Dylan Trigg
Ο Dylan Trigg είναι σύγχρονος φιλόσοφος που ειδικεύεται στη φαινομενολογία, τη σωματικότητα και την αισθητική. Έλαβε το διδακτορικό του από το Πανεπιστήμιο του Sussex το 2009 και έχει εργαστεί, μεταξύ άλλων, στα Αρχεία Husserl στο Παρίσι. Σήμερα είναι ερευνητής στο Central European University της Βιέννης και συνδέεται επίσης με τη Διδακτορική Σχολή Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου της Βιέννης. CEU Research Pure Portal
Τον απασχολεί ιδιαίτερα η σχέση σώματος, τόπου και μνήμης: πώς ένας τόπος διαμορφώνει την αίσθηση του εαυτού μας και πώς το οικείο μπορεί να γίνει ανοίκειο, προκαλώντας αποξένωση ή φόβο. Στο έργο του συνδυάζει τη φαινομενολογία με την ψυχανάλυση, τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο. University of Vienna
Στο παρόν κείμενο, το ενδιαφέρον του για τους «εξωγήινους» εντάσσεται σε ένα συγκεκριμένο φιλοσοφικό ερώτημα: μπορούμε να συναντήσουμε κάτι απολύτως ξένο, όταν κάθε εμπειρία μας διαμορφώνεται ήδη από το ανθρώπινο σώμα, τη γήινη καταγωγή και την προσωπική μας ιστορία; Γι’ αυτό συνδέει τον Husserl με το Solaris του Tarkovsky.
«Μόλις, επαναλαμβάνω, ασκήσω τη φαινομενολογική αναγωγή, στηρίζομαι αποκλειστικά στον εαυτό μου, στο Εγώ στο οποίο εδράζεται κάθε ισχύς και από το οποίο έχει πηγάσει και εξακολουθεί να πηγάζει κάθε ισχύς: στο δικό μου Εγώ — και όμως όχι στο Εγώ-άνθρωπος». (Hua XXXIV, 287· από το χειρόγραφο B I 5)
«Εμείς οι άνθρωποι δεν συγκροτούμε τον κόσμο. Μια τέτοια διατύπωση θα ήταν παραλογισμός». (Hua XXXIV, 289· από το χειρόγραφο B I 5)
«Πριν από τους “άλλους ανθρώπους” πρέπει να προϋπάρχουν “Άλλοι”, οι οποίοι δεν “είναι” ακόμη άνθρωποι (δεν έχουν ακόμη το οντολογικό νόημα “άνθρωποι”)». (Hua XXXIV, 289· από το χειρόγραφο B I 5)
«Με αυτό λέγεται επίσης το εξής: ο εντελώς άγνωστος Άλλος βρίσκεται αντικειμενοποιημένος ως άνθρωπος στον κόσμο που είναι για μένα πραγματικά δεδομένος, είτε ως άνθρωπος της Γης είτε ως ανθρωπόμορφο ον σε κάποιο ουράνιο σώμα κ.λπ. Ένα ειδητικά δυνατό υπερβατολογικό Εγώ, ωστόσο, βρίσκεται αντικειμενοποιημένο ως άνθρωπος σε έναν ειδητικά δυνατό κόσμο». (Hua XV, 382)
«Εδώ υπάρχουν τεράστια προβλήματα». (Ο Husserl, σύμφωνα με τον Dorion Cairns, στο Conversations with Husserl and Fink, σ. 35)
«Υπάρχει, άλλωστε, τεράστια διαφορά ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο θυμάσαι το σπίτι όπου γεννήθηκες και το οποίο έχεις χρόνια να δεις, και στην πραγματική θέα του σπιτιού ύστερα από παρατεταμένη απουσία