μάλιστα, όπως θα δούμε, ότι για ορισμένα πράγματα —για εκείνα που είχαν γι’ αυτόν τη μεγαλύτερη αξία, δηλαδή για τα θεμέλια του συστήματός του— όχι μόνο δεν υπήρχε μέχρι τότε κανένα δικό του σύγγραμμα, αλλά ούτε και επρόκειτο να υπάρξει ποτέ στο μέλλον.

Ο Havelock θα έπρεπε να είχε αναλύσει αυτά τα κείμενα με μεγάλη προσοχή και να είχε προσφέρει μια ερμηνεία τους σε συνάρτηση με τη θεμελιώδη θέση του· αντιθέτως, τα παραβλέπει ολοκληρωτικά. Μπορούμε να εξηγήσουμε το γεγονός αυτό χρησιμοποιώντας ορισμένα κριτήρια και κάποιες μεταφορές επιστημολογικού χαρακτήρα. Η κριτική που ασκεί ο Πλάτων στη γραφή αποτελεί ένα πραγματικό «αντι-γεγονός», το οποίο δεν εντάσσεται στο κατηγορικό πλαίσιο του ερμηνευτικού παραδείγματος του Havelock. Για να ενταχθούν τα «αντι-γεγονότα» σε ένα ορισμένο κατηγορικό πλαίσιο, δεν υπάρχει άλλη δυνατότητα παρά να αμβλυνθούν όσο χρειάζεται: στην περίπτωση αυτή, τα γεγονότα «τεχνητοποιούνται» (arte-fatti) και «ανακατασκευάζονται» (ri-fatti) μέσω κατάλληλων εννοιολογικών ανασυγκροτήσεων. Σε πολλές περιπτώσεις ο Havelock ενεργεί ακριβώς με αυτόν τον τρόπο, όπως θα δούμε· στη συγκεκριμένη περίπτωση, όμως, ο μελετητής ενήργησε με ακραίο τρόπο: θα μπορούσαμε να πούμε ότι «αναίρεσε» το ίδιο το γεγονός (dis-fatto il fatto), δηλαδή το εξάλειψε ριζικά, θεωρώντας το ανύπαρκτο.

Αντιθέτως, θα δούμε ότι ο Πλάτων, ακριβώς επειδή ήταν μεγάλος συγγραφέας, όχι μόνο είχε συνείδηση ότι ήταν ο μεγαλύτερος συγγραφέας της εποχής του και το απέδειξε τόσο στην πράξη όσο και στη θεωρία· αλλά, ακριβώς κατά τη φάση εκείνη της μετάβασης από τον έναν πολιτισμό στον άλλον, ανακάλυψε ότι το νέο μεγάλο μέσο επικοινωνίας μέσω της γραφής, μαζί με τα πλεονεκτήματά του, συνεπαγόταν και μειονεκτήματα, καθώς εισήγαγε ορισμένα στοιχεία που μπορούσαν να καταστήσουν την επικοινωνία αναποτελεσματική ή ακόμη και επιβλαβή. Ειδικότερα, κατανόησε με ποια έννοια και σε ποιον βαθμό το γραπτό δεν είναι απολύτως «αυτάρκες», επειδή χρειάζεται «βοήθεια» για την επαρκή και ολοκληρωμένη πρόσληψη των μηνυμάτων του. Για το ζήτημα αυτό, όμως, θα χρειαστεί να μιλήσουμε εκτενώς.

Ο Havelock δεν εξηγεί γιατί ο Πλάτων αποδομεί την ποιητικο-μιμητική προφορικότητα και συγχρόνως υποστηρίζει ότι η προφορικότητα βρίσκεται, από αξιολογική άποψη, υπεράνω της γραφής

Σε συνάρτηση με την κριτική της γραφής, ο Πλάτων παρουσιάζει μια συστηματική υπεράσπιση της προφορικότητας, την οποία θεωρεί ουσιώδη για τη μετάδοση των φιλοσοφικών μηνυμάτων, για τους λόγους που θα εξετάσουμε. Επιπλέον, θεωρεί τη γραφή μια πολύ όμορφη μορφή «παιχνιδιού», η οποία όμως εξακολουθεί να είναι παιχνίδι, σε αντίθεση με τη «σοβαρότητα» που χαρακτηρίζει τη διαλεκτική προφορικότητα. Περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, στο πλαίσιο της επιχειρηματολογίας του Havelock επιβαλλόταν η εξήγηση αυτού του γεγονότος, σε συνάρτηση με μια επαρκή ερμηνεία της κριτικής της γραφής.

Πράγματι, το πρόβλημα παρουσιάζεται εξαιρετικά σύνθετο. Δεν είχα πραγματευθεί τη λύση του σε προηγούμενα έργα μου και την παρουσιάζω εδώ για πρώτη φορά. Η προφορικότητα έχει διαφορετικές μορφές, οι οποίες δεν μπορούν να αναχθούν εξ ολοκλήρου, όπως κάνει ο Havelock, στην «ποιητικο-μιμητική» μορφή, έστω και αν αυτή αποδεικνύεται η περισσότερο διαδεδομένη. Πράγματι, στο εσωτερικό της προφορικότητας θα πρέπει να διακρίνουμε:
α) την ποιητικο-μιμητική προφορικότητα, η οποία αποτελεί την αρχαιότερη και συγχρόνως την περισσότερο διαδεδομένη μορφή·
β) την προφορικότητα που θα ονομάσουμε διαλεκτική και η οποία γεννήθηκε και εδραιώθηκε με την εμφάνιση των φιλοσοφικών και επιστημονικών ερευνών·
γ) τέλος, την προφορικότητα που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ρητορική, επειδή υποστηρίχθηκε και επιβλήθηκε από τους Ρήτορες, δηλαδή από τους διδασκάλους της δημόσιας ευγλωττίας.

Ο Πλάτων άσκησε εντονότατη πολεμική εναντίον της πρώτης μορφής προφορικότητας, της «ποιητικο-μιμητικής»· στράφηκε όμως και εναντίον της τρίτης μορφής προφορικότητας, εκείνης που ήταν χαρακτηριστική των Ρητόρων και συνδεόταν με τη διδασκαλία των Σοφιστών —του Πρωταγόρα και του Γοργία—, και έβαλε στο στόχαστρό του ρήτορες όπως ο Λυσίας και ο ίδιος ο Ισοκράτης.

Η προφορικότητα που ο Πλάτων θεώρησε ικανή να μεταδώσει τα σπουδαιότερα μηνύματα, και ιδίως τα φιλοσοφικά, ήταν η «διαλεκτική προφορικότητα», την οποία ο Σωκράτης είχε φέρει στο προσκήνιο και την οποία ο ίδιος ο Πλάτων οικειοποιήθηκε, οργανώνοντας τα συγγράμματά του με βάση αυτή τη μέθοδο. Επομένως, δεν μπορεί να υποστηριχθεί, μαζί με τον Gentili, ότι ο Πλάτων «δεν αντιλαμβανόταν ότι ο πολιτισμός στον οποίο ασκούσε κριτική ήταν στενά συνδεδεμένος με την τεχνολογία της προφορικής επικοινωνίας. Το γεγονός ότι ο Πλάτων διακήρυττε ρητώς την προτίμησή του για τον προφορικό λόγο σημαίνει στην πραγματικότητα μόνο ότι δεν μπορούσε να συλλάβει όλες τις ιστορικές συνέπειες των δύο διαφορετικών τεχνολογιών, της προφορικής και της γραπτής επικοινωνίας, σε μια στιγμή κατά την οποία βρισκόταν σε εξέλιξη η μετάβαση από τη μία μορφή στην άλλη. Από εδώ προέρχεται η αντιφατική θέση οπισθοφυλακής που υιοθέτησε προς υπεράσπιση της προφορικότητας και εναντίον της χρήσης της γραφής, στην οποία όμως στην πράξη εμπιστευόταν τη μετάδοση της διαλεκτικής σκέψης του».

Πράγματι, ο Πλάτων δεν επένδυσε στην «ποιητικο-μιμητική προφορικότητα», αλλά στη «διαλεκτική προφορικότητα»· και θεώρησε ότι ακριβώς αυτή η μορφή προφορικότητας διέφευγε εντελώς τόσο από τους κινδύνους στους οποίους υπέπιπτε η ποιητικο-μιμητική —και η ρητορική— προφορικότητα, όσο και από τους κινδύνους στους οποίους υπέπιπτε η γραφή. Η γραφή, εξαιτίας των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της, μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε ολοκληρωτική αποτυχία της μετάδοσης των μηνυμάτων της, ιδίως όταν επρόκειτο για τα έσχατα μηνύματα της φιλοσοφίας.

Αν δεν αποσαφηνιστεί επαρκώς αυτή η διάκριση μεταξύ των διαφορετικών μορφών προφορικότητας, και ιδίως μεταξύ της «ποιητικο-μιμητικής» και της «διαλεκτικής», παρουσιάζεται μια ακρωτηριασμένη πραγματικότητα, με όλες τις συνέπειες που αυτό συνεπάγεται. Θα αφιερώσω, επομένως, τα επόμενα δύο κεφάλαια σε αυτές τις μορφές προφορικότητας, για να δείξω ότι η γέννηση και η εξέλιξη της φιλοσοφίας δεν μπορούν να εξηγηθούν παρά μόνο σε συνάρτηση με τη διαλεκτική προφορικότητα, η οποία δεν ξεκίνησε από το γραπτό, αλλά μάλλον κατέληξε σε αυτό.

Η προβληματική της ποίησης και της μυθολογίας

Φυσικά, η μεθοδολογική προσέγγιση του Havelock συνεπαγόταν την πλήρη ταύτιση της ποίησης και του μύθου με τον πολιτισμό της ποιητικο-μιμητικής προφορικότητας και, επομένως, την άρνηση ότι στον Πλάτωνα, ο οποίος ανέτρεψε τις μεθόδους και τα περιεχόμενα αυτού του πολιτισμού, η ποίηση και ο μύθος μπορούσαν να εξακολουθούν να έχουν κάποια σημασία. Αντιθέτως, όπως θα δούμε, ο Πλάτων εμφανίζεται ως δημιουργός μιας νέας μορφής ποίησης, ως ο νέος ποιητής που υπερβαίνει και πραγματώνει την αλήθεια της κωμωδίας και της τραγωδίας μέσα σε μια ανώτερη σύνθεση. Επιπλέον, αποκαθιστά τον μύθο ακριβώς στο νέο επίπεδο των φιλοσοφικών κατακτήσεων και τον παρουσιάζει ως «σκέψη μέσω εικόνων», η οποία λειτουργεί σε συνέργεια με τον λόγο.

Ευτυχώς, ως προς αυτό το σημείο, ορισμένοι μελετητές που αποδέχθηκαν τις θεμελιώδεις θέσεις του Havelock και τις ανέπτυξαν ιδιαίτερα στο πεδίο της λογοτεχνίας αντιλήφθηκαν ήδη αυτό το σφάλμα του και το διόρθωσαν. Ο Gentili, για παράδειγμα, επισημαίνει πολύ σωστά ότι ο Πλάτων απορρίπτει κατηγορηματικά τους μύθους που αποτελούσαν το αντικείμενο του έπους και της τραγωδίας, επειδή διαθέτουν δύναμη διανοητικής και ηθικής διαφθοράς· ωστόσο, αναγνωρίζει στον μύθο μια επικοινωνιακή ικανότητα και μια δύναμη πειθούς και σαγήνης, οι οποίες μπορούν, με τις κατάλληλες διορθώσεις στο περιεχόμενό του, να συνδεθούν αρμονικά με τον ορθολογικό λόγο. Φυσικά, πρόκειται για μια νέα μορφή μύθου και, συγκεκριμένα, για «έναν μύθο εξαγνισμένο από τις εφήμερες και απατηλές επινοήσεις των αρχαίων και προορισμένο να περιλάβει τις νέες αξίες της πολιτείας· επομένως, για τον μύθο ως μεταγλώσσα κατάλληλη για ένα νέο περιεχόμενο, ως σαγηνευτικό μεταμφιεσμό του φιλοσοφικού στοχασμού».

Ο Cerri, από την πλευρά του, διευκρινίζει: «Ο Πλάτων καταδικάζει τον μύθο και την ποίηση της ομηρικής και ησιόδειας παράδοσης, όχι τον μύθο και την ποίηση καθαυτά· αντιθέτως, προϋπόθεση και συνέπεια ολόκληρου του συλλογισμού είναι ότι ακριβώς ο μύθος και η ποίηση που τον αφηγείται αποτελούν τη μοναδική πρακτικά εφαρμόσιμη οδό για τη βασική διαμόρφωση του πολίτη. Η διαλεκτική αλήθεια παρεμβαίνει μόνο σε ένα δεύτερο στάδιο· αντιπροσωπεύει τον ανώτερο και επόμενο βαθμό της παιδευτικής άσκησης και, επιπλέον, προορίζεται μόνο για εκείνη την ελίτ των ανθρώπων που θα έχουν δείξει ότι διαθέτουν την κατάλληλη προδιάθεση για να τη δεχθούν».

