Θα είναι η Τουρκία ο επόμενος στρατιωτικός στόχος του Τραμπ;

Lorenzo Maria Pacini   21 Φεβρουαρίου 2026

Πηγή: Ίδρυμα Στρατηγικού Πολιτισμού

Η Τουρκία συνεχίζει να αντιπροσωπεύει έναν χρήσιμο, όχι πλέον απαραίτητο και σίγουρα προβληματικό σύμμαχο για την Ουάσινγκτον.

Μια ιστορία αγάπης, αλλά όχι υπερβολική.
Οι σχέσεις μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Τουρκίας αποτελούν έναν από τους στρατηγικούς πυλώνες της γεωπολιτικής ισορροπίας στην Ευρασία και τη Μέση Ανατολή από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Αποτελούν μια διμερή σχέση που, διατηρώντας παράλληλα μια δομικά συνεργατική διάσταση, έχει αναπτυχθεί σε μια τροχιά που διακόπτεται από στρατηγικές αποκλίσεις, αποκλίνουσες αντιλήψεις για απειλές και βαθιές μετατοπίσεις στην περιφερειακή ισορροπία.
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η Ουάσινγκτον θεωρούσε την Τουρκία όχι μόνο ως γεωγραφικό προπύργιο κατά της Μόσχας, αλλά και ως προνομιούχο συνομιλητή στον έλεγχο των Στενών του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων, κρίσιμων για την ασφάλεια στη θάλασσα της Μαύρης Θάλασσας. Στην περίοδο μετά το 1991, η διάλυση της ΕΣΣΔ μεταμόρφωσε τα θεμέλια αυτής της συνεργασίας: με την εξάλειψη των ιδεολογικών κινήτρων, αναδύθηκαν νέες περιφερειακές προτεραιότητες, όπως η σταθερότητα της Μέσης Ανατολής, το κουρδικό ζήτημα και η διαχείριση κρίσεων στη Συρία και το Ιράκ.
Ξεκινώντας από τη δεκαετία του 2000, η ​​άνοδος στην εξουσία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) και του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν οδήγησε σε μια βαθιά μετατόπιση της γεωπολιτικής στάσης της Τουρκίας. Στόχος της Άγκυρας δεν ήταν πλέον απλώς να διατηρήσει την ιδιότητά της ως περιφερειακού συμμάχου της Δύσης, αλλά να τοποθετηθεί ως αυτόνομη δύναμη, ικανή να ασκήσει επιρροή στα Βαλκάνια, τον Καύκασο, τη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Αυτό το νεοοθωμανικό, ρεαλιστικό και πολυδιάστατο όραμα έθεσε μια πρόκληση τόσο για τους ευρωατλαντικούς θεσμούς όσο και για την παραδοσιακή διμερή ισορροπία με την Ουάσινγκτον.
Η περίοδος της πρώτης προεδρίας του Ντόναλντ Τραμπ (2017–2021) αντιπροσώπευε μια ασυνήθιστη και από πολλές απόψεις αποκαλυπτική φάση στις σχέσεις μεταξύ Ουάσινγκτον και Άγκυρας. Σε αντίθεση με τους προκατόχους του, ο Τραμπ επέδειξε μια σαφώς προσωποκρατική προσέγγιση στην εξωτερική πολιτική, ευνοώντας τις άμεσες σχέσεις με ξένους ηγέτες αντί της θεσμικής διαμεσολάβησης μέσω του Υπουργείου Εξωτερικών ή του Πενταγώνου. Σε αυτό το πλαίσιο, η σχέση του με τον Ερντογάν έγινε μια εμβληματική περίπτωση διμερούς διπλωματίας που καθοδηγείται από το χάρισμα και τον πραγματισμό.
Και οι δύο ηγέτες μοιράζονταν κοινά πολιτικά χαρακτηριστικά: ένα συναλλακτικό όραμα για τις διεθνείς σχέσεις, μια τάση προς τη συγκέντρωση της εκτελεστικής εξουσίας και μια δυσπιστία στις πολυμερείς δομές, σε μια προσωπική συγγένεια που μεταφράστηκε σε σχετικά ρευστό διάλογο, παρά τις διάφορες εντάσεις. Μεταξύ των πιο εμβληματικών επεισοδίων ήταν η διαχείριση του κουρδικού ζητήματος και της βορειοανατολικής Συρίας. Η ξαφνική ανακοίνωση του Τραμπ τον Οκτώβριο του 2019 για την απόσυρση των αμερικανικών στρατευμάτων από τη βόρεια Συρία ερμηνεύτηκε από πολλούς παρατηρητές ως μια χειρονομία σεβασμού στις απαιτήσεις της Άγκυρας να αντιμετωπίσει την κουρδική πολιτοφυλακή του YPG (Μονάδες Προστασίας του Λαού), που θεωρείται από την Τουρκία παρακλάδι του PKK. Η απόφαση, η οποία επικρίθηκε εσωτερικά στις ΗΠΑ, ουσιαστικά επικύρωσε την έμμεση αναγνώριση του περιθωρίου της Τουρκίας για αυτόνομη δράση στη Συρία, ακόμη και με το κόστος της διατάραξης των σχέσεων με τους Κούρδους συμμάχους της.
Κάτω από την επιφάνεια της προσωπικής σχέσης μεταξύ Τραμπ και Ερντογάν, οι δομικές εντάσεις παρέμειναν βαθιές. Θυμηθείτε την αγορά ρωσικών πυραυλικών συστημάτων S-400 από την Τουρκία, η οποία παραβίασε τις δεσμεύσεις συνεργασίας του ΝΑΤΟ και έθεσε ανησυχίες για την ασφάλεια των δυτικών τεχνολογιών, ιδίως εκείνων του μαχητικού αεροσκάφους F-35. Η Ουάσινγκτον αντέδρασε επιβάλλοντας κυρώσεις βάσει του Νόμου για την Αντιμετώπιση των Αντιπάλων της Αμερικής μέσω Κυρώσεων (CAATSA) και αναστέλλοντας τη συμμετοχή της Τουρκίας στο πρόγραμμα F-35 το 2019. Αυτό το επεισόδιο σηματοδότησε ένα σημείο καμπής: η Τουρκία, ενώ παρέμεινε επίσημος σύμμαχος, είχε πλησιάσει στρατηγικά τη Ρωσία σε έναν εξαιρετικά ευαίσθητο τομέα.
Ταυτόχρονα, η ενεργειακή πολιτική της Τουρκίας στόχευε στην ενίσχυση της αυτονομίας της μέσω έργων όπως ο TurkStream, ο οποίος αύξησε την ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία και μείωσε την εξάρτηση από κανάλια που ελέγχονταν από Δυτικούς συμμάχους. Η προσέγγιση του Τραμπ, που συχνά επικεντρώνεται σε άμεσες οικονομικές ανησυχίες παρά σε μακροπρόθεσμα στρατηγικά οράματα, δεν κατάφερε να περιορίσει αυτές τις δυναμικές, αφήνοντας περιθώριο για μια πιο δυναμική εξέλιξη της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής.
Η στάση του Ερντογάν κατά την εποχή Τραμπ κατέδειξε μια εκλεπτυσμένη ικανότητα να εκμεταλλεύεται τις εσωτερικές διαιρέσεις εντός της Δύσης. Η Τουρκία παρουσιάστηκε ως μια κεντρική δύναμη ικανή να διαπραγματεύεται ταυτόχρονα με τη Ρωσία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση, διατηρώντας τακτικές ασάφειες που ενίσχυαν την αυτονομία της. Η επέμβαση της Τουρκίας στη Λιβύη (2019–2020), η επεκτεινόμενη στρατιωτική της παρουσία στον Νότιο Καύκασο και η αυξανόμενη επιρροή της στην υποσαχάρια Αφρική απέδειξαν την ικανότητα της Άγκυρας να ενεργεί ως ανεξάρτητος στρατηγικός παράγοντας.
Ο Τραμπ, από την πλευρά του, ερμήνευσε τη συμμαχία με την Άγκυρα ως συναλλακτική: Η Τουρκία ήταν χρήσιμη ως προπύργιο κατά της Ρωσίας και ως στρατηγική αγορά για την αμερικανική στρατιωτική βιομηχανία, αλλά δεν αντιπροσώπευε πλέον έναν σύμμαχο συστημικής αξίας όπως είχε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Αυτή η προσέγγιση, σε συνδυασμό με την τάση του Ερντογάν να επιδιώκει αυξανόμενη αυτονομία λήψης αποφάσεων, οδήγησε σε μια σημαντική μετατόπιση στη φύση των διμερών σχέσεων, οι οποίες μετατράπηκαν από μια «στρατηγική συμμαχία» σε μια υβριδική σχέση, που ταλαντεύεται μεταξύ συνεργασίας και ανταγωνισμού.

Ευνοϊκή Δομή
Αν παρατηρήσουμε προσεκτικά το τρέχον περιφερειακό τοπίο, μπορούμε να δούμε μια σειρά από συνθήκες που ευνοούν την αμερικανική στρατιωτική επέμβαση.
Ας ξεκινήσουμε με τη νέα συμφωνία TRIPP, η οποία έχει ήδη συζητηθεί σε προηγούμενο άρθρο, η οποία καθιερώνει μια 99ετή αμερικανική παρουσία στην περιοχή του Καυκάσου, ορίζοντας μια νέα ευθυγράμμιση μεταξύ των ΗΠΑ, του Αζερμπαϊτζάν και της Αρμενίας, διακόπτοντας εν μέρει τις διαδρομές μεταξύ Ρωσίας και Ιράν και δημιουργώντας μια σφήνα στον εξαιρετικά ευαίσθητο κόμβο της περιοχής του Ναχιτσεβάν και ολόκληρης της περιοχής της Ανατολικής Ανατολίας. Βεβαίως, η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν απολαμβάνουν μια ισχυρή φιλία, η οποία επιβεβαιώθηκε ακόμη και στην πρόσφατη σύγκρουση στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, αλλά η Τουρκία, σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, δεν προσφέρει το ίδιο είδος επενδύσεων και οι φιλοδοξίες του Μπακού είναι πολύ υψηλές, επομένως αυτό το επίπεδο πρέπει να διατηρηθεί.
Επίσης, στα ανατολικά βρίσκεται το Ιράν, το οποίο έχει ήδη πολύ τεταμένες σχέσεις με την Τουρκία, ειδικά λόγω της τουρκικής υποστήριξης προς το Ισραήλ, τόσο άμεσης όσο και έμμεσης. Οι εντάσεις δεν είναι τόσο σε επίπεδο συνόρων, όσο διπλωματικές και στρατιωτικές. Η Τουρκία διατηρεί τις περισσότερες από τις εθνικές στρατιωτικές βάσεις της στο κέντρο και τα δυτικά της χώρας, ενώ υπάρχουν και ορισμένες βάσεις του ΝΑΤΟ στα ανατολικά.
Στο Νότο, το ζήτημα της Συρίας και του Ιράκ. Εδώ, τα πράγματα γίνονται ενδιαφέροντα. Η νέα, βαλκανοποιημένη Συρία είναι τέτοια χάρη εν μέρει στη συνεργασία της κυβέρνησης της Άγκυρας. Η τρέχουσα κατάσταση δεν είναι συμπαθητική, από θρησκευτικής άποψης, για καμία από τις ισλαμικές χώρες της μακροπεριοχής. Αλλά ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι να εξεταστεί πώς η κυβέρνηση του Αλ Τζολάνι έχει τοποθετηθεί εν μέσω μιας σειράς προσεκτικά διαμορφωμένων εγγυήσεων, οι οποίες τώρα καθιστούν τη Συρία «τραπουλόχαρτο» για άλλες ισχυρές χώρες. Για παράδειγμα, η Ρωσία, η οποία όχι μόνο έλαβε αμέσως εξαίρεση από την απομάκρυνση των βάσεων της, αλλά έλαβε ακόμη και άδεια να τις επεκτείνει. Οι συζητήσεις μεταξύ Σύρων και Ρώσων πολιτικών ήταν θετικές, απαλλαγμένες από προφανείς εντάσεις και χωρίς υπερβολική διεθνή φλυαρία, γεγονός που υποδηλώνει μια ορισμένη σοβαρότητα στα συμπεράσματα που εξήχθησαν. Επιπλέον, όταν έπεσε ο Άσαντ, η Ρωσία είχε ήδη αποσυρθεί, καλωσορίζοντας τον φυγά ηγέτη και προστατεύοντάς τον υπό τη σημαία της, αλλά απέχει πολύ από το να εξετάσει μια επιχείρηση για την «ανακατάκτηση» της Συρίας.
Στη Δύση, η Τουρκία μπορεί να βασιστεί στην υποστήριξη... στην πραγματικότητα, λίγων ή καθόλου. Η Ελλάδα έχει ένα προγονικό μίσος για τους Τούρκους, και η Ιταλία σίγουρα δεν θα είναι αυτή που θα προσφέρει τη βοήθειά της.
Στο Βορρά, η Μαύρη Θάλασσα. Πολύ σημαντικό για να αφεθεί στα χέρια ενός ηγέτη που δεν φαίνεται πλέον να είναι στην καλή διάθεση των υπερδυνάμεων όπως πριν.
Αξιοσημείωτη είναι επίσης η προοδευτική τοποθέτηση αμερικανικών πολεμικών πλοίων γύρω από την απέραντη χερσόνησο της Ανατολίας. Μια κίνηση που, μακροπρόθεσμα, συνάδει με τη στρατηγική μιας απομακρυσμένης σύγκρουσης.
Μια σύγκρουση που, σαφώς, πριν γίνει άμεση και συμβατική - κάτι εξαιρετικά μειονεκτικό σε αυτήν την περιοχή - θα είναι υβριδική και επομένως πληροφοριακή, εμπορική και, σίγουρα, θρησκευτική.
Τότε δεν πρέπει να ξεχνάμε το ζήτημα του ΝΑΤΟ. Ενώ ο Τραμπ επαναλαμβάνει την επιθυμία του να διαλύσει το ΝΑΤΟ και να αποστασιοποιείται ολοένα και περισσότερο από αυτό και την ευρωκεντρική ηγεσία του, η Τουρκία, μέλος της Συμμαχίας από το 1952 και με τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό μεταξύ των χωρών μελών, αποτελεί αναπόφευκτα πιθανό στόχο επιρροής και πίεσης. Πράγματι, εάν το ΝΑΤΟ χάσει την Τουρκία, το νοτιοανατολικό του μέτωπο, με πρόσβαση σε τρεις ηπείρους, θα εκτεθεί. Αυτό είναι ένα σημαντικό γεωστρατηγικό μειονέκτημα.
Η ισχύς της Τουρκίας, ωστόσο, δεν πρέπει να υποτιμάται. Η θέση της είναι τόσο στρατηγική που είναι σχεδόν απαραίτητη. Επί του παρόντος, μεγάλο μέρος της επιτυχίας των χωρών του Καυκάσου και των συναλλαγών τους με την Ευρώπη προέρχεται ακριβώς από την πρόσβαση στην ήπειρο μέσω της Τουρκίας. Λειτουργεί επίσης ως στρατιωτική εγγύηση, εξισορροπώντας τα συμφέροντα τόσο της Δύσης όσο και της Ανατολής, ενώ παράλληλα καταφέρνει να διατηρεί ένα αδιέξοδο που είναι επωφελές και για τις δύο πλευρές, τουλάχιστον προς το παρόν. Αυτό σημαίνει ότι η «αντικατάσταση» της Τουρκίας δεν είναι εύκολη υπόθεση, δεν μπορεί να επιλυθεί γρήγορα και σίγουρα δεν είναι ένα έργο που μπορεί να ολοκληρωθεί με μια ειδική στρατιωτική επιχείρηση ή ένα blitzkrieg. Η αμερικανική προσπάθεια, πιθανώς σε συνεννόηση με άλλα ενδιαφερόμενα κράτη, θα απαιτήσει σε κάθε περίπτωση πολύ χρόνο, ίσως να χαρακτηρίζεται από γεγονότα με μεγάλο αντίκτυπο, αλλά παρόλα αυτά παρατεταμένο χρόνο.

