1) Λήξη του έτους
Παρά τα φαινομενικά, ο Ρενέ Γκενόν θα μπορούσε να είναι ένας χρήσιμος συγγραφέας στη φιλοσοφική συμβουλευτική για έναν θεμελιώδη λόγο: παρέχει ένα πολύ σαφές παράδειγμα του πώς μπορεί κανείς να αποστασιοποιηθεί από την εποχή του. Την επόμενη μέρα του θανάτου του, τον θυμήθηκαν με κύρος ως εξής: «Ο θάνατος του Ρενέ Γκενόν επέστησε την προσοχή σε ένα έργο που αξίζει να θεωρηθεί από τα πιο μοναδικά της εποχής μας. Στέκεται τόσο εντελώς έξω από τη σύγχρονη νοοτροπία, συγκρούεται τόσο βίαια με τις πιο άκαμπτες συνήθειές της, που αντιπροσωπεύει ένα είδος ξένου σώματος στον σημερινό πνευματικό κόσμο. Αλλά αυτό ακριβώς είναι το μεγαλείο του Γκενόν, ότι μπόρεσε να απελευθερωθεί πλήρως από όλες τις προκαταλήψεις της εποχής και να επεξεργαστεί το έργο του σε μοναξιά με άκαμπτη αυστηρότητα. Είναι βέβαιο ότι έχει αγγίξει τα πιο ουσιαστικά προβλήματα του σήμερα, αυτό του τεχνικού πολιτισμού και των απειλών που συνεπάγεται, αυτό της οργάνωσης της οικονομικής και πολιτικής κοινωνίας. Το έχει κάνει με μια μορφή που είναι ταυτόχρονα ενοχλητική και βαθιά, αλλά που παρόλα αυτά δεν μπορεί να αφήσει κάποιον αδιάφορο»[1]. Θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε στον Γάλλο μελετητή, από πνευματικής άποψης, αυτό που ο Γιούνγκερ ονόμαζε «πέρασμα στο δάσος» ή αυτό που η μεσαιωνική περίοδος ονόμαζε « έξοδο του αιώνα ». Δεν είναι τυχαίο που αναφέρω αυτές τις δύο έννοιες. Η πρώτη παραπέμπει σε μια ιστορική και πολιτική πράξη, η οποία οριοθετεί τη μορφή του «επαναστάτη». Η δεύτερη σε μια μεταφυσική πράξη που σηματοδοτεί τη μορφή του ασκητικού ήρωα ή του μυστικιστή αγίου. Και στις δύο περιπτώσεις, η εγκατάλειψη του χρόνου είναι, αφενός, προϊόν ανησυχίας για τη συνολική ποιότητα που έχει λάβει, μια ανησυχία που δημιουργεί μια ανάλυση της πραγματικότητας, μια ανάλυση που παράγει μια αρνητική και καταδικαστική κρίση· αφετέρου, προκύπτει από μια ψύχραιμη και ανεξάρτητη κρίση που προωθεί και καλλιεργεί μια ορισμένη στάση αποξένωσης, εμβαθύνοντας το έδαφος για μια κριτική αξιολόγηση.
2) Μια μεταφυσική επιλογή
Στον Γκενόν, αυτή η αποσύνδεση αποτελεί αντικείμενο μιας μεταφυσικής επιλογής και μιας συγκεκριμένης θεωρητικής πορείας, η οποία είναι ιδιαίτερα εμφανής στο κείμενο Η Κρίση του Σύγχρονου Κόσμου [2]. Το βιβλίο γράφτηκε το 1927, όταν ο συγγραφέας βρισκόταν ακόμα στο Παρίσι και βρισκόταν σε διάλογο με τον Καθολικισμό για να επιβεβαιώσει τη συμβατότητα του τελευταίου με τις θρησκευτικές παραδόσεις που προέρχονται από την Ανατολή στον θεμελιώδη πυρήνα τους. Ναι, επειδή σύμφωνα με τον Γκενόν δεν υπάρχει βέβηλη φιλοσοφία και μεταφυσική, παρά μόνο ως παρερμηνεία της φιλοσοφίας και της μεταφυσικής, αλλά μάλλον η αυθεντική γνώση έχει πάντα μια ιερή μορφή, αφού η ίδια η ιερότητα είναι ο τρόπος εκδήλωσης της απόλυτης Αρχής όλων των πραγμάτων. Επομένως, η αυθεντική γνώση δεν διαχωρίζεται ποτέ από μια πνευματική και θρησκευτική διάσταση, που ερμηνεύεται από αυτόν με γνωστική έννοια (δηλαδή, επιμένοντας ιδιαίτερα στο θέμα της γνώσης) και μυητική (δηλαδή, εσωτερική). Όλες οι θρησκευτικές παραδόσεις συγκλίνουν σε ένα κέντρο που αποτελεί τον πυρήνα της εσωτερικής τους αλήθειας, διαθέσιμο σε όσους ολοκληρώνουν πλήρως μια συγκεκριμένη πορεία γνώσης που κορυφώνεται σε μια διανοητική διαίσθηση της αλήθειας και την οποία οι διαφορετικές παραδόσεις εκφράζουν με διαφορετικές μορφές, από την πιο σύνθετη και εσωτερική έως την πιο απλοποιημένη και εξωτερική.
3) Οι τέσσερις εποχές
Η κρίση του σύγχρονου κόσμου σηματοδοτεί έτσι μια εκκοσμίκευση που αποτελεί επίσης βεβήλωση των ιερών αληθειών (υπό αυτή την έννοια, όχι μόνο υπάρχει κρίση του σύγχρονου κόσμου, αλλά ολόκληρος ο σύγχρονος κόσμος είναι ο ίδιος μια εποχή κρίσης). Αυτή η βεβήλωση χαρακτηρίζει την εποχή μας ως σκοτεινή εποχή , δηλαδή την τελική στιγμή ενός κοσμικού κύκλου εκδήλωσης της Αρχής (η ιερή και βέβηλη ιστορία ακολουθεί αδυσώπητους κυκλικούς νόμους) που προαναγγέλλει μια τελική «αποκατάσταση» -ένας όρος όχι Γενονικός αλλά Στωικός- και μια αποκατάσταση του κόσμου στην αρχέγονη αλήθεια του. Η τελευταία εποχή ονομάζεται Κάλυ Γιούγκα, από τη σανσκριτική εποχή της διχόνοιας , και προηγείται από τις τρεις εποχές της Σάτια Γιούγκα ή Κρίτα Γιούγκα , της εποχής της αλήθειας ή της ενότητας του ολοκληρωμένου-τέλειου, της Τρέτα Γιούγκα , της ηλικίας των τριών ετών, και της Ντβάπαρα Γιούγκα, της ηλικίας των δύο ετών (ας έχουμε κατά νου ότι στην ινδουιστική διδασκαλία το Ντάρμα , ή η κοσμική τάξη, αντιπροσωπεύεται συμβολικά από έναν τετράποδο ταύρο: η παρακμή, που συμβολίζεται από το τρία και το δύο, αφαιρεί από την πληρότητα των τεσσάρων ). Η ιστορία, επομένως, έχει μια καθοδική έννοια και αυτό συμβαίνει επειδή είναι η εκδήλωση μιας Αρχής η οποία, εκφράζοντας τον εαυτό της, απομακρύνεται και κατεβαίνει από τον εαυτό της.
4) Η Αρχή και η εκδήλωση
Μπορούμε να αποκτήσουμε μια πιο φιλοσοφικά οικεία εικόνα αυτής της διαδικασίας αν λάβουμε υπόψη την εκπόρευση του Πλωτίνου από το Ένα, κατά την οποία οι διαφορετικές υποστάσεις σταδιακά απομακρύνονται από την πηγή τους, χάνοντας την ενότητα και την ύπαρξή τους, μέχρι να φτάσουν σε ένα ελάχιστο που αποτελείται από τον υλικό κόσμο. Αυτή η απομάκρυνση έχει ουσιαστικά οντολογικό και μεταφυσικό χαρακτήρα και αντηχεί και στην ιστορική διάσταση, έτσι ώστε ακόμη και η ιστορία στους κύκλους της, που είναι χρονικές εκδηλώσεις μιας άχρονης Αρχής, να παρουσιάζει μια πτωτική τάση. Όσο για τον δυτικό μας πολιτισμό, μια ιδιαίτερη περίπτωση του γενικού ιστορικού κανόνα της παρακμής, η αποφασιστική στιγμή είναι η Αναγέννηση, η οποία, μετά τη μεσαιωνική περίοδο που παρέμεινε αγκυροβολημένη στην παράδοση μέσω του Καθολικισμού, χαρακτηρίζεται πνευματικά από τη νίκη της πράξης επί της στοχασμού και τον θρίαμβο του υλισμού και του ατομικισμού. Αυτή η παρακμή συνεχίζεται μέχρι τη σύγχρονη εποχή, η οποία είναι ο παροξυσμός της κρίσης, αλλά η οποία, ως κρίση, δεν μπορεί να επιβληθεί οριστικά, επειδή οποιαδήποτε απόκλιση από την Αρχή εξαρτάται από την ίδια την Αρχή και η πλήρης εξαφάνισή της δεν είναι καν νοητή, αφού τίποτα δεν μπορεί να υπάρξει πέρα από αυτήν.