Ένας άλλος περιορισμός της θέσης του Havelock συνίσταται στο ότι θεώρησε ως βασικό υλικό του προφορικού ποιητικο-μιμητικού πολιτισμού σχεδόν αποκλειστικά το έπος —και την τραγωδία— και συνέδεσε τη λυρική ποίηση όχι τόσο με την προφορικότητα όσο με τη γραφή. Αντιθέτως, και η λυρική ποίηση εντασσόταν στην ίδια δυναμική της τεχνολογίας της ποιητικο-μιμητικής προφορικότητας, όπως απέδειξε πολύ καλά ο Gentili. Πράγματι, η διαφορά συνίσταται μόνο στο εξής:

«Στο πλαίσιο της σχέσης ποιητή και κοινού, στη λυρική ποίηση, σε αντίθεση με την επική, ανακύπτει το ζήτημα της ιδιαιτερότητας του ακροατηρίου, το οποίο πρέπει κάθε φορά να προσδιορίζεται σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες: σε έναν θίασο κοριτσιών —Σαπφώ—, σε μια εταιρεία ευγενών —Αλκαίος—, σε μια παράταξη πολεμιστών που αγωνίζονται για την υπεράσπιση της πόλης τους —Τυρταίος— ή στο περιβάλλον των συμποσίων και των κώμων —Ανακρέων. Στην περίπτωση της χορικής λυρικής ποίησης, παράλληλα με το ζήτημα του ακροατηρίου, τίθεται και το ζήτημα του προσώπου του εντολέα και των ενδεχόμενων περιορισμών που αυτός μπορούσε να επιβάλει στον ποιητή».

Ειδικότερα, η αναγωγιστική μέθοδος «επιστημονιστικού-τεχνολογικού» χαρακτήρα την οποία ακολούθησε ο Havelock δεν του επέτρεψε να διακρίνει τη «γνωστική» σημασία του μύθου, η οποία σήμερα ανακαλύπτεται εκ νέου από πολλούς μέσω διαφορετικών οδών. Συγκεκριμένα, ο Havelock δεν κατανόησε την παρουσία εκείνου του «φαντασιακού καθόλου», δηλαδή εκείνου του «καθόλου» που εμπεριέχεται δομικά στην ίδια την ποιητική εικόνα και το οποίο, σε διαφορετικό βαθμό, κρύβεται και συγχρόνως αποκαλύπτεται σε εκείνες τις ιδιαίτερες καταστάσεις, στα γεγονότα που εκτυλίσσονται μέσα στον χρόνο και στους εμβληματικούς χαρακτήρες της ποίησης και του μύθου. Και ακριβώς αυτό είναι που, όπως θα δούμε, ο Πλάτων φέρνει στο προσκήνιο με τη νέα μορφή ποίησής του και με τους νέους μύθους που δημιουργεί.

Ο Havelock περιόρισε δραστικά ή ακόμη και εξάλειψε όλα τα στοιχεία που συνδέονται με τη μεταφυσική, τη θρησκευτική και την ερωτική προβληματική.

Συνεχίζεται

Σημειώσεις:

Ιστορία και Πνεύμα 10 Η κατανόηση της Αγίας Γραφής κατά τον Ωριγένη

Συνέχεια από Παρασκευή 7. Αυγούστου 2026

Ιστορία και Πνεύμα 10

Η κατανόηση της Αγίας Γραφής κατά τον Ωριγένη

Του Henri de Lubac

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II

Ο ΩΡΙΓΕΝΗΣ, ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ (συνέχεια)

3. Ο Ωριγένης και ο άγιος Παύλος

Αυτό οφείλεται επίσης στο ότι, από την πιο τρυφερή παιδική του ηλικία, είχε πραγματικά «ζήσει μέσα στη Βίβλο». Όποιες κι αν ήταν οι άλλες πηγές της σκέψεώς του, από αυτήν άντλησε πραγματικά τον μυελό της θεολογίας του¹⁹⁹. Φρόντιζε ιδιαίτερα να μην προβάλλει τίποτε που, κατά τη γνώμη του, δεν περιεχόταν στη Γραφή· και κανόνας του ήταν, ακόμη και στις πιο προσωπικές του ερμηνείες, να συμμορφώνεται πάντοτε προς τους ερμηνευτικούς κανόνες της Εκκλησίας²⁰⁰.

Έτρεφε ενστικτώδη δυσπιστία απέναντι στο «ίδιο νόημα» του αναγνώστη, το οποίο, κατά την ανάγνωση του Μωυσή, των Προφητών ή του Ευαγγελίου, υποκαθιστά τον «νου του Χριστού»²⁰¹. Γι’ αυτό μας φαίνονται άσχετες προς το θέμα οι παρατηρήσεις που διατύπωνε σχετικά με αυτόν ο J. Denis και οι οποίες εξακολουθούν ακόμη να επηρεάζουν ορισμένους ιστορικούς.

«Η αλληγορική ερμηνεία», έλεγε ο Denis²⁰², «είναι μία από τις μορφές της ελευθερίας της σκέψεως απέναντι σε ένα κείμενο το οποίο εξακολουθούν να σέβονται και να θεωρούν ως τον θεματοφύλακα κάθε αλήθειας… Στη σκιά της εισάγονται καινοτομίες στις θρησκείες που θεωρούνται ακίνητες και αμετάβλητες· στη σκιά της γεννιούνται και αναπτύσσονται θρησκείες που προήλθαν από αρχαιότερες θρησκείες».

Στην πραγματικότητα, στην περίπτωση του Ωριγένη, δεν επρόκειτο για ελευθερία της ατομικής σκέψεως, αλλά μόνο για την ελευθερία της χριστιανικής σκέψεως και της χριστιανικής ζωής απέναντι στον Ιουδαϊσμό. Ούτε η μέθοδός του αποτελούσε όργανο απελευθερώσεως· η απελευθέρωση είχε ήδη πραγματοποιηθεί από τον Χριστό και, έκτοτε, η πνευματική ερμηνεία αποτελούσε απλώς την αναδρομική δικαίωσή της, με μεθόδους στις οποίες η επιτήδευση και η ιδιοφυΐα της εποχής είχαν ασφαλώς σημαντική συμμετοχή.

Μέσω αυτής της ερμηνείας, ο Ωριγένης δεν εξασφάλιζε για τον εαυτό του κάποια ελευθερία απέναντι στη χριστιανική παράδοση· θεμελίωνε, για τον ίδιο και για όλους τους αδελφούς του, την ελευθερία να είναι χριστιανοί. Στο έργο του αυτή αναπτύσσεται σε τεράστιες διαστάσεις, διατηρεί όμως πάντοτε τον ίδιο χαρακτήρα.

Δεν είναι καθόλου εσωτερική ή απόκρυφη. Πολύ λιγότερο αποτελεί τρόπο καλύψεως τολμηρών απόψεων ή μιας ορθολογιστικής διδασκαλίας. Ο Ωριγένης εκθέτει δημόσια τις ερμηνείες του²⁰³. Αν εφαρμόζει κάποια «οικονομία», το κάνει κατά μίμηση της θείας παιδαγωγίας, διότι «ο οικονόμος των μυστηρίων πρέπει να επιλέγει τον κατάλληλο καιρό για να εισαγάγει νέες σκέψεις, χωρίς να βλάψει τον ακροατή»²⁰⁴. Πρόκειται για έναν πολύ σοφό κανόνα, ιδιαίτερα πρόσφορο στα πνευματικά ζητήματα.

Ο αλληγορισμός του δεν ισχυρίζεται ότι θεμελιώνεται σε οποιαδήποτε απόκρυφη γραφή ή μυστική παράδοση²⁰⁵. Ούτε απευθύνεται ειδικά στους εκλεπτυσμένους· συχνότερα, όπως είδαμε, έρχεται σε βοήθεια των απλών ανθρώπων²⁰⁶. Γι’ αυτό και παρατηρήθηκε ότι «οι ομιλίες που εκφωνήθηκαν ενώπιον των πιστών είναι εξίσου πλούσιες σε αλληγορικά νοήματα, αν όχι πλουσιότερες, από τα υπομνήματα που δημοσιεύθηκαν για τη μικρή ομάδα των μαθητών»²⁰⁷.

Οι «τολμηρές» απόψεις του, οι οποίες είναι λίγες, προτείνονται με απλότητα και χωρίς καμία πανουργία, συγχρόνως χωρίς δογματισμό και χωρίς υπερβολικές διατυπώσεις επιφυλάξεως. Όσο επιμένει ότι πρέπει να μελετούμε τη Γραφή με προσοχή, και όχι αμελώς και παρεμπιπτόντως, άλλο τόσο απορρίπτει απέναντί της τις κριτικές στάσεις και τις υπερβολικά ανθρώπινες περιέργειες²⁰⁸.

Δεν αγαπούσε τις «λαίμαργες ψυχές». Έλεγε στους μαθητές του: «Εφαρμοστείτε πρωτίστως στην ανάγνωση των αγίων Γραφών με τις αρχές της πίστεως και με την πρόθεση να ευαρεστήσετε τον Θεό· εκείνο που είναι περισσότερο αναγκαίο για την κατανόηση είναι η προσευχή»²⁰⁹. «Ας φοβηθούμε», έλεγε ακόμη, «μήπως, εξαιτίας μιας παράτολμης υπεροψίας, η γνώση που επιδιώκουμε να αντλήσουμε από τις Γραφές μεταβληθεί σε αμαρτία»²¹⁰.

Και εδώ ακόμη ο Παύλος, «ο διδάσκαλος της Εκκλησίας»²¹¹, εμφανίζεται ως διδάσκαλός του, διδάσκαλος διακρίσεως και νηφαλιότητας. Ο Ωριγένης δεν θα τον ακολουθήσει πάντοτε κατά γράμμα· κάθε άλλο! Θα προσπαθεί όμως πάντοτε να συναντήσει τη βαθύτερη έμπνευσή του.

Σε εκείνους των οποίων η ακόρεστη περιέργεια θα ήθελε να εξερευνήσει τα πάντα λεπτομερώς και να διασαφηνίσει τα πάντα μέσα στη Γραφή, προτείνει να έλθουν μαζί του και να συλλέξουν από το στόμα του Αποστόλου την περίφημη αναφώνηση: «Ὦ βάθος!» Κραυγή εκπλήξεως και απελπισμένου θαυμασμού μπροστά στα ανεξιχνίαστα πλούτη που δεν παύουν να προσφέρονται· και όμως εκείνος που την εξέφερε είχε μέσα του το Άγιο Πνεύμα, «το οποίο ερευνά ακόμη και τα βάθη του Θεού»!

Θα υπάρχει, επομένως, πάντοτε κάτι ακόμη να αναζητήσουμε μέσα στη Γραφή· χωρίς όμως να εγκαταλείψουμε την έρευνα, πρέπει εκ των προτέρων να ομολογήσουμε ότι έχουμε ηττηθεί²¹²

Ιδού ακόμη κάτι που ελάχιστα συμφωνεί με τις αναλύσεις πολλών. «Για πολύ καιρό οι κριτικοί πλανήθηκαν σχετικά με τον υποτιθέμενο διανοητικισμό του μεγαλύτερου από τους ερμηνευτές μας»²¹³. Μία από τις αιτίες της πλάνης τους υπήρξε «μια εσφαλμένη ερμηνεία της ίδιας της έννοιας της χριστιανικής γνώσεως», την οποία έβλεπαν μέσα από τις θεωρητικές συλλήψεις των ετερόδοξων «γνωστικών», λησμονώντας ότι η ίδια ήταν παύλεια.

Στην πραγματικότητα, το πνεύμα που καθοδηγεί τον Ωριγένη είναι ακριβώς εκείνο το «Πνεύμα πίστεως» για το οποίο μιλά επίσης ο άγιος Παύλος²¹⁴. Μακριά από το να πηγάζει από μια περισσότερο ή λιγότερο σκεπτικιστική ή ορθολογιστική διάθεση, από μια περισσότερο ή λιγότερο ομολογημένη επιθυμία διαφυγής από τους περιορισμούς μιας παραδοσιακής πίστεως, αυτή η αφθονία των πνευματικών νοημάτων που είναι διάχυτα παντού στο ερμηνευτικό έργο του Ωριγένη αποτελεί, αντιθέτως, την εκδίπλωση μιας πληθωρικής εμπιστοσύνης, η οποία εκχέεται με αφέλεια ενώπιον των ακροατών ή ενώπιον του Θεού²¹⁵.

Πρόκειται για μια υπεραφθονία πίστεως στη θεία προέλευση των Γραφών, για μια μυστική ανάβλυση. Από εδώ προέρχεται εκείνο το είδος ανιδιοτέλειας που απλώνεται σαν αύρα επάνω σε ορισμένες ερμηνείες του. Από εδώ και η σαγηνευτική και διαρκής γοητεία τόσων σελίδων, τις οποίες δεν συνιστούν ούτε η επιστημονική οξύτητα ούτε η λαμπρότητα των εικόνων ή του ύφους.