Θρησκευτικά Ζητήματα
Το θρησκευτικό ζήτημα, λοιπόν, είναι ένα ευαίσθητο σημείο για την Τουρκία του Ερντογάν. Ο ηγέτης της Άγκυρας έχει επανειλημμένα επιχειρήσει στο παρελθόν να ξεκινήσει τη δική του συμμαχία ισλαμικών κρατών, επιδιώκοντας να προσεγγίσει εταίρους και να γίνει ένας αξιόπιστος ηγέτης, αλλά ποτέ δεν έχει επιτύχει ούτε αξιοπιστία ούτε νομιμοποίηση μεταξύ των ισλαμιστών διαφόρων αποχρώσεων και δογμάτων.
Συγκεκριμένα, η σύγκρουση με το Ιράν ήταν καθοριστική: η Τουρκία υποστήριξε τη μετάβαση στη Συρία, διευκόλυνε το Ισραήλ και εξακολουθεί να διατηρεί τα θεμέλια του Μεγάλου Σατανά. Ο Ανώτατος Ηγέτης Αλί Χαμενεΐ έχει επανειλημμένα επαναλάβει τη στάση του ισλαμικού αγώνα, ο οποίος δεν ανέχεται κανέναν που υποστηρίζει με οποιονδήποτε τρόπο αδίστακτους τρομοκράτες, πόσο μάλλον τη σιωνιστική οντότητα.
Αυτό σχετίζεται επίσης με τη σχέση της Τουρκίας με τη Σαουδική Αραβία (μία από τις χώρες που αποτελούν μέρος του «Μεγάλου Σατανά»). Οι δύο περιφερειακές δυνάμεις, και οι δύο κυρίως Σουνίτες Μουσουλμάνοι, έχουν αποκλίνουσες φιλοδοξίες και έχουν περάσει από εναλλασσόμενες φάσεις συνεργασίας και αντιπαλότητας, αντανακλώντας τις μεταβαλλόμενες ισορροπίες δυνάμεων στη Μέση Ανατολή μετά την Αραβική Άνοιξη. Και τα δύο κράτη επιδιώκουν ηγετικό ρόλο στον ισλαμικό κόσμο, αλλά διαφέρουν βαθιά στα αντίστοιχα οράματά τους για την περιφερειακή τάξη: η Άγκυρα τείνει να παρουσιάζεται ως εκπρόσωπος ενός μετριοπαθούς και διεθνικού πολιτικού Ισλάμ, ενώ το Ριάντ υποστηρίζει ένα μοντέλο σταθερότητας που βασίζεται στον μοναρχικό συντηρητισμό και την ηγεμονία του Κόλπου.
Μετά από μια περίοδο σχετικής ύφεσης τη δεκαετία του 2000, η ​​οποία χαρακτηρίστηκε από οικονομική και εμπορική σύγκλιση, οι σχέσεις εντάθηκαν από το 2011. Η Τουρκία του Ερντογάν υποστήριξε ανοιχτά τα κινήματα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στην Αίγυπτο, την Τυνησία και τη Συρία, θεωρώντας τα ως μέσα μεταρρύθμισης και εκδημοκρατισμού. Η Σαουδική Αραβία, από την άλλη πλευρά, τα αντιλήφθηκε ως υπαρξιακές απειλές για το πολιτικό της μοντέλο και τοποθετήθηκε ως ο κύριος χορηγός της αραβικής αντεπανάστασης. Αυτή η ιδεολογική απόκλιση μεταφράστηκε σε έναν γνήσιο ανταγωνισμό για επιρροή στο σουνιτικό Ισλάμ και στις μετα-επαναστατικές μεταβάσεις.
Σε στρατιωτικό επίπεδο, οι εντάσεις εμφανίστηκαν σαφώς στα θέατρα της Συρίας και της Υεμένης. Στη Συρία, η Άγκυρα στόχευε να ανατρέψει το καθεστώς του Μπασάρ αλ-Άσαντ, αλλά διατήρησε ευέλικτες σχέσεις με τους ισλαμιστές παράγοντες. Το Ριάντ, ενώ συμμεριζόταν τον αντι-Άσαντ στόχο, ήταν επιφυλακτικό απέναντι στην τουρκο-καταρική ατζέντα από φόβο μήπως ενδυναμώσει την Αδελφότητα. Στην Υεμένη, ωστόσο, η Τουρκία κράτησε αποστάσεις από την επέμβαση υπό την ηγεσία της Σαουδικής Αραβίας το 2015, προτιμώντας μια διπλωματική προσέγγιση.
Το χαμηλότερο σημείο των σχέσεων έφτασε με τη δολοφονία του Σαουδάραβα δημοσιογράφου Τζαμάλ Κασόγκι στο προξενείο του Ριάντ στην Κωνσταντινούπολη το 2018. Η Άγκυρα εκμεταλλεύτηκε το περιστατικό για να υπονομεύσει την εικόνα του πρίγκιπα διαδόχου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, αναδεικνύοντας τις ηθικές αντιφάσεις του σαουδαραβικού καθεστώτος ενώπιον της διεθνούς κοινότητας. Ωστόσο, από το 2021, έχει διαμορφωθεί μια σταδιακή διαδικασία ομαλοποίησης, καθοδηγούμενη από αμοιβαίες ανάγκες. Η Τουρκία, που μαστίζεται από οικονομικές δυσκολίες και διπλωματική απομόνωση, επιδίωξε να αποκαταστήσει τις σχέσεις με τις μοναρχίες του Κόλπου, ενώ η Σαουδική Αραβία, δεσμευμένη στην αποκλιμάκωση της σύγκρουσης στην Υεμένη και επιδιώκοντας τη στρατηγική της «Όραμα 2030», επέλεξε τον περιφερειακό πραγματισμό.
Σήμερα, η οικονομική συνεργασία και η διαρκής συμμετοχή τουρκικών εταιρειών σε σαουδαραβικά έργα υποδομής αποτελούν τα κύρια εργαλεία για την προσέγγιση. Και αυτή η επιλογή δεν ήταν καθόλου τυχαία. Μετά από χρόνια αντιπάθειας, αυτό σηματοδότησε ένα σημείο καμπής που τώρα δίνει μια παύση σε όλους τους περιφερειακούς παράγοντες.
Σε στρατιωτικό επίπεδο, παρά την επίμονη στρατηγική δυσπιστία, υπάρχουν σημάδια ανοίγματος στον τομέα της τεχνολογικής άμυνας και της κοινής παραγωγής drones και οπλικών συστημάτων, τομείς στους οποίους η Άγκυρα έχει γίνει ανταγωνιστικός παράγοντας, μια εξέλιξη που υποδηλώνει μια μετατροπή της ιδεολογικής αντιπαλότητας σε ρυθμιζόμενο ανταγωνισμό, που χαρακτηρίζεται από μια ρεαλιστική ισορροπία που στοχεύει στη σταθεροποίηση των σχέσεων σε μια ολοένα και πιο πολυπολική Μέση Ανατολή.
Αλλά όλα αυτά πρέπει να ζυγίζονται με τη θρησκευτική ζυγαριά. Γιατί, ας μην ξεχνάμε, το βάρος της θρησκευτικής κρίσης μπορεί να είναι καθοριστικό για την απονομιμοποίηση ή ακόμα και τον πλήρη αποκλεισμό της Τουρκίας του Ερντογάν.
Η εποχή Τραμπ, επομένως, αποτέλεσε ένα εργαστήριο διεθνούς πολιτικής για τις σχέσεις ΗΠΑ-Τουρκίας, όπου ο περσοναλισμός και ο πραγματισμός έχουν προσωρινά συσκοτίσει τις ιστορικές και θεσμικές παραμέτρους της διμερούς συνεργασίας και όπου οι υποκείμενες αποκλίσεις παραμένουν ενεργές: διαφορές στο όραμα για το ΝΑΤΟ, τη διαχείριση των σχέσεων με τη Ρωσία, την πολιτική στη Μέση Ανατολή και την εσωτερική τουρκική δημοκρατία.
Η Τουρκία συνεχίζει να αντιπροσωπεύει έναν χρήσιμο, όχι πλέον απαραίτητο και σίγουρα προβληματικό σύμμαχο για την Ουάσιγκτον. Ενώ η Άγκυρα κινείται προς μεγαλύτερη αυτονομία και περιφερειακή κυριαρχία, οι άλλες δυνάμεις κινούνται σε μια πολιορκία της οποίας τα αποτελέσματα θα δούμε σύντομα, ίσως ήδη από το 2026.

La Turchia sarà il prossimo obiettivo militare di Trump?

Πόλεμος κατά του Ιράν

Scott Ritter

Πηγή: Red Jackets

Το Ιράν και οι Ηνωμένες Πολιτείες κάνουν ένα διάλειμμα δύο εβδομάδων από τις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, καθώς και οι δύο πλευρές επιστρέφουν στις αντίστοιχες πρωτεύουσές τους για να αναλογιστούν όσα έχουν συζητηθεί μέχρι στιγμής. Η ιρανική πλευρά εμφανίστηκε μάλλον αισιόδοξη, με τον Ιρανό υπουργό Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί να δηλώνει στα ιρανικά μέσα ενημέρωσης: «Καταφέραμε να καταλήξουμε σε μια γενική συμφωνία για ένα σύνολο κατευθυντήριων αρχών, βάσει των οποίων θα προχωρήσουμε από εδώ και στο εξής και θα πλησιάσουμε περισσότερο στη σύνταξη μιας πιθανής συμφωνίας».

Ακόμα πιο σημαντικά ήταν τα σχόλια του Αντιπροέδρου των ΗΠΑ Τζ. Ντ. Βανς. «Από ορισμένες απόψεις, πήγε καλά», δήλωσε ο Βανς σε αμερικανικό μέσο ενημέρωσης μετά την ολοκλήρωση των συνομιλιών της Τρίτης. «Αλλά από άλλες απόψεις, ήταν πολύ σαφές ότι ο πρόεδρος έχει θέσει κόκκινες γραμμές που οι Ιρανοί εξακολουθούν να είναι απρόθυμοι να αναγνωρίσουν και να παραβιάσουν. Επομένως, θα συνεχίσουμε να συνεργαζόμαστε».
Το βασικό ερώτημα που προκύπτει από αυτή την ανταλλαγή απόψεων είναι τι ακριβώς εννοεί ο Αντιπρόεδρος Βανς όταν μιλάει για «εργασία πάνω σε αυτό».

Κάποια στιγμή, η παγκόσμια αναλυτική κοινότητα θα πρέπει να αντιμετωπίσει τη σκληρή πραγματικότητα: από την οπτική γωνία των Ηνωμένων Πολιτειών, η διπλωματία δεν αποτελεί επιλογή. Η πολιτική των ΗΠΑ απέναντι στο Ιράν δεν είναι να βρει μια διπλωματική οδό προς μια συμβιβαστική λύση που θα επέτρεπε στο Ιράν να εμπλουτίσει ουράνιο, όπως απαιτείται από το Άρθρο 4 της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων, αλλά μάλλον να επιτύχει αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη.
Αυτό σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται σε τροχιά σύγκρουσης με το Ιράν, η οποία αργά ή γρήγορα θα εκραγεί.

Εκ των υστέρων, το αναπόφευκτο αυτού του πολέμου είναι εμφανές εδώ και μήνες, καθώς η κυβέρνηση Τραμπ ενορχήστρωσε γεγονότα εντός του Ιράν που θα μπορούσαν λογικά να ερμηνευθούν ως διευκόλυνση της ανατροπής της κυβέρνησης της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν.

Στις 20 Ιανουαρίου 2026, ο Υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Σκοτ ​​Μπέσεντ, αναγνώρισε ανοιχτά τον ρόλο της κυβέρνησης Τραμπ στην πυροδότηση βίαιων αναταραχών στο Ιράν μεταξύ Δεκεμβρίου 2025 και Ιανουαρίου 2026. «Ο Πρόεδρος Τραμπ έδωσε εντολή στο Υπουργείο Οικονομικών και στο τμήμα OFAC (Γραφείο Ελέγχου Ξένων Περιουσιακών Στοιχείων) να ασκήσουν τη μέγιστη πίεση στο Ιράν», δήλωσε ο Μπέσεντ σε ακροατήριο στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ, «και λειτούργησε επειδή τον Δεκέμβριο η οικονομία τους κατέρρευσε, είδαμε μια μεγάλη τράπεζα να καταρρέει, η κεντρική τράπεζα άρχισε να τυπώνει χρήματα, υπάρχει έλλειψη δολαρίων, δεν μπορούν να εισάγουν και γι' αυτό ο κόσμος βγήκε στους δρόμους. Αυτή είναι οικονομική πολιτική τέχνη, δεν έπεσαν πυροβολισμοί και τα πράγματα κινούνται πολύ θετικά εδώ».
Η κατάρρευση του ιρανικού ριάλ οδήγησε σε εκτεταμένες απεργίες στις 28 Δεκεμβρίου 2025 από καταστηματάρχες και εμπόρους της Τεχεράνης, οι οποίοι απαίτησαν κυβερνητική παρέμβαση για να προστατευθούν από την αστάθεια της αγοράς. Οι απεργίες συνεχίστηκαν την επόμενη μέρα, εξαπλώνοντας τις δυνάμεις τους σε άλλες μεγάλες πόλεις, με τους διαδηλωτές να βγαίνουν στους δρόμους. Την τρίτη ημέρα των διαδηλώσεων, ο Πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν δήλωσε ότι η κυβέρνηση άκουγε τα αιτήματα των διαδηλωτών και ότι σχηματιζόταν μια ειδική ομάδα για τη χάραξη μιας νέας οικονομικής πολιτικής.

Μέχρι τότε, ωστόσο, οι διαμαρτυρίες είχαν μεταμορφωθεί από αρχικές διαδηλώσεις βασισμένες σε οικονομικά αιτήματα σε κάτι πολύ πιο ειδεχθές: μια συντονισμένη επιχείρηση κατά του καθεστώτος που επικεντρώθηκε στην εξάλειψη του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμεϊνί, και στο τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας που κυβερνούσε το Ιράν από το 1979.
Υπήρχε ένα κοινό στοιχείο στα μηνύματα που μετέφεραν αυτοί οι νέοι, άκρως πολιτικοποιημένοι διαδηλωτές, ενδεικτικό του κεντρικού σχεδιασμού και του συντονισμού που μπορούσε να καταστεί δυνατός μόνο μέσω αξιόπιστων και ασφαλών επικοινωνιών, τόσο εντός όσο και εκτός Ιράν.
Μέχρι τις 30 Δεκεμβρίου, οι διαδηλωτές είχαν γίνει πολύ επιδέξιοι στη μετάδοση προσεκτικά επεξεργασμένων βίντεο από το εσωτερικό του Ιράν, τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να απεικονίσουν ένα μήνυμα που αποσκοπούσε στην απεικόνιση ενός καθεστώτος στα τελικά του στάδια. «Θάνατος στον δικτάτορα», «Θάνατος στον Χαμενεΐ», «Ούτε Γάζα ούτε Λίβανος, η ζωή μου για το Ιράν», «Είμαστε όλοι μαζί» και «Ο Σαγιέντ Αλί (Χαμενεΐ) θα ανατραπεί φέτος» ήταν συνηθισμένα συνθήματα, που επαναλαμβάνονταν ξανά και ξανά κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων από έναν μικρό αριθμό διαδηλωτών, μόνο και μόνο για να μεταδοθούν σε όλο τον κόσμο με τρόπο που έκανε να φαίνεται ότι τα αντικαθεστωτικά πάθη ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από τις ακόμη σε μεγάλο βαθμό ειρηνικές διαδηλώσεις.
Το κλειδί για αυτή τη συνδεσιμότητα ήταν ένα δίκτυο τερματικών Starlink που εισήχθησαν λαθραία στο Ιράν κατά τη διάρκεια αρκετών ετών. Ο αριθμός αυτών των τερματικών πιστεύεται ότι κυμαίνεται μεταξύ 70.000 και 100.000, με τα περισσότερα, αν όχι όλα, να μεταφέρονται πέρα ​​από τα σύνορα μέσω παραδοσιακών οδών λαθρεμπορίου. Πολλά από αυτά τα τερματικά είχαν αναβαθμιστεί με εξειδικευμένα πρόσθετα που παρείχαν ξένες υπηρεσίες πληροφοριών, όπως η Μονάδα 8200 του Ισραήλ, επιτρέποντάς τους να επικοινωνούν με ασφάλεια χρησιμοποιώντας τεχνολογία αλλαγής συχνότητας που συνήθως είναι διαθέσιμη μόνο στους πιο εξελιγμένους στρατούς του κόσμου.

Ο ρόλος της Μοσάντ στη διευκόλυνση και την υποστήριξη των διαδηλώσεων στο Ιράν δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο εικασιών. Σε μια σπάνια ανοιχτή επικοινωνία, η Μοσάντ χρησιμοποίησε τον λογαριασμό της στο Twitter, στα περσικά, για να ενθαρρύνει τους Ιρανούς να διαμαρτυρηθούν κατά του ιρανικού καθεστώτος, ανακοινώνοντας ότι θα τους ακολουθήσει κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων. «Βγείτε μαζί στους δρόμους. Ήρθε η ώρα», έγραψε η Μοσάντ. «Είμαστε μαζί σας. Όχι μόνο εξ αποστάσεως και προφορικά. Είμαστε μαζί σας επί τόπου».
Ένα προς ένα, τα δίκτυα που λειτουργούσαν μέσω Starlink άρχισαν να λειτουργούν. Ένα από τα πρώτα ήταν ένα δίκτυο που λειτουργούσε από την Οργάνωση Μουτζαχεντίν του Λαού του Ιράν (PMOI), γνωστή και ως Mojahedin-e-Khalq (MEK) ή Οργάνωση Mojahedin-e-Khalq (MKO). Ο πρώην Ιρανός πρόεδρος Ebrahim Raisi, το 2019, όταν ήταν επικεφαλής της ιρανικής δικαστικής εξουσίας, συνέδεσε τη CIA με την PMOI. Η Μοσάντ του Ισραήλ χρησιμοποίησε επίσης την PMOI για να διεξάγει στοχευμένες επιθέσεις εναντίον Ιρανών πυρηνικών επιστημόνων. Η εμπλοκή της PMOI στον κυβερνοπόλεμο με βάση το Starlink παρέχει μια σαφή σύνδεση μεταξύ της οπλοποίησης των διαδηλώσεων και των ξένων υπηρεσιών πληροφοριών. Η ενεργοποίηση του δικτύου PMOI ακολουθήθηκε σύντομα από δίκτυα που συνδέονται με το Εθνικό Συμβούλιο Αντίστασης του Ιράν (NCRI), ένα παρακλάδι της PMOI, και το Πρακτορείο Ειδήσεων Ακτιβιστών Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (HRANA), ένα πρακτορείο ειδήσεων που λειτουργεί από τη CIA και έχει σχεδιαστεί για να συλλέγει δεδομένα για τις ιρανικές δυνάμεις ασφαλείας με το πρόσχημα της καταγραφής παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτά τα δίκτυα συμμετείχαν στην οργάνωση μαζικών διαμαρτυριών σε διάφορες πόλεις σε όλο το Ιράν και στην καταγραφή της αντίδρασης ασφαλείας της ιρανικής κυβέρνησης σε αυτές.