Έτσι, η πραγματικότητα εκδηλώνει μια Αρχή. Το να εκδηλώνω σημαίνει να κάνω σαφές το έμμεσο, να εκθέτω το κρυμμένο, να ξεδιπλώνω τις δυνατότητες που περιέχονται στην Αρχή και, θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε έναν άλλο όρο, να συστέλλω το άπειρο (με την έννοια του Κουσανίου) σε κάποιο περιορισμό. Περιλαμβάνει τη σύλληψη της εκδίπλωσης μιας τελικής ρίζας όλων των πραγμάτων που έχει έναν απολύτως καθολικό χαρακτήρα και, ως τέτοια, είναι αποφατική - δηλαδή, άφατη και ανέκφραστη. Αυτή η αρχή των πάντων είναι το Απόλυτο με την εξέχουσα έννοια και, για να έχει τα χαρακτηριστικά μιας μέγιστης τελειότητας μπροστά στην οποία τίποτα δεν μπορεί να τεθεί ή να νοηθεί, πρέπει να είναι καθολική στον υψηλότερο βαθμό επειδή στερείται οποιουδήποτε οντολογικού και ποιοτικού ορίου: «Το άπειρο, για να είναι πραγματικά τέτοιο, δεν μπορεί να δεχθεί κανέναν περιορισμό, ο οποίος προϋποθέτει ότι είναι απολύτως άνευ όρων και απροσδιόριστο, αφού κάθε προσδιορισμός, όποιος κι αν είναι, είναι ένας περιορισμός, ακριβώς στο βαθμό που αφήνει κάτι έξω από τον εαυτό του, δηλαδή όλους τους άλλους εξίσου πιθανούς προσδιορισμούς. Από την άλλη πλευρά, ο περιορισμός έχει τον χαρακτήρα μιας αληθινής και σωστής άρνησης: το να θέσουμε ένα όριο σημαίνει να αρνηθούμε, σε ό,τι περικλείεται από αυτό, όλα όσα αυτό το όριο αποκλείει· κατά συνέπεια, η άρνηση ενός ορίου είναι σωστά η άρνηση μιας άρνησης, δηλαδή, με λογικούς αλλά και μαθηματικούς όρους, μια κατάφαση, έτσι ώστε η άρνηση κάθε ορίου να ισοδυναμεί με την πλήρη και απόλυτη κατάφαση»[3].
5) Το Δυνατό, το Είναι και το Μη-Είναι
Η περιγραφή της άπειρης Αρχής δεν θα μπορούσε να είναι πλήρης αν δεν προστίθετο η έννοια του Δυνατού, ενός Δυνατού που είναι το άπειρο ιδωμένο στην πτυχή του της καθαρής μη-αντίφασης[4] και σε εκείνο το «ελάχιστο προσδιορισμό που είναι απαραίτητος για να γίνει αποτελεσματικά νοητό για εμάς»[5]. Αυτό, που περιέχει με αδιαφοροποίητο τρόπο όλα όσα μπορούν να εκδηλωθούν και όλα όσα δεν μπορούν να εκδηλωθούν, βρίσκεται από μόνο του σε μια κατάσταση μη-εκδήλωσης και από μόνο του αναπαύεται στην αβυσσαλέα και αόριστη σιωπή του. Αυτό το Δυνατό δεν πρέπει να νοείται σύμφωνα με τη διάκρισή του από το πραγματικό, επειδή δεν πρέπει να εξετάζεται με βάση το ζεύγος των εμμενών κατηγοριών της δυνατότητας και της πραγματικότητας, αλλά σύμφωνα με τη μεταφυσική του ποιότητα της Αρχής, η οποία έχει υψηλότερο βαθμό από την ίδια την πραγματικότητα, όπως την ονομάζουμε, και η οποία επομένως την υπονοεί και την κατέχει[6]. Ωστόσο, όπως και αυτή του Πλωτίνου, πρέπει να εκδηλώνεται σε εκείνη την πτυχή του εαυτού της στην οποία είναι προορισμένο να το κάνει, επειδή χωρίς μια εκδήλωση που περιλαμβάνει κάθε βαθμό του Είναι, η αρχή δεν θα ήταν πραγματικά άπειρη, αφού θα είχε τους κατώτερους βαθμούς του Είναι έξω από τον εαυτό της. Ένα άπειρο που είναι πραγματικά τέτοιο πρέπει να περιλαμβάνει αυτό που είναι έμμεσο στον εαυτό του και να το εκδηλώνει ως την πραγματικότητά του, διαφορετικά θα ερχόταν σε αντίφαση με τον εαυτό του. Επομένως, γνωρίζουμε ότι στην Αρχή υπάρχει μια πτυχή, αν είναι δυνατόν να μιλήσουμε για πτυχή χωρίς υπερβολική απλοποίηση, η οποία δεν είναι εκδηλώσιμη και μια εκδηλώσιμη, και οι δύο εντελώς υπερουσιώδεις[7]. Η εκδηλώσιμη «περιέχει» την αρχή της εκδήλωσης, δηλαδή το Είναι, στον εαυτό της εκτός της εκδήλωσης (εκδηλώνονται οι συνέπειες της αρχής, όχι η ίδια η αρχή) που είναι ο πιο καθολικός προσδιορισμός αυτού που πραγματικά εκδηλώνεται. Η εκδήλωση συμβαίνει σε βαθμούς, δηλαδή σε διαφορετικά οντολογικά επίπεδα, μέσα στα οποία υπάρχουν «κόσμοι», δηλαδή, τομείς εκδήλωσης που ορίζονται από συγκεκριμένες συνθήκες ύπαρξης, όπως ο χώρος, ο χρόνος, η ύλη ή η ψυχή, τρόποι συνείδησης και συγκεκριμένοι οντολογικοί νόμοι. Αυτοί αντανακλούν την οντολογική ποιότητα των αντίστοιχων βαθμών τους, που αντιστοιχούν σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό καθολικότητας και ενότητας. Οι βαθμοί και οι αντίστοιχοι κόσμοι αρθρώνονται σε φθίνουσα σειρά σύμφωνα με τα πνευματικά/συμπαντικά, λεπτοφυή/ψυχικά και χονδροειδή/υλικά επίπεδα. Μεταβαίνουμε από την άτυπη και πνευματική διάσταση —στην οποία δεν υπάρχει ούτε όριο ούτε ιδιαιτερότητα, ούτε άρθρωση, ούτε προσδιορισμός που προσιδιάζει στο πεπερασμένο— στην τυπική διάσταση —η οποία υπονοεί έναν απέραντο, θεμελιώδη και στο μέγιστο δυνατό βαθμό ολοκληρωμένο προσδιορισμό της ουσίας— και, εντός αυτής της τελευταίας, στη λεπτή ή ψυχική διάσταση —που αντιστοιχεί στην έννοια που δίνεται στην έννοια της ψυχής από την κλασική φιλοσοφία— μέχρι την χονδροειδή διάσταση, δηλαδή, στις πιο συγκεκριμένα υλικές πτυχές της εκδήλωσης.Εδώ, παρακολουθούμε ακριβώς μια προοδευτική μετάβαση από το αόριστο στο καθορισμένο, από το καθολικό στο ιδιαίτερο, μέχρι ένα μέγιστο πολλαπλότητας και προσδιορισμού που αντιστοιχεί στην ύλη. Αντίθετα, όταν ανεβαίνουμε τα οντολογικά επίπεδα προς την Αρχή, περνάμε επίσης από τον έναν κόσμο στον άλλο - δηλαδή, από ένα πεδίο πραγματικότητας όπου ισχύουν ορισμένες συνθήκες και νόμοι σε ένα άλλο όπου ισχύουν άλλες συνθήκες και νόμοι. Φυσικά, για να συμβεί αυτό, πρέπει να υπάρχει επικοινωνία μεταξύ του κατώτερου και του ανώτερου, και αντίστροφα - επικοινωνία που δίνεται από το γεγονός ότι κάθε επίπεδο και κόσμος εκδηλώνει το Είναι, και το Είναι είναι μια Δυνατότητα.
6) Μεταφυσική και ιστορία
Αυτός ο πολύ εκδηλωμένος κόσμος μας εξελίσσεται χρονικά από μια κατάσταση μέγιστης εγγύτητας με την Αρχή σε μια κατάσταση μέγιστης απόστασης. Η πορεία της εκδήλωσης έχει δύο κατευθύνσεις: η Αρχή τείνει να εκδηλωθεί, δηλαδή να εκφραστεί αποστασιοποιούμενη· αλλά η εκδήλωση επιδιώκει να επανασυνδεθεί με την Αρχή που είναι η πηγή της και για την οποία επομένως αισθάνεται ένα είδος οντολογικής νοσταλγίας. Ιστορικά, αυτό ξεδιπλώνεται μέσα από το ξεδίπλωμα των κύκλων των τεσσάρων εποχών, οι οποίοι μπορούν επίσης να μεταφραστούν στη Δυτική παράδοση με τις Ησιόδειες εικόνες του χρυσού, του αργύρου, του χαλκού και του σιδήρου. Η πτώση από τον χρυσό στο σίδερο, επομένως, προαναγγέλλει την ανασύσταση του χρυσού από το σίδερο: οι κύκλοι είναι το αιώνιο ξεδίπλωμα αυτής της κοσμικής πνοής της Αρχής και, μέσα στην εκδήλωσή της, είναι η ιστορική της πνοή.