Η Γραφή είναι η χαρά και η παρηγοριά του. Είναι η οικογενειακή του κληρονομιά. Είναι το δροσερό νερό μέσα στο οποίο ανανεώνεται η ψυχή του. Είναι ο απέραντος χώρος μέσα στον οποίο εξερευνά τον Θεό:
«Αν πέσει επάνω μας η θλίψη, αν μας περισφίξει η αγωνία του κόσμου, αν μας καταβάλουν οι ανάγκες του σώματος, θα αναζητήσουμε την ευρυχωρία της σοφίας και της γνώσεως του Θεού, μέσα στην οποία ο κόσμος δεν μπορεί να μας στενοχωρήσει.

»Θα επιστρέψω στις απέραντες πεδιάδες των θείων Γραφών· εκεί θα αναζητήσω την πνευματική κατανόηση του Λόγου του Θεού και καμία αγωνία δεν θα με πιέσει εκεί. Θα καλπάζω μέσα στους πλατύτατους χώρους της μυστικής κατανοήσεως.
»Αν υποφέρω διωγμό και ομολογήσω τον Χριστό μου ενώπιον των ανθρώπων, είμαι βέβαιος ότι και Αυτός θα με ομολογήσει ενώπιον του Πατέρα Του, ο οποίος βρίσκεται στους ουρανούς.
»Αν παρουσιαστεί η πείνα, δεν μπορεί να με ταράξει· διότι έχω τον Άρτο της Ζωής, ο οποίος κατέβηκε από τον ουρανό και αναζωογονεί τις πεινασμένες ψυχές. Αυτός ο Άρτος δεν μπορεί ποτέ να εκλείψει, αλλά είναι τέλειος και αιώνιος»²¹⁶.

4. Η σοφία και ο σταυρός

Σημειώσεις:

199 Claude Mondésert, «Le symbolisme chez Clément d’Alexandrie», Recherches, τόμ. XXVI (1936), σ. 178–179. Πρβλ. G. Bardy: «Η σκέψη του διαμορφώθηκε κατά κάποιον τρόπο από τις Γραφές», «Origène», στο Dictionnaire de Théologie Catholique, τόμ. XI, στ. 1505. J. Daniélou, Origène, σ. 288: «Αν η πνευματική θεολογία του Ωριγένη βρήκε τόσο μεγάλη απήχηση στη χριστιανική ψυχή, αυτό οφείλεται στο ότι είναι πρωτίστως βιβλική»
200 Εκτός από τα κείμενα που παρατέθηκαν ανωτέρω, βλ. Εἰς Ματθαῖον, σειρά 46: «Δεν πρέπει να απομακρυνόμαστε από την αρχική και εκκλησιαστική παράδοση ούτε να πιστεύουμε διαφορετικά από όσα μας παρέδωσαν, μέσω της διαδοχής, οι Εκκλησίες του Θεού» (σ. 94)· 47 (σ. 97–98). Εἰς Γένεσιν, ομιλ. 7, 5: «Η Εκκλησία όμως πίνει από τις ευαγγελικές και αποστολικές πηγές…» (σ. 75)· ομιλ. 12, 5: «Και σύμφωνα με όσα διδάχθηκες μέσα στην Εκκλησία, προσπάθησε κι εσύ να πιεις από την πηγή της διανοίας σου» (σ. 112) κ.λπ.
201 Εἰς Ἰεζεκιήλ, ομιλ. 3, 2 (σ. 342 και 343). Πρβλ. Ἐκλογαὶ εἰς Ἰεζεκιήλ 13, 2 (804 C–D)
202 De la philosophie d’Origène, σ. 33. Πρβλ. Zeller: «Εκείνος που είναι εξοικειωμένος με την ιστορία του θρησκευτικού πνεύματος γνωρίζει ότι πολύ συχνά ο μυστικισμός χρησίμευσε ως μετάβαση —τόσο για τα άτομα όσο και για τις γενεές— από τη συνήθη πίστη και τον σεβασμό προς την αυθεντία στην ανεξάρτητη εξέταση της παραδόσεως. Και εκείνος που έχει μελετήσει κάπως βαθύτερα τη φύση του μυστικισμού θα διακρίνει, κάτω από το περίβλημα που μας προκαλεί μια τόσο παράξενη εντύπωση, ένα από τα πέπλα με τα οποία καλύπτεται η σκέψη για να προστατευθεί, έως ότου τα φτερά της αποκτήσουν αρκετό άνοιγμα ώστε να της επιτρέψουν να πετά ελεύθερα» —παρατίθεται από τον Albert Lévy, David-Frédéric Strauss, σ. 19
203 Το σημείο αυτό αναγνωρίστηκε από τον E. de Faye, Origène, τόμ. III, σ. 155. Δεν υπάρχει κανένα θεμέλιο στον ισχυρισμό του π. Louis Doucin, Histoire des mouvements arrivés dans l’Église au sujet d’Origène et de sa doctrine (1700), σ. 102, ότι στα υπομνήματά του «ο συγγραφέας διέσπειρε τις καινοτομίες του μόνο με μεγάλη προσοχή και με πολύ επιδέξιο τρόπο». Ο ισχυρισμός αυτός εμπνέεται από την Επιστολή προς Μηνᾶν του Ιουστινιανού —Mansi, Concilia, τόμ. IX, 492 C—, η οποία στερείται ιστορικής αξίας
204 Εἰς Ἰωάννην 20, 2 (σ. 328)· πρβλ. 32, 24: «Συχνά ένας αληθινός λόγος, όταν δίνεται σε μια ασθενή ψυχή η οποία θα είχε ανάγκη από άλλου είδους τροφή, της προξενεί περισσότερο κακό παρά καλό» (σ. 468). Εἰς Ἀριθμούς, ομιλ. 4, 3: το να αποκαλύπτει κανείς απερίσκεπτα σε οποιονδήποτε τα μυστήρια της θείας σοφίας σημαίνει ότι εκτίθεται στον κίνδυνο να διαπράξει ανθρωποκτονία (σ. 23)
205 Αυτό αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο· πρβλ. Van den Eynde, ό.π., σ. 230–233· G. Bardy, La théologie de l’Église de saint Irénée au concile de Nicée, σ. 147
206 Εἰς Ἰησοῦν τοῦ Ναυή, ομιλ. 10, 2: «Αν τα ακούσει αυτά μια ψυχή λιγότερο καταρτισμένη στις θείες Γραφές, μπορεί αμέσως να ασθενήσει και να κινδυνεύσει, σε τέτοιο βαθμό ώστε να απομακρυνθεί από την καθολική πίστη» (σ. 359) κ.λπ.
207 Cadiou, ό.π., σ. 52
208 Εἰς Ἰησοῦν τοῦ Ναυή, ομιλ. 1, 4 (σ. 291). Εἰς Ἔξοδον, ομιλ. 4, 2: «Εκείνον που, όχι τόσο από ζήλο για μελέτη όσο από περιέργεια για γνώση, βυθίζεται με περιέργεια σε απόκρυφα ζητήματα, τον αποτρέπει η αυστηρότητα του μεγάλου διδασκάλου» (σ. 173) κ.λπ.
209 Επιστολή προς Γρηγόριον 3 (92 A). Πρβλ. κατωτέρω, κεφ. VII, 3
210 Εἰς Λευιτικόν, ομιλ. 5, 9 (σ. 351)
211 Εἰς Γένεσιν, ομιλ. 5, 1 (σ. 184)
212 Εἰς Ρωμαίους 8, 11 (1192 C–D) και 12 (1198 B–C). Περὶ Ἀρχῶν 4, 3, 14 (σ. 345–346). Είναι ήδη η σκέψη που θα βρει την αρμόζουσα έκφρασή της στις τόσο πλήρεις διατυπώσεις του αγίου Λέοντος
213 Lot-Borodine, «L’aridité dans l’antiquité chrétienne», Études carmélitaines, Οκτώβριος 1937, σ. 196
214 Β΄ Κορ. 4, 13. Πρβλ. Ιω. 8, 31–32, όπως σχολιάζεται στο Εἰς Ἰωάννην 19, 3: διαφορά μεταξύ τοῦ πιστεύειν και τοῦ γινώσκειν, δηλαδή μεταξύ τοῦ «πιστεύειν μόνον, οὐ ψιλῶς» και τοῦ «πρὸς τὸ πιστεύειν ἐγνωκέναι» (σ. 301). Εἰς Ματθαῖον 16, 9 (σ. 502–503)
215 Πρβλ. Lagrange, Revue biblique, τόμ. IX (1900), σ. 294: «Εκείνο που τον παρασύρει προς την αλληγορία δεν είναι καθόλου το ορθολογιστικό φρόνημα που του αποδίδεται μερικές φορές· είναι ένα είδος υπεραφθονίας χριστιανικού χυμού, ο οποίος διαρρηγνύει τον φλοιό του γράμματος κ.λπ.» —σχετικά με τα Tractatus Origenis
216 Εἰς Ρωμαίους 7, 11 (1131–1132). Πρβλ. Bardy, Origène, στη σειρά Les Moralistes chrétiens, σ. 283–284

Ωριγένους Περί Αρχών-Εισαγωγή 12

Συνέχεια από Παρασκευή 7. Αυγούστου 2026

ΠΕΡΙ ΑΡΧΩΝ 9

Ωριγένης

Επιμέλεια: Manlio Simonetti
Unione Tipografico-Editrice Torinese

III. ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΔΟΓΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

2. Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ (συνέχεια)

Η κατάσταση των ουράνιων κτισμάτων

Αναφερόμενοι στους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους τα λογικά κτίσματα έκαναν χρήση της ελευθερίας που τους παραχώρησε ο Θεός, είπαμε ότι ορισμένα από αυτά (= οι άγγελοι) προόδευσαν στο αγαθό σε σχέση με την αρχική κατάσταση στην οποία τα είχε δημιουργήσει ο Θεός· έτσι διαβάζουμε σε διάφορα χωρία της μεταφράσεως του Ρουφίνου. Από την άλλη πλευρά, αυτή δεν είναι η συνηθέστερη ερμηνεία που δίνουν οι σύγχρονοι μελετητές στη διδασκαλία του Ωριγένη (De Faye, Daniélou, Jonas, Cornelis, Nemeshegy κ.ά.): πράγματι, σύμφωνα με αυτούς, ο Ωριγένης θα είχε υποστηρίξει ότι όλα τα λογικά κτίσματα, με μοναδική εξαίρεση την ψυχή του Χριστού, είχαν απομακρυνθεί, άλλα περισσότερο και άλλα λιγότερο, από τον Θεό· ακόμη και εκείνα που επρόκειτο να γίνουν άγγελοι, αρχάγγελοι, Κυριότητες κ.λπ., μολονότι σε πολύ μικρότερο βαθμό από τα άλλα (ανθρώπους και δαίμονες), ώστε να διατηρήσουν σε σχέση με αυτά μια προνομιακή θέση.

Από αυτό συνάγεται ότι όλα τα χωρία στα οποία η λατινική μετάφραση μιλά για πρόοδο των αγγέλων στην αγάπη και στη μίμηση του Θεού πρέπει να θεωρηθούν παρεμβολές του Ρουφίνου ή, εν πάση περιπτώσει, πρέπει να ερμηνευθούν ως αναφερόμενα απλώς σε μια πτώση μικρότερων διαστάσεων. Αυτή η ερμηνεία της ωριγενικής σκέψεως στηρίζεται σε ορισμένα χωρία του Περὶ Ἀρχῶν και φαίνεται να βρίσκει στήριγμα στο θεμελιώδες αξίωμα σύμφωνα με το οποίο, στο τέλος του κόσμου, θα αποκαθίστατο στα λογικά κτίσματα η αρχική κατάσταση της τελειότητας· πράγματι, το αξίωμα αυτό φαίνεται ασυμβίβαστο με την ιδέα μιας προόδου των αγγέλων στο αγαθό σε σχέση με την αρχική τους κατάσταση και οδηγεί μάλλον στη σκέψη μιας γενικής απομακρύνσεως από τον Θεό, την οποία ακολούθησε μια βαθμιαία διαδικασία επανεντάξεως στην κατάσταση της αρχικής τελειότητας.