Μέχρι τις 2 Ιανουαρίου 2026, οι διαμαρτυρίες άρχισαν να αποκτούν πιο βίαιο χαρακτήρα, με το θέμα τους να μετατοπίζεται από τα αρχικά οικονομικά παράπονα σε πιο επιθετικά θέματα, ενισχυμένα από φωτογραφίες και βίντεο που στάλθηκαν από το Ιράν από ομάδες της αντιπολίτευσης που υποστηρίζονται από το Starlink, και στα οποία φαίνονται διαδηλωτές να διαδηλώνουν στους δρόμους, να φωνάζουν αντικυβερνητικά και φιλομοναρχικά συνθήματα και να συγκρούονται βίαια με τις δυνάμεις ασφαλείας, με αποτέλεσμα να υπάρχουν αναφορές για θανάτους διαδηλωτών.
Ακριβώς την ίδια στιγμή, ο Πρόεδρος Τραμπ δημοσίευσε λόγια υποστήριξης προς τους διαδηλωτές στη σελίδα του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης Truth, δηλώνοντας: «Εάν το Ιράν πυροβολήσει βίαια και σκοτώσει ειρηνικούς διαδηλωτές, όπως κάνει, οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής θα έρθουν να τους σώσουν. Είμαστε οπλισμένοι και έτοιμοι να δράσουμε».

Τα λόγια του Προέδρου φαίνεται να πυροδότησαν σημαντική αύξηση στην κλίμακα και το εύρος των διαμαρτυριών και, κατά συνέπεια, στο επίπεδο βίας που χρησιμοποίησαν οι διαδηλωτές στοχεύοντας εγκαταστάσεις και προσωπικό της ιρανικής κυβέρνησης και, σε μια αιτιώδη σχέση που προφανώς επιδίωκαν οι διαδηλωτές, στο επίπεδο βίας που χρησιμοποίησε η ιρανική κυβέρνηση για την καταστολή των διαδηλωτών. Διάφορα δίκτυα της αντιπολίτευσης, χρησιμοποιώντας τη συνδεσιμότητα Starlink, μετέδιδαν επιλεκτικά επεξεργασμένο υλικό σε κοινό εκτός Ιράν για να δημιουργήσουν την εντύπωση μιας εκτεταμένης σφαγής διαδηλωτών από απελπισμένες ιρανικές δυνάμεις ασφαλείας.

Αυτή η περίοδος σημαδεύτηκε επίσης από την αυξανόμενη εμπλοκή του Ρεζά Παχλεβί, του μεγαλύτερου γιου του τελευταίου Σάχη του Ιράν, στην υποστήριξη της αμερικανικής στρατιωτικής επέμβασης με στόχο τον τερματισμό της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Ο Ρεζά Παχλεβί ηγήθηκε ενός μετώπου βασιλικής αναβίωσης που συντόνιζε στενά τις δραστηριότητές του τόσο με τη CIA όσο και με τη Μοσάντ. Ωστόσο, ενώ ο Τραμπ έστειλε τον έμπιστο ειδικό απεσταλμένο του, Στιβ Γουίτκοφ, για να συναντηθεί κρυφά με τον Ρεζά Παχλεβί στο Μαϊάμι, ο Πρόεδρος απέκλεισε οποιαδήποτε συνάντηση μεταξύ αυτού και του Ιρανού μοναρχικού, προφανώς από ανησυχία ότι ο Ρεζά Παχλεβί δεν είχε ισχυρό δίκτυο υποστήριξης εντός του Ιράν ικανό να κυβερνήσει το έθνος. Αντ' αυτού, ο Τραμπ ανέθεσε στον γαμπρό του, Τζάρεντ Κούσνερ, να αρχίσει να συγκεντρώνει μια ομάδα Ιρανοαμερικανών επιχειρηματιών που θα μπορούσαν να διευκολύνουν τη μετάβαση στην εξουσία μιας νέας κυβέρνησης σε περίπτωση που η σημερινή ιρανική ηγεσία απομακρυνθεί από την εξουσία.

Στις 9 Ιανουαρίου, ο Τραμπ σχολίασε ξανά δημόσια την κλιμάκωση της βίας στο Ιράν, τονίζοντας ότι «την παρακολουθεί πολύ στενά» και υπονοώντας ανοιχτά ότι οι μέρες του Ιρανού Ανώτατου Ηγέτη στην εξουσία ήταν μετρημένες. Ο πρόεδρος, απαντώντας στην υπόνοια ότι ο Αλί Χαμεϊνί σκεφτόταν να φύγει στη Ρωσία, απάντησε: «Ή κάπου αλλού, ναι. Προσπαθεί να πάει κάπου. Ήρθε η ώρα να αναζητήσουμε νέα ηγεσία στο Ιράν».
Η δήλωση του Τραμπ συμπίπτει με μια νέα ανάλυση της CIA για την αυξανόμενη αναταραχή στο Ιράν, η οποία, για πρώτη φορά, αξιολόγησε ότι οι διαμαρτυρίες είχαν τη δυνατότητα να ανατρέψουν την Ισλαμική Δημοκρατία.
Η πύρινη ρητορική του Τραμπ έφτασε στο αποκορύφωμά της στις 13 Ιανουαρίου, όταν δημοσίευσε το ακόλουθο μήνυμα στην πλατφόρμα του Truth Social: «Ιρανοί Πατριώτες, ΣΥΝΕΧΙΣΤΕ ΝΑ ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΕΥΕΣΤΕ – ΑΝΑΛΑΒΕΤΕ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΘΕΣΜΩΝ ΣΑΣ!!! Σώστε τα ονόματα των δολοφόνων και των κακοποιητών. Θα πληρώσουν βαρύ τίμημα. Έχω ακυρώσει όλες τις συναντήσεις με Ιρανούς αξιωματούχους μέχρι να σταματήσουν οι άσκοπες δολοφονίες διαδηλωτών. ΕΡΧΕΤΑΙ ΒΟΗΘΕΙΑ. MIGA!!!»
Για μια στιγμή, φάνηκε ότι ο Πρόεδρος Τραμπ θα μπορούσε να τηρήσει την υπόσχεσή του για υποστήριξη, καθώς το Ιράν έκλεισε τον εναέριο χώρο του σε όλη την πολιτική κυκλοφορία εν αναμονή μιας επικείμενης αμερικανικής επίθεσης. Εκείνη τη στιγμή, οι Ηνωμένες Πολιτείες φάνηκαν να υποστηρίζουν μια πολύ σύντομη και αποφασιστική αεροπορική εκστρατεία, σχεδιασμένη να αποκεφαλίσει στόχους της ιρανικής ηγεσίας, ενώ ταυτόχρονα θα καταπολεμούσε τις δυνάμεις ασφαλείας του καθεστώτος για να βοηθήσει τους διαδηλωτές να ανατρέψουν την ιρανική κυβέρνηση.
Ωστόσο, η αξιολόγηση του Πενταγώνου έδειξε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν διέθεταν τις απαραίτητες δυνάμεις για να καταστείλουν την ικανότητα του Ιράν να εξαπολύει καταστροφικές πυραυλικές επιθέσεις εναντίον του Ισραήλ, των στρατιωτικών βάσεων των ΗΠΑ στην περιοχή και των κρίσιμων εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας των περιφερειακών συμμάχων της Αμερικής. Το Ισραήλ προειδοποίησε την κυβέρνηση Τραμπ ότι θα μπορούσε να απορροφήσει μια αντίποινα από το Ιράν με έως και 700 βαλλιστικούς πυραύλους, αλλά ότι για να δικαιολογήσουν την προκύπτουσα ζημιά, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έπρεπε να διασφαλίσουν ότι το αποτέλεσμα οποιασδήποτε στρατιωτικής εκστρατείας κατά του Ιράν θα ήταν η αλλαγή καθεστώτος.
Αυτό απαιτούσε από τις Ηνωμένες Πολιτείες να αναδιαρθρώσουν το πολεμικό τους σχέδιο εναντίον του Ιράν και να αναδιαμορφώσουν τη δομή των δυνάμεών τους ώστε να ανταποκριθούν στις νέες επιχειρησιακές απαιτήσεις του σχεδίου. Αυτό σήμαινε ότι ο Πρόεδρος χρειαζόταν χρόνο για να συναρμολογήσει όλα τα κομμάτια. Κυριολεκτικά από τη μια μέρα στην άλλη, ο Πρόεδρος άλλαξε ταχύτητα, μεταβαίνοντας από μια επικείμενη στρατιωτική επίθεση στο Ιράν στη σημασία της διπλωματίας ως μέσου αποφυγής της σύγκρουσης με το Ιράν.

Το πρόβλημα με τη διπλωματική οδό είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν καλό ιστορικό όσον αφορά τις διαπραγματεύσεις καλή τη πίστει με το Ιράν για το κύριο ζήτημα που διακυβεύεται: το πρόγραμμα πυρηνικού εμπλουτισμού του Ιράν. Τον Ιούνιο του 2025, η κυβέρνηση Τραμπ ξεκίνησε διαπραγματεύσεις με το Ιράν για την επίλυση του πυρηνικού ζητήματος, μόνο και μόνο για να χρησιμοποιήσει τις διαπραγματεύσεις ως μέσο για να χαλαρώσει την επαγρύπνησή της την παραμονή μιας αιφνιδιαστικής επίθεσης από το Ισραήλ, με στόχο τον αποκεφαλισμό του ιρανικού καθεστώτος.

Δεδομένης της μαξιμαλιστικής στάσης της κυβέρνησης Τραμπ σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν (δηλαδή, μηδενικός εμπλουτισμός), σε συνδυασμό με άλλα ζητήματα που ο Τραμπ είχε συνδέσει με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν (βαλλιστικοί πύραυλοι και υποστήριξη σε περιφερειακούς πληρεξούσιους/συμμάχους), η πιθανότητα επιτυχούς ολοκλήρωσης των διαπραγματεύσεων φαινόταν ελάχιστη έως μηδενική. Το Ιράν, ωστόσο, ίσως διαισθανόμενο την έλλειψη αποφασιστικότητας των Ηνωμένων Πολιτειών να υλοποιήσουν τις στρατιωτικές τους απειλές, συμφώνησε στις διαπραγματεύσεις, οι οποίες διεξήχθησαν σε δύο ξεχωριστούς γύρους: τον πρώτο στο Ομάν και τον δεύτερο, που ολοκληρώθηκε πρόσφατα, στη Γενεύη.
Αυτό που χρειαζόταν περισσότερο ο Τραμπ ήταν χρόνος: χρόνος για να μετατοπίσει τους στρατιωτικούς πόρους που είναι απαραίτητοι για την επίτευξη των στόχων μιας ευρύτερης στρατιωτικής επιχείρησης, η οποία έχει σχεδιαστεί όχι μόνο για την ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος αλλά και για την καταστολή της ικανότητας του Ιράν να απειλεί το Ισραήλ και τους συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών στον Κόλπο με τη δύναμη βαλλιστικών πυραύλων του. Ενώ οι συνδυασμένες αντιπυραυλικές δυνατότητες Ισραήλ-ΗΠΑ δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν το Ιράν από το να χτυπήσει το Ισραήλ κατά βούληση κατά τη διάρκεια του 12ήμερου πολέμου του Ιουνίου 2025, το νέο σχέδιο μάχης του Πενταγώνου, το οποίο φαίνεται να προβλέπει μια μαζική προσπάθεια για την προληπτική καταστολή της ικανότητας του Ιράν να εκτοξεύει πυραύλους, καταλαμβάνοντας τον έλεγχο του εναέριου χώρου εντός και γύρω από πιθανές περιοχές πυραυλικής επιχείρησης, σε συνδυασμό με μια σημαντική ενίσχυση των δυνατοτήτων πυραυλικής άμυνας, έχει σχεδιαστεί για να ελαχιστοποιήσει την πυραυλική απειλή που θέτει το Ιράν.
Οι Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ κατάφεραν να πείσουν την ιρανική διαπραγματευτική ομάδα, με επικεφαλής τον υπουργό Εξωτερικών Αραγκτσί, ότι υπήρχε ένα αποδεκτό πλαίσιο για διαπραγματεύσεις, το οποίο οι Ιρανοί έφεραν πίσω στην Τεχεράνη για μια περίοδο δύο εβδομάδων, κατά τη διάρκεια της οποίας σκοπεύουν να συντάξουν το κείμενο μιας ιρανικής θέσης.
Αλλά η ευκαιρία να παραδοθεί αυτό το ιρανικό κείμενο πιθανότατα δεν θα υλοποιηθεί ποτέ. Διότι, ενώ οι Ιρανοί εργάζονται για να σφυρηλατήσουν τη γλώσσα της διπλωματίας, η κυβέρνηση Τραμπ έχει ασχοληθεί με την προετοιμασία μιας επίθεσης στο Ιράν, η οποία θα συμβεί αργά ή γρήγορα, αλλά σε κάθε περίπτωση, θα συμβεί. Δυστυχώς, οι πολιτικές υλικοτεχνικής υποστήριξης υπαγορεύουν ένα τέτοιο αποτέλεσμα.

Για να ενισχύσουν την πυραυλική άμυνα των δυνάμεων των ΗΠΑ και των συμμάχων τους, καθώς και τις υποδομές που είναι ευάλωτες σε ιρανικές πυραυλικές επιθέσεις, οι Ηνωμένες Πολιτείες αναγκάστηκαν να μειώσουν την άμυνα σε άλλες στρατηγικές περιοχές, όπως ο Ειρηνικός και η Ευρώπη. Τουλάχιστον δύο συστοιχίες THAAD έχουν αναπτυχθεί στη Μέση Ανατολή (μία στην Ιορδανία, η άλλη στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα), ενισχύοντας τις δύο που ήδη υπάρχουν (μία στο Ισραήλ, η άλλη στο Κατάρ). Αυτό σημαίνει ότι το 50% της δομής των δυνάμεων THAAD του Στρατού των ΗΠΑ έχει αναπτυχθεί στη Μέση Ανατολή. Εκτιμάται ότι έως και τα δύο τρίτα των 15 συστοιχιών Patriot του Στρατού των ΗΠΑ θα μπορούσαν να αναπτυχθούν σε διάφορες τοποθεσίες σε όλη τη Μέση Ανατολή.
Τον Απρίλιο του περασμένου έτους, μια μόνο συστοιχία Patriot μεταφέρθηκε από τη Νότια Κορέα στη Μέση Ανατολή, ένα κατόρθωμα που απαιτούσε 73 ξεχωριστές εξόδους C-17. Από τις 15 Ιανουαρίου 2025, περισσότερες από 142 εξόδους C-17 έχουν πραγματοποιηθεί στην περιοχή επιχειρήσεων της Μέσης Ανατολής, 75 εκ των οποίων πραγματοποιήθηκαν μόνο στην αεροπορική βάση Muwaffaq Salti στην Ιορδανία.
Η σκόπιμη αποδυνάμωση της περιφερειακής αεροπορικής/πυραυλικής άμυνας σε στρατηγικά σημαντικές περιοχές του κόσμου δεν αποτελεί βιώσιμο μοντέλο για την παγκόσμια ασφάλεια, πράγμα που σημαίνει ότι η συνεχιζόμενη αναδιάταξη της ικανότητας πυραυλικής άμυνας στη Μέση Ανατολή δεν είναι μια μακροπρόθεσμη στρατηγική ισχύος, αλλά μάλλον μια στρατηγική που μπορεί να διατηρηθεί μόνο για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Επιπλέον, το κόστος που σχετίζεται με αυτή τη μετεγκατάσταση είναι απαγορευτικό. Δεν πρόκειται για μια άσκηση που οι Ηνωμένες Πολιτείες σκοπεύουν να επαναλαμβάνουν τακτικά, αλλά μάλλον για μια εφάπαξ συμφωνία που στοχεύει στην επίτευξη ενός συγκεκριμένου αποτελέσματος: αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν.
Με την ασπίδα βαλλιστικών πυραύλων σε ισχύ (η οποία θα ενισχυθεί περαιτέρω από την παρουσία αρκετών πλοίων κλάσης Aegis του Ναυτικού των ΗΠΑ που λειτουργούν ως μέρος δύο ομάδων μάχης αεροπλανοφόρων που αναπτύσσονται επί του παρόντος στο θέατρο των επιχειρήσεων: το USS Abraham Lincoln, που επιχειρεί στην Αραβική Θάλασσα, και το USS Gerald Ford, που επιχειρεί στην ανατολική Μεσόγειο Θάλασσα), οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αναπτύσσουν τις τελικές δυνάμεις που απαιτούνται για την εκτέλεση επιχειρήσεων αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν: δεκάδες προηγμένα μαχητικά, αεροσκάφη ηλεκτρονικού πολέμου, ανεφοδιασμού και συλλογής πληροφοριών, τα οποία, σε συνδυασμό με τις αεροπορικές πτέρυγες των δύο αεροπλανοφόρων που βρίσκονται σε αεροπλανοφόρα και τα δεκάδες μαχητικά αεροσκάφη που έχουν ήδη αναπτυχθεί στην περιοχή, θα παράσχουν στις Ηνωμένες Πολιτείες την ικανότητα να προβάλλουν διαρκή μαχητική ισχύ πάνω από το Ιράν για μια περίοδο αρκετών εβδομάδων.
Αυτή η μαζική συσσώρευση αμερικανικής μαχητικής ισχύος θα συμπληρώσει την αξιόλογη αεροπορική δύναμη του Ισραήλ, η οποία πιθανότατα δεν θα παραμείνει αδρανής σε περίπτωση συντονισμένης επίθεσης στο Ιράν με τη συμμετοχή αμερικανικών δυνάμεων.
Κατά τη διάρκεια του 12ήμερου πολέμου μεταξύ Ισραήλ και Ιράν τον Ιούνιο του 2025, οι Ισραηλινές Ειδικές Δυνάμεις αναπτύχθηκαν σε ιρανικό έδαφος για να διεξάγουν αποστολές αναχαίτισης πυραύλων. Είναι πολύ πιθανό ότι αυτές οι επιχειρήσεις ήταν μέρος του σχεδιασμού της αποστολής για την επίθεση στο Ιράν. Είναι επίσης πιθανό να δημιουργηθούν ξεχωριστά «κόμβοι εξόντωσης» πυραύλων στο Ιράν για τις αμερικανικές και βρετανικές ειδικές δυνάμεις, οι οποίες έχουν εμπειρία σε αντιπυραυλικές επιχειρήσεις που χρονολογούνται από τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991.
Η ανάπτυξη μιας τόσο τεράστιας ποσότητας μαχητικής ισχύος υπό συνθήκες που επηρεάζονται από γεωπολιτικές πραγματικότητες απαιτεί από τον αμερικανικό στρατό να χρησιμοποιήσει διαδικασίες που προηγουμένως ήταν γνωστές ως Δεδομένα Ανάπτυξης Δυνάμεων Χρονικής Φάσης (TPFDD). Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Desert Shield/Desert Storm το 1990-1991, η πολυπλοκότητα της TPFDD υπαγόρευσε το χρονοδιάγραμμα έναρξης της σύγκρουσης. Το 2003, ο αμερικανικός στρατός επιχείρησε να βελτιστοποιήσει τη διαδικασία TPFDD με ένα νέο σύστημα γνωστό ως Request for Forces (RFF). Ωστόσο, η εμπειρία από την εκτέλεση της επιχείρησης Iraqi Freedom καταδεικνύει ότι οι πολυπλοκότητες της ανάπτυξης της RFF και η επακόλουθη «συσσώρευση ανάπτυξης» καθόρισαν με παρόμοιο τρόπο το χρονοδιάγραμμα εκτέλεσης της OIF.