Σήμερα, η σύγχρονη Δύση έχει φτάσει στο τελικό στάδιο της παρακμής, το οποίο αντιπροσωπεύει την πιο οντολογικά, επιστημολογικά και ηθικά υποβαθμισμένη κατάσταση. Ωστόσο, ακριβώς για αυτόν τον λόγο, βρισκόμαστε σε ένα σημείο όπου μπορούμε να αισθανθούμε έντονα την επείγουσα ανάγκη για αποκατάσταση. Σε αυτό, η Δύση και ο πολιτισμός της πρέπει να επωφεληθούν από τη συμβολή του Ανατολικού κόσμου, ενός πνευματικού αλλά και γεωγραφικού τόπου, όπου η Παράδοση - δηλαδή, το πνευματικό ίχνος της αρχικής ενότητας, που διαρκεί σε όλη την ιστορία - είναι ακόμα ζωντανό και όχι σε μεγάλο βαθμό χαμένο και κρυμμένο στους λαβύρινθους της παρακμής.
Η Ανατολή είναι τότε ο τόπος μιας άθικτης επιβίωσης αυτού που είναι πρωτότυπο, επίσης επειδή εκεί η στοχασμός διατηρεί την πρωτοκαθεδρία της έναντι της δράσης και της προσφέρει ένα απόλυτο νόημα.
7) Πνευματική διαίσθηση
Ο στοχασμός είναι αυτό που πραγματικά εγκαθιδρύει τη σύνδεση μεταξύ της μεταφυσικής προέλευσης και των οντοτήτων που κατοικούν στην εκδήλωσή της. Προηγείται της δράσης, η οποία αντίθετα παραμένει μια στιγμιαία, παροδική τροποποίηση της ύπαρξης, ακόμη και αν προσανατολίζεται προς την αλήθεια και την ανωτερότητά της. Ο στοχασμός, θα λέγαμε με φιλοσοφικούς όρους «γνωσιολογικά», κορυφώνεται στην καθαρή διαίσθηση. Προφανώς, δεν πρόκειται για μια αισθητηριακή διαίσθηση, συνδεδεμένη με την χονδροειδή διάσταση της ύλης· ούτε είναι ένα είδος συναισθηματικής διαίσθησης, ούτε, τέλος, εκείνη η διανοητική διαίσθηση που, στον Καντ, δεν είναι τίποτα άλλο από την καθαρή αδυναμία. Με τον όρο διαίσθηση, ο Γκενόν εννοεί μια γνωστική πράξη στην οποία το υποκείμενο μετατρέπεται αμέσως στο γνωστό αντικείμενο, και αυτό με έναν διάχυτο και ολοκληρωτικό τρόπο. Αυτή η πράξη είναι κατάλληλη για ένα είδος καθαρής διάνοιας - μια ενεργή διάνοια, όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης - αυτή τη διάνοια που, θα έλεγα, χρησιμοποιώντας γλώσσα που προέρχεται από τον σχολαστικισμό, είναι ικανή για συνδέσεις, δηλαδή για άμεση γνώση αρχών. Η ιδέα μιας «καθαρής και άμεσης διανοητικής διαίσθησης» εφαρμόζεται αποκλειστικά στον τομέα των μεταφυσικών αρχών, αλλά από αυτό ακριβώς το γεγονός ανοίγει απεριόριστες δυνατότητες σύλληψης, έτσι ώστε αν η γνώση δεν εξαρτιόταν από τη μεταφυσική, θα ήταν κυριολεκτικά ανούσια σε αρχές και κατά συνέπεια δεν θα μπορούσε να έχει κανέναν παραδοσιακό χαρακτήρα. Αυτή η καθαρή και υπερβατική διάνοια των ατόμων είναι αυτό που η ινδουιστική διδασκαλία αποκαλεί Buddh i. Ανήκει στην τάξη της εκδήλωσης, ακριβώς στην τάξη της καθολικής εκδήλωσης, και είναι ένα από τα tattvas του Prak ṛti , το πρώτο»[8]. Τα tattvas αφορούν μια σειρά από συστατικές αρχές του Prak ṛti , η οποία είναι η αρχική αρχή της φύσης, από την οποία προκύπτουν υλικά και ψυχικά φαινόμενα, ή, με τα λόγια του Guénon, «η καθολική ουσία, αδιαφοροποίητη και μη εκδηλωμένη καθαυτή, από την οποία όμως όλα τα πράγματα προχωρούν μέσω τροποποίησης»[9]. Έτσι, το Μπούντι που πηγάζει από το Πρακ ριτί, είναι η μοναδική και ενεργή διάνοια που συλλαμβάνει τις αρχές και είναι το πρώτο συστατικό στοιχείο που προέρχεται από αυτήν την ουσία, μαζί με είκοσι τρία άλλα που μαζί αρθρώνονται σε νοητικές αρχές (μαζί με το Μπούντι , Άχα ṃkāra - αίσθηση του εαυτού, εγώ, Μάνας - αισθητηριακός νους που συντονίζει τις αντιλήψεις και τις παρορμήσεις)· ικανότητες γνώσης (5 αισθήσεις), ικανότητες δράσης (ομιλία, χέρια, πόδια, όργανα απέκκρισης, όργανα αναπαραγωγής)· λεπτοφυή στοιχεία (ήχος, επαφή, μορφή, γεύση, οσμή) και χονδροειδή στοιχεία (αιθέρας, αέρας, φωτιά, νερό και γη). Το εικοστό πέμπτο τάτβα,η παγκόσμια συνείδηση - PurushaΕίναι, όπως θα δούμε αργότερα, το πιο σημαντικό, επειδή, αλληλεπιδρώντας με το Prak ṛti, δημιουργεί όλα τα άλλα tattvas και τον κόσμο. Αυτή η αλληλεπίδραση έχει ως θεμέλιο ένα πιο παγκόσμιο στοιχείο που είναι η γενική αρχή της εκδήλωσης, δηλαδή το Είναι, το οποίο στην Ινδουιστική διδασκαλία ονομάζεται Ishvara [10] .
Τώρα, όπως αναφέρθηκε, στην καθαρή διαίσθηση καθορίζεται μια πλήρης ταύτιση της διάνοιας με το αντικείμενό της: «Ο Αριστοτέλης δηλώνει ρητά ότι «η διάνοια είναι αληθινότερη από την επιστήμη», δηλαδή με άλλα λόγια ότι αν η λογική είναι αυτή που κατασκευάζει την επιστήμη, «τίποτα δεν είναι αληθινότερο από τη διάνοια», η οποία είναι αναγκαστικά αλάθητη επειδή η λειτουργία της είναι άμεση και επειδή, μη όντας πραγματικά διακριτή από το αντικείμενό της, ταυτίζεται με την ίδια την αλήθεια. Αυτό είναι το ουσιαστικό θεμέλιο της μεταφυσικής βεβαιότητας· και μπορεί κανείς να συνειδητοποιήσει από όσα έχουμε αναπτύξει ότι το σφάλμα μπορεί να εισαχθεί μόνο με τη χρήση της λογικής, δηλαδή με την ευκαιρία της διατύπωσης αληθειών που συλλαμβάνονται από τη διάνοια, κάτι που εξηγείται λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η λογική είναι προφανώς υποκείμενη σε σφάλμα λόγω του διαλογικού και διαμεσολαβητικού χαρακτήρα της»[11]. Η γνωστική ταύτιση εξαλείφει εντελώς τον επιστημολογικό της χαρακτήρα , επειδή η γνώση και η αλήθεια συμπίπτουν τέλεια και χωρίς υπολείμματα, σε τέτοιο βαθμό που οι δύο πτυχές, η επιστημολογική και, θα λέγαμε με έναν όχι εντελώς κατάλληλο όρο, η οντολογική , είναι αδιαχώριστες.
8) Αρχέγονη παράδοση και ιστορικές παραδόσεις
Τώρα, δυνάμει αυτής της ταύτισης, που καθορίζεται σε μια αρχική συνθήκη και από το έργο μη ανθρώπινων συγγραφέων, των οποίων η ατομικότητα εξαφανίζεται πίσω από τα καθολικά περιεχόμενα αλήθειας που έχουν μεταφέρει, έχει διατυπωθεί μια αρχέγονη Παράδοση την οποία θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως το μη εκδηλωμένο ακόμη σύνολο όλων των πνευματικών περιεχομένων που απορρέουν από τη γνώση της Πρώτης Αρχής. Είναι «ο κανόνας και ο υποστηρικτικός άξονας, το άφθαρτο σπέρμα όλων όσων είναι «ιερά», ολόκληρου του εκδηλωμένου μικροκοσμικού και μακρόκοσμου Σύμπαντος, το θεμέλιο όλων των δευτερογενών παραδόσεων και των διαφόρων θρησκειών, η αιώνια παρακαταθήκη του δόγματος και της Γνώσης· με μια λέξη, ο Ναός της αιώνιας Αλήθειας»[12].