Ωστόσο, είναι σκόπιμο να μην πιέσουμε υπερβολικά τη σημασία αυτού του αξιώματος, το οποίο ίσως πρέπει να νοηθεί απλώς υπό την έννοια ότι στο τέλος όλα τα κτίσματα θα είναι απαλλαγμένα από το κακό, όπως ήταν και στην αρχή 22. Βλ. σχετικά III, 6, 1, όπου ο Ωριγένης, με βάση το Γεν. 1, 26–27, υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος —ο οποίος εδώ προβάλλεται ως σύμβολο όλων των λογικών κτισμάτων— δημιουργήθηκε μόνο κατ’ εικόνα Θεού και όχι καθ’ ομοίωσιν, επειδή προοριζόταν να φθάσει σε αυτό το υψηλότερο επίπεδο τελειότητας μόνον στο τέλος, χάρη στη δική του προσωπική προσπάθεια (βλ. τη σημείωση ad loc.). Από εδώ προκύπτει η ιδέα μιας προόδου σε σχέση με την αρχική κατάσταση και, συνεπώς, η δυνατότητα να κατανοηθεί το αξίωμα ότι το τέλος είναι ίσο με την αρχή με τη σχετική έννοια που αναφέρθηκε παραπάνω, η οποία δεν αποκλείει την επιστροφή στην αρχική κατάσταση καθαρότητας πραγματοποιημένη σε επίπεδο ανώτερο από το αρχικό.

Με άλλα λόγια, ο Ωριγένης δεν θεωρεί τη δημιουργία στατικά, ως μια πράξη ολοκληρωμένη καθ’ εαυτήν, αλλά μόνο ως την αρχή μιας διαδικασίας, η οποία ξεκινά από τη θέληση και την πρωτοβουλία του Θεού και αναπτύσσεται βαθμιαία μέσω της συνεργασίας του κτίσματος, το οποίο οφείλει ελεύθερα να οικειοποιηθεί το αγαθό με το οποίο ο Θεός το είχε προικίσει κατά τη δημιουργία του (II, 9, 2), πραγματοποιώντας το ως δικό του αγαθό· η ολοκλήρωση αυτής της διαδικασίας (= η πρόοδος) θα επιτευχθεί μόνο στο τέλος του κόσμου 23.

Αφού εξετάσαμε αυτό το προκαταρκτικό ζήτημα, ας περάσουμε τώρα στα χωρία που προβάλλονται προς υποστήριξη της θέσεως περί καθολικότητας της πτώσεως των λογικών κτισμάτων στον Ωριγένη. Το σημαντικότερο είναι ένα ελληνικό απόσπασμα που ο Koetschau ενέταξε στο I, 8, 1, στο οποίο γίνεται σαφώς λόγος για εξέγερση όλων των ουράνιων δυνάμεων εναντίον του Θεού και για αγγελική κατάσταση που προέρχεται από αμάρτημα όχι ιδιαίτερα σοβαρό. Πρόκειται όμως για χωρίο προερχόμενο από το De sectis του Ψευδο-Λεοντίου (PG LXXXVI, 1265), δηλαδή από μια ύστερη συλλογή και κάθε άλλο παρά από πηγή πρώτου χεριού, τουλάχιστον όσον αφορά τις πληροφορίες για τον Ωριγένη· επιπλέον, το χωρίο, το οποίο ο Koetschau ενέταξε αυθαίρετα στο κείμενο (βλ. τη σημείωση ad loc.), δεν παρουσιάζεται καθόλου ως κατά λέξη παράθεση. Δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να επαναλαμβάνει μια κατηγορία που είχε ήδη διατυπώσει κατά του Ωριγένη ο Θεόφιλος (apud [Hier] ep. 92, 2), δηλαδή μια πηγή ιδιαίτερα εχθρική και κακόπιστη. Προκαλεί επομένως έκπληξη το γεγονός ότι τόσοι σύγχρονοι μελετητές χρησιμοποιούν αυτό το χωρίο σαν να επρόκειτο για αυθεντικό κείμενο του Περὶ Ἀρχῶν 24.

Αν παραμερίσουμε αυτό το χωρίο, απομένουν τρία. Το πρώτο βρίσκεται στο I, 6, 2, όπου η μετάφραση του Ρουφίνου εμφανίζεται κάπως εκτενέστερη σε σχέση με το ελληνικό κείμενο που μας παραδίδει ο Ιουστινιανός και διατυπώνεται κατά τρόπο που αποκλείει την καθολικότητα της αμαρτίας των λογικών κτισμάτων. Αλλά ακόμη κι αν δεχθούμε ότι ο Ρουφίνος έκανε παρεμβολή, και όχι ότι ο Έλληνας excerptor συντόμευσε το κείμενο, εάν εντάξουμε το χωρίο σε ένα ευρύτερο συμφραζόμενο, εξαφανίζεται κάθε δυνατότητα να συναγάγουμε από αυτό αμαρτία των αγγελικών ιεραρχιών· βλ. τη σημείωση ad loc.

Το άλλο βρίσκεται στο II, 6, 3, όπου λέγεται ότι, από όλα τα λογικά κτίσματα, μόνο ένα (= η ψυχή του Χριστού) προσκολλήθηκε στον Λόγο κατά τρόπο αδιάπτωτο· αυτό όμως δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να έχουν προσκολληθεί στον Λόγο και άλλα κτίσματα, έστω με μικρότερη ένταση. Πράγματι, γίνεται λόγος για ardentior amor ορισμένων, τον οποίο θα ήταν αυθαίρετο να θεωρήσουμε απλώς ως μικρότερη απομάκρυνση σε σχέση με άλλα. Και το γεγονός ότι η ψυχή του Χριστού χαρακτηρίζεται ως η μόνη, ανάμεσα σε όλες τις ψυχές, η οποία puram et germanam similitudinem signi in se prioris expressit, δεν μας λέει τίποτε σχετικά με την αμαρτία των αγγέλων, διότι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι όλα τα κτίσματα που ενσωματώθηκαν ως ψυχές σε ανθρώπινα σώματα θεωρήθηκαν από τον Ωριγένη, σε σύγκριση με τους αγγέλους, ως αμαρτωλά (βλ. II, 8, 3) 25.

Τέλος, στο II, 9, 2 ο Ωριγένης παρατηρεί, σε γενικό επίπεδο, ότι ο Θεός έδωσε την ελεύθερη βούληση στα κτίσματα που δημιούργησε, ώστε αυτά να οικειοποιηθούν εκουσίως το αγαθό που τους είχε χαρισθεί κατά τη δημιουργία. Εκείνα όμως δεν κατόρθωσαν να διατηρήσουν άθικτο αυτό το αγαθό και απομακρύνθηκαν από αυτό, άλλα περισσότερο και άλλα λιγότερο. Από όλα τα χωρία που παρατέθηκαν, αυτό είναι το μοναδικό που μπορεί πράγματι να προβληθεί προς υποστήριξη της θέσεως περί αμαρτίας των αγγέλων· διότι εδώ ο Ωριγένης δεν φαίνεται να κάνει καμία εξαίρεση 26.

Ωστόσο, σε αντιπαράθεση με αυτό το χωρίο υπάρχουν πολλά άλλα στα οποία γίνεται λόγος για πρόοδο των αγγέλων στη μίμηση και στην αγάπη του Θεού, καθώς και για αξιομισθίες που απέκτησαν εξαιτίας αυτής της προόδου· βλ. I, 6, 2· I, 8, 1. 4· I, 5, 3. 5· II, 9, 6. Το να υποθέσει κανείς συστηματικές παρεμβολές του Ρουφίνου είναι υπεραπλουστευτικό 27, και ακόμη περισσότερο το να επιχειρήσει να ερμηνεύσει αυτά τα χωρία με περιοριστικό τρόπο: πρόοδος = μικρότερη ενοχή. Ιδίως στο II, 9, 6, δεδομένου του συμφραζομένου, δύσκολα μπορεί να αποδυναμωθεί το βάρος της επιχειρηματολογίας που παρουσιάζει το λατινικό κείμενο.

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα, όμως, είναι μια διατύπωση στο IV, 2, 7, για την οποία διαθέτουμε το ελληνικό κείμενο (Philocalia): μιλώντας για το σύνολο των λογικών κτισμάτων (λογικοί), ο Ωριγένης τα διακρίνει σε θειότεροι και σε ἐκπεπτωκότες τῆς μακαριότητος, από όπου συνάγεται ότι μόνον τα δεύτερα εξέπεσαν από την αρχική κατάσταση, σε αντίθεση με τα πρώτα.

Μπορούμε ακόμη να προσθέσουμε ότι σε άλλο έργο, σε μια παρεμπίπτουσα παρατήρηση, ο Ωριγένης μιλά για κτίσματα τα οποία, προικισμένα με ελεύθερη βούληση, είτε ανήλθαν ad bonorum summitatem είτε κατήλθαν in malitiae profundum (Ho. Ez., 1, 3· μετάφραση του Ιερωνύμου). Και ο ίδιος ο Ιερώνυμος μεταφράζει ως εξής το τελικό χωρίο του I, 5, 5 του Περὶ Ἀρχῶν: «... θεωρούμε ότι ορισμένοι, με ελεύθερη επιλογή, βρίσκονται στον αριθμό των αγίων και στην υπηρεσία του Θεού, ενώ άλλοι, εξαιτίας δικής τους υπαιτιότητας, εξέπεσαν από την αγιότητα σε τόσο μεγάλη αμέλεια, ώστε να μεταβληθούν ακόμη και σε αντίθετες δυνάμεις», επιβεβαιώνοντας έτσι ότι, κατά τον Ωριγένη, ορισμένα κτίσματα (= οι αγγελικές ιεραρχίες) είχαν κατορθώσει να διατηρηθούν απρόσβλητα από την αμαρτία. Βλ. επίσης III, 6, 3.

Συμπερασματικά, χωρίς να θέλουμε να πιέσουμε υπερβολικά το γεγονός ότι οι μαρτυρίες που παρουσιάζουν την κατάσταση των αγγέλων ως προερχόμενη από αξιομισθίες είναι πολύ περισσότερες από εκείνες που την αποδίδουν σε μικρότερη ενοχή και πολύ σαφέστερες, μπορούμε να πούμε ότι ο Ωριγένης άλλοτε φαίνεται να συλλαμβάνει τον κόσμο πλατωνικά, ή μάλλον γνωστικά, ως προερχόμενο από μια αρχέγονη και καθολική αμαρτία, ενώ άλλοτε, πιο κοντά στη χριστιανική παράδοση, τον βλέπει ως αποτελούμενο και από κτίσματα που είχαν κατορθώσει να παραμείνουν αντάξια της πράξεως αγάπης με την οποία ο Θεός τα είχε δημιουργήσει στη ζωή.

Ο Ωριγένης, more Graecorum, θεωρεί τα άστρα ως έμψυχα και νοήμονα κτίσματα· και, σύμφωνα με τη γενικότερη κοσμολογική του αντίληψη, τα θεωρεί ενσωματωμένα σε φωτεινά και λαμπρά σώματα, στα οποία τοποθετήθηκαν ως συνέπεια της αρχικής τους συμπεριφοράς: I, 7, 4–5. Ο Ωριγένης παρουσιάζει αυτή την ενσωμάτωση των κτισμάτων στα άστρα ως υποταγή στη ματαιότητα (Ρωμ. 8, 20), παρά τη θέλησή τους, από την οποία τα κτίσματα ποθούν να απελευθερωθούν: I, 7, 5· II, 8, 3· II, 9, 7· III, 5, 4· και αυτό οδηγεί στη σκέψη μιας καταστάσεως που προήλθε από αμαρτία, έστω και όχι βαριά.

Από την άλλη πλευρά, ο Ωριγένης φθάνει αλλού στο σημείο να μιλά για τα άστρα ως για κτίσματα θεῖαι (βλ. σημ. στο I, 7, 2)· και αντιστρόφως, όταν συσχετίζει το Ρωμ. 8, 20 με την ενσωμάτωση και την κάθοδο των λογικών κτισμάτων στον κόσμο, δεν κάνει ποτέ ρητή αναφορά σε κάποια ενοχή τους· μάλιστα στο II, 9, 7 μιλά για αξιομισθίες των άστρων. Παραμένει επομένως κάποια αβεβαιότητα.

Σχετικά με αυτό, δεν πρέπει να παραβλέψουμε ότι ο Ωριγένης εφαρμόζει το Ρωμ. 8, 20 και σε εκείνα τα λογικά κτίσματα που κατήλθαν στη γη ενσωματωμένα σε ανθρώπινα σώματα όχι εξαιτίας δικής τους ενοχής, αλλά για να βοηθήσουν τα αμαρτωλά κτίσματα στο έργο της καθάρσεως: III, 5, 4· IV, 3, 12· II, 9, 7 28. Το γεγονός ότι υποτάσσονται στη ματαιότητα παρά τη θέλησή τους δεν σημαίνει επομένως ενοχή, αλλά απλώς ένα αίσθημα αντιξοότητας που προκύπτει από την απομάκρυνση από τον Θεό, προκειμένου να έρθουν σε επαφή με τον επίγειο κόσμο.