Η τρέχουσα πρακτική της αλληλουχίας των αναπτύξεων δυνάμεων, γνωστή ως προσαρμοστικός σχεδιασμός (AP), είχε ως στόχο να επιτρέψει στη στρατιωτική και πολιτική ηγεσία μεγαλύτερη ευελιξία στη λήψη αποφάσεων σχετικά με το πώς και πότε οι αναπτυσσόμενες δυνάμεις των ΗΠΑ θα/θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σε μάχη. Ωστόσο, ο AP δεν έχει σχεδιαστεί για να ανταποκρίνεται στο είδος των μεγάλης κλίμακας αναπτύξεων δυνάμεων που συμβαίνουν σήμερα στη Μέση Ανατολή. Αυτό σημαίνει ότι, στην παρούσα περίπτωση, ο στρατός των ΗΠΑ έπρεπε να επιστρέψει στις προηγούμενες πρακτικές του TPFDD/RFF, με όλα όσα αυτό συνεπάγεται όσον αφορά τον καθορισμό των χρονοδιαγραμμάτων επιχειρησιακής εκτέλεσης. Ως έχει, η τρέχουσα σταδιακή ανάπτυξη των δυνάμεων των ΗΠΑ πιθανότατα έχει περάσει το σημείο μη επιστροφής, πράγμα που σημαίνει ότι ακόμη και αν ο Πρόεδρος Τραμπ ήθελε να απενεργοποιήσει τον διακόπτη, η ορμή των πολιτικών και στρατιωτικών δυνάμεων που κινητοποιήθηκαν για την αποστολή αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν θα καθιστούσε μια τέτοια απόφαση αδύνατη χωρίς να συνεπάγεται απαράδεκτους κινδύνους στο εσωτερικό και στο εξωτερικό.
Ένας πόλεμος εναντίον του Ιράν θα είναι μια καταστροφή για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη. Δεν υπάρχει καμία εγγύηση επιτυχίας για τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, ούτε αποτυχίας για το Ιράν. Υπάρχει τεράστιος κίνδυνος αυτός ο πόλεμος να προκαλέσει μια μαζική διαταραχή της κρίσιμης παραγωγικής ικανότητας ενέργειας σε μία από τις πιο κρίσιμες ενεργειακές περιοχές του κόσμου, πυροδοτώντας μια σοβαρή κρίση ασφάλειας που θα μπορούσε να καταρρεύσει τις περιφερειακές και παγκόσμιες οικονομίες.

Επομένως, το βασικό ερώτημα είναι γιατί ο Ντόναλντ Τραμπ, ένας άνθρωπος που έθεσε υποψηφιότητα με μια ειρηνευτική πλατφόρμα, είναι διατεθειμένος να ρισκάρει να χάσει την πολιτική του βάση την παραμονή των κρίσιμων ενδιάμεσων εκλογών, στοιχηματίζοντας στην επιτυχία ενός σύντομου πολέμου με το Ιράν που θα οδηγούσε στο επιθυμητό αποτέλεσμα της αλλαγής καθεστώτος;
Η απλή απάντηση είναι επειδή δεν έχει άλλη επιλογή. Ο συνδυασμός των εγχώριων πολιτικών αντιδράσεων στην ανάπτυξη ενός στρατού ομοσπονδιακών πρακτόρων στους δρόμους των αμερικανικών πόλεων από τον Τραμπ και οι συνεχιζόμενες πολιτικές επιπτώσεις από την δημοσιοποίηση των αρχείων του Έπσταϊν έχουν μειώσει σημαντικά την ικανότητα του Τραμπ να διασφαλίσει ότι το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα θα διατηρήσει τον έλεγχο και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου τον επόμενο Νοέμβριο. Η απώλεια της Βουλής των Αντιπροσώπων θα σήμαινε το τέλος της νομοθετικής βιωσιμότητας του Τραμπ για τα υπόλοιπα χρόνια της θητείας του, καθώς θα αντιμετώπιζε επανειλημμένες διαδικασίες καθαίρεσης.
Η μόνη ελπίδα του Τραμπ να επανορθώσει για τις πολιτικές καταστροφές που προκλήθηκαν από την ICE και τον Έπσταϊν είναι να επιτύχει μια άνευ προηγουμένου στρατιωτική νίκη επί του Ιράν, κάτι που κανένας Αμερικανός πρόεδρος από την εποχή του Τζίμι Κάρτερ δεν έχει πετύχει.

Τι θα γίνει αν αποτύχει; Η ανάπτυξη πρακτόρων του DHS από τον Τραμπ θεωρείται από πολλούς παρατηρητές ως πρόβα τζενεράλε για στρατιωτικό νόμο, κάτι που θα μπορούσε να προκληθεί από μια οικονομική κατάρρευση που θα προκληθεί από μια παγκόσμια ενεργειακή κρίση, η οποία εκδηλώθηκε μετά την αποτυχημένη προσπάθεια αλλαγής καθεστώτος του Τραμπ στο Ιράν. Ο στρατιωτικός νόμος θα επέτρεπε στον Τραμπ να περιορίσει πλήρως τις εκλογές ή να τις εφαρμόσει με τρόπο που να ευνοεί μια νίκη των Ρεπουμπλικανών.

Σε κάθε περίπτωση, ο πόλεμος κατά του Ιράν δεν θα είναι ένας πόλεμος που υποκινείται από θεμιτές ανησυχίες για την εθνική ασφάλεια, αλλά μάλλον ένας πόλεμος επιλογής που καθοδηγείται από εσωτερικές πολιτικές σκοπιμότητες των ΗΠΑ: εν ολίγοις, ένας παράνομος επιθετικός πόλεμος που θα ντροπιάσει την εισβολή και κατοχή του Ιράκ το 2003. Θα είναι η απόλυτη εκδήλωση της αδυναμίας του αμερικανικού λαού να εκλέξει υπεύθυνη ηγεσία και της αδυναμίας της Αμερικανικής Συνταγματικής Δημοκρατίας να επιβάλει το κράτος δικαίου σε μια ανεύθυνη εκτελεστική εξουσία.

Θα είναι η τελική καμπάνα του αμερικανικού δημοκρατικού πειράματος, η τελική μεταμόρφωση από το όραμα που είχαν οι Ιδρυτές Πατέρες πριν από περίπου 250 χρόνια, για μια γη όπου η ελευθερία βασίλευε υπέρτατα απέναντι στο ίδιο το είδος της τυραννικής αυτοκρατορίας από την οποία ο αμερικανικός λαός αγωνίστηκε για να απελευθερωθεί κατά τη γέννηση του έθνους του.
Το αμερικανικό όνειρο μιας συνταγματικής δημοκρατίας έχει επιβιώσει για σχεδόν 238 χρόνια. Ότι μια αμερικανική αυτοκρατορία θα μπορούσε να καταρρεύσει πολύ νωρίτερα.
Ας προσευχηθούμε να βρεθεί ένας τρόπος να κρατήσουμε το όνειρο ζωντανό.

Και αυτό θα είναι δυνατό μόνο αν βρούμε έναν τρόπο να σταματήσουμε την τρελή βιασύνη για πόλεμο με το Ιράν

.forumgeopolitica.com — Μετάφραση από τον Old Hunter

Guerra all'Iran

Γνωρίζοντας τους Αμερικανούς, πρόκειται να ξεκινήσουν έναν ακόμη πόλεμο.

από τον Matteo Martini - 21 Φεβρουαρίου 2026

Πηγή: Ματέο Μαρτίνι

Άλλωστε, φαίνεται ότι η Σαουδική Αραβία, αντίθετα με την αρχική της απόφαση να αρνηθεί τον εναέριο χώρο της σε περίπτωση πιθανής επίθεσης στο Ιράν, μπορεί να άλλαξε κρυφά τη θέση της. Οι κινεζικές δορυφορικές πληροφορίες μόλις αποκάλυψαν την ανάπτυξη αμερικανικών μαχητικών αεροσκαφών σε σαουδαραβικές βάσεις. Ο χρόνος αυτής της ανάπτυξης, πιστεύω, δεν αφήνει καμία αμφιβολία για τον επιδιωκόμενο σκοπό τους.
Αξίζει να σημειωθεί ότι τις προηγούμενες ημέρες, ο Τραμπ έπεισε τον πρίγκιπα διάδοχο με την υπόσχεση να δώσουν οι ΗΠΑ το πράσινο φως για τον εμπλουτισμό ουρανίου της Σαουδικής Αραβίας.
Όλοι έχουν ένα τίμημα και οι Σαουδάραβες τελικά επέλεξαν την πλευρά τους, ξεχνώντας πόσο θανατηφόρο είναι να είσαι φίλος με τις ΗΠΑ. Αλλά αυτό δεν είναι το πρόβλημά μας τώρα.
Υπό το φως αυτών των ενδείξεων, πιστεύω ότι οι αμερικανικές διαπραγματεύσεις χρησίμευσαν ως καθυστερητικό τέχνασμα για μεγαλύτερη υλικοτεχνική προετοιμασία και, πάνω απ 'όλα, μυστική διπλωματία για μια μεγάλης κλίμακας επίθεση κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Το γεγονός είναι ότι το αντιιρανικό μέτωπο έχει επεκταθεί και οι δυνάμεις που είναι διαθέσιμες για μια αμερικανο-βρετανική επίθεση έχουν επίσης αυξηθεί σημαντικά.
Υποψιάζομαι ότι ο Τραμπ μπορεί στην πραγματικότητα να σκέφτεται να ξεκινήσει μια αεροπορική εκστρατεία εναντίον του Ιράν (στο πρότυπο αυτής του 1999 εναντίον της Σερβίας), έναν πόλεμο υψηλής έντασης και όχι μια απλώς συμβολική επίθεση.
Φυσικά, η ψήφος του Κογκρέσου παραμένει άγνωστη (θυμηθείτε, ο Πρόεδρος δεν έχει την εξουσία να κηρύξει πόλεμο), γι' αυτό πιστεύω ότι προσπαθούν να προκαλέσουν μια ιρανική αντίδραση, ίσως μετά από μια σειρά πιο περιορισμένων επιθέσεων, και, ως αποτέλεσμα ζημιών σε κάποιο αμερικανικό περιουσιακό στοιχείο ή σε αυτό των συμμάχων τους, προσπαθούν να λάβουν την έγκριση του Κογκρέσου. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι οι επίσημες κηρύξεις πολέμου δεν χρησιμοποιούνται πλέον (η Ρωσία δεν έχει κηρύξει ποτέ πόλεμο στην Ουκρανία), αλλά οι εξουσίες ενός προέδρου των ΗΠΑ για στρατιωτική χρήση είναι περιορισμένες χρονικά για στρατιωτική εμπλοκή. Δεν πρόκειται για επίσημη κήρυξη πολέμου, αλλά μάλλον για εξουσιοδότηση για εκτεταμένη στρατιωτική χρήση. Η Επανάσταση της Πολεμικής Δύναμης του 1973 ορίζει ότι ο Πρόεδρος μπορεί να αναπτύξει στρατεύματα (συμπεριλαμβανομένων των χερσαίων στρατευμάτων) και να εγκρίνει μια επίθεση, αλλά αυτά πρέπει να αποσυρθούν εντός 60 ημερών, εκτός εάν το Κογκρέσο ψηφίσει.
Δύο μήνες αεροπορικής εκστρατείας —ίσως σκεφτούν κάποιοι άλλοι άνθρωποι του Πενταγώνου— θα μπορούσαν να είναι ένα επαρκές χρονικό περιθώριο για την επιτυχή υποταγή μιας μεσαίου μεγέθους περιφερειακής δύναμης, ειδικά αν ο στρατηγικός στόχος είναι η πρόκληση της εσωτερικής κατάρρευσης ενός καθεστώτος. Επιπλέον, οι ΗΠΑ διαθέτουν ένα απόθεμα πυραύλων Cruise και Patriot —νομίζω ότι αυτό είναι πλέον δημόσια γνωστό— αρκετό για να διαρκέσει πολύ λιγότερο από δύο μήνες σύγκρουσης υψηλής έντασης.
Τελικά, πιστεύω ότι ο Τραμπ θα επιδιώξει να επιτεθεί σύντομα, μέχρι να φτάσει το Ford στην Ανατολική Μεσόγειο (πιστεύω ότι θα το αναπτύξουν εκεί για να το κάνουν λιγότερο εκτεθειμένο σε ιρανικά αντίποινα), και χωρίς να επιδιώξει την ψήφο του Κογκρέσου, κάτι που θα αποτελούσε απώλεια στρατηγικού αιφνιδιασμού.
Πιστεύω επίσης ότι σε αυτό το σημείο οι Ιρανοί το περιμένουν - δεδομένης της κάλυψης των πληροφοριών της Κίνας.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Τραμπ υποστηρίζεται από το καρτέλ πετρελαίου (όχι θεωρία συνωμοσίας, αλλά μια καθαρή δήλωση βασισμένη στη διαφανή χρηματοδότηση της προεκλογικής του εκστρατείας), και πρόσφατα, εκπρόσωποι του λόμπι δήλωσαν ότι η απόκτηση του ιρανικού πετρελαίου θα ήταν μια στρατηγική αλλαγή και ένα πραξικόπημα για την αμερικανική οικονομία. Δύο από τους χορηγούς του Τραμπ, το λόμπι πετρελαίου και το εβραϊκό λόμπι, πιέζουν για έναν «αποφασιστικό» πόλεμο εναντίον του Ιράν.
Γνωρίζοντας τους Αμερικανούς, πιστεύω ότι η πιθανότητα να ξεσπάσει ένας Πόλεμος του Κόλπου είναι πολύ υψηλή. Πόσο καιρός και ένταση θα είναι, και με ποιους ρεαλιστικούς στόχους, δεν μπορούμε να προβλέψουμε πλήρως. Εξαρτάται από την ομίχλη του πολέμου. Και ίσως ακόμη και οι Αμερικανοί διοικητές να έχουν αμφιβολίες για τους στόχους τους σε αυτό το σενάριο.