Αυτά τα περιεχόμενα εκδηλώνονται μέσω ιστορικών, ιερών, μυητικών και ορθόδοξων παραδόσεων - για παράδειγμα, καθιερωμένες θρησκευτικές παραδόσεις, πρώτα και κύρια ο Ινδουισμός, ακολουθούμενος από το Ισλάμ, τον Ταοϊσμό, τον Βουδισμό, τον Καθολικό Χριστιανισμό, αλλά και τις Ερμητικές παραδόσεις, την Εβραϊκή Καμπάλα, τις αιγυπτιακές και ελληνορωμαϊκές θρησκείες, και ούτω καθεξής - στις οποίες κατάλληλα εκπαιδευμένοι άνθρωποι αναγνωρίζουν την ηχώ της Αρχής μέσω της συμβολικής απήχησης που αντιλαμβάνονται σε αυτήν. Υπάρχει μια διαλογική γλώσσα που δεν είναι μόνο ορθολογική, αλλά εμπλουτίζεται από τη δύναμη του συμβόλου, της αναλογίας και της νύξης: μια αναλογική γλώσσα που διαπερνά επίσης τη λατρευτική και τελετουργική διάσταση και αντιπροσωπεύει ένα απαραίτητο εργαλείο στη διαδικασία μέσω της οποίας κάθε άτομο ή λαός επανασυνδέεται, μέσω των δικών του στάσεων, με την Προέλευση και την Αλήθεια. Ο Γκενόν αποδίδει αυτή τη σύγκλιση με την εικόνα ενός τροχού[13] του οποίου οι ακτίνες, οι παραδόσεις, συγκλίνουν προς το κέντρο, τη μόνη αλήθεια που διατηρείται στον παρόντα κοσμικό κύκλο από την αρχέγονη Παράδοση, μη υποκείμενη σε καμία παρέμβαση από την ιστορία και το παρόν, με τη μορφή μιας έντασης και μιας τάσης, σε κάθε ακτίνα. Η εκφραστική τροπικότητα της ενιαίας παράδοσης, επομένως, είναι το όργανο που επινόησαν οι λαοί και οι πολιτισμοί για να μεταδώσουν προγονικές αλήθειες. Υπάρχει επομένως μια αμοιβαία αναφορά μεταξύ των ιστορικών παραδόσεων που εκφράζουν την Αρχή αλλά δεν την κατέχουν και της αρχέγονης Παράδοσης που την κατέχει αλλά δεν την εκφράζει. Το πρόβλημα, το οποίο προκύπτει ιδιαίτερα σε καταστάσεις όπου οι παραδόσεις δεν είναι πλέον καθολικά αποδεκτές και προστατευμένες εντός θρησκευτικών και πολιτικών ιεραρχιών, είναι πώς να αναγνωρίσουμε τον τόπο όπου εκδηλώνεται η πνευματική αλήθεια, αν δεν έχει ήδη αποκτηθεί αλάνθαστα με κάποιο τρόπο, και πώς να διακρίνουμε αυτή την απόκτηση αλήθειας από την απόκτηση κάποιου εσφαλμένου δόγματος, αν η μόνη μορφή που την εκφράζει - η ιστορική παράδοση, ακριβώς - είναι μολυσμένη από κάποιο βέβηλο ή ξένο στοιχείο. Αυτή είναι μια από τις μεγάλες απορίες του σύγχρονου κόσμου: έχοντας διακόψει τον ερμηνευτικό κύκλο μεταξύ της ιστορικής παράδοσης και της πηγής της, καθώς και μεταξύ της διαλογικής και της διαισθητικής γνώσης, και έχοντας καταστήσει την αυτοεπιβεβαίωση των παραδόσεων ως αληθινών αδιαφανή σε εκείνους που, μέσα σε αυτές, φέρουν μαζί τους τη δυνατότητα να τις γνωρίσουν διανοητικά.
9) Ο σύγχρονος κόσμος και η λήθη της Παράδοσης, πρώτα απ' όλα στον τομέα της γνώσης
Με αυτό, η συζήτησή μας μεταβαίνει άμεσα στα προβλήματα που συνδέονται με την ιδιαίτερη κρίση μας και την ιδιαίτερη ιστορικο-πνευματική μας κατάσταση. Η διακοπή του κύκλου μεταξύ Παράδοσης και παραδόσεων φέρνει επίσης μαζί της τη δυσκολία πρόσβασης σήμερα σε μια επιστήμη διαφορετική από την κοσμική, η οποία είναι η επιστήμη της φύσης και της εμμενούς γνώσης, σε σύγκριση με τις παραδοσιακές επιστήμες που είναι χαρακτηριστικές των πολιτισμών στους οποίους «η καθαρή μεταφυσική διδασκαλία αποτελεί το ουσιώδες και τα υπόλοιπα συνδέονται με αυτό, μέσω συνέπειας ή εφαρμογής, στις διαφορετικές τάξεις της ενδεχόμενης πραγματικότητας [...]. Εδώ το σχετικό δεν νοείται ως ανύπαρκτο, κάτι που θα ήταν παράλογο. λαμβάνεται υπόψη στο βαθμό που το αξίζει και τοποθετείται στη σωστή του θέση, η οποία μπορεί να είναι μόνο δευτερεύουσα και υποδεέστερη»[14] του απόλυτου. Τώρα, ενώ η φυσική επιστήμη των Ελλήνων ασχολήθηκε με το εμμενές γίγνεσθαι, αλλά το εμβάθυνε με τα μάτια της στραμμένα προς την υπέρβαση, της οποίας θεωρήθηκε απλή κατιούσα προέκταση, η σύγχρονη επιστήμη απολυτοποιεί την εμμενότητα, η οποία διαβάζεται στην αυτονομία της: «Η σύγχρονη αντίληψη ισχυρίζεται ότι διασφαλίζει την ανεξαρτησία της επιστήμης αρνούμενη όλα όσα την υπερβαίνουν ή, τουλάχιστον, δηλώνοντάς την «άγνωστη» και αρνούμενη να τη λάβει υπόψη, κάτι που είναι το ίδιο με την άρνησή της»[15]. Σε αυτήν την άρνηση βρίσκεται μια μοιραία στένωση των οριζόντων της γνώσης που οδηγεί σε «διασπορά στις λεπτομέρειες, σε μια ανάλυση τόσο στείρα όσο και ενοχλητική, η οποία μπορεί να συνεχίζεται επ' αόριστον χωρίς να προχωρά ούτε ένα βήμα στο μονοπάτι της γνώσης»[16]. Η έμφαση στις λεγόμενες πρακτικές εφαρμογές είναι ένα ωφελιμιστικό δόλωμα που δεν λέει τίποτα για το βάθος μιας επιστήμης, ενώ ο αυτοπεριορισμός στο βασίλειο του γίγνεσθαι καθορίζει, όπως είχε ήδη παρατηρήσει ο Πλάτωνας, μια απώλεια σταθερότητας και αξιοπιστίας που υπονομεύει την επιστημολογική της ποιότητα. Για να μην αναφέρουμε την θετικιστική προκατάληψη που συνοδεύει την ανάπτυξή της από τον δέκατο ένατο αιώνα, με την δεισιδαιμονία ότι αποτελεί το οριστικό σημάδι μιας υλιστικής, κλειστής και αδιέξοδης προσέγγισης. Αυτό το σύμπλεγμα στοιχείων εξηγεί τον μεταστατικό πολλαπλασιασμό της έρευνας και των ερευνών που δεν είναι τίποτα περισσότερο από την παραγωγή απλών προσωρινών απόψεων που χρησιμοποιούν τους συγγραφείς τους ως φερέφωνα της εφήμερης ατομικότητάς τους στην επιδίωξη της πρωτοτυπίας, της συναίνεσης και, στην καλύτερη περίπτωση, των ευεργετικών αποτελεσμάτων (αυτή η δοξαστική μετάσταση σήμερα περιλαμβάνει όλους τους γνωστικούς κλάδους, συμπεριλαμβανομένης της φιλοσοφίας).