Δεδομένου ότι στο III, 5, 4 οι άγγελοι και τα άστρα συνδέονται μεταξύ τους σε αυτό το λειτούργημα, και στο II, 9, 7 γίνεται λόγος για την κατάσταση των άστρων ως προερχόμενη από τις αξιομισθίες τους και καθορισμένη εξαιτίας της υπηρεσίας που οφείλουν να προσφέρουν στον κόσμο, δεν είναι αυθαίρετο να υποθέσουμε ότι ο Ωριγένης εξομοίωνε τα άστρα με τους αγγέλους, θεωρώντας τα όχι ως αμαρτωλά κτίσματα, αλλά ως κτίσματα που υποτάχθηκαν σε σώματα προκειμένου να βοηθήσουν τους ανθρώπους.

Το σώμα των λογικών κτισμάτων.

Σημειώσεις:

22 Βλ. το immaculatae permanent του I, 5, 5.
23 Αυτή η εναρμόνιση των διαφόρων δεδομένων του Ωριγένη σχετικά με το ζήτημα δεν αποκλείει το ενδεχόμενο ο Ωριγένης να ταλαντεύθηκε κάποτε προς την περισσότερο χαρακτηριστικά ελληνική αντίληψη της απλής και πλήρους επιστροφής του συνόλου των λογικών κτισμάτων στην αρχική τους κατάσταση. Εδώ όμως μας αρκεί να επισημάνουμε την παρουσία σε αυτόν και της αντιλήψεως μιας βαθμιαίας προόδου από την αρχή έως το τέλος· πρόκειται άλλωστε για παραδοσιακή αντίληψη στο αλεξανδρινό περιβάλλον· βλ. τη σημείωση στο III, 6, 1.
24 Η ίδια παρατήρηση πρέπει να γίνει και σχετικά με το Anat. II του 553, το οποίο ο Koetschau ενέταξε με εμπιστοσύνη για να καλύψει μια υποτιθέμενη lacuna στο II, 8, 3, όπου γίνεται λόγος για πτώση των Χερουβείμ, Θρόνων, αγγέλων κ.λπ.· γνωρίζουμε πράγματι ότι αυτά τα αναθέματα δεν στρέφονται άμεσα κατά του Ωριγένη, αλλά κατά του ωριγενισμού του 6ου αιώνα· βλ. κεφ. I της παρούσας Εισαγωγής. Για την υποτιθέμενη lacuna βλ. τη σημείωση ad loc.
25 Για την άλλη εξαίρεση, την οποία αποτελούν τα λογικά κτίσματα που ενσωματώθηκαν σε ανθρώπινα σώματα όχι εξαιτίας ενοχής, αλλά για να προσφέρουν βοήθεια στα αμαρτωλά κτίσματα, βλ. παρακάτω. Για τη λεπτομερή εξέταση αυτού και των άλλων χωρίων που αφορούν το συγκεκριμένο πρόβλημα, βλ. επίσης όσα παρατήρησα στο «Riv. Cult. Class. e Med.», 1962, σ. 180 κ.ε.
26 Ακριβώς όμως αυτός ο απόλυτος χαρακτήρας μπορεί να αποτελεί το αδύνατο σημείο αυτού του χωρίου· γνωρίζουμε πράγματι ότι τουλάχιστον η ψυχή του Χριστού δεν είχε αμαρτήσει. Πρέπει να σημειωθεί ότι εδώ ο Ωριγένης φαίνεται να ενδιαφέρεται όχι τόσο για να υπογραμμίσει την καθολικότητα της αμαρτίας όσο για τη φύση της, υπό το φως της πλατωνικής αντιλήψεως σύμφωνα με την οποία το κακό είναι στέρηση του αγαθού.
27 Πρέπει να σημειωθεί, προς αυτή την κατεύθυνση, ότι ακριβώς στον Ρουφίνο οφείλουμε το χωρίο II, 9, 2, το οποίο είναι το σημαντικότερο ως προς την παρουσίαση της πτώσεως των λογικών κτισμάτων ως καθολικής.
28 Βλ. επίσης Ho. Ez., 1, 1 και HIER., In Eph., I, PL XXVI, 477, χωρία ασφαλώς ωριγενικής προελεύσεως. Για την αγγελική φύση αυτών των κτισμάτων βλ. τη σημείωση στο II, 9, 7.

Ὁ θρύλος τῆς Ὀρθοδοξίας και τῆς Ρωμιοσύνης – Μητροπολίτης Αὐγουστίνος Καντιώτης (+1906-2010)

Τοῦ κ. Νικολάου Ζαχαριάδη, Καθηγητοῦ θεολόγου – συγγραφέως

Ὁ ὑπεραιωνόβιος Μητροπολίτης πρώην Φλωρίνης Κυρὸς Αὐγουστῖνος Καντιώτης ἐκοιμήθη ἐν Κυρίῳ πλήρης ἡμερῶν, σὲ ἡλικία 104 ἐτῶν. Ἐγεννήθη τὸ 1906 στὶς Λεῦκες στὴ νῆσο Πάρο.

Χιλιάδες χριστιανοὶ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὸ ἐξωτερικὸ ἔτρεξαν τὴν 30ή Αὐγούστου 2010 στὸν Ἱερὸ Ναὸ Ἁγίου Παντελεήμονος στὴ Φλώρινα, γιὰ νὰ ἀποχαιρετήσουν τὸν θρῦλο τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τῆς Ρωμιωσύνης τὸν νέο Χρυσόστομο τοῦ 20οῦ αἰώνα, τὸν δυναμικὸ καὶ δυναμιτικὸ ἱεροκήρυκα, ὁ ὁποῖος δὲν δίσταζε νὰ ἐλέγχει τὸ κακὸ καὶ νὰ ὁμολογεῖ τὴν ἀλήθεια τῆς πίστεως, ἐνώπιον ἀμέσου κινδύνου τῆς ζωῆς του, ἀλλὰ καὶ διότι γνώριζε ὁ Γέροντας κυρὸς ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ νὰ ἐκθέτει μὲ τρόπο γλαφυρὸ καὶ θελκτικὸ τὸν ἐμπνευσμένο κηρυγματικὸ του λόγο. Ἂν ἄλλοι ἀγωνίζονταν τότε μὲ τὸ σπαθί τους, ὁ π. ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ ἀγωνιζόταν μὲ τὴν ρομφαία τοῦ θείου λόγου, ποὺ εἶναι κοφτερότερη καὶ ἀποτελεσματικότερη ἀπὸ τὸ ΣΠΑΘΙ!!!

Κήρυττε μὲ ὅλη τὴν θέρμη τῆς καρδιᾶς του σὲ πόλεις, σὲ χωριά, γεμᾶτος ἀγάπη. Ἔμενε πάντοτε ἀνυποχώρητος στὶς ἀρχές του γιὰ μία ΕΚΚΛΗΣΙΑ ἐλευθέρα καὶ ζῶσα. Ὀρφανοί, χῆρες, ἄρρωστοι, κοντὰ του εὕρισκαν ἀνακούφιση καὶ παρηγοριά. Κόποι, ἀγωνίες, διωγμοί, στερήσεις, κίνδυνοι καί θυσίες σημάδεψαν τὴ δράση του.

Ἀγωνιῶ ἔλεγε: « πῶς δεῖ λαλῆσαι τῷ λαῷ εἰς τοιαύτας χαλεπάς ἡμέρας». Τὸ κήρυγμά του ὑπῆρξε ἕνας «ἐπώδυνος τοκετὸς τοῦ πνεύματος». Οὐδέποτε ὁμι­λοῦ­­σε ἀπροετοίμαστος, ὅπως ὁ ἴδιος δήλωνε. Ἀποδέκτης τὰ ἑκατοντάδες τετράδια, τρεῖς ἢ τέσσερις φορὲς τὴν ἑβδομάδα κήρυγμα.

Δυστυχῶς σήμερα τὸ κήρυγμα νοσεῖ… Οἱ ἄνθρωποι ψάχνουν καὶ ἀναζητοῦν νὰ ἀκούσουν κηρυγματικὸ λόγο, συγκροτημένο, γεμᾶτο ἀπὸ παρρησία, θάρρος, πειθώ, τόλμη καὶ ἀγωνιστικότητα. Ὅτι εἶναι γνήσιο καὶ ἀληθινὸ ὁ Ἕλληνας τὸ θέλει… Ἔχουμε σήμερα ἀνάγκη ἀπὸ φλογεροὺς Ἱεροκήρυκες. Ἐθνεγέρτες σὰν τὸν ἀνεπανάληπτο μεγάλο ἀγωνιστὴ π. Αὐγουστῖνο.

Μικρόσωμος καθὼς ἦτο, εἶχε τὸ χάρισμα διὰ τοῦ λόγου νὰ συγκινεῖ, ἐνθουσιάζει, προβληματίζει, καὶ νὰ ξεσηκώνει τὰ πλήθη!!! Ἁγιοπατερικός, ἁγιογραφικός, χριστοκεντρικὸς καί ἐπίκαιρος. ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ ΚΑΝΤΙΩΤΗΣ «ΣΗΜΑ ΚΑΤΑΤΕΘΕΝ». Ὅταν τόλμησε νὰ χρησιμοποιήσει λόγο ἐλεγκτικό, τὰ μαχαίρια τῶν φθονερῶν δαιμόνων τροχίζονταν γιὰ τὴν ἐξόντωσή του. Ἦταν μία ζωντανὴ ἱστορία μίας ὁλοζώντανης μορφῆς! Ἀγωνίστηκε γιὰ τὰ δίκαια τῆς Μακεδονίας μας καὶ τῆς μαρτυρικῆς μας ΚΥΠΡΟΥ. Ἀφιλοχρήματος. Ποτὲ οἱ ἀγῶνες του δὲν ἔγιναν αἰτία νὰ δημιουργήσει σχίσμα στὴν Ἐκκλησία. Ἔμενε πάντοτε ἑνωμένος μέσα στὴν Ἐκκλησία, ἀνεξαρτήτως κόστους. 33 ὁλόκληρα χρόνια ἐποίμανε Θεοφιλῶς τὴν Μητρόπολη Φλωρίνης μὲ ἕνα τεράστιο ἔργο! Οἱ ἱστορικοὶ θὰ κουραστοῦν πολὺ νὰ τὸ καταγράψουν. Ἔγραψε 85 βιβλία. 70 χρόνια προσφορᾶς καὶ θυσίας.

Ὁ χαρισματοῦχος π. Αὐγουστῖνος, ὁ νέος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλὸς θὰ ζεῖ στὶς καρδιὲς ὅλων μας. Δυσ­τυχῶς πικρὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Οἱ χαρισματοῦχοι ζηλεύονται, φθονοῦνται, συκοφαντοῦνται «οἱ ἀξίες βάλλονται, ἀλλὰ δὲν χάνονται». Σφυροκοπεῖται ἀνηλεῶς ἡ ἀξία ἐκ τῶν ἔσω… Ὁ γράφων εἶχε τὴν ἰδιαίτερη τιμὴ καὶ εὐλογία νὰ χειροθετηθεῖ σὲ ἀναγνώστη τῆς Ἐκκλησίας μας ἀπὸ τὸν μεγάλο γίγαντα τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος μας π. ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟ. Κράτησε ὁ γράφων ὡς ἱερὰ παρακαταθήκη τὶς συμβουλὲς τοῦ Γέροντα Αὐγουστίνου, ποὺ σημάδεψαν τὴν ὅλη του πορεία. Ὁ ἀείμνηστος Μητροπολίτης Ἐλευθερουπόλεως κυρὸς Ἀμβρόσιος χαρακτήριζε τὸν Αὐγουστῖνο Καντιώτη «μικρὸ Πηδάλιο». Ὁ π. Αὐγουστῖνος ὑπῆρξε, ὄχι μόνο ἐκκλησιαστικὸς ἄνδρας, ἀλλὰ καὶ ἐθνικός. ΧΡΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΕΛΛΑΔΑ ἦταν οἱ δύο πόλοι τοῦ κηρύγματός του.

Ἀσυμβίβαστος καὶ ἀκραῖος σὲ θέματα πίστεως, Ὀρθοδοξίας, ἀκόμη καὶ σὲ ἐθνικά. Ἔγραψε τὴ δική του ἱστορία. Εἶμαι, ὅπως ἔλεγε, ὁ ἴδιος «σημεῖον ἀντιλεγόμενον». Ἄλλοι μὲ ἀγαποῦν καὶ ἄλλοι μὲ μισοῦν. Δὲν τὸν λέγανε οὔτε Αὐγουστῖνο, οὔτε Σεβασμιώτατο, ἀλλὰ «Καντιώτη», μὲ λαϊκὴ ἔκφραση. Εἶπε ὁ Χριστὸς «οὐαὶ ὅταν καλῶς ὑμᾶς εἴπωσι πάντες οἱ ἄνθρωποι» (Λουκᾶ 6,26).

Ὁ ἴδιος ἔλεγε: Ἂν σᾶς ποῦν ὅλοι οἱ ἄνθρωποι εὖγε – εὖγε τότε θὰ ἀνήκετε σὲ ἕνα «κόμμα» ποὺ φέρει τὸν τίτλο «Ο.Φ.Α.» πού σημαίνει «Ὅπου φυσᾶ ὁ ἄνεμος», ἐμεῖς ἔλεγε, ἀνήκουμε στὸ ΧΡΙΣΤΟ καὶ στὴν ΕΛΛΑΔΑ».