Conoscendo gli americani, stanno per cominciare l'ennesima guerra

Η ευρωπαϊκή καταστροφή και οι Κασσάνδρες της

από την Andrea Zhok - 21 Φεβρουαρίου 2026

Πηγή: Άντρεα Ζοκ

Στην ελληνική μυθολογία, η Κασσάνδρα, αδερφή του Έκτορα, ήταν προικισμένη με μαντικές δυνάμεις, αλλά καταδικάστηκε από τον Απόλλωνα να μην ακούγεται.
Σήμερα, και εδώ και αρκετό καιρό, στην Ευρώπη, η κατανόηση των συνεχιζόμενων διαδικασιών δεν απαιτεί θεϊκές προφητικές ικανότητες. Το μόνο που χρειάζεται είναι μια αξιοπρεπής ιστορικοπολιτική εκπαίδευση και όχι η καθημερινή ναρκωτική δράση των μέσων ενημέρωσης.
Η σημερινή Ευρώπη είναι γεμάτη από Κασσάνδρες που απολαμβάνουν το αμφίβολο προνόμιο να βλέπουν συνεχώς εκ των υστέρων ότι είχαν δίκιο, ενώ όσοι είχαν εντελώς άδικο συνεχίζουν να καρφώνουν μετάλλια ο ένας στο στήθος του άλλου, ανέγγιχτοι από τις δικές τους αποτυχίες.
Έτσι, το να ακούς τον Γερμανό Καγκελάριο Μερτς να κατακεραυνώνει τα απομεινάρια του γερμανικού κράτους πρόνοιας και να απαιτεί θυσίες για να τροφοδοτήσει μια νέα κούρσα εξοπλισμών είναι σχεδόν συγκινητικό για όλους εκείνους, και υπάρχουν πολλοί, που θυμούνται τη Γερμανία του Σόιμπλε, τη Γερμανία που έκανε κήρυγμα στη Νότια Ευρώπη (ευγενικά γνωστή με το ακρωνύμιο PIGS) για την παραγωγικότητα και την ηθική, ενώ παράλληλα αξιοποιούσε ένα τεχνητά υποτιμημένο ευρώ για να τροφοδοτήσει τις εξαγωγές της.
Η Γερμανία που κυριολεκτικά κατέστρεψε την Ελλάδα μεταξύ 2011 και 2016 —παίρνοντας εκδίκηση μετά το 1945— εξήγησε ότι η βοήθεια για τη φερεγγυότητα της Ελλάδας ήταν απλώς αδύνατη, καθώς θα αποτελούσε περίπτωση «ηθικού κινδύνου». Η Γερμανία, σύμφωνα με μια μακροχρόνια παράδοση, παρουσιάστηκε ως ενάρετη, λιτή, παραγωγική, εγγενώς ανώτερη, και προορισμένη μόνο από μια κυνική και σκληρή μοίρα, την οποία είχε δει να χάνει στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, σε έναν ρόλο υποστηρικτικού παράγοντα στην παγκόσμια σκηνή.
Και ποιο ήταν το οικονομικό μοντέλο που πρότεινε η γερμανική ευφυΐα ως οικονομική σοφία και ηθική αρετή; Απλό: να ποντάρει όλα τα χαρτιά της σε ένα θετικό εμπορικό ισοζύγιο, σε ένα σταθερό πλεόνασμα εξαγωγών.
Και ποια ήταν τα κλειδιά για την επιτυχία αυτής της στρατηγικής;
Ακόμα πιο απλά: 1) χαμηλό κόστος ενέργειας (με προμήθειες από τη Ρωσία), 2) συμπίεση μισθών (εν μέρει στην εγχώρια αγορά της, αλλά ιδιαίτερα μεταξύ των δικών της εργολάβων όπως η Ιταλία) και τέλος 3) η προαναφερθείσα υποτίμηση του ευρώ (ενός κοινού νομίσματος του οποίου η αξία ήταν ο μέσος όρος με τις λιγότερο βιομηχανικά ανεπτυγμένες χώρες).
Αυτή η ευφυής οικονομική στρατηγική ήταν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας «πολιτικής ζητιάνου του γείτονά σου»: μια οικονομική πολιτική που στοιχημάτιζε τα πάντα στη σχετική φτώχεια των γειτόνων της.
Σήμερα, η Γερμανία, αφού βυθίστηκε σε ύφεση το 2023 και το 2024, έκλεισε το 2025 με ένα αξιοθρήνητο +0,2%, με έναν βιομηχανικό τομέα σε συνεχή συρρίκνωση, τόσο κυκλικά όσο και με την τρέχουσα τάση.
Τώρα, όταν πριν από χρόνια έγιναν προσπάθειες να εξηγηθεί (μεταξύ άλλων μέσω δημόσιων εγγράφων, κινητοποιήσεων υπογραφών κ.λπ.) ότι μια στρατηγική που φτώχειαρε την εσωτερική αγορά της Ευρώπης με σκοπό την κατάκτηση αγορών μέσω εξαγωγών δεν ήταν μόνο κοινωνικά άδικη αλλά και θεμελιωδώς ηλίθια, νομίζω ότι όλοι θυμόμαστε πώς ο δουλικός μας τύπος αγκάλιασε ολόψυχα τη γερμανική αφήγηση, απαιτώντας λιτότητα, απαιτώντας «μείωση της περιμέτρου του κράτους», απαιτώντας εκτεταμένη εργασιακή ανασφάλεια ως «κίνητρο για την παραγωγικότητα».
Σήμερα, όταν η Ευρώπη, υπό γερμανική ηγεσία, έχει αποκόψει τον ενεργειακό τομέα στον οποίο καθόταν, διακόπτοντας τους δεσμούς με τη Ρωσία (φυσικά, για λόγους ανώτερης ηθικής, όπως όλοι γνωρίζουμε), σήμερα, όταν το γερμανικό ναυάγιο βυθίζει την Ευρώπη μαζί του (και πάλι, μια αειθαλής), μια Ευρώπη που στερείται μιας εσωτερικής αγοράς ικανής να διατηρήσει την παραγωγή. Τώρα που έχουμε πετύχει το αξιοθαύμαστο κατόρθωμα του συνδυασμού μιας πολιτικής εκμετάλλευσης των εργατικών τάξεων με μια ανελέητη πολιτική απέναντι στις χώρες που αντιμετωπίζουν δυσκολίες, και ταυτόχρονα μια πολιτική που χάνει το δικό μας μεγάλο κεφάλαιο, σήμερα θα ήταν η κατάλληλη στιγμή να δώσουμε στον εαυτό μας την ικανοποίηση ότι είχαμε πάντα δίκιο.
Αλλά αυτή η ικανοποίηση μας στερείται, επειδή για να διορθώσει την καταστροφή που έχουμε δημιουργήσει, η ίδια άρχουσα τάξη που τη δημιούργησε μας πιέζει να την διορθώσουμε φυσώντας τον άνεμο του πολέμου.
Κανένα στοιχείο του δυτικού κατεστημένου δεν είναι πιο έντονα επικεντρωμένο από την ΕΕ, υπό την ηγεσία της Γερμανίας, στην ματαίωση κάθε προσπάθειας για ειρήνη. Κανένα δεν είναι πιο αφοσιωμένο στην προετοιμασία ενός μελλοντικού πολέμου με λόγια και πράξεις.
Στην Οδύσσεια και την Ορέστεια, η Κασσάνδρα πιάστηκε όμηρος από τον Αγαμέμνονα, προέβλεψε την καταστροφή που περίμενε τον βασιλιά (τη συνωμοσία της Κλυταιμνήστρας), αλλά, για άλλη μια φορά, αγνοήθηκε.
Και αυτή τη φορά χάθηκε στην επακόλουθη καταστροφή.
Είναι ατυχές να το πούμε, αλλά το να προβλέψουμε όλες τις καταστροφές χωρίς να ανατρέψουμε την εξουσία που τις κυβερνά είναι άσκοπο.

La catastrofe europea e le sue cassandre

Φευγαλέες ματιές στο διάβολο: Προσωπικές μαρτυρίες ενός ψυχιάτρου για την κατάληψη, τον εξορκισμό και τη λύτρωση 6

Συνέχεια από Παρασκευή 20 Φεβρουαρίου 2026

Φευγαλέες ματιές στο διάβολο: Προσωπικές μαρτυρίες ενός ψυχιάτρου για την κατάληψη, τον εξορκισμό και τη λύτρωση 6

Του M. Scott Peck

Μέρος Ι: Jersey

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

ΔΙΑΓΝΩΣΗ

Στο μεταξύ, άκουσα από τον σύζυγο της Jersey ότι η τακτική της «σκληρής αγάπης» μαζί της, όπως είχαμε προτείνει ο Terry κι εγώ, δεν είχε αποδώσει. Μετά από δύο ημέρες κατά τις οποίες δεν της έδωσε τα χρήματα που ζητούσε, εκείνη έκλεψε όλα τα χρήματα από το πορτοφόλι του και το έσκασε. Ο Peter Babcock ακουγόταν αρκετά θυμωμένος μαζί μου και μπορούσα να καταλάβω ότι αμφισβητούσε την ικανότητά μου. Πήρε, ωστόσο, τον χρόνο να ολοκληρώσει την αφήγηση. Εκείνη τηλεφωνούσε συχνά στο σπίτι, ρωτώντας για εκείνον και τα παιδιά, αν και κανείς δεν ήξερε πού είχε πάει. Δεν φαινόταν καθόλου ενοχλημένη που είχε αφήσει στον Peter ολόκληρη την ευθύνη για τα παιδιά. Ακουγόταν αρκετά εύθυμη και δεν εξέφραζε καμία πρόθεση να επιστρέψει στο σπίτι. Ωστόσο, το βράδυ πριν από το τηλεφώνημά μας, τηλεφώνησε κλαίγοντας με λυγμούς για να πει ότι μόλις είχε καταπιεί ένα μπουκάλι καυστική ποτάσα. Έδωσε τη διεύθυνσή της εκείνη τη στιγμή και ασθενοφόρο στάλθηκε για να τη μεταφέρει στα επείγοντα του νοσοκομείου που χρησιμοποιούσε ο Dr. Lieberman. Εκείνος την εισήγαγε στην ψυχιατρική υπηρεσία του νοσοκομείου με διάγνωση σχιζοφρένειας.

Την επόμενη ημέρα τηλεφώνησα στον Dr. Lieberman και, όπως και πριν, ήταν όσο συνεργάσιμος θα μπορούσε κανείς να φανταστεί. Του είπα ότι βρισκόμουν σε ιδιαίτερα πιεστική χρονική κατάσταση. Μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν είχα καταφέρει να βρω εξορκιστή. Φανταζόμουν ότι ίσως να μου έπαιρνε μέχρι και έναν μήνα για να βρω κάποιον, και ακόμη κι έτσι θα χρειαζόμουν τουλάχιστον μία εβδομάδα για να προετοιμάσω τη Jersey για τον εξορκισμό.

Ο Dr. Lieberman μού είπε ότι είχε την εξουσιοδότηση να κρατήσει οποιονδήποτε ασθενή του στην ψυχιατρική μονάδα για έως και δύο μήνες.

Πέρα από αυτό, θα άρχιζε να αντιμετωπίζει προβλήματα με τη διοίκηση. Όπως συμβαίνει με τις περισσότερες ψυχιατρικές μονάδες σε γενικά νοσοκομεία, επρόκειτο λίγο-πολύ για ανοικτό θάλαμο. Αν η Jersey γινόταν μη διαχειρίσιμη, θα μπορούσε, μέσω μιας διαδικασίας πιστοποίησης, να τη μεταφέρει στον κλειστό θάλαμο του πλησιέστερου πολιτειακού ψυχιατρικού νοσοκομείου — μια δυσάρεστη επιλογή, αλλά πάντως μια επιλογή.

Ρώτησα τον Dr. Lieberman αν θα μπορούσα να επιστρέψω αεροπορικώς και να προετοιμάσω τη Jersey για εξορκισμό στο νοσοκομείο, υποθέτοντας ότι θα έβρισκα εξορκιστή μέσα στον μήνα, παρότι δεν είχα δικαιώματα στο νοσοκομείο. Μου είπε ότι ο ίδιος και οι άλλοι γιατροί του προσωπικού ήταν ελεύθεροι να καλούν εξωτερικούς συμβούλους όποτε το επιθυμούσαν — κανένα πρόβλημα. Τον ευχαρίστησα και του είπα ότι θα επικοινωνούσα ξανά μόλις είχα περισσότερες πληροφορίες. Κλείνοντας το τηλέφωνο, έκανα μια σύντομη προσευχή ευγνωμοσύνης που ο Philip Lieberman ήταν τόσο ευέλικτος άνθρωπος και γιατρός.

Ενώ ο Dr. Lieberman ήταν τόσο εξυπηρετικός, ο υπόλοιπος κόσμος δεν ήταν. Στον μήνα που ακολούθησε, συσσώρευσα λογαριασμό τηλεφώνου τεσσάρων χιλιάδων δολαρίων αναζητώντας σε όλη τη χώρα έναν κατάλληλο εξορκιστή. Ένας από τους πρώτους ανθρώπους στους οποίους απευθύνθηκα ήταν ένας μοναχός αρκετά γνωστός σε όλη τη χώρα ως εξορκιστής, που ζούσε ακριβώς πέρα από τα σύνορα, στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης. Μου είπε:
«Ξέρετε, είναι αστείο. Ο επίσκοπός μου και οι ιερείς του μού παραπέμπουν οποιονδήποτε φαίνεται πιθανόν δαιμονισμένος· κι όμως, όταν ρωτούν τον επίσκοπο αν η επισκοπή έχει εξορκιστή, θα πει: “Όχι, δεν έχουμε εξορκιστή σε αυτή την επισκοπή”. Έχω, με τη βοήθεια άλλων και με την ευλογία του επισκόπου, τελέσει δύο πραγματικούς εξορκισμούς εδώ· αλλά αν ρωτούσα τον επίσκοπό μου, μπορώ να σας πω ότι δεν υπάρχει περίπτωση να επέτρεπε να μεταφερθεί ο ασθενής σας — που ούτως ή άλλως δεν είναι Καθολικός — σε αυτή την επισκοπή, και επίσης καμία περίπτωση να μου επέτρεπε ποτέ να τελέσω εξορκισμό στο Connecticut, σε μια “ξένη” επισκοπή, τρόπον τινά, έστω κι αν είναι ακριβώς πέρα από τα σύνορα της Πολιτείας. Κατανοώ τη δύσκολη θέση σας.»

«Έχω μιλήσει και με άλλους που βρίσκονται στην ίδια δύσκολη θέση και λυπάμαι πραγματικά· δεν υπάρχει τίποτε που μπορώ να κάνω για να σας βοηθήσω».

Οι περισσότερες από τις άλλες μου επαφές αποδείχθηκαν αδιέξοδες. Οι άνθρωποι απλώς δεν είχαν τα απαιτούμενα προσόντα. Επικοινώνησα με έναν διάσημο Πρεσβυτεριανό λειτουργό που με διαβεβαίωσε ότι είχε τελέσει εξορκισμούς. Οδήγησα για να τον συναντήσω. Ήταν προφανώς ικανός και χαρισματικός κληρικός. Αφού άκουσε τη συντομότερη δυνατή εκδοχή της δύσκολης κατάστασης της Jersey, μου είπε ότι θα μπορούσε να διαθέσει ένα απόγευμα για να έρθει στο Connecticut και να τελέσει έναν τετράωρο εξορκισμό. Ήταν καλός άνθρωπος, αλλά η πρότασή του φάνηκε γελοία. Ο Terry O’Connor κι εγώ είχαμε ήδη περάσει οκτώ ώρες με τη Jersey και είχαμε καταφέρει μόνον να φτάσουμε σε ένα σημείο εκκίνησης. Του είπα αυτό και πρόσθεσα ότι είχα μια αρκετά σαφή αίσθηση από κάπου — ίσως από το Άγιο Πνεύμα — ότι αυτός ο εξορκισμός δεν θα διαρκούσε τέσσερις ώρες αλλά τέσσερις ημέρες. Ο άνθρωπος απάντησε με ειλικρίνεια ότι ήταν πάστορας «μεγάλης εκκλησίας» και δεν υπήρχε καμία περίπτωση να μπορούσε να αφιερώσει τέσσερις ημέρες σε οποιαδήποτε υπόθεση.

Φάνηκε ότι είχα την καλύτερη τύχη μου όταν επικοινώνησα με έναν πάστορα των Assembly of God στο Colorado, του οποίου το όνομα είχα ανακαλύψει κατά τη διάρκεια της αναζήτησής μου. Μιλήσαμε στο τηλέφωνο για μια καλή ώρα· αφού άκουσε την ιστορία μου, έκρινε ότι η δαιμονική κατοχή της Jersey ήταν αναμφισβήτητη και κατόπιν προχώρησε με ακρίβεια να απαριθμήσει τα διαπιστευτήριά του και τις προϋποθέσεις του. Δεν ήταν μόνον εξορκιστής, αλλά ειδικευόταν στον εξορκισμό ασθενών των οποίων η κατοχή συνδεόταν με τη συμμετοχή τους σε οργανώσεις ή λατρείες New Age. Μπορούσα χωρίς αμφιβολία να καταλάβω ότι αυτός ο άνθρωπος είχε τελέσει επιτυχώς πολλούς εξορκισμούς και ότι η περίπτωση της Jersey ενέπιπτε ακριβώς στην ειδικότητά του. Το ηθικό μου ανυψώθηκε και αντήχησε μέσα στο στήθος μου.

Τότε ο πάστορας δήλωσε ότι μία από τις προϋποθέσεις του ήταν ο σύζυγος της ασθενούς να είναι βασικό μέλος της ομάδας εξορκισμού. Τον ρώτησα γιατί, και εξήγησε ότι το καθήκον της συζύγου ήταν να υπακούει στον σύζυγό της. Φυσικά, μέρος του εξορκισμού έπρεπε να είναι η αποσαφήνιση και η εδραίωση αυτής της υπακοής, πράγμα που θα μπορούσε να γίνει καλύτερα με την παρουσία του. Ένιωσα το ηθικό μου να συρρικνώνεται μέσα στο στήθος μου. Παρότι δεν το έβλεπα καθόλου ως αιτία της κατοχής της, η εντύπωσή μου για τον σύζυγο της Jersey ήταν εκείνη ενός άνδρα πιθανότατα υπερβολικά ελεγκτικού. Αν αυτό ήταν σωστό, τότε θα αποτελούσε σημαντικό παράγοντα τόσο για τη διαχείριση του ίδιου του εξορκισμού όσο και — ακόμη σημαντικότερο — για την μετέπειτα πορεία της Jersey. Όσο έμπειρος κι αν ήταν ο πάστορας, δεν μπορούσα να αποδεχθώ την πρόταση να είναι πράγματι παρών ο Peter Babcock στον εξορκισμό της συζύγου του.

Υπήρχαν και άλλοι, πολύ λιγότερο κατάλληλοι, με τους οποίους επικοινώνησα, και μέρα με τη μέρα γινόμουν ολοένα πιο απελπισμένος. Κάθε εβδομάδα τηλεφωνούσα στον Malachi για να του πω ότι δεν μπορούσα να βρω εξορκιστή και για να εκλιπαρήσω τη βοήθειά του. Συνέχιζε να μου λέει ότι δεν γνώριζε κανέναν. Έπειτα, στο τέλος του μήνα, τηλεφώνησε, έχοντας βρει για μένα έναν εξορκιστή που είχε κάποια μικρή εμπειρία με δαιμονική κατοχή και, επιπλέον, ήταν επίσκοπος. Ανήκε σε μία από τις αρκετές μικρές ομολογίες που είχαν αποσχισθεί από την Επισκοπική Εκκλησία, σε διαμαρτυρία για τον αυξανόμενο φιλελευθερισμό της κεντρικής εκκλησίας.