10) Σύγχρονος ατομικισμός
Αυτή είναι μια αντανάκλαση μιας άλλης τεράστιας μάστιγας του σύγχρονου κόσμου, η οποία εκτείνεται από την αντίληψη της γνώσης σε όλους τους άλλους τομείς της ζωής: τον ατομικισμό. Το άτομο είναι το κέντρο της νεωτερικότητας, αλλά η εξύψωσή του συνεπάγεται μια ουσιαστική παρακμή επειδή το άτομο είναι το ιδιαίτερο, το κλειστό, το καθορισμένο. Η κεντρικότητά του είναι η κεντρικότητα της ύλης ως principium individuationis – η οποία είναι επίσης principium divisionis : «Η ύλη είναι η αρχή της διαίρεσης και της καθαρής πολλαπλότητας»[17] – και του ατόμου που έχει αναλάβει την «ελεύθερη εξέταση» κάθε ερωτήματος και την παραγωγή αντίθετων προσωπικών απόψεων σε μια πρακτική άπειρης συζήτησης στην οποία η αλήθεια χάνεται και κρύβεται αναγκαστικά («είναι πολύ δύσκολο να κάνουμε τους συγχρόνους μας να καταλάβουν ότι υπάρχουν πράγματα που, εκ φύσεως, δεν πρέπει να συζητηθούν. Αντί να ανέλθει στην αλήθεια, ο σύγχρονος άνθρωπος ισχυρίζεται ότι την κατεβάζει στο δικό του επίπεδο»[18]). Από δογματική άποψη, ο ατομικισμός αντιστοιχεί, επομένως, στη μεγαλύτερη τύφλωση απέναντι στο αντικειμενικό και το καθολικό, δηλαδή απέναντι σε «κάθε αρχή ανώτερη από την ατομικότητα» την ίδια: «Αυτό που δεν έχει ξαναδεί κανείς είναι ένας πολιτισμός που βασίζεται εξ ολοκλήρου σε κάτι εντελώς αρνητικό, σε αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί απουσία αρχής. Ακριβώς αυτό δίνει στον σύγχρονο κόσμο τον ανώμαλο χαρακτήρα του, καθιστώντας τον ένα είδος τερατουργήματος που μπορεί να εξηγηθεί μόνο αν θεωρηθεί ότι αντιστοιχεί στο τέλος μιας κυκλικής περιόδου [...]. Ακριβώς ο ατομικισμός, όπως τον έχουμε ορίσει τώρα, είναι η καθοριστική αιτία της τρέχουσας παρακμής της Δύσης, για το ίδιο το γεγονός ότι υπήρξε κατά κάποιο τρόπο η κινητήρια δύναμη της αποκλειστικής ανάπτυξης των πιο κατώτερων δυνατοτήτων της ανθρωπότητας, εκείνων των οποίων η ανάπτυξη δεν απαιτεί την παρέμβαση κανενός υπερανθρώπινου στοιχείου και οι οποίες επομένως μπορούν να αναπτυχθούν πλήρως μόνο όταν ένα τέτοιο στοιχείο απουσιάζει, αφού είναι το αντίθετο κάθε πνευματικότητας και διανοητικότητας»[19].
11) Η σύγχρονη δημοκρατία και η μεταπολιτική του Γκενόν
Φυσικά, αυτή η άρνηση αυτού που είναι ανώτερο από την καθαρή και έμφυτη ατομικότητα δεν θα μπορούσε παρά να δημιουργήσει, όταν επεκταθεί στο κοινωνικό πεδίο και την πολιτική συνύπαρξη, ένα δόγμα που αναδύει την κοινωνική τάξη από τα κάτω, μετατρέποντας αυτό που αρχικά ήταν μια ιεραρχική δομή σε μια ισότιμη οργάνωση[20]. Εδώ βασιλεύουν η ποσότητα και ο αριθμός και η δικαιοσύνη που προέρχεται από το είναι, από το καθολικό και από την ενότητα ακυρώνεται στο όνομα της εξύψωσης αυτού που είναι πολλαπλό, άτακτο, παροδικό, δηλαδή ακριβώς χωρίς αρχή. Έτσι εκφράζεται η κοινωνική κριτική του Γκενόν, η οποία δεν έχει άλλο στόχο από το να επαναπροσδιορίσει το πεδίο ξεκινώντας από μια «υπερπολιτική» άποψη, διευκρινίζοντας την επιστημολογική αδυναμία της αρχής της ισότητας - «είναι αδύνατο δύο όντα να είναι πραγματικά διακριτά και όμως παρόμοια από κάθε άποψη»[21] - και τις συνέπειές της όσον αφορά την ανέγερση ως κανόνα αυτού του απλού γεγονότος που βρίσκεται στις σύγχρονες δημοκρατίες, σύμφωνα με το οποίο «κανείς δεν βρίσκεται στη θέση που κανονικά θα του οφειλόταν βάσει της δικής του φύσης»[22].
Αυτό συμβαίνει πρώτα και κύρια με τις ελίτ, των οποίων η χρόνια και καταστροφική ανικανότητα αποδίδεται άμεσα στην πεποίθηση ότι «η εξουσία προέρχεται από τα κάτω και στηρίζεται ουσιαστικά στην πλειοψηφία, η οποία έχει ως απαραίτητο επακόλουθο τον αποκλεισμό οποιασδήποτε αυθεντικής ικανότητας, δεδομένου ότι η ικανότητα είναι πάντα μια ανωτερότητα, έστω και σχετική, και μπορεί να είναι μόνο προνόμιο μιας μειοψηφίας»[23]. Αξίζει να θυμηθούμε ότι η σκέψη του Γκενόν από αυτή την άποψη θα μπορούσε να οριστεί σωστά ως πολιτικός Πλατωνισμός, ο οποίος συμμερίζεται την ιδέα της δικαιοσύνης ως τάξης και κατανομής των κοινωνικών καθηκόντων με βάση την ικανότητα, της πρωτοκαθεδρίας της στοχασμού και της ιεραρχικής άρθρωσης της κοινωνίας με βάση την αρετή της σοφίας. Αυτή η ίδια η αναφορά επιβεβαιώνει τον παράδοξα, αλλά όχι υπερβολικά, απολιτικό χαρακτήρα του στοχασμού του Γκενόν. Πράγματι, ο Γάλλος συγγραφέας επαναλαμβάνει επανειλημμένα την αδιαφορία του για την πολιτική, και ακόμη περισσότερο την κομματική, αναφορά στις δυτικές κοινωνίες, και θεσπίζει το κριτήριο μιας προοπτικής που συνδέεται άμεσα με τις αρχές, έναν προσανατολισμό που έχει δείξει ότι διατηρεί σε όλα τα κείμενά του και τέλος και στο «Η Κρίση του Σύγχρονου Κόσμου» , το οποίο, αν θέλουμε, προσέφερε τις περισσότερες και καλύτερες δυνατές παρεκβάσεις στην επικαιρότητα.
Οι κατηγορίες, που διατυπώνονται από πολλές πλευρές, για πολιτικό αντιδραστικό χαρακτήρα είναι επομένως εξωπραγματικές. Ενώ δεν αφορούν την ενεργό πολιτική, δεν αφορούν ούτε τις ενδεχόμενες κατηγορίες αριστεράς και δεξιάς, οι οποίες, επιπλέον, αναφέρονται σε ένα παραδειγματικό επεισόδιο στην επιβεβαίωση μιας ριζικά σύγχρονης κουλτούρας όπως ο Διαφωτισμός. Δεν πρόκειται για την υιοθέτηση μιας ιστορικά-μαχητικής στάσης, αλλά για την ανάλυση των ενδεχόμενων συνεπειών μιας ορισμένης παραμέλησης των παραδοσιακών αρχών στη Δύση, γνωρίζοντας ότι κάθε ελίτ που προσανατολίζεται στην αποκατάσταση μιας ζωντανής παράδοσης πρέπει να έχει, πρώτα και κύρια, μια στοχαστική στάση και μόνο δευτερευόντως την ικανότητα να τη μεταφράσει σε ένα μοντέλο πολιτικής ζωής, η πραγματοποίηση της οποίας βασίζεται σε μια ορισμένη ελεύθερη ερμηνεία των ανώτατων πνευματικών κριτηρίων, παρά στην επεξεργασία αφηρημένων και άκαμπτων παραδειγμάτων λίγο πολύ τέλειων κοινωνιών. Εν ολίγοις, «όλα πρέπει να ξεκινούν με τη γνώση· και αυτό που φαίνεται να είναι το πιο απομακρυσμένο από την πρακτική τάξη ακριβώς σε αυτή την τάξη αποδεικνύεται ότι είναι το πιο αποτελεσματικό, όντας το στοιχείο χωρίς το οποίο είναι αδύνατο να επιτευχθεί κάτι πραγματικά έγκυρο και διαφορετικό από μια μάταιη και επιφανειακή αναταραχή»[24].
12) Νέμεσις του υλισμού
Παρ' όλα αυτά, η ανάλυση του Γκενόν σίγουρα δεν φοβάται να εισέλθει στα θεμελιώδη ερωτήματα της εποχής του, φτάνοντας μέχρι τον τομέα του οικονομικού, του οποίου η υλιστική προϋπόθεση είναι η έκφραση στη σύγχρονη εποχή της προόδου μιας ορισμένης ποσοτικής κυριαρχίας , στην εμβάθυνση της οποίας θα αφιερώσει ένα ολόκληρο κείμενο το 1945[25]. Σε αυτόν τον ποσοτικό κόσμο, αναπτύσσεται μια σύνθετη επιστήμη του αισθητού και του μετρήσιμου, η οποία είναι πλήρως αφοσιωμένη στην κυριαρχία της ενυπάρχουσας πραγματικότητας σε ένα ωφελιμιστικό κλειδί. Συνδεδεμένη με αυτό είναι η τεχνική και βιομηχανική ανάπτυξη, η οποία, στερημένη από το μεταφυσικό της πλαίσιο, μπορεί να οδηγήσει μόνο σε πολέμους και αυτοκαταστροφή: «Δυνάμεις της φύσης, ή δυνάμεις των ανθρώπινων μαζών, ή και τα δύο μαζί, μικρή σημασία έχει. Εδώ λειτουργούν πάντα οι νόμοι της ύλης και κατακλύζουν αδυσώπητα όσους πιστεύουν ότι μπορούν να τις κυριαρχήσουν, χωρίς να έχουν υπερβεί την ύλη. Το Ευαγγέλιο λέει περισσότερα: «Κάθε σπίτι που διαιρείται εναντίον του εαυτού του θα πέσει». Αυτή η ρήση ισχύει απόλυτα για τον σύγχρονο κόσμο, με τον υλικό πολιτισμό του, ο οποίος, από την ίδια του τη φύση, δεν μπορεί παρά να προκαλέσει συγκρούσεις και διαιρέσεις παντού. Το συμπέρασμα είναι πολύ εύκολο να εξαχθεί και δεν είναι απαραίτητο να προχωρήσουμε σε άλλες σκέψεις για να προβλέψουμε, χωρίς φόβο λάθους, ότι αυτός ο κόσμος οδεύει προς ένα τραγικό τέλος, εκτός εάν συμβεί στο εγγύς μέλλον μια ριζική αλλαγή, που θα φτάσει στο σημείο μιας πραγματικής αποστροφής»[26].
13) Δυνατότητα διόρθωσης και ο ρόλος του Καθολικισμού
Έτσι, μέσα στον ορίζοντα του τέλους ενός κύκλου, ο Γκενόν ολοκληρώνει την ανάλυσή του για τη νεωτερικότητα, αξιολογώντας εάν υπάρχουν συγκεκριμένες δυνατότητες για μια «επιστροφή» και μια διόρθωση της συνεχιζόμενης ιστορικής διαδικασίας. Πράγματι, δεν γνωρίζουμε ακριβώς πότε θα τελειώσει ο κύκλος. Γνωρίζουμε ότι θα τελειώσει και ότι η έλευση ενός νέου κόσμου και μιας νέας ιστορίας θα προετοιμαστεί, αλλά αυτές θα προκύψουν αναγκαστικά από εκείνα τα υπολείμματα του παλιού που η παρακμή θα έχει αφήσει ανέγγιχτα. Η διαδικασία αποστασιοποίησης από την Αρχή δεν μπορεί ποτέ να είναι ολοκληρωτική, επειδή κανείς δεν μπορεί ποτέ να ξεφύγει από την ακτίνα εκπόρευσης της εκδήλωσής της, όσο μακριά κι αν βρίσκεται από το κέντρο. Επομένως, στην κοσμική/ιστορική πνοή της εκδήλωσης, η διαστολή της διασποράς μπορεί να αντισταθμιστεί μόνο από τη συστολική συγκέντρωση.
Τα προαναφερθέντα κατάλοιπα πρέπει να εντοπιστούν στην Ανατολή, η οποία εξακολουθεί να είναι αμόλυντη από τη νεωτερικότητα, χάρη στην οποία θα καταστεί δυνατή η αναβίωση των δυτικών παραδόσεων, ιδίως της καθολικής, η οποία, αν και από πολλές απόψεις έχει παρεκκλίνει και έχει διεισδύσει, είναι η μόνη που εξακολουθεί να ζει και να λειτουργεί στη Δύση: «Χωρίς να αλλάξει τίποτα στη θρησκευτική μορφή με την οποία παρουσιάζεται εξωτερικά, θα αρκούσε να αποκατασταθεί στο δόγμα της η βαθιά σημασία που πραγματικά έχει, αλλά την οποία οι σημερινοί εκπρόσωποί της φαίνεται να μην γνωρίζουν πλέον»[27]. Είναι απαραίτητο, στο όραμα του Γκενόν, να επαναπροταθεί ένα είδος καθολικής γνώσης, στην οποία ο Χριστός ερμηνεύεται ως ο παγκόσμιος άνθρωπος – «στα αραβικά Ei-Insânul-kâmil , ο Adam Qadmôn της εβραϊκής Qabhalah, ο «βασιλιάς» ( Wang ) της παράδοσης της Άπω Ανατολής ( Tao-te-king , XXV)»[28], Purusha στην ινδουιστική παράδοση και στη φιλοσοφία Samkhya[29] η οποία έτσι ονομάζει τον «Κοσμικό Άνθρωπο», το «Πνεύμα» ή την «Καθαρή Συνείδηση» ή το αρχέγονο ον που, στον βεδικό μύθο, θυσιάζεται για να δημιουργήσει το σύμπαν και που συμπίπτει με τον αιώνιο, υπερβατικό και άυλο Εαυτό, ο οποίος έρχεται σε σχέση με τη φυσική και υλική αρχή[30]. Με τρόπο που, σύμφωνα με τον Γκενόν, αντιστοιχεί απόλυτα σε αυτή την πολλαπλή παραδοσιακή μαρτυρία, ο Χριστός μεσολαβεί μεταξύ ουρανού και γης και ανεβαίνει τον σταυρό ως ο άξονας του κόσμου , ο άξονας του κόσμου, που συνδέει σε ένα σημείο τον κάθετο άξονα που αναφέρεται στις διαφορετικές καταστάσεις της ύπαρξης (από την υπερβατική Αρχή έως την εκδήλωση) και τον οριζόντιο άξονα που αντιπροσωπεύει την επέκταση του εκδηλωμένου κόσμου (χώρος, πολλαπλότητα)[31]. Αυτή είναι η προφητική και λυτρωτική του λειτουργία: να συγκεντρώσει τον κόσμο μέσα του εκτενώς και εντατικά, προκειμένου να τον αποκαταστήσει στην προέλευσή του και να τον οδηγήσει πίσω στην αρχέγονη πηγή του.
Η υιοθέτηση αυτής της οπτικής για τον Σταυρό και όλες τις πνευματικές συνέπειες που αυτός αναλογίζεται είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με μια πνευματική οπτική που στοχεύει, όπως φαίνεται, σε μια ερμηνεία του συμβόλου ως έκφραση μιας μεταφυσικής αλήθειας σε αισθητές μορφές. Αν και ο Γκενόν προειδοποιεί κατά της υποβάθμισης της ιστορικής σημασίας των γεγονότων που αφηγούνται τα Ευαγγέλια, η προσέγγισή του τείνει να διαλύσει την ιστορική ιδιαιτερότητα της Χριστιανικής Αποκάλυψης σε μια συμβολική καθολικότητα. Αυτό, ανακαλώντας αναλογίες και αντιστοιχίες με παραδόσεις διαφορετικής προέλευσης (ινδουιστική, ισλαμική κ.λπ.) -μια πράξη, ισχυρίζεται, απαραίτητη για την πλήρη κατανόηση της αναλυτικής της λειτουργίας- καταλήγει να χάνει το απόλυτο νόημα της χριστιανικής κοσμοθεωρίας. Ως εκ τούτου, στο συγκεκριμένο πλαίσιο της έννοιας του σταυρού, το παράδειγμα της ιδιόμορφης αντιστροφής του Γκενόν, όπου ο Ιησούς ανεβαίνει τον σταυρό ως σύμβολο, και όχι ως ο ίδιος ο σταυρός, αποκτά μια ιδιαίτερη συμβολική αξία επειδή ο Ιησούς τον ανέβασε. Εδώ, φυσικά, αγνοείται εντελώς η αξία του σταυρού ως λυτρωτικού πόνου και η ανήκουστη λειτουργία του Ιησού ως του πάσχοντος Μεσσία, σύμφωνα με τον Ησαΐα 53, και μαζί με αυτήν η αυθεντική, ισχυρή αλήθεια του Χριστιανισμού[32].
14) Άλλες ευκαιρίες
Σε κάθε περίπτωση, ο Συγγραφέας μας, όπως έχει ειπωθεί, παραμένει πεπεισμένος ότι ο Καθολικός Χριστιανισμός μπορεί ακόμα να διαδραματίσει έναν ορισμένο ιστορικό ρόλο στην παρακμιακή Δύση, ως η μόνη παράδοση που εξακολουθεί να ισχύει κατά κάποιο τρόπο . Επιπλέον, οι ατομικές εμπειρίες υποκειμένων με έντονες και εξυψωμένες πνευματικές ιδιότητες δεν αποκλείονται κατ' αρχήν, επομένως είναι σε κάθε περίπτωση απαραίτητο να υπογραμμιστεί η ανάγκη για μια πολύ συνετή στάση σε μια εποχή σύγχυσης δογμάτων και ιδεών: «Εισερχόμαστε σε μια εποχή στην οποία θα είναι ιδιαίτερα δύσκολο να «διακρίνουμε το σιτάρι από τα ζιζάνια», να πραγματοποιήσουμε πραγματικά αυτό που οι θεολόγοι αποκαλούν «διάκριση των πνευμάτων». Αυτό, λόγω των διαταραγμένων εκδηλώσεων που θα ενταθούν και θα πολλαπλασιαστούν, αλλά και λόγω της έλλειψης αληθινής γνώσης σε εκείνους των οποίων η κανονική λειτουργία θα έπρεπε να είναι να καθοδηγούν τους άλλους»[33]. Επομένως, όσοι θα καταφέρουν να ξεπεράσουν τα αναρίθμητα εμπόδια που θέτει το πνεύμα των καιρών σε ένα νέο άνοιγμα του ανθρώπου στις αρχέγονες αλήθειες θα είναι λίγοι, «αλλά για άλλη μια φορά δεν είναι ο αριθμός που έχει σημασία, αφού εδώ βρισκόμαστε σε ένα πεδίο του οποίου οι νόμοι είναι εντελώς διαφορετικοί από εκείνους της ύλης. Δεν υπάρχει επομένως λόγος απελπισίας, και ακόμη κι αν κανείς δεν μπορούσε να ελπίζει σε ένα λογικό αποτέλεσμα πριν καταρρεύσει ο κόσμος, αυτός δεν θα ήταν λόγος να μην ξεκινήσει ένα έργο του οποίου το εύρος υπερβαίνει κατά πολύ την παρούσα εποχή»[34]. Δεν πρέπει να ενδώσουμε στην αποθάρρυνση, προειδοποιεί ο Γκενόν στο τέλος της προσπάθειάς του να αναλύσει τον σύγχρονο κόσμο, επειδή «τίποτα δεν θα μπορέσει ποτέ να υπερισχύσει οριστικά της δύναμης της αλήθειας […] vincit omnia veritas »[35].
15) Γκενόν και φιλοσοφία
Έτσι ολοκληρώνεται η έρευνα του Συγγραφέα μας. Μετά από αυτό, μπορώ μόνο να προσθέσω μερικές σκέψεις σχετικά με τον προορισμό αυτής της σύνθεσης γύρω από τη σκέψη του. Έχει μια αμφίσημη σχέση με τη φιλοσοφία: υποτιμά την ποικιλία των εκφράσεών της και το προσωπικό αποτύπωμα που αφήνει κάθε φιλόσοφος σε αυτήν, αλλά δεν διστάζει να ζητήσει σημαντικά δάνεια όσον αφορά τη διάδοση των ανατολικών δογμάτων, η κατανόηση των οποίων συχνά διαμεσολαβείται από φιλοσοφικές κατηγορίες (σκεφτείτε τον Σπινόζα και τον Λάιμπνιτς, τον Καντ ή την αριστοτελική-πλατωνική φιλοσοφία). Ο Γάλλος μελετητής σπεύδει να αποδώσει όλη την ευθύνη στην ίδια τη διάσταση της επικοινωνίας και όμως, με μια πιο αντικειμενική εξέταση, δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς ότι κατά καιρούς αποτελεί μια μαζική παρουσία[36]. Από την άλλη πλευρά, όμως, θεωρεί τη φιλοσοφία ουσιαστικά βέβηλη και μολυσμένη από έναν διαλογικό χαρακτήρα που είναι εκ φύσεως ανίκανη να παράγει εκείνη την διαισθητική γνώση που βρίσκεται στη ρίζα κάθε αυθεντικής μεταφυσικής. Έχουμε ήδη δει τον σκεπτικισμό που προβάλλεται όσον αφορά την πρακτική του διαλόγου και της συζήτησης[37], έναν σκεπτικισμό που μερικές φορές οδηγεί σε αποδεικτικές επιβεβαιώσεις των οποίων η απολύτως απρόσωπη χροιά βεβαιώνεται, εισερχόμενος και εδώ σε έναν επικίνδυνο κύκλο: Διατηρώ τον απρόσωπο χαρακτήρα αυτού που λέω . Για να έχει έναν απολύτως απρόσωπο χαρακτήρα, μια κρίση δεν πρέπει να εκφέρεται από κανέναν, αλλά αυτό το «κανένας», υποθέτοντας ότι μπορεί κανείς να το σκεφτεί λογικά, δεν μπορεί να είναι, σύμφωνα με τον Γκενόν, άλλο από αυτόν που ασκεί την πνευματική διαίσθηση ενώ την ασκεί, δηλαδή την ίδια απρόσωπη ενεργό διάνοια με την οποία την ασκεί, θεωρώντας δεδομένη και μη προβληματική τη σχέση της με την πιθανή διάνοια και την ατομική της μορφή (δηλαδή, μου φαίνεται, μεταξύ εκείνων των στοιχείων που ο Γκενόν ονομάζει αντίστοιχα υπερβατικό Εαυτό και ατομικό Εγώ)[38]. Αλλά επειδή αυτή η διαίσθηση παράγεται με διαλεκτικό τρόπο, όπως έχει ήδη σημειωθεί, εμφανίζεται επίσης αναπόφευκτα σολιψιστική, και παράγοντας πλήρη ταύτιση με και μέσα στο αντικείμενο, με τέτοιο τρόπο ώστε να μην μπορεί κανείς πλέον να διακρίνει υποκείμενο και αντικείμενο, χαρακτηρίζεται ως αλάθητη, σίγουρα, αλλά μόνο μέσα στη δική της λογική, εμφανιζόμενη μάλλον ανεξέλεγκτη από έξω . Αντίστροφα, μιλάμε γι' αυτήν, δηλαδή συμμετέχουμε σε έναν διάλογο.ξεκινώντας από τις δυνατότητες που προσφέρουν εκείνες οι ιστορικές παραδόσεις που μεταφέρουν τον πυρήνα των αρχέγονων παραδοσιακών αληθειών στο γίγνεσθαι του κόσμου (με ποια επίδραση στη σχέση μεταξύ νοήματος και σημείου, και με ποια απόκλιση; Αυτό επίσης είναι ένα πρόβλημα, όχι άλυτο υπό το φως μιας σωστής διδασκαλίας του συμβόλου και της αναλογίας, αλλά ένα πρόβλημα που επιμένει, τουλάχιστον για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, με την αποδομητική του δύναμη). Τελικά, αν θέλουμε να λάβουμε σοβαρά υπόψη τον αρχικό αποφατισμό του Γκενόν, το ερώτημα παραμένει αν ο λόγος του δεν είναι ένας λόγος για κάτι που, ακολουθώντας τον Βιτγκενστάιν, θα έπρεπε να αποσιωπηθεί.
Παρ' όλα αυτά, η φιλοσοφία έχει αυτό το ελάττωμα, εκτός από αυτά που υποδεικνύει ο Γκενόν: ότι ακόμη και όταν αναγνωρίζει την ανάγκη για σιωπή, εξακολουθεί να προσπαθεί, ανεχόμενη όλες τις αντιφάσεις που εμπλέκονται. Υπό αυτή την έννοια, ο Γκενόν είναι σε μεγάλο βαθμό φιλόσοφος. Και είναι επίσης τέτοιος λόγω του πάθους για την έρευνα που τον διακρίνει, παρά την έλλειψη σεβασμού για την έρευνα ως αυτοσκοπό, χαρακτηριστικό της σύγχρονης διανοουμενίστικης νοοτροπίας. Φαίνεται, λοιπόν, ότι η φιλοσοφία, προς το καλύτερο ή το χειρότερο, είναι πολύ δύσκολο να απομακρυνθεί οριστικά. Κατά συνέπεια, θα είναι ένα ζήτημα θεμελίων και μεθόδου, δηλαδή μιας ορισμένης ποιότητας σκέψης, που τελικά θα την καθορίσει. Και η ποιότητα της σκέψης δεν αποφασίζεται ποτέ με ατομικιστικό ή σολιψιστικό τρόπο, αλλά μόνο διαλεκτικά, όπως έχει δείξει ο ίδιος ότι πιστεύει γράφοντας βιβλία και επιβεβαιώνοντας, όπως όλοι οι άλλοι, την αλήθεια του περιεχομένου τους.
16) Χάνοντας τον χρόνο μας: προκαταλήψεις και κριτική απόσταση
Ωστόσο, ο Συγγραφέας μας δεν μπορεί να θεωρηθεί ακατάλληλος για φιλοσοφική συμβουλευτική. Έχουμε ήδη πει ότι η αποστασιοποίησή του από την εποχή του είναι το κύριο επιχείρημα που διέπει την απόδειξη της συνάφειάς του με τον κλάδο. Αυτό σημαίνει την αναγνώριση της βαθιά ριζωμένης προκατάληψής του σε όλες τις μορφές συλλογισμού. Μια προκατάληψη που συνδέεται με μια κατάσταση στη ζωή, η οποία δεν μπορεί ποτέ να σβηστεί και, πάνω απ' όλα, δεν μπορεί ποτέ να εξαλειφθεί με το επιτηδευμένο πρόγραμμα της «υπέρβασης κάθε προκατάληψης». Αλλά αμέσως μετά από μια τέτοια αναγνώριση, αυτό που έχει σημασία είναι η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης κατασκευής σκέψης που στην πραγματικότητα οδηγεί σε έναν τρόπο να βλέπουμε τα πράγματα ριζικά αντίθετα με τους προσανατολισμούς του παρόντος. Όχι μια προγραμματική δήλωση αντικουλτούρας ή αντιφιλοσοφίας, αλλά ένα πραγματικό και σαφές σύστημα σκέψης που είναι διαφορετικό . Αυτό σήμαινε για μένα, έναν τεμπέλη δεκαεξάχρονο μαθητή λυκείου που σπούδαζε κλασικές σπουδές , η ανάγνωση της Κρίσης : η συνάντηση με ένα πρωτοφανές μοντέλο με πρωτοφανή αποδομητική και ανακατασκευαστική δύναμη. Και πρέπει να πω ότι, παρά την απογοήτευση της ηλικίας, το κείμενο δεν έχει χάσει αυτόν τον χαρακτήρα, τουλάχιστον στα μάτια μου.
Επιπλέον, υπάρχει, στο υπόβαθρο του προσωπικού μου (συγγνώμη Ρενέ!) οράματος για τη φιλοσοφική συμβουλευτική, η (συγγνώμη ξανά!)[39] μεθοδολογική μου υπόθεση ότι η φιλοσοφία και η φιλοσοφική συμβουλευτική δεν διακρίνονται, δεδομένου του ουσιαστικά θεωρητικού και διαλεκτικού χαρακτήρα της φιλοσοφίας, ο οποίος πρέπει να επιβεβαιωθεί από τη φιλοσοφική συμβουλευτική υπό την ποινή της πλήρους απώλειας της αυστηρότητας και της συνέπειας της αλήθειας, η οποία ακριβώς προσφέρει στον κλάδο την υπαρξιακή και πρακτική του συνέπεια (μόνο η αλήθεια απελευθερώνει κάποιον και όποιος προσεγγίζει τη φιλοσοφική συμβουλευτική πιστεύω ότι ζητά την αλήθεια και την ελευθερία, μια απελευθερωτική αλήθεια που είναι ευπρόσδεκτη στην ελευθερία). Η φιλοσοφία είναι η γνώση του ανθρώπου in status viatoris . Είναι ένα ταξίδι και ως τέτοιο είναι συνφιλοσοφείν : η ύπαρξη, η κοινότητα, η διαλεκτική και η πραγματοποίηση μιας καλής ζωής είναι αχώριστα από αυτό. Αλλά το status viatoris δεν μπορεί καν να θεωρηθεί χωρίς την αντιπαράθεση ενός status comprehensoris («αδελφοί, λέει ο Άγιος Παύλος, δεν νομίζω ότι έχω φτάσει στον στόχο - comprehendisse » - Φιλ 3:13). Το status comprehensoris είναι αυτό εκείνων που έχουν φτάσει στον στόχο στο τέλος του ταξιδιού, δηλαδή εκείνων για τους οποίους το ταξίδι έχει αποκτήσει την εκπλήρωση στην οποία είχε τείνει από την αρχή. Και τα δύο «υποδεικνύουν ειλικρινά τον αρχικό τρόπο ύπαρξης όλων των δημιουργημάτων, πρώτα απ' όλα του ανθρώπου»[40].
Συγκεκριμένα, «το status viatoris δεν είναι, με την πιο προφανή και εξωτερική έννοια, ένας προσδιορισμός τόπου, αλλά μάλλον προσδιορίζει την πιο εσωτερική σύσταση της ύπαρξης του πλάσματος, το εσωτερικό του, το ουσιαστικό «όχι ακόμα», το οποίο περιέχει μέσα του ένα «αρνητικό» και ένα «θετικό»: το μη-είναι της εκπλήρωσης και την τάση προς την εκπλήρωση»[41]. Προφανές, θα μπορούσε κανείς να πει, αλλά πλούσιο σε συνέπειες. Η φιλοσοφία είναι στην πραγματικότητα, στη διάστασή της του φιλείν, κάτι που ανήκει στο status viatoris και επομένως κάτι που, αν και ανακαλύφθηκε από τους Έλληνες, είναι οικεία και αναμφισβήτητα ανθρώπινο. Ο Γνωστικός μας Γκενόν δεν θα συμφωνούσε επειδή τείνει να μην βλέπει το γκρι ανάμεσα στο μαύρο του σφάλματος και το άσπρο της αλήθειας. Αλλά αυτό τον κάνει να χάνει ακριβώς αυτή τη διάσταση της συνοδείας: η φιλοσοφία συνοδεύει τους ανθρώπους και οι άνθρωποι συνοδεύονται από τη φιλοσοφία: de consolatione philosophiae , ακριβώς με την έννοια της con-solare, δηλαδή της μετατροπής της μοναξιάς σε συντροφιά.
Αλλά ο άνθρωπος δεν μπορεί να απολαμβάνει το status viatoris του κάνοντας την ενδεχομενικότητα είδωλό του. Πρέπει να σκέφτεται, να επιθυμεί και να ελπίζει στην εκπλήρωση. Και αυτή η ελπίδα είναι επίσης μια θεωρητική αρετή, με την έννοια ότι έχει μια πτυχή που μας επιτρέπει να τοποθετήσουμε τον εαυτό μας, μέσω της λογικής και της ηθικής συνείδησης, πέρα από τον χρόνο. Είναι ένα τυπικό χαρακτηριστικό της ορθολογικής και προσωπικής ύπαρξης: να σκεφτόμαστε το δικό μας futurum exactum στο οποίο αυτό που βρίσκεται στη διαδικασία του γίγνεσθαι θα έχει καθοριστεί σε μια εκπλήρωση πέρα από το γίγνεσθαι[42]. Επειδή δεν υπάρχει πιο επιφανειακή παροιμία από αυτή, στην κάπα της με την υποτιθέμενη σοφία: «Αυτό που μετράει δεν είναι ο προορισμός αλλά το ταξίδι». Εξαιρετικά ψευδές: ένα ταξίδι χωρίς προορισμό είναι μια περιπλάνηση, και ως εκ τούτου είναι επίσης ένα λάθος. Ενώ στο ταξίδι είμαστε πάντα σε παρέα, αλλά και πάντα με τον εαυτό μας, και πάνω απ 'όλα στον δικό μας χρόνο, ο οποίος τελικά καταπιέζει με την φαινομενική του αναπόφευκτη φύση, έχουμε το εξαιρετικό προνόμιο να εγκαταλείπουμε τον χρόνο μας ως ένδειξη μιας ριζικής κριτικής αποσύνδεσης ακόμη και από τον εαυτό μας, για να αποκτήσουμε, επιστρέφοντας στον χρόνο και στον εαυτό μας, μεγαλύτερη γνώση και ένα μεγαλύτερο κομμάτι αλήθειας. Επομένως, ο προορισμός είναι απαραίτητος. Μπορούμε να προβλέψουμε όχι μόνο το τέλος αλλά και τον σκοπό, και αυτός είναι ο σκοπός της θεωρητικής αρετής της ελπίδας, να την κάνει να επηρεάσει αναδρομικά την ταυτότητά μας εδώ και τώρα. Οι Ernst Bloch και Jurgen Moltmann μας το δίδαξαν αυτό, και οι λαμπρές διαισθήσεις και των δύο συνδέονται αξιοθαύμαστα με τη μοναδική αντιουτοπική ουτοπία του Guénon. Μέσα στην καρποφορία της κριτικής αποστασιοποίησης, ακόμη και οι γνώσεις -που επικαλούνται σε αφθονία και με συναρπαστικές τοιχογραφίες του Bloch- με την ψευδαίσθηση της επιστημολογικής παντοδυναμίας τους, μπορούν να θεωρηθούν θετικά. Έτσι, ο Guénon, ένας φιλόσοφος παρά τον εαυτό του, γίνεται, παρά τον εαυτό του, ο σύντροφός μας στο ταξίδι στην φιλοσοφική πρακτική και στις συμβουλές που προσφέρουμε ο ένας στον άλλον στη ζωή και την εργασία. Εμείς, οι φυλακισμένοι της σπηλιάς, είχαμε κάποιον να δραπετεύσει για να δει τι κρύβεται πίσω από τις σκιές, και αυτός ανακάλυψε ότι πολλά από αυτά που ο κόσμος μας θεωρεί ουσιώδη είναι απλώς «η σκιά του φωτός». Θα έπρεπε να τον καλωσορίσουμε διαφορετικά από εκείνους που τον επισκέφτηκαν ξανά μετά την εξερεύνηση του μύθου του Πλάτωνα, έτσι ώστε η έξοδος από το σπήλαιο να γίνει μια κοινή προσπάθεια και επομένως ακόμη πιο έντονα φιλοσοφική, ώστε να μπορούμε να βοηθήσουμε ο ένας τον άλλον να γίνουμε φιλόσοφοι. Αυτό, χωρίς ψευδαισθήσεις και αντιμετωπίζοντας μια δύσκολη, επίπονη, σκληρή πραγματικότητα που δύει βίαια, κάτι που ο Φράνκο Μπατιάτο κατάλαβε ξεκάθαρα όταν είπε: «Ο Δάσκαλός μου με δίδαξε πόσο δύσκολο είναι να βρεις την αυγή μέσα στο λυκόφως».
Σημειώσεις