Ὅταν τὸν ρώτησαν, Σεβασμιώτατε, Ἅγιε Φλωρίνης, ἔχετε ἐλαττώματα; Ἀπάντησε ὅτι τὰ μεγάλα βουνὰ ἔχουν μεγάλες χαράδρες.

Ἀξίζει νὰ διευκρινίσω ὅτι ἡ μάνα τοῦ πατρὸς Αὐγουστίνου, Μητροπολίτη Φλωρίνης (Φραγκίσκα Κόττη) ἀπὸ τὶς Λεῦκες τῆς Πάρου, ἦταν δασκάλα τοῦ μεγάλου «Λοκατζῆ» τῆς ἐρήμου καὶ ἡσυχαστῆ Γέροντος καὶ Ἁγίου τῆς Ἐκκλησίας μας Ἰωσὴφ τοῦ Σπηλαιώτη, ὁ ὁποῖ­ος ἐκοιμήθη ἐν Κυρίῳ στὸ Ἅγιον Ὄρος, τὸ 1958. Ἡ ἴδια ἡ Παναγία τὸν πληροφόρησε ὅτι θὰ κοιμηθεῖ τὴν 15ην Αὐγούστου, ἡμέρα τῆς κοιμήσεώς της. Κοντὰ στὸν Ἅγιο Ἰωσήφ, διδάκτηκε τὴν νοερὰ προσ­ευχή, ὁ Ἅγιος Ἐφραὶμ ὁ Κατουνακιώτης, ὁ πάπα-Χαράλαμπος ἡγούμενος τῆς Μονῆς Διονυσίου, Ἁγίου Ὄρους, ὁ Γέρο – Ἀρσένιος, ὁ Ἰωσὴφ Βατοπαιδινὸς καὶ ὁ Γέροντας Ἐφραὶμ τῆς Ἀριζόνας.

Ὅσοι γνωρίσαμε τὸν ἄτλαντα τῆς Ὀρθοδοξίας, τὸν φλογερὸ μαχητὴ τῆς ἀγάπης καὶ διαπρύσιο κήρυκα τοῦ λόγου π. ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟ Μητροπολίτη Φλωρίνης, ὁμολογοῦμε ὅτι ἀποτελεῖ μεγάλο κεφάλαιο τῆς σύγχρονης Ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας.

ΝΑ ΕΧΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΥΧΗ ΤΟΥ, ΑΙΩΝΙΑ ΑΥΤΟΥ Η ΜΝΗΜΗ.

(Ἐκοιμήθη 28-8-2010)

Ὁ θρύλος τῆς Ὀρθοδοξίας και τῆς Ρωμιοσύνης – Μητροπολίτης Αὐγουστίνος Καντιώτης (+1906-2010) - Ορθόδοξος Τύπος

Η ΔΙΑΙΩΝΙΣΗ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ.  

ΤΑΥΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΚΛΗΡΟ.

Χιλιάδες χριστιανοὶ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὸ ἐξωτερικὸ ἔτρεξαν τὴν 30ή Αὐγούστου 2010 στὸν Ἱερὸ Ναὸ Ἁγίου Παντελεήμονος στὴ Φλώρινα, γιὰ νὰ ἀποχαιρετήσουν τὸν θρῦλο τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τῆς Ρωμιωσύνης τὸν νέο Χρυσόστομο τοῦ 20οῦ αἰώνα.

ΝΑΡΚΙΣΣΟΣ: O ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗΣ ΘΕΟΣ, ΤΟ ΕΙΔΩΛΟ ΠΟΥ ΥΨΩΝΕΤΑΙ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ ΤΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ. ΜΕΓΑΛΟΜΑΝΕΙΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΙ ΤΑΠΕΙΝΟΛΟΓΟΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΙ, ΜΕΣΣΙΕΣ ΘΕΟΛΟΓΟΙ ΣΤΡΙΜΩΧΝΟΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΑΡΑΚΜΗ ΓΙΑ ΕΝΑ ΜΕΤΑΛΛΙΟ, ΕΝΑΝ ΤΙΜΗΤΙΚΟ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΤΙΤΛΟ. ΑΤΥΧΗ ΕΠΟΧΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΙΣΤΟΥΣ ΠΑΡΟΤΙ ΞΕΚΙΝΗΣΕ ΜΕ ΤΗΝ ΔΙΔΑΧΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΙΛΟΥΑΝΟΥ. Η ΦΙΛΑΥΤΙΑ ΕΙΝΑΙ ΔΑΙΜΟΝΙΚΗ. ΔΕΝ ΚΑΝΟΥΜΕ ΤΙΠΟΤΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΟΛΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΜΑΣ. Η ΠΙΟ ΥΠΕΡΗΦΑΝΗ ΑΞΙΟΘΡΗΝΗΤΗ ΓΕΝΙΑ.

Σταυρώνοντας τη θάλασσα

Συνέχεια από: Πέμπτη 27 Αυγούστου 2026

ΙΙΙ. Οι προφητείες του Αγαθάγγελου: Το έλλειμμα ιστορικής συνείδησης στην ελληνορθόδοξη ταυτότητα

Αλλά με ποιον τρόπο λειτούργησε η χριστιανορθόδοξη εσχατολογική και μεσσιανική θεώρηση του χρόνου στην Ελληνική Επανάσταση καθορίζοντας τελικά τη φύση του νεοελληνικού κράτους και την ελληνορθόδοξη ταυτότητα;

Για ν’ απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα, ο Ράμφος, στο προτελευταίο βήμα της ερμηνευτικής των ονείρων, εξετάζει τον Αγαθάγγελο (1751 ή 1791-96) του αρχιμανδρίτη Θεόκλητου Πολυειδή. Στα δέκα κεφάλαια του έργου περιγράφονται ως προφητεία ιστορικά γεγονότα από την άλωση της Πόλης ως τιμωρία για τις αμαρτίες του έθνους μέχρι τη λύτρωση της Ελλάδας και του κόσμου στο πλαίσιο ενός θεϊκού σχεδίου. «Τι επιδιώκει με τις προφητείες του ο Αγαθάγγελος; Μήπως να υποστηρίξει χρησμολογικά μια εκκοσμίκευση του μέλλοντος εν ονόματι της θείας βουλής, οπότε επιστρατεύει το έσχατο υπέρ ενός τέλους γεμάτου ιστορική ωφέλεια για τον ελληνισμό και την Ορθοδοξία; Γι’ αυτό άραγε θέτει στην υπηρεσία των δικαίων του έθνους μελλοντικά δρώμενα των οποίων την έλευση ορίζει το θείο θέλημα και την γνώση τους εμπιστεύεται ο Θεός σ’ αυτόν προσωπικά, σαν να μην επαρκούν τα ιερά κείμενα και παραδόσιμα προηγούμενα;» (σ. 455). Ο Ράμφος θεωρεί ότι ο σκοπός του Αγαθάγγελου είναι εθνικός και συνάμα θρησκευτικός, καθώς αποβλέπει στην εμψύχωση των υπόδουλων Ελλήνων συνδυάζοντας το υπερβατικό με το κοσμικό εν είδει «εθνικού ευαγγελίου». Η ανάσταση του έθνους θα είναι ταυτόχρονα απελευθέρωση από τον οθωμανικό ζυγό και νίκη της Ορθόδοξης επί της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. «Ο προφητικός αποκαλυπτισμός του Αγαθάγγελου μάς καλεί σε ένα προδιαγεγραμμένο τέλος θείας δίκης, όπου το μέλλον κτίζεται με τα υλικά του παρελθόντος, διεκδικεί μάλιστα την συμμετοχή μας χωρίς να υπολογίζει την πράξη μας» (σ. 458).[ΜΑΣ ΔΙΑΦΕΥΓΕΙ Ο ΘΟΥΡΙΟΣ ΤΟΥ ΡΗΓΑ ΦΕΡΑΙΟΥ; ΓΕΝΝΗΜΕΝΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ, ΤΟΥΤΕΣΤΙΝ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ; ΕΛΛΕΙΜΜΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ; ΔΙΟΤΙ ΧΑΛΑΣΕ ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΦΑΝΑΡΙΩΤΩΝ; ΟΠΩΣ ΤΑ ΧΑΛΑΣΑΝ ΚΑΙ ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΠΟΥ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΑΝ ΤΗ ΠΟΛΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΒΕΝΕΤΟΥΣ; ΔΕΝ ΤΑΥΤΙΣΤΗΚΕ ΠΟΤΕ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ. Ο Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΔΕΝ ΑΠΕΔΩΣΕ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΧΑΡΙΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΣΤΟΝ ΚΛΗΡΟ. ΓΝΩΡΙΖΕ ΠΟΛΥ ΚΑΛΑ ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΓΙΟΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΔΕΝ ΕΚΚΟΣΜΙΚΕΥΤΗΚΕ ΠΟΤΕ Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΑΛΛΑ ΥΠΑΚΟΥΣΕ ΣΤΗΝ ΚΛΗΣΗ ΤΟΥ Μ. ΚΩΝ/ΝΟΥ, ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΤΥΠΟΠΟΙΗΣΕΙ ΤΟΝ ΕΝΣΑΡΚΩΜΕΝΟ ΚΥΡΙΟ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟ. ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΕΦΑΛΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ. ΜΟΝΟ ΤΟ ΦΑΝΑΡΙ ΤΗΝ ΕΙΔΩΛΟΠΟΙΗΣΕ ΚΑΙ Η ΕΙΔΩΛΟΛΑΤΡΕΙΑ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΩΝ.]

Παρουσιάζοντας την εθνική παλιγγενεσία ως εσχατολογικό συμβάν, ο Αγαθάγγελος εμψυχώνει μεν τους Έλληνες, αλλά καλλιεργεί την εμπειρία του ιστορικού χρόνου ως υπερβατικού. «Η εκδοχή της τελετουργικής συντέλειας αντιπαρατίθεται σαν μέγεθος απόλυτο στο ιστορικοκοινωνικό γίγνεσθαι, αδειάζει μάλιστα το Εγώ από την αίσθηση του πραγματικού, για να το παραδώσει εν συνεχεία στο φοβικό παραλήρημα της καταστροφής των πάντων» (σ. 459). Η αυτοκατανόηση του υποκειμένου όσο και του έθνους καθορίζονται από το αποκαλυπτικό πνεύμα, έτσι ώστε η «μνήμη βιώνεται ως ελπίδα κατοχυρωμένη από τον προφητικό έλεγχο του χρόνου» (σ. 461). Η εθνική παλιγγενεσία και το νεοελληνικό υποκείμενο που αναδύεται βρίσκονται εντός ενός αναμαγεμένου από τη θρησκεία κόσμου. Ο Ράμφος παρατηρεί ότι ενώ στην υπόλοιπη ευρωπαϊκή νεωτερικότητα ο κοινωνικός κόσμος βαθμιαία απομαγεύεται εξορθολογιζόμενος, ιδίως στο πεδίο της θρησκείας, με αποτέλεσμα την απελευθέρωση δημιουργικών δυνάμεων και τη δημιουργία ενός αυτόνομου υποκειμένου, «οι Έλληνες αρνούνται να καταλάβουν την πρόοδο διά των γεγονότων της ιστορίας, ενώ κατανοούν την πρόοδο εκ Θεού, στου οποίου την αιωνιότητα ο χρόνος μας αποτελεί ασήμαντη παρένθεση. Μεταφέρουν έτσι το παρόν στο παρελθόν και τις εικόνες του, οπότε βιώνουν την αμεσότητά του ως συγκυριακή συνθήκη, την εν ευρεία εννοία "στιγμή"» (σ. 462-463). Σύμφωνα με τον Ράμφο, ο Αγαθάγγελος καλλιέργησε τη θρησκευτική πίστη και το συναισθηματισμό μαζί με μια φοβική προσκόλληση σ’ ένα εξιδανικευμένο παρελθόν, υπονομεύοντας την ανάληψη της ευθύνης του παρόντος, όπως επίσης και τη δημιουργικότητα. «Η προφητεία μετατρέπει την ιστορία σε πεδίο όπου μπορούμε μόνο να πιστεύουμε και να ελπίζουμε, όχι και να επιλέγουμε, αφού εκεί αποφασίζει μια αιτιοκρατία σαν φυσική νομοτέλεια. Η πίστη ως ελπίδα υπάρχει εις βάρος της θελήσεως· η ελπίδα απορροφά την θέληση, ενώ η αισιοδοξία ανακυκλώνει την ελπίδα στην ιστορική πρόοδο» (σ. 465).[ΑΥΤΟΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΠΡΟΣΦΕΡΕΤΑΙ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΒΑΤΙΚΑΝΟ ΡΑΜΦΟ. Η ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ ΣΧΕΣΕΙΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΕΙΝΑΙ ΦΟΒΙΚΗ ΠΑΡΑΝΟΗΣΗ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ]

Ο Αγαθάγγελος συνέβαλλε στο έλλειμμα ιστορικής συνείδησης που εκφράζεται στην κυριαρχία της οικογένειας σε βάρος των πολιτειακών θεσμών και «με προεκτάσεις ανθρωπολογικού συμβολισμού, όπως το εκκρεμές της πατρικής εικόνας από το γονεϊκό οιδιπόδειο στην κάθε είδους ιδιωτική υπονόμευση της εύρυθμης λειτουργίας του δημοσίου έως την μέθη της πολιτικής εξουσίας ή τον ιδεοληπτικό αντικρατισμό» (σ. 475). Ο Ράμφος πιστεύει ότι στο έλλειμμα ιστορικής συνείδησης οφείλεται η επικράτηση της παραδοσιακής αυθεντίας η οποία στηρίζεται στα ήθη, στα έθιμα και στη συνήθεια έναντι της νομικής ορθολογικής κυριαρχίας. «Το κράτος μας διαβρώθηκε από τις εδραιότερες μορφές των παραδοσιακών ηθών (της μερικότητος) που το κατάντησαν πολιτικά μεροληπτικό, πνιγηρά γραφειοκρατικό και κοινωνικά ευνοιοκρατικό» (σ. 477). Σε αυτό το κράτος, και δίχως ιστορική συνείδηση, ο Έλληνας πράττει περισσότερο υπό το καθεστώς της αποδοκιμασίας ή της επιδοκιμασίας των ιεραρχικά ανώτερων και λιγότερο εμφορούμενος από ένα αίσθημα καθήκοντος. «Το κράτος καταντά έτσι για τους πολίτες του τόπος ανοικειότητος, απεργαζόμενο προβληματικές νοοτροπίες οι οποίες εμποδίζουν την μεταφορά επάνω του των ηθικών δεσμών της παραδόσεως και την κριτική τους διασταύρωση με το πραγματικό, στο όνομα επιθυμητικών ονείρων και οραμάτων – εν τέλει μεταφυσικών προσδοκιών» (σ. 478). Αν στο επίκεντρο του προβλήματος του δυσλειτουργικού νεοελληνικού κράτους και της αδιαφορίας ή της εχθρότητας των πολιτών σε αυτό βρίσκεται το πολιτισμικό ζήτημα ενός έθνους και ενός ανθρωπολογικού τύπου που πάσχουν από μια χρονική διαταραχή, με σύμπτωμα την έλλειψη ιστορικής συνείδησης, τότε μπορεί ο επαναπροσδιορισμός της ελληνορθόδοξης ταυτότητας στη βάση μιας μη εσχατολογικής ατομικής και κοινωνικής εμπειρίας του χρόνου να οδηγήσει στον εκσυγχρονισμό του κράτους και στη δημιουργία ενός διαφορετικού νεοελληνικού υποκειμένου;[ΘΑ ΠΕΡΙΜΕΝΑΜΕ ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΝΑ ΜΑΣ ΕΞΗΓΗΣΕΙΣ ΣΟΦΕ ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΠΝΕΥΜΑ ΔΕΝ ΔΕΧΘΗΚΕ ΠΟΤΕ ΤΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ, ΤΗΝ ΒΟΥΛΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑ ΦΥΣΙΝ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ. ΤΑ ΕΧΟΥΜΕ ΔΕΙ ΚΑΙ ΘΑ ΤΑ ΞΑΝΑΔΟΥΜΕ!]

ΣΥΝΕΧΊΖΕΤΑΙ

ΣΧΟΛΙΑ ΣΤΟ ΜΑΡΤΥΡΙΟ ΤΗΣ ΠΕΡΠΕΤΟΥΑΣ-MARIE-LOUISE VON FRANZ

Το Μαρτύριο της Περπέτουας

Marie-Louise von Franz

Ι. Εισαγωγή

Η παρούσα εργασία δημιουργήθηκε στο ψυχολογικό σεμινάριο του καθηγητή Γιουνγκ, στο Ομοσπονδιακό τεχνικό πανεπιστήμιο της Ζυρίχης-από την παρουσίαση ενός βιβλίου, στο οποίο μεταξύ άλλων αναφέρονταν και τα όνειρα της μάρτυρος Περπέτουας. Αυτές οι οπτασίες με εντυπωσίασαν τόσο πολύ που πήρα την απόφαση να κάνω την παρούσα ερμηνευτική απόπειρα. Από μόνες τους αποτελούν ένα μοναδικό υλικό, αφού από εκείνη την περίοδο και από την προχριστιανική αρχαιότητα δεν κατέχουμε άλλη σειρά ονείρων, στην οποία συν τοις άλλοις γνωρίζουμε και την πραγματική κατάσταση του ονειρευομένου1, όπως στην προκειμένη περίπτωση.

Θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς, κατά πόσο είναι ευνόητο και ιστορικά επιτρεπτό, να εφαρμοστεί σε εκείνη την σειρά των οραμάτων ένα μοντέρνο είδος ψυχολογικής ερμηνείας, τη στιγμή που μια τέτοια ερμηνεία αποκαλύπτει συνάφειες, οι οποίες ούτε στον πνευματικό ορίζοντα της Περπέτουας βρίσκονται, ούτε και ολόκληρης της εποχής. Η Περπέτουα, όπως θα δείξει το κείμενο, έχει ερμηνεύσει μόνη της τις οπτασίες της. είδε στον δράκοντα του πρώτου οράματος τον διάβολο που ήθελε να την απομακρύνει από το μαρτύριο, και στον ποιμένα που της πρόσφερε την γλυκιά τροφή, τον Χριστό. Οι ερμηνείες της αναγνωρίστηκαν από την σχηματιζόμενη Εκκλησία, αλλά και αργότερα. Προσφέρουν-αναγόμενες στο περιεχόμενο πίστεως του δόγματος-ένα πέρα για πέρα εμφαντικό και προσλήψιμο νόημα.

Παρόλα αυτά μου φαίνεται ότι, μια απόπειρα ερμηνείας που βασίζεται στις επιστημονικές προϋποθέσεις της ψυχολογίας του Γιουνγκ, μπορεί να φωτίσει κάποιες νέες, ουσιαστικές πλευρές. Αν υποθέσει κανείς ότι τα δογματκώς αναγνωρισμένα ως απόλυτη πραγματικότητα περιεχόμενα της χριστιανικής κοσμοαντίληψης, δεν έχουν αποκαλυφθεί στον εξωανθρώπινο χώρο {κάτι που είναι αντιφατικό, αφού η αποκάλυψη προϋποθέτει ένα ανθρώπινο σύμβολο και ένα μέντιουμ του μηνύματος} πρέπει να συμπεράνει κανείς, ότι βιώθηκαν από την ανθρώπινη ψυχή, και μόνο μέσω αυτής-εκφρασμένα στην ανθρώπινη γλώσσα-μπόρεσαν να γίνουν περιεχόμενα της πίστεως. Είναι εν τέλει η μαρτυρία των Ευαγγελίων και του Παύλου που οικοδόμησαν την γνώση μας για την εικόνα του Χριστού. Εκτός αυτών, είναι επιπλέον στην πρώτη γραμμή οι οπτασίες και ονειρικές εμπειρίες μεμονωμένων ανθρώπων {όπως αυτά της Περπέτουα}, που πρόσφεραν στήριγμα στη ζωντανή συνέχιση της πίστεως, δηλ της πεποίθησης για την εν Χριστώ ύπαρξη του ενανθρωπήσαντος Θεού. Τα οράματα και τα όνειρα όμως, είναι αυθόρμητες εκφράσεις της ανθρώπινης ψυχής, σε κατάσταση διαχωρισμού από το συνειδητό και τις έννοιές του. Αν παραστήσουμε λοιπόν αυτές τις αυθόρμητες εκφράσεις της ψυχής, μπορούμε μέσα σε αυτές να παρατηρήσουμε την γένεση του χριστιανικού κοσμοειδώλου ως φαινομένου, εγκαταλείποντας όλα όσα επ αυτού προσέφεραν, μια ήδη από την αρχαιότητα έτοιμη γνώση, η θεολογική ερμηνεία και οι θεολογικοί συλλογισμοί των συνόδων. Όλες αυτές οι προσθέσεις ήταν βέβαια μια δημιουργική πράξη του ανθρώπινου συνειδητού, μέσω της οποίας εκείνες οι ψυχικές εκφράσεις πήραν ένα χειροπιαστό νόημα και πραγματικότητα, ταυτόχρονα όμως εγκλωβίστηκαν λόγω αυτής τους της ιδιότητας, σε μια ιστορικώς καθορισμένη και γι αυτό παροδική διατύπωση. Η ψυχολογική μέθοδος παρατήρησης από την άλλη, προσπαθεί να δώσει μια νέα ερμηνεία του περιεχομένου των εικόνων εκείνων, γνωρίζοντας καλά ότι, και αυτό το καινούργιο ένδυμα θα είναι παροδικό. Από το σημείο εκκίνησης της φιλοσοφίας, θα ήταν πχ ανεπίτρεπτο να θέλει κανείς να δει την δογματική μορφή του διαβόλου στον δράκο της πρώτης οπτασίας, αλλά σύμφωνα με την υπόθεση της εργασίας μας, πρέπει να τον προσλάβουμε ως αυτό που εμφανίζεται, δηλ ως μια ονειρική εικόνα ενός δράκου. Και αφού αυτή η εικόνα εμφανίζεται πολύ συχνά στους μύθους και τα όνειρα, ως αρχετυπικό σύμβολο του δράκου σε όλες του τις πτυχές, η ερμηνεία στην περίπτωση αυτή πρέπει να γίνει με ενίσχυση {amplification}, δηλ μέσω εμπλουτισμού με όσο το δυνατόν περισσότερες ίδιες ή παρόμοιες εικόνες δρακόντων, από την οποία {ερμηνεία} η ψυχολογική σημασία της σε συσχέτιση με τα συμφραζόμενα, δεν μπορεί βέβαια να γίνει καταληπτή εννοιολογικά, αλλά μπορεί τουλάχιστον να περιγραφεί. Ενώ η a priori ερμηνεία, ότι ο δράκος είναι ο διάβολος, από την αρχή αποκλείει κάθε θετικό στοιχείο της μορφής αυτής,ενώ μέσω της ψυχολογικής οπτικής γωνίας μπορεί να υποδειχθεί μια καθαρά διπλή θετική-αρνητική όψη της εικόνας του δράκοντα, κάτι που στην όλη οπτασία ρίχνει ένα ουσιαστικά άλλο φως. Είναι αυτονόητο ότι αυτό αφορά όλες τις εικόνες και μοτίβα που εμφανίζονται στις οπτασίες.

Αφού λοιπόν οι περισσότερες από τις εικόνες αυτές είναι αρχετυπικής φύσεως, και γι' αυτό υπάρχει αστείρευτο υλικό προς σύγκριση διαθέσιμο, περιορίστηκα κατά βάση στο περίπου σύγχρονο της εποχής υλικό και με αυτό προσπάθησα να δείξω, πως αυτές οι ίδιες εικόνες στον συνειδητό κόσμο των παραστάσεων, και πολύ περισσότερο στις ασυνείδητες αυθόρμητες εκφράσεις της ψυχής στους άλλους ανθρώπους της εποχής, εμφανίζονταν ανεξαρτήτως σε ποια πίστη ανήκε ο συνειδητός άνθρωπος. Έτσι λοιπόν, ίσως μπορούμε να φτάσουμε σε μια καινούργια ιστορική εικόνα εκείνης της τόσο σημαντικής χρονικής περιόδου, με το να παρατηρήσουμε σαν από την ίδια την πηγή τη γένεση της χριστιανικής πίστης στην ψυχή του τότε ανθρώπου.

ΙΙ. Το Κείμενο

Το κείμενο < Passio Perpetuae et Felicitatis> που μαρτυρεί το τέλος της ζωής της αφρικανής μάρτυρος Περπέτουα και των συν αυτή συμμαρτυρησάντων, ανακαλύφθηκε σε ένα γραπτό του Monte Cassino από τον praefectus της βατικανικής βιβλιοθήκης Lucas Holstenius. Το 1663 εκδόθηκε από τον P. Poussines, και αμέσως μετά, το 1668, συμπεριλήφθηκε στο Acta Sanctorum1. Αργότερα, το 1889 βρέθηκε σε μια ελληνική μορφή στην Ιερουσαλήμ, και εκδόθηκε το 1892. Για την προτεραιότητα των έργων δεν υπάρχει σήμερα καμιά ενιαία στάση. Οι περισσότεροι όμως όσοι ασχολούνται με το κείμενο, τείνουν να θεωρούν την ελληνική μορφή ως μη πρωτότυπη, αλλά είτε ως αυτόνομη, παράλληλη γραφή, είτε είτε ως μετάφραση του λατινικού κειμένου3. Συν τοις άλλοις, μέρος των ερευνητών υποθέτει ότι ο πατέρας της Εκκλησίας Τερτυλλιανός είναι ο συγγραφέας του πλαισίου της μαρτυρίας4, και ότι τα οράματα έχουν γραφτεί από την ίδια την μάρτυρα. Οι από τον J. Robinson κριτικές σημειώσεις για το στιλ του κειμένου, και τα επιχειρήματα του Shewrings για την από τον Τερτυλλιανό συγγραφή μου φαίνονται πειστικά5.

Ο Τερτυλλιανός ζούσε ακριβώς την εποχή του μαρτυρίου της Περπέτουα, Φελίτσιτας και των συμμαρτύρων Σατουρνίνους, Σεκούντους, Ρενοβάτους και Σατούρους, τα παθήματα των οποίων περιγράφονται στο κείμενο αυτό, ως επίσκοπος στην Καρθαγένη. Και οι ίδιοι οι μάρτυρες κατάγονταν είτε από την Καρθαγένη6 επίσης, είτε, που είναι και το πιο πιθανό, από ένα κοντινό τόπο, Thuburbo minus7. εκτελέστηκαν στις 7 Μαρτίου του 203 στην Καρθαγένη, και ετάφησαν την ίδια ημέρα8 (πιν. V), ώστε ο Τερτυλλιανός έζησε τα γεγονότα από πολύ κοντά (πιν. III, IV).

ΙΙΙ. Το πρόβλημα της ορθοδοξίας των μαρτύρων

Ένα από χρόνια αμφιλεγόμενο πρόβλημα μεταξύ θεολόγων, δημιουργεί το ερώτημα, αν οι μάρτυρες ανήκουν στην αίρεση των μοντανιστών1, στην οποία είχε προσηλυτιστεί και ο Τερτυλλιανός την εποχή εκείνη (205/7), κάτι που οδήγησε σε ένα σχίσμα με την Εκκλησία. Ο συγγραφέας του πλαισίου της διήγησης του μαρτυρίου, φαίνεται αρκετά καθαρά να είναι προσανατολισμένος μοντανιστικά• από την άλλη όμως δεν υπάρχουν σίγουρες αποδείξεις για το εάν και οι μάρτυρες ήσαν2.

Η κίνηση του μοντανισμού, που τότε δεν ήταν ασήμαντη στην Αφρική, ανάγεται στον Lucius Montanus3, έναν Φρύγα από την Pepuza, που υποτίθεται πως πριν από την μεταστροφή του στον Χριστιανισμό ήταν ιερέας της μητέρας των θεών Κυβέλης4. Εμφανίστηκε στα μέσα του 2ου αιώνα και σε κατάσταση έκστασης, με θορύβους και σπασμούς5 (όπως ήταν σύνηθες στους ιερείς των λατρειών της μεγάλης μικρασιατικής μητέρας των θεών) πρόφερε νέες αποκαλύψεις, στις οποίες μιλούσε στο όνομα του Παρακλήτου ή του Πατέρα ή του Υιού, και αξίωνε να ιδρύσει μια καινούργια <εκκλησία του πνεύματος>. Στην ακολουθία του προεξείχαν ιδιαιτέρως δυο γυναίκες, η Μαξιμίλα και η Πρίσκα, που ως επί το πλείστον διέδιδαν προφητείες για το τέλος του κόσμου.

Η θεμελιώδης τοποθέτηση των μοντανιστών βρίσκεται σε στενή συσχέτιση πρωτοχριστιανική προσμονή του κοντινού τέλους7. απαιτούσαν εξαιρετική αυστηρότητα ηθών λόγω του κοντινού τέλους του κόσμου, όπου είχε συνταχθεί και ο Τερτυλλιανός8. Σε αντίθεση προς τους καθολικούς <ψυχικούς>, οι μοντανιστές ονόμασαν τους εαυτούς τους <πνευματικούς>9 και το κίνημα τους θεωρούνταν ως η <νέα προφητεία>10, και τοποθετούσε τους χρησμούς του (δηλ. το μήνυμα του αγίου πνεύματος) ως την νέα εποχή αποκάλυψης, σε αντίθεση με αυτές της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης11. Αναλόγως προς τις 3 υποστάσεις της Αγίας Τριάδος διαιρούσαν τον κοσμικό χρόνο σε 3 περιόδους, δηλ αυτή του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. <Έτσι ήταν>, λέει πχ ο Τερτυλλιανός12, <η δικαιοσύνη (του Θεού) στις αρχές από τη φύση της φοβούμενη τον Θεόν, μετά, μέσω του νόμου και των προφητών ανέβηκε στην κλίμακα της παιδικότητος, μετά ενδυναμώθηκε μέσω του Ευαγγελίου στην νεανικότητα, τώρα όμως, μέσω του Παρακλήτου θα οδηγηθεί στην ωριμότητα>. Η νέα αποκάλυψη πραγματοποιείται έτσι με τον Παράκλητο, την εμφάνιση του οποίου υποσχέθηκε ο Χριστός μετά τον θάνατό του (Ιωαν. Ιδ,16-17)13. και ο συγγραφέας του Passio Perpetuae επίσης τονίζει με παρόμοια έννοια το πλησίασμα του τέλους του κόσμου, με το να επικαλείται τις Πράξεις των αποστόλων, β 1714. Ομολογεί παρακάτω ότι αναγνωρίζει νέες οπτασίες, δίπλα στις προφητείες της Π. Και Κ. Διαθήκης, πράγμα με το οποίο δείχνει καθαρά ότι είναι Μοντανιστής.

Οι οπαδοί του Μοντάνους επιζητούσαν συχνά μέσα στο ζήλο της πίστης τους και στην τονισμένη μακράν του κόσμου στραμμένη πνευματική στάση, με τη θέληση τους τον θάνατο μέσω του μαρτυρίου15. έτσι δεν φαίνεται απίθανο εκείνοι οι μάρτυρες στους οποίους είναι προφανές ένα έντονα εκστατικό χαρακτηριστικό, να ανήκαν στο κίνημα αυτό. Μπορεί βέβαια να πρόκειται μόνο για μοντανιστικές επιρροές, μέσω των οποίων δεν είχαν τοποθετηθεί ενάντια στην Εκκλησία16. Και στην Ρώμη επίσης υπήρχαν Μοντανιστές ήδη από το 200 μ. Χ, και όπως συμπεραίνεται από τα απαγορευτικά διατάγματα των παπών, η αίρεση πρέπει να επέζησε μέχρι τον 8οαι. Η Εκκλησία την πολέμησε παρόλη την δογματικώς ορθή πίστη, λόγω του εκστατικού-άγριου και καθόλα αυστηρού στοιχείου εντός του κινήματος, λόγω της απόλυτης άρνησης του κόσμου17, και με τον με αυτό το γεγονός συνδεδεμένο κίνδυνο, να τινάξουν στον αέρα την ενότητα και κοσμική τάξη της Εκκλησίας18, βασιζόμενοι στις ατομικές αποκαλύψεις. Ιδιαιτέρως όμως λόγω του ότι αναγνωρίζουν στις γυναίκες το αξίωμα του διδασκάλου19.

Η αντίθεση μοντανισμού και Εκκλησίας γίνεται ξεκάθαρη στην τοποθέτησή τους απέναντι στα όνειρα και τις οπτασίες. Η Εκκλησία φυσικά δεν είχε απορρίψει εντελώς τη δυνατότητα της θεϊκής έμπνευσης μέσω ονείρων και προσώπων20. Υπέθετε ότι ο Θεός ή το Άγιο Πνεύμα μπορούσε να τους χρησιμοποιήσει ως ενδιάμεσο των μηνυμάτων, όμως απέκλειε τη δυνατότητα αυτές οι <νέες αποκαλύψεις> να αντιτίθενται στην παραδεδομένη διδασκαλία-βασιζόμενη στην θεμελιώδη πρόταση ότι ο Θεός δεν μπορεί να αντιφάσκει ή να ανακαλέσει ότι είπε. Γι' αυτό ήταν περιορισμένη η δυνατότητα να αναγνωριστούν οι πολυάριθμες νέες αποκαλύψεις μεμονωμένων ατόμων, και η απόφαση περί αληθείας ή μη κάθε ατομικής οπτασίας είχε τεθεί στη διάθεση ενός συλλογικού συνειδητού κριτηρίου. Σε κινήματα αντίθετα, όπως παριστάνει ο μοντανισμός, και στους πνευματικούς υποκινητές αυτών, ήταν πολύ περισσότερο αφημένο στο υποκειμενικό αίσθημα ή την συνειδητή κρίση ατόμων ή μικρών ομάδων, να αποφασίσει αν μια οπτασία ήταν θεϊκή ή δαιμονική, και έτσι η θρησκευτική λειτουργία της ασυνείδητης ψυχής είχε πάρει ακόμα περισσότερο χώρο.

Η ήσυχη βεβαιότητα με την οποία η Περπέτουα κρίνει τις δικές της οπτασίες δεν μπορεί να θεωρηθεί ως σίγουρη απόδειξη για την προσάρτησή της στον μοντανισμό, γιατί ζούσε σε εκείνη την πρώιμη χριστιανική εποχή, όπου οι συλλογικές τοποθετήσεις απέναντι στις εσωτερικές εμπειρίες ατόμων κυμαίνονταν και δεν είχαν τόσο στέρεα κανονικοποιηθεί όπως σήμερα. Η ισχυρή επίσης πίεση των διωγμών από πλευράς των ειδωλολατρών επέτρεπε λιγότερο απ ότι αργότερα, την αναζωπύρωση των εσωτερικών αντιθέσεων στην χριστιανική κοινότητα.

IV. O βίος της αγίας Περπέτουας

Ο βίος της αγίας Περπέτουας μας είναι για τις τότε συνθήκες σχετικά καλά γνωστός1: καταγόταν από την επιφανή ρωμαϊκή οικογένεια των Vibii2 και ήταν την εποχή της εκτέλεσής της 22 ετών. Οι γονείς της ζούσαν ακόμα, και ο πατέρας της(πιθανόν ο μοναδικός στην οικογένεια της) που είχε παραμείνει πεπεισμένος ειδωλολάτρης, προσπαθούσε μέχρι την τελευταία στιγμή να απομακρύνει την κόρη του από την απόφασή της, και να την παρακινήσει στην ανάκληση. Ήταν παντρεμένη πολύ νέα και είχε ένα γιο τον οποίο θήλαζε ακόμα, και που πολλές φορές ζήτησε αν τον φέρουν στην φυλακή κοντά της. κατά παράδοξο τρόπο ο σύζυγός της δεν αναφέρεται καθόλου. Συν τοις άλλοις είχε και δυο αδελφούς, ο ένας εκ των οποίων ήταν όπως αυτή κατηχούμενος. Και η ίδια βαφτίστηκε 20 μέρες πριν τον θάνατό της, και πρέπει τότε να είχε πει: <το Άγιο Πνεύμα με διέταξε, στο νερό να μη ζητήσω τίποτε άλλο παρά το βασανισμό της σαρκός>.

(Συνεχίζεται)

ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΜΙΚΡΟ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΗΣ ΝΟΟΤΡΟΠΙΑΣ, ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΗΝ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ, ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΚΑΤΩΤΕΡΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΚΟΙΝΟΣ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ, ΕΠΙΤΡΕΠΟΝΤΑΣ ΤΗΣ ΟΜΩΣ ΝΑ ΑΛΛΑΖΕΙ ΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΝΕΩΝΟΝΤΑΣ ΤΙΣ ΠΗΓΕΣ ΤΩΝ ΑΡΧΕΤΥΠΩΝ.
ΣΗΜΕΡΑ ΕΠΑΝΕΡΧΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟ.
Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΔΥΣΤΥΧΩΣ ΟΜΩΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥΣ ΕΡΑΣΤΕΣ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΡΧΕΤΥΠΙΚΗ. Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΟΙΚΟΔΟΜΕΙΤΑΙ ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ. ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ. ΤΑ ΚΑΚΕΚΤΥΠΑ ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ ΟΜΩΣ ΟΠΩΣ ΔΙΔΑΣΚΕΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΛΗΞΑΝ ΣΕ ΑΡΧΕΤΥΠΙΚΕΣ ΜΕΘΕΡΜΗΝΕΥΟΜΕΝΕΣ ΜΟΡΦΕΣ. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ  ΔΕΝ ΑΠΤΕΤΑΙ  ΤΗΣ ΝΟΟΤΡΟΠΙΑΣ.  Η ΝΟΟΤΡΟΠΙΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΕΛΛΕΙΨΗ ΝΟΥ ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΘΗ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΣΗΜΑΙΝΟΥΝ ΕΛΛΕΙΨΗ ΨΥΧΗΣ.

Αμέθυστος