Τηλεφώνησα αμέσως στον Επίσκοπο Edward Worthington και μιλήσαμε εκτενώς. Αν και πολύ πιο συντηρητικός ή φονταμενταλιστής από εμένα, μου άρεσε. Διαισθάνθηκα ότι είχε καλή καρδιά. Πράγματι πίστευε στη δαιμονική κατοχή και, παρότι δεν είχε τελέσει ποτέ εξορκισμό, είχε παρακολουθήσει έναν. Φαινόταν ατρόμητος μπροστά στο ενδεχόμενο να γίνει εξορκιστής και προσφέρθηκε να έρθει στο Connecticut με δικά του έξοδα για όσο διάστημα χρειαζόταν. Εντυπωσιάστηκα από το θάρρος και την απλή του πίστη, αλλά ταυτόχρονα διέκρινα ότι οι γνώσεις του στην ψυχολογία ήταν αμελητέες. Του είπα ότι, αν δεν είχε αντίρρηση, θα ήθελα να σκεφθώ την γενναιόδωρη προσφορά του και να τον καλέσω την επόμενη ημέρα. Αυτό του ήταν απολύτως αποδεκτό.

Έτσι άρχισε μία από τις πιο δύσκολες νύχτες της ζωής μου. Έπρεπε να δράσω γρήγορα. Όπως όλοι οι ασθενείς που αντιμετωπίζουν εξορκισμό, η Jersey επιδεινωνόταν όσο πλησίαζε ο χρόνος. Από τις αναφορές του Dr. Lieberman συμπέρανα ότι δεν είχαμε περισσότερο από έναν ακόμη μήνα περιθώριο. Ένιωθα ότι η απλή πίστη του Επισκόπου Worthington ήταν απολύτως αναγκαία, αλλά ότι δεν ήταν αρκετά οξυδερκής για να είναι ο εξορκιστής, ο επικεφαλής της ομάδας εξορκισμού. Ποιος τότε;

Το δικό μου όνομα ερχόταν διαρκώς στον νου. Είχα τρελαθεί; Βαπτισμένος λιγότερο από έναν χρόνο, χωρίς καμία επίσημη θεολογική εκπαίδευση; Κι όμως κάτι συνέχιζε να με καλεί να είμαι ο κύριος εξορκιστής, παρόλο που ένιωθα βέβαιος ότι και ο Επίσκοπος Worthington καλούνταν επίσης. Καθώς η νύχτα προχωρούσε άρχισα σοβαρά να εξετάζω το ενδεχόμενο να αναλάβω τον ρόλο του εξορκιστή, με τον Επίσκοπο Worthington ως βοηθό μου. Ήταν αυτό κλήση από το Άγιο Πνεύμα ή δική μου αλαζονεία; Δεν ήξερα. Πού βρισκόμουν εγώ, ένας «βρέφος» χριστιανός, να ζητώ από έναν επίσκοπο να παίξει δεύτερο ρόλο δίπλα μου; Τελικά, όμως, ένιωσα ότι αυτός ήταν ο δρόμος που έπρεπε να ακολουθήσω και, παραδίδοντας το ζήτημα στον Θεό, κατάφερα να αποκοιμηθώ.

Με μεγάλη τρεμούλα τηλεφώνησα στον επίσκοπο το επόμενο πρωί. Του είπα ευθέως ότι το δαιμονικό μέσα στη Jersey ήταν πολύ ευφυές και ότι δεν πίστευα πως διέθετε τις αναγκαίες ψυχολογικές γνώσεις για να διαχειριστεί την περίπτωση. Είπα ότι, μέσα στη νύχτα, όσο κι αν φοβόμουν, είχα αποφασίσει ότι ήμουν διατεθειμένος να είμαι εγώ ο εξορκιστής, υπό τον όρο ότι εκείνος θα ήταν ο πρώτος βοηθός μου. Προς έκπληξή μου, ο Επίσκοπος Worthington απάντησε αμέσως: «Φυσικά. Πότε θέλετε να είμαι εκεί;» Αρχίσαμε τότε τη διαδικασία καθορισμού ημερομηνίας, περίπου έναν μήνα αργότερα.

Μου ήταν πολύ ευκολότερο να καλέσω τα άλλα πέντε μέλη της ομάδας, καθένα από τα οποία ήταν φίλος με ιδιαίτερες δεξιότητες. Πολύ δυσκολότερο ήταν να βρεθεί χώρος. Δεδομένου ότι τα παιδιά μας ήταν μικρά και τριγύριζαν στο σπίτι, το δικό μου σπίτι αποκλειόταν. Τηλεφώνησα σε ένα μοναστήρι καλογραιών και σε δύο ανδρικές μονές, αλλά — προβλέψιμα — δεν ήθελαν καμία ανάμειξη. Φαινόταν σαν να μην υπήρχε πουθενά τόπος πρόθυμος να προσφέρει καταφύγιο στη Jersey — έστω κι αν επρόκειτο μόνο για ένα απλό δωμάτιο θεραπείας. Τελικά ρώτησα μια καλή χριστιανή κυρία που γνώριζα αν μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε το σπίτι της, παρότι αυτό θα σήμαινε ότι θα έστελνε τον μικρό της γιο να μείνει με τη γιαγιά του.

«Βεβαίως», απάντησε. «Κανένα πρόβλημα». Ξέσπασα σε δάκρυα ανακούφισης και ευγνωμοσύνης. Επιπλέον, είχα πλέον κερδίσει ακόμη ένα πολύτιμο μέλος της ομάδας εξορκισμού.

Το μόνο που απέμενε ήταν να προετοιμάσω τη Jersey για τον εξορκισμό. Όπως είχε υποσχεθεί, ο Dr. Lieberman ήταν πρόθυμος να με εισαγάγει στο νοσοκομείο του με την ιδιότητα του συμβούλου. Πέταξα πίσω στα Νοτιοδυτικά για μία εβδομάδα, ώστε να περνώ τρεις ώρες την ημέρα με τη Jersey, όχι μόνο για να την προετοιμάσω για τον εξορκισμό αλλά και για να τη γνωρίσω καλύτερα. Δύο πράγματα ήταν αξιοσημείωτα εκείνη την εβδομάδα.

Μέσα σε δέκα λεπτά από τη στιγμή που την ξαναείδα, η Jersey απαίτησε άμεση έξοδο από το νοσοκομείο. Ο Dr. Lieberman κι εγώ είχαμε προετοιμαστεί για ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Της είπα ότι, τόσο κατά τη δική μου γνώμη όσο και κατά τη γνώμη του Dr. Lieberman, ήταν υπερβολικά άρρωστη για να φύγει από το νοσοκομείο. Αναγνώρισα ότι επρόκειτο για εκούσιο νοσοκομείο, αλλά την ενημέρωσα ότι είχα την εξουσία να τη διατηρήσω εκεί μέχρι να έρθει ο Dr. Lieberman, οπότε θα υπέγραφε τα έγγραφα που είχα ετοιμάσει για την ακούσια μεταφορά της στον κλειστό θάλαμο του πλησιέστερου πολιτειακού νοσοκομείου.

Το ίδιο υπεροπτικό μειδίαμα που είχα δει μετά την αποτυχημένη «απελευθέρωση» με τον Father O’Connor εμφανίστηκε στο πρόσωπό της και άρχισε να φωνάζει με διαπεραστική φωνή ότι δεν είχα το δικαίωμα να της το κάνω αυτό. Προσπάθησα όσο μπορούσα να την αγνοήσω, αλλά τα χέρια μου έτρεμαν από την οργή της καθώς συμπλήρωνα τα έντυπα εγκλεισμού για τον Dr. Lieberman. Όταν τελείωσα, η Jersey μου τα άρπαξε και, διαβάζοντάς τα μέχρι τη μέση, απλώς τα κατακομμάτιασε, πετώντας τα κομμάτια στο πάτωμα. Κατάφερα να της πω να πάει στο δωμάτιό της ώστε να ξανασυμπληρώσω τα χαρτιά, αυτή τη φορά στον σταθμό των νοσηλευτών.

Αντί γι’ αυτό, η Jersey άρχισε να μου ουρλιάζει χυδαιότητες για άλλα δύο λεπτά προτού βγει ορμητικά από το γραφείο. Έμοιαζε με δύο ώρες. Καθώς μου φώναζε, χαμογελούσε κιόλας. Μειδιούσε. Διανοητικά γνώριζα ότι στην πραγματικότητα απολάμβανε όλη την αλληλεπίδραση· για εκείνη ήταν απλώς ένα παιχνίδι. Παρ’ όλα αυτά, ένιωθα τα σωθικά μου σαν να είχαν στριφτεί και ύστερα κλοτσηθεί. Με το ζόρι κατάφερα να περπατήσω ως τον σταθμό των νοσηλευτών. Ποτέ πριν δεν είχα γίνει τόσο αναστατωμένος, σχεδόν ανίκανος να λειτουργήσω, εξαιτίας ασθενούς — και μάλιστα μιας που έπαιζε παιχνίδι μαζί μου και το απολάμβανε τόσο πολύ.

Ήξερα πλέον ότι δεν ήταν η Jersey αλλά ένας δαίμονας. Όμως αυτή η γνώση δεν έκανε τίποτε για να εμποδίσει τα σωθικά μου να καταξεσκίζονται από την προσποιητή του οργή. Ήταν μια στιγμή Σύγκρουσης, ένα φαινόμενο για το οποίο το βιβλίο του Malachi με είχε προειδοποιήσει…

ΣΧΟΛΙΟ:Η περίπτωση Χάιντεγκερ επιβεβαιώνει έτσι την προφητεία που είχε κάποτε διατυπώσει ο Νίτσε για τον ίδιο του τον εαυτό, και που διατηρεί ακέραιη την ισχύ της:

αφού ανακαλύψει κανείς τον Νίτσε, ήταν εύκολο να τον βρει· το δύσκολο, τώρα, είναι να τον χάσει.

Μηδενισμός 18

 Συνέχεια από Τρίτη 17. Φεβρουαρίου 2026

Μηδενισμός 18

Του Franco Volpi, εκδόσεις Editori Laterza, 1996

Κεφάλαιο δέκατο γ

Ο ευρωπαϊκός μηδενισμός στην ιστορία του είναι: Χάιντεγγερ και Νίτσε

8. Ο «Νίτσε» του 1961

.....Με δυο λόγια, η επιφανειακή σύνδεση μηδενισμού και μεταφυσικής, που εκτοξεύθηκε από τον Krieck ως ύβρις, θα είχε προσφέρει στον Heidegger την αφορμή να εγκαινιάσει τη ριζική του διερεύνηση της ουσιώδους μεταξύ τους σχέσης.....

Μόνο ύστερα από χρονική απόσταση περίπου είκοσι ετών ο Χάιντεγκερ αποφάσισε να συγκεντρώσει και να δημοσιεύσει συνολικά τα αποτελέσματα της εξαντλητικής αντιπαράθεσής του με τον Νίτσε – παρά τις αντιστάσεις της συζύγου του, η οποία φοβόταν μήπως επαναληφθεί η βαθιά κρίση στην οποία, το 1938, τον είχε καταβυθίσει ο Νίτσε.

Με τη βοήθεια του Όττο Πέγκελερ, ο οποίος τότε εργαζόταν στο βιβλίο του Der Denkweg Martin Heideggers (Neske, Pfullingen 1963), ο Χάιντεγκερ συγκέντρωσε τα πέντε πανεπιστημιακά μαθήματα της περιόδου 1936-1940, αποκλείοντας το σεμινάριο για τη δεύτερη Ανεπίκαιρη Θεώρηση (1938-39) λόγω του αποσπασματικού χαρακτήρα του χειρογράφου, και προσθέτοντας ορισμένες πραγματείες που είχαν συγγραφεί μεταξύ 1940 και 1946.

Κατά την εκδοτική προετοιμασία του κειμένου, ακόμη και αφού είχε ολοκληρωθεί η τυπογραφική στοιχειοθεσία, ο Χάιντεγκερ θεώρησε αναγκαίο να επέμβει σε βάθος: προχώρησε ιδίως σε λεπτομερέστερη διάρθρωση σε κεφάλαια, των οποίων οι τίτλοι διατυπώθηκαν κατά μεγάλο μέρος από τον Πέγκελερ, πράγμα που συνεπέφερε όχι λίγες τροποποιήσεις και αναδιατυπώσεις, επεκτάσεις και περικοπές.

«Τις εβδομάδες αυτές – γράφει ο Χάιντεγκερ στην Ελίζαμπετ Μπλοχμάν στις 12 Απριλίου 1961 – ολοκληρώνω το ενοχλητικό έργο της διόρθωσης των δύο τόμων του Nietzsche. Αλλά το πιο κοπιαστικό ήταν ότι έπρεπε να διατρέξω ακόμη μία φορά αυτούς τους συλλογισμούς, οι οποίοι αποτελούν ένα τελικό σημείο της δυτικής σκέψης, αλλά ταυτόχρονα είναι πραγματικότητα, σε πολλαπλές, συχνά μη αναγνωρίσιμες εξωτερικές μορφές» (Heidegger-Blochmann, 1989: 114).

Το αποτέλεσμα ήταν το μεγάλο έργο που εκδόθηκε σε δύο τόμους από τον εκδοτικό οίκο Neske στο Pfullingen το 1961 με τον τίτλο Nietzsche. Στο μεταξύ επανεκδόθηκε ως τόμος VI, σε δύο μέρη, στο πλαίσιο της Gesamtausgabe. Σε αυτό επανεκδόθηκαν επίσης τα μαθήματα της περιόδου 1936-1940 στην αρχική τους μορφή, δηλαδή χωρίς τις αναθεωρήσεις που έγιναν για την έκδοση του 1961 και με την προσθήκη των Wiederholungen («Ανακεφαλαιώσεων»), τις οποίες ο Χάιντεγκερ συνήθιζε να παρουσιάζει στην αρχή κάθε ώρας για να επαναλάβει το θέμα της προηγούμενης διάλεξης.

9. Νίτσε: ούτε αληθινός ούτε ψευδής, αλλά ή ζωντανός ή νεκρός

Όσο για το περιεχόμενο του έργου, αυτό βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας σε όλη του την έκταση και πολυπλοκότητα, και δεν είναι εδώ ο τόπος για να αναλυθεί. Εκείνο που πρέπει να υπογραμμιστεί είναι ότι ο Χάιντεγκερ δεν προτίθεται να προτείνει ακόμη μία μονογραφία για τον Νίτσε – άλλωστε η ίδια η δομή του κειμένου το δείχνει – ούτε θέλει να προσφέρει μια νέα και ίσως πρωτότυπη εικόνα του Νίτσε. Υπερβαίνει σαφώς τα όρια μιας απλής ερμηνείας.

Όπως δηλώνουν τα λόγια με τα οποία ανοίγει το έργο, εδώ το όνομα του Νίτσε «στέκει, ως τίτλος, για να δηλώσει το πράγμα που τίθεται υπό εξέταση στη σκέψη του», και αυτό το πράγμα είναι για τον Χάιντεγκερ το ζήτημα του Είναι, στο οποίο ο Νίτσε, όπως και όλοι οι μεγάλοι στοχαστές, δίνει τη δική του απάντηση.

Η προσέγγιση που θέτει σε εφαρμογή ο Χάιντεγκερ είναι, αντιστοίχως, εκείνη μιας εκτεταμένης και σφοδρής αντιπαράθεσης σε όλα τα επίπεδα, την οποία ονομάζει Aus-einander-setzung: ο όρος αυτός σημαίνει το «αντιπαρατίθεσθαι», το να αντιμάχεται και να συζητά κανείς ένα «πράγμα» με κάποιον. Ο Χάιντεγκερ τον χρησιμοποιεί και ως τεχνικό όρο για να αποδώσει τον πόλεμο του Ηρακλείτου.

Η γραφή που χρησιμοποιεί, προκειμένου να αναδείξει τα συστατικά της λέξης, θέλει να υποδηλώσει ό,τι συνεπάγεται μια αντιπαράθεση: δηλαδή τη διάταξη των μερών το ένα απέναντι στο άλλο, την ανάπτυξη των δυνάμεων που βρίσκονται στο πεδίο και τη λήψη της αναγκαίας απόστασης μεταξύ τους με σκοπό να αντιπαλέψουν χάριν του ίδιου του ζητήματος που τίθεται. Πρόκειται για μια διαμάχη όχι αυτοσκοπική αλλά προσανατολισμένη στο πρόβλημα που συζητείται, μια διαμάχη μὴ κατὰ δόξαν ἀλλὰ κατ’ οὐσίαν.

Αναλαμβάνοντας αυτή την αντιπαράθεση, ο Χάιντεγκερ ανακρίνει με σφυροκοπητική επιμονή τα νιτσεϊκά κείμενα και φθάνει να ανακαλύψει το νήμα που συνδέει τις κεφαλαιώδεις διδασκαλίες του Νίτσε σε ένα ενιαίο πλέγμα συνδεδεμένο με τη μεταφυσική παράδοση: τη βούληση για δύναμη και την αιώνια επιστροφή του ίδιου (διδασκαλίες που θα απαντούσαν στα παραδοσιακά μεταφυσικά ερωτήματα περί του «τί είναι» και «πώς είναι» το ον), την ανατίμηση όλων των αξιών, τον μηδενισμό, και τον Υπεράνθρωπο.

Κατά μήκος μιας διαδρομής που εκτείνεται από τον Νίτσε στον Πλάτωνα, και από τον Πλάτωνα σε εμάς, διασχίζοντας ολόκληρη την ιστορία της φιλοσοφίας, ο Χάιντεγκερ δείχνει ότι όλες αυτές οι διδασκαλίες δεν αποτελούν το εκκεντρικό γέννημα του άρρωστου νου του στοχαστή-ποιητή, αλλά συνιστούν την ουσιώδη και αναπόφευκτη ολοκλήρωση της δυτικής μεταφυσικής, αυστηρά σκεπτόμενης μέχρι τις έσχατες συνέπειές της.

Γι’ αυτό είναι περιοριστικό και ανεπαρκές να ερμηνεύεται ο Νίτσε ως ηθικολόγος και ψυχολόγος, όσο σημαντικές κι αν είναι οι ψυχολογικο-ηθικές κατακτήσεις που του αναγνωρίζονται (Klages)· ή ως πολιτικός στοχαστής και κριτικός του πολιτισμού, όσο διαυγές και διορατικό κι αν είναι το σχέδιο που του αποδίδεται (Baeumler)· ή ακόμη ως φιλόσοφος της ύπαρξης, του οποίου οι διατυπώσεις προκαλούν σκάνδαλο αλλά δεν είναι δεσμευτικές και δεν απαιτούν να ληφθούν στα σοβαρά (Jaspers).

Για τον Χάιντεγκερ, αντιθέτως, η σκέψη του Νίτσε δεν είναι «λιγότερο αντικειμενική και αυστηρή από τη σκέψη του Αριστοτέλη, ο οποίος στο τέταρτο βιβλίο της Μεταφυσικής σκέπτεται την αρχή της μη αντιφάσεως ως την πρώτη αλήθεια περί του Είναι του όντος» (HGA, V, 249). Και η φιλοσοφία του είναι η κατεξοχήν μεταφυσική της σύγχρονης εποχής, διότι σκέπτεται τη δική μας αλήθεια περί του όντος στο σύνολό του ως βούληση για δύναμη και παρέχει μια διεισδυτική διάγνωση των θεμελιωδών χαρακτηριστικών της εποχής μας.

Ως «ο πιο αχαλίνωτος πλατωνικός στην ιστορία της δυτικής μεταφυσικής», ο Νίτσε πραγματοποιεί μια ριζική αναστροφή της μεταφυσικής, οδηγώντας την μέχρι το έσχατο όριό της, και ανοίγει, στο κατώφλι του εικοστού αιώνα, ερωτήματα για μια κρίση – και για την πιθανή υπέρβασή της – που βασανίζουν την αυτοκατανόηση του κόσμου μας.

Δεν πρόκειται λοιπόν ούτε να αντιταχθεί κανείς στον Νίτσε ούτε να ταχθεί υπέρ του, αλλά να σκεφθεί εκείνο που αυτός ολοκλήρωσε και εκείνο που προείδε με το έργο του. Και αυτό είναι δυνατό μόνο αν ληφθεί υπόψη το ίδιο το πράγμα που τίθεται υπό συζήτηση στη σκέψη του, δηλαδή η απάντηση που αυτή δίνει στο κατευθυντήριο ερώτημα της μεταφυσικής:«τί είναι το ὂν;»

Η απάντηση αυτή διατυπώνεται ως εξής: «το ὂν είναι βούληση για δύναμη και αιώνια επιστροφή του ίδιου».

Παρουσιασμένη κατ’ αυτόν τον τρόπο, η χαϊντεγγεριανή ερμηνεία φαίνεται να έχει όλη την όψη μιας αυθαίρετης βίας που απλώνει το έργο του Νίτσε στην κλίνη του Προκρούστη του ερωτήματος του Είναι. Αν όμως ακολουθήσει κανείς το ερμηνευτικό νήμα που υφαίνει ο Χάιντεγκερ βήμα προς βήμα, στο τέλος καθίσταται σαφές ότι για εκείνον πρόκειται πρωτίστως για το «να ακούσει τον ίδιο τον Νίτσε, να θέσει τα ερωτήματα μαζί του, μέσω αυτού και έτσι ταυτόχρονα εναντίον του, αλλά χάριν του ενός και μόνου ενδόμυχου κοινού πράγματος που τίθεται υπό συζήτηση στη δυτική φιλοσοφία» (Heidegger, 1994: 34-35).

Υπό αυτή την προοπτική ο Νίτσε είναι ένας από εκείνους τους στοχαστές που δεν είναι ούτε αληθείς ούτε ψευδείς, αλλά μόνο ή ζωντανοί ή νεκροί.

Τώρα, το πράγμα που τίθεται υπό συζήτηση στη σκέψη του Νίτσε αναδεικνύεται για τον Χάιντεγκερ όχι τόσο στο δημοσιευμένο έργο, το οποίο παραμένει «πρόθυρο» και «προοίμιο», όσο στα μεταθανάτια σημειώματα, τα οποία ο Χάιντεγκερ αρνείται ακόμη και να αποκαλέσει «αποσπάσματα», θεωρώντας τα ολοκληρωμένες σκέψεις – και σε εκείνο που θα έπρεπε να αποτελέσει το «κεφαλαιώδες έργο» (Hauptwerk), δηλαδή τη Βούληση για δύναμη.

Η καθαυτό φιλοσοφία του Νίτσε περιέχεται στα ανέκδοτα χειρόγραφα της δεκαετίας του 1880, και το αληθινό έργο που αυτά θέτουν είναι φιλοσοφικό: να ταξινομηθούν με τέτοιο τρόπο ώστε να καταστεί δυνατό να συλληφθεί το βαθύ τους νόημα.

Ο Χάιντεγκερ εντοπίζει λοιπόν στη «βούληση για δύναμη» το πρόβλημα που βρίσκεται στο κέντρο της σκέψης του ύστερου Νίτσε. Αυτό δεν σημαίνει ωστόσο ότι εγκρίνει ή νομιμοποιεί την έκδοση της Βούλησης για δύναμη που επιμελήθηκε η αδελφή του. Είναι απολύτως σαφής γι’ αυτόν η διαφορά ανάμεσα στο φιλοσοφικό πρόβλημα της βούλησης για δύναμη, στο λογοτεχνικό σχέδιο που αφιέρωσε ο Νίτσε σε αυτό το πρόβλημα και στη συνοπτική ανακατασκευή αυτού του σχεδίου που πραγματοποιήθηκε εκ των υστέρων από την αδελφή του με τη βοήθεια του Peter Gast.

Κατά τη διάρκεια των μαθημάτων του ο Χάιντεγκερ επανέρχεται επανειλημμένα σε αυτό το ζήτημα με πολύ ρητές κριτικές απέναντι στις επιλογές των επιμελητών (Heidegger, 1994: 338 κ.ε., 342 κ.ε., 399 κ.ε., 572-74, 619, 639-40), και οι περιστάσεις της συνεργασίας του με το Αρχείο-Νίτσε για μια επανέκδοση της Βούλησης για δύναμη φωτίζουν περαιτέρω τους λόγους αυτών των φιλολογικών παρεκβάσεων.

Εκείνο που τον ενδιαφέρει πρωτίστως είναι όμως η φιλοσοφική αντιπαράθεση με τον Νίτσε, μέσα στην οποία θέτει σε εφαρμογή μια λεπτή στρατηγική οικειοποίησης και αποστασιοποίησης. Περιοριζόμενοι στις δύο θεμελιώδεις διδασκαλίες της βούλησης για δύναμη και της αιώνιας επιστροφής, θα παρατηρήσουμε ότι η ερμηνεία της βούλησης για δύναμη σε οντολογικό κλειδί — δηλαδή ως τον τρόπο με τον οποίο ο Νίτσε συλλαμβάνει τη ζωή κατά τον τρόπο του είναι της, άρα το είναι του όντος στο σύνολό του ως προς το «τί είναι», ενώ παραμένει σταθερή σε όλη τη διάρκεια της αντιπαράθεσης — αντιμετωπίζεται άλλοτε με μια συμπεριληπτική στάση κατανόησης και άλλοτε με μια αποκλειστική στάση κριτικής.

Αρχικά, συσχετίζοντας τη βούληση για δύναμη με τον χαρακτήρα της ως πάθους, ορμής και συναισθήματος, ο Χάιντεγκερ αναδεικνύει τις όψεις εκείνες κατά τις οποίες η βούληση είναι μη-βούληση, δηλαδή εξαρτάται από μια κατάσταση και από την αντίστοιχη Stimmung. Τείνει δηλαδή να τη σκεφθεί παραλλήλως προς τη δική του σύλληψη της «αποφασιστικότητας» (Entschlossenheit) ως φέρουσας καθοριστικότητας του Dasein, η οποία είναι πάντοτε μια gestimmte Entschlossenheit, όπως δείχνει στο Είναι και Χρόνος.

Αυτός ο παραλληλισμός εγκαταλείπεται στο δεύτερο βιβλίο, όπου η βούληση καθίσταται αντιθέτως ολοένα και σαφέστερα η τελική μορφή της «υποκειμενικότητας» (Subiectität), δηλαδή της αρχής που διέπει τη μεταφυσική στο σύνολό της και ειδικότερα τη μεταφυσική της νεότερης εποχής, συγκροτώντας την οντολογική συνθήκη δυνατότητας του «εγκαταστασιακού πλαισίου» (Gestell) ως εποχικής μορφής της τεχνικής εποχής.

Κάτι ανάλογο μπορεί να λεχθεί και για την άλλη θεμελιώδη διδασκαλία, εκείνη της αιώνιας επιστροφής του ίδιου. Αυτή συνδέεται στενά, για τον Χάιντεγκερ, με τη διδασκαλία της βούλησης για δύναμη. Αν η τελευταία λέγει τί είναι το ον στο σύνολό του — δεδομένου ότι υπό την ηγεμονία της αρχής της υποκειμενικότητας καθετί που είναι προσλαμβάνει τον χαρακτήρα της βούλησης για δύναμη — η αιώνια επιστροφή λέγει πώς είναι το ον που έχει αναχθεί σε βούληση για δύναμη.

Εκεί όπου ο Χάιντεγκερ, με μια υποβλητική ερμηνεία των κεφαλαίων του Ζαρατούστρα «Το όραμα και το αίνιγμα» και «Ο αναρρώσας», ερμηνεύει την αντανάκλαση της διδασκαλίας της επιστροφής πάνω στην ανθρώπινη ύπαρξη και τις πρακτικο-ηθικές συνέπειες που απορρέουν από αυτήν, καθίσταται εμφανής η προσπάθειά του να διαβάσει και να φωτίσει το νιτσεϊκό κείμενο μέσω δικών του φιλοσοφικών διαισθήσεων — συγκεκριμένα μέσω της δικής του σύλληψης του Dasein, επικεντρωμένης στην ιδέα ότι η πρωταρχική κίνηση της ανθρώπινης ζωής έχει χαρακτήρα πράξης και θεμελιώνεται στο δύνασθαι-είναι της και στη χρονικότητά της.

Με αυτή την έννοια ο Χάιντεγκερ επιδεικνύει γνήσια δείγματα ερμηνευτικής δεξιοτεχνίας.

Για παράδειγμα, η ανάλυση του αποσπάσματος «Πώς ο “αληθινός κόσμος” κατέληξε να γίνει μύθος», το οποίο ο Χάιντεγκερ διαβάζει ως έκθεση, σε έξι κεφάλαια, της ιστορίας του πλατωνισμού. Ή ακόμη η ερμηνεία της αινιγματικής νιτσεϊκής διατύπωσης: «circulus vitiosus deus», η οποία εκλαμβάνεται ως υποθετική διατύπωση της αιώνιας επιστροφής ως εναλλακτική λύση προς την παραδοσιακή θεολογική εξήγηση του γίγνεσθαι (deus?), και συνεπάγεται την επιστροφή όλων των πραγμάτων, ακόμη και των αρνητικών, ακόμη και του ίδιου του μηδενισμού (vitium).

Τέλος, η αποσαφήνιση του υπότιτλου του Ζαρατούστρα, βιβλίο «για όλους και για κανέναν»: «για όλους» καθόσον ο καθένας μπορεί να στραφεί προς τη φιλοσοφία, «για κανέναν» επειδή κανείς μας δεν μπορεί να επιτύχει μια τέτοια μεταστροφή χωρίς κατάλληλη διάθεση και μύηση. Πρόκειται για την ίδια αντίληψη περί φιλοσοφίας που καλλιεργούσε ο Χάιντεγκερ εναντίον της ακαδημαϊκής φιλοσοφίας της εποχής του και εναντίον του ίδιου του δασκάλου του, Χούσσερλ.

Και εδώ, ωστόσο, στην προσπάθεια οικειοποίησης ακολουθούν η αποστασιοποίηση και η κριτική.

10. Από το νιτσεϊκό «de profundis»

Πώς να χαρακτηριστεί, λοιπόν, η αντιπαράθεση που εγκαινιάζει ο Χάιντεγκερ με τον Νίτσε; Ένα πράγμα είναι βέβαιο: πρόκειται για μια φιλοσοφική ερμηνεία (εξήγηση) υψηλής δεξιοτεχνίας, για μια αξέχαστη σύγκρουση που αποκαθιστά το ίλιγγος του φιλοσοφείν σε μεγάλο ύφος. Παρά τις εξαναγκαστικές ερμηνευτικές του πιέσεις, ο Χάιντεγκερ φθάνει πολύ πιο πέρα από τις αναρίθμητες ερμηνείες – όσο αξιόλογες κι αν είναι, όσο και μονομερείς και τελικά μη ικανοποιητικές – που διαδέχθηκαν η μία την άλλη στον εικοστό αιώνα.

Με τον Χάιντεγκερ, περισσότερο απ’ ό,τι με οποιονδήποτε άλλον, έχουμε την αίσθηση – αν όχι ότι λύνουμε – ότι φθάνουμε τουλάχιστον πολύ κοντά στο «αίνιγμα Νίτσε»· εκείνο το αίνιγμα που ο ίδιος ο Νίτσε είχε προβλέψει ότι θα αποτελούσε, όταν, στον μοιραίο μονόλογο που αναφέρθηκε παραπάνω, είχε προβάλλει τη σκιά του πεπρωμένου του πάνω στους καιρούς που θα έρχονταν. Και αυτό διότι η νιτσεϊκή σκέψη – όπως ειπώθηκε – δεν είναι για τον Χάιντεγκερ ούτε αληθής ούτε ψευδής, αλλά είτε ζωντανή είτε νεκρή.

Λαμβάνοντάς την επιτέλους στα σοβαρά, ακόμη και στις πιο δυσάρεστες και δύσκολες διατυπώσεις της, ο Χάιντεγκερ καταλήγει να βιώνει ο ίδιος όλη τη συντριπτική δύναμη της σκεπτικιστικής της ισχύος. Προσεγγίζει τον Νίτσε χωρίς να φοβηθεί τη βαθιά αλήθεια στην οποία παρέπεμπε ο Τόμας Μαν με την προσεκτική του προειδοποίηση:
«Όποιος παίρνει “στα σοβαρά” τον Νίτσε, όποιος τον παίρνει κατά γράμμα και τον πιστεύει, είναι χαμένος» (Th. Mann, 1968, III, 46· 1980: 100).

Και, μέσα στη σώμα-με-σώμα πάλη του με τα κείμενα και με τις επικίνδυνες φαντασμαγορίες που αυτά εγείρουν, καταλήγει να καταποντίζεται και ο ίδιος, από ένα ορισμένο σημείο και έπειτα, σε αυτό που θα αποκαλέσει την «άβυσσο» του Νίτσε.

Η εμπειρία του μηδενισμού πυροδοτεί στον Χάιντεγκερ μια βαθιά κρίση, προσωπική και φιλοσοφική. Στα χρόνια που ακολουθούν αμέσως μετά την αντιπαράθεση με τον Νίτσε, γράφει στον Γιάσπερς: «Έχω την αίσθηση ότι πλέον αναπτύσσομαι μόνο στις ρίζες, όχι πια στα κλαδιά» (Heidegger-Jaspers, 1990: 174).

Στο σπίτι και με τους φίλους του επαναλαμβάνει: «Ο Νίτσε με κατέστρεψε!». Στις 16 Αυγούστου 1960 γράφει στον φίλο του Medard Boss: «Βρίσκομαι ακόμη στην “άβυσσο” του Νίτσε» (Heidegger, 1987: 320).

Ανάμεσα στους λόγους για τους οποίους ο Χάιντεγκερ δεν δημοσίευσε ποτέ το μεγάλο έργο που συνέγραψε παράλληλα με την αντιπαράθεσή του με τον Νίτσε, δηλαδή τα Beiträge zur Philosophie (Συμβολές στη Φιλοσοφία), θα έπρεπε να ληφθεί σοβαρά υπόψη η κρίση στην οποία τον είχε οδηγήσει ο Νίτσε. Είναι άραγε τυχαίο ότι το Nietzsche ανοίγει με ένα παράθεμα από τον Αντίχριστο που αντιστοιχεί ακριβώς στο τέλος των Beiträge; Εκεί γίνεται λόγος για τον έσχατο Θεό, ενώ το πρώτο κεφάλαιο του Nietzsche ανοίγει με το ακόλουθο επίγραμμα:

«Σχεδόν δύο χιλιετίες και ούτε ένας νέος θεός!» (Heidegger, 1994: 17).

Η προκλητική υπόδειξη που θα μπορούσε να εξαχθεί από αυτό είναι να διαβαστεί η σκέψη του Χάιντεγκερ μετά την αντιπαράθεσή του με τον Νίτσε – δηλαδή ο ύστερος Χάιντεγκερ – ως η απεγνωσμένη προσπάθεια να αναδυθεί από το νιτσεϊκό de profundis.

Η περίπτωση Χάιντεγκερ επιβεβαιώνει έτσι την προφητεία που είχε κάποτε διατυπώσει ο Νίτσε για τον ίδιο του τον εαυτό, και που διατηρεί ακέραιη την ισχύ της:
αφού ανακαλύψει κανείς τον Νίτσε, ήταν εύκολο να τον βρει· το δύσκολο, τώρα, είναι να τον χάσει.

Συνεχίζεται με:

Κεφάλαιο ενδέκατο
Πέρα από τη γραμμή του μηδενισμού: Jünger «versus» Heidegger

Η ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΩ - JEAN-PAUL SARTRE (Εισαγωγή)

 

Η υπερβατικότητα του Ego

Εισαγωγή

Ι

Ο Σάρτρ είναι από τους πλέον φημισμένους στοχαστές του 20ου αιώνα· είναι επίσης από τους πιο δύσκολους – και μια πηγή των δυσκολιών για την ορθή κατανόηση της φιλοσοφίας του δεν είναι άλλη από τη φήμη του. Πολλοί θεωρούν ότι γνωρίζουν τον Σάρτρ, κι από μια άποψη έχουν δίκιο, εφόσον είναι εξοικειωμένοι με την εικόνα του: γνωρίζουν την πίπα που κρατούσε στ' αριστερό του χέρι, την πένα που με το δεξί χάραζε τις ιδέες του, τη μπριγιαντίνη των μαλλιών, το συγκρατημένο του χαμόγελο. Το ίδιο το έργο του, όμως, είναι πολύ λιγότερο γνωστό – ίσως γιατί, όπως κάθε εγχείρημα κατανόησης ενός φιλοσόφου, απαιτεί από τον αναγνώστη σημαντική επένδυση απερίσπαστης προσοχής και κριτικής σκέψης, ποιότητες που δεν ευδοκιμούν στις μέρες μας. 

Το έργο του Σάρτρ καλύπτει πέντε δεκαετίες ακατάπαυστης συγγραφικής δραστηριότητας, όπως πιστοποιείται από τα τριάντα εννέα βιβλία του και τη δεκάτομη συλλογή δοκιμίων του. Από που να ξεκινήσει κανείς το αναγνωστικό του ταξίδι σ' ένα τόσο πλούσιο κειμενικό σύμπαν; Μια καλή απάντηση νομίζω θα ήταν: από την αρχή. «Η υπερβατικότητα του Εγώ» αποτελεί την πρώτη φιλοσοφική δημοσίευση του Σάρτρ και ταυτόχρονα ένα από τα πλέον σημαντικά κείμενα της γαλλικής σκέψης του 20ου αιώνα.

Η προσέγγιση ενός φιλοσοφικού έργου θέτει, με τη σειρά της, τα δικά της ερωτήματα. Η έκταση, λόγου χάριν, του σαρτρικού κειμένου, που στην πρώτη του έκδοση δεν υπερβαίνει τις σαράντα σελίδες, φαίνεται ότι επιτρέπει στον αναγνώστη να το διαβάσει εν τάχει μία φορά, πριν εστιάσει σε επιμέρους ζητήματα. Έχω διαπιστώσει όμως, κατά την πολυετή διδασκαλία μου, ότι αρκετοί αναγνώστες μοιάζει να προσκρούουν στις δύο ή τρεις πρώτες σελίδες, κι ενώ αντιλαμβάνονται τη σπουδαιότητα των αναλύσεων που ακολουθούν, να τις προσπερνούν για να διαβάσουν την τελευταία ενότητα του κειμένου όπου ο Σάρτρ εκθέτει τα συμπεράσματά του.

Στη φιλοσοφία, όμως, σημασία δεν έχει μόνο ο προορισμός αλλά και το πως ακριβώς οδηγούμαστε σε αυτόν. Η ανάγνωση κάποιων συμπερασμάτων, όσο διάσημα κι αν είναι, λίγη αξία έχει αν δεν στηρίζεται σε γνώση του συλλογισμού από τον οποίο εξάγονται. Για να διευκολύνω την κατανόηση του συλλογισμού που αναπτύσσεται στο κείμενο, θα δοκιμάσω να επεξηγήσω τους βασικούς όρους που συνθέτουν την επιχειρηματολογία του Σάρτρ.

II

Κάθε τι που σκέπτομαι, ενόσω το σκέπτομαι, είναι αντικείμενο της σκέψης μου. Είτε πρόκειται για ένα ενδιαφέρον βιβλίο που ξεφυλλίζω, είτε για μια δυσάρεστη σκηνή που εκτυλίσσεται ενώπιόν μου, είτε για ένα ποθητό ταξίδι αναψυχής που καιρό τώρα σχεδιάζω -μα διαρκώς αναβάλλω-, υπάρχει κάτι προς το οποίο η συνείδησή μου κατευθύνεται. Ο διαρκής προσανατολισμός της συνείδησης προς κάποιο αντικείμενο oνομάζεται αποβλεπτικότητα (intentionalite): η συνείδηση αποβλέπει τη σκηνή που κοιτάζω, το βιβλίο που διαβάζω, το ταξίδι που σχεδιάζω.

Όταν ακούω απορροφημένος μια μελωδία, η μελωδία είναι το αντικείμενο που θέτει η συνείδησή μου ως αντικείμενό της. Καθώς παρακολουθώ απορροφημένος την ανάπτυξη της μελωδίας, έχω βεβαίως συνείδηση του ότι ακούω κάτι, δίχως όμως να εστιάζω στο γεγονός της ακοής μου – όλη η προσοχή μου είναι δοσμένη στα περάσματα του πιανίστα, ή στις σκάλες που ανεβοκατεβαίνει ο σαξοφωνίστας. Η θέτουσα συνείδηση (conscience positionelle) της μελωδίας που ακούω απορροφημένος είναι ταυτόχρονα μη-θέτουσα συνείδηση (conscience non-positionelle) εαυτής ως θέτουσα συνείδηση της μελωδίας. Σύμφωνα με τον Σάρτρ, η θέτουσα συνείδηση μπορεί κάλλιστα να αποβλέπει κάτι δίχως απαραίτητα να αποφαίνεται για τη φύση ή το είναι του αντικειμένου της όταν όμως λαμβάνει θέση για το αν το αντικείμενο είναι υπαρκτό ή επινοημένο, πραγματικό ή φαντασιακό, κ.ο.κ. τότε η συνείδηση γίνεται θεσιακή (thétique). 

Η πρωταρχική συνείδηση είναι (μη-θέτουσα) συνείδηση εαυτής ως (θέτουσα) συνείδηση των πραγμάτων. Η μη-θέτουσα συνείδηση συνοδεύει κάθε στιγμή της ποικιλόμορφης συνειδησιακής εμπλοκής μου με την πραγματικότητα. την ως αντικείμενό της – αν το έκανε, θα μετατρεπόταν σε συνείδηση που επιχειρεί να αποσυρθεί από το αλισβερίσι της με τον κόσμο, ώστε να σκοπεύσει εαυτήν: θα γινόταν ανασκοπική (réflexive).

Η ανασκόπηση είναι μια σπουδαία δραστηριότητα της συνείδησης. Κατ' ουδένα τρόπο όμως δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι προηγείται της επαφής μας με τον κόσμο, ή ότι οφείλει να ηγείται της κάθε μας δραστηριότητας. Καθώς κουβεντιάζω με τον συνάδελφό μου για το τι στάση πρέπει να κρατήσουμε στην προγραμματισμένη συνεδρίαση, οπτικά η συνείδησή μου αποβλέπει το πρόσωπό του· ακουστικά: τα λόγια του· διανοητικά: το επιχείρημα που μου εκθέτει· βουλητικά: την απόφαση που θα ληφθεί. Το βλέμμα μου, οι επιθυμίες μου, η σκέψη μου, κατευθύνονται διαρκώς εκεί έξω, προς τον κόσμο. Η συνείδησή μου βαίνει εκτός, για να εννοήσει ό,τι της τραβά την προσοχή: το αντικείμενό της (το πρόσωπο του φίλου μου, τα στοιχεία που μου απαριθμεί, οι κινήσεις του καθώς μιλά) δεν διαμένει εντός της συνείδησής μου, δεν είναι εμμενές (immanent) σε αυτήν, αλλά την υπερβαίνει, είναι υπερβατικό (transcendent) ως προς αυτήν.

Αναλογιζόμενος τώρα τα όσα διημείφθησαν στη συνεδρίαση, την πρόταση που τελικά υποστήριξα και την εναλλακτική που απέρριψα, μπορεί να βιώσω διάφορα συναισθήματα (πιθανόν, υπερηφάνειας για τη στάση που κράτησα, ή απογοήτευσης για την αδυναμία μου να σταθώ στο ύψος των περιστάσεων, θυμού που αφέθηκα να παρασυρθώ, ή απλώς αδιαφορίας για όσα απασχολούν τους άλλους ενώ για μένα είναι κατά βάθος ανιαρά). Σε κάθε περίπτωση, η συνείδησή μου στρέφεται προς δικές της παρελθούσες ενέργειες τις οποίες επιδιώκει να αξιολογήσει ή απλώς να κατανοήσει. Η παρελθούσα συνείδηση, την οποία σκοπεύει η ενεστώσα συνείδηση, τρέπεται σε ανασκοπημένη συνείδηση (conscience réfléchie), ενώ καθ' όλη την διάρκεια που δραστηριοποιείτο αποβλέποντας τον γύρω της κόσμο, ήταν μη-ανασκοπημένη (irréfléchie) συνείδηση της πραγματικότητας.

Η ανασκόπηση (réflexion) είναι μια διαδικασία όπου η θέτουσα συνείδηση ενός ενδόκοσμου αντικειμένου θεματοποιείται, καθώς τίθεται τώρα αυτή ως αντικείμενο της συνείδησής μου. Η φύση αυτής της διαδικασίας είναι ένα ζήτημα που θα απασχολήσει τον Σάρτρ σε όλα τα στάδια της συγγραφικής του πορείας - κι όχι τυχαία, καθόσον ο τρόπος με τον οποίο η σκέψη μας επιχειρεί να γνωρίσει εαυτήν είναι ένα από τα θεμελιώδη ζητήματα της φιλοσοφίας. Αυτό που πρέπει να συγκρατήσουμε εδώ είναι ότι, σύμφωνα με τον Σάρτρ, κατά την ανασκόπηση αναδύεται για πρώτη φορά ένα ιδιαίτερο αντικείμενο: το εγώ.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στο κείμενο του Σάρτρ ο όρος «εγώ» αποδίδεται με τρεις τρόπους: (i) με το λατινικό «Ego», γραφή την οποία διατηρούμε αναλλοίωτη· (ii) με την προσωπική αντωνυμία του πρώτου προσώπου που, στη σύνταξη της γαλλικής γλώσσας, λαμβάνει θέση υποκειμένου και προτάσσεται του ρήματος: «je», λέξη την οποία μεταφράζουμε απλά ως «εγώ»· (iii) με την προσωπική αντωνυμία πρώτου προσώπου που δύναται να τεθεί σε διαφορετικά σημεία της πρότασης: «moi», την οποία γράφουμε συνοδευόμενη, χάριν διευκρίνησης, από το γαλλικό πρωτότυπο, «εγώ [moi]».

Κάθε μία από αυτές τις γραφές φέρει το δικό της νόημα, όπως μαρτυρούν οι σχολαστικές αναλύσεις του Σάρτρ. Κοινός τόπος όμως των τριών όρων είναι ότι εκείνο που δηλώνουν δεν είναι υποκείμενο (sujet), αλλά αντικείμενο (objet) της συνείδησης. Το εγώ εμφανίζεται στη συνείδηση, όταν η συνείδηση αποβλέπει εαυτήν. Ως αντι-κείμενο της συνείδησης, το εγώ είναι κάτι που κείται εκτός συνείδησης, και προς το οποίο η συνείδηση κατευθύνεται· είναι, με άλλα λόγια, υπερβατικό ως προς αυτήν: η υπερβατικότητα του εγώ (la transendance de l'égo) είναι αυτή η τόσο απλή, όσο και συνταρακτική για τον ίδιο, ανακάλυψη του νεαρού Σάρτρ.

Η παραδοσιακή αντίληψη για το εγώ είναι ότι το εγώ προϋπάρχει της συνείδησης, την οποία μάλιστα κατευθύνει, συχνά εν αγνοία της, στο κάθε της βήμα. Αντιθέτως, ο Σάρτρ υποστηρίζει ότι η συνείδηση αυτοσυγκροτείται διαφεύγοντας εαυτήν (s'échappant) ως μια διαρκής κίνηση προς την πραγματικότητα. Αν θέλουμε να καταλάβουμε πως δρούμε μες στον κόσμο και τι νοηματοδοτεί την βιωματική επαφή μας με τους άλλους, το εγώ της μεταφυσικής παράδοσης πρέπει να υπερβαθεί.

III

Οι επεξηγήσεις που πρόσφερα και οι διακρίσεις που χάραξα σκοπό είχαν να παρουσιάσουν στον αναγνώστη στοιχεία από τη θεωρητική σκευή του Σάρτρ. Αν η υπερβατικότητα του εγώ είναι όντως μια ανακάλυψη κι όχι άλλη μια παροδική επινόηση, ή αν η εικόνα που σχεδίασα αποδίδει με ακρίβεια, κι όχι παραμορφωτικά, τις βασικές λειτουργίες της συνείδησης, είναι κάτι που απαιτεί σοβαρή μελέτη και απροκατάληπτο έλεγχο της συλλογιστικής που αναπτύσσεται στο ίδιο το κείμενο. Θα κλείσω δίνοντας κάποιες πληροφορίες για το κείμενο.

Η πρώτη γραφή του κειμένου ανάγεται στην περίοδο που ο Σάρτρ επισκέπτεται το Βερολίνο, με υποτροφία που λαμβάνει από το Γαλλικό Ινστιτούτο για να διερευνήσει τις σχέσεις του ψυχικού πεδίου με τη φυσιολογία. Από τον Σεπτέμβριο του 1933 ως τον Ιούνιο του 1934 ο Σάρτρ μελετά, στο πρωτότυπο, τα κύρια έργα του Χούσερλ, κρατά εκτενείς σημειώσεις που θα αποτελέσουν τη βάση μονογραφιών του, και ολοκληρώνει το αρχικό χειρόγραφο ενός μυθιστορήματος που θα κυκλοφορήσει υπό τον τίτλο Η Ναυτία. Παράλληλα γράφει κάποια αμιγώς φιλοσοφικά άρθρα, κυριότερο των οποίων είναι «Η υπερβατικότητα του Ego». 

Το κείμενο θα δημοσιευθεί τρία χρόνια αργότερα στο περιοδικό Recherches Philosophiques, IV (1936-37), σσ. 85-123. Ακολουθεί αυτοτελής αναδημοσίευση ως βιβλίο το 1965, σε επιμέλεια της Sylvie Le Bon, από τον οίκο J. Vrin. Η έκδοση αυτή, την οποία ακολουθεί η παρούσα μετάφραση, έκανε γνωστό το κείμενο του Σάρτρ στο ευρύ κοινό και αποτελεί το σημείο αναφοράς για τη μελέτη της Υπερβατικότητας στη διεθνή βιβλιογραφία.

Ένα μειονέκτημα, πάντως, της έκδοσης του 1965 είναι ο υπέρ το δέον σχολιασμός του κειμένου από την επιμελήτρια, η οποία, εσφαλμένα κατά την άποψή μου, υπερτονίζει τις ομοιότητες της Υπερβατικότητας με το κατά πολύ αργότερο και διαφορετικού προβληματισμού έργο, Το είναι και το μηδέν (1943).

Για τις σημειώσεις της παρούσας έκδοσης έκανα περιορισμένη χρήση των πληροφοριών που παρέχει η Sylvie Le Bon, λαμβάνοντας υπ' όψιν, αλλά εξίσου επιλεκτικά, τον πρόσφατο υπομνηματισμό του έγκριτου ερευνητή Vincent de Coorebyter στον συγκεντρωτικό τόμο La transcendence de l'Égo et autres textes phénoménologiques, Paris, Librairie Philosophique J. Vrin, 2003.

Νομίζω ότι ο ζήλος τόσο της Le Bon όσο και του Coorebyter να ενθέτουν παραγράφους από έτερα έργα του Σάρτρ ή να παραθέτουν αποσπάσματα από έργα άλλων φιλοσόφων, δίχως να υπάρχουν επαρκείς ενδείξεις για τη συνάφεια των παραθεμάτων με το υπό σχολιασμό χωρίο, μπορεί να απομακρύνει τον αναγνώστη από την κύρια επιχειρηματολογία του κειμένου, οδηγώντας τον σε φιλοσοφικά αδόκιμες ατραπούς. Θεωρώ γονιμότερο για όποιον επιθυμεί να ασχοληθεί συστηματικά με την Υπερβατικότητα του Ego να μελετήσει κατ' αρχάς τα έργα που προτείνω στην «Βιβλιογραφία».

Η φύση του εγώ αποτελεί ένα από τα πλέον γοητευτικά όσο και δυσεπίλυτα προβλήματα της ανθρώπινης σκέψης. Στον Σάρτρ οφείλουμε μία από τις πλέον ρηξικέλευθες αναλύσεις της έννοιας του εγώ στην ιστορία της φιλοσοφίας. Όσο για την προσωπική στάση του Σάρτρ σχετικά με τη γονιμότητα της διαρκούς ενασχόλησης με το εγώ του καθενός μας, νομίζω ότι το ακόλουθο απόσπασμα από τα Carnets de la drôle de guerre (σ. 175) είναι αρκετά εύγλωτο:

«Δεν έτρεφα ποτέ κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον εαυτό μου... Ένιωθα μια απώθηση για τα προσωπικά ημερολόγια, και σκεφτόμουν ότι οι άνθρωποι δεν έχουν γίνει για να κοιτούν τον εαυτό τους, αλλά για να ορίζουν το βλέμμα τους μπροστά τους, στον κόσμο» [1].

Αντώνης Χατζημωυσής

Σημειώσεις

[1]. Ευχαριστώ τον Στέλιο Βιρβιδάκη και τον Παύλο Κόντο για τις παρατηρήσεις τους κατά την προετοιμασία του κειμένου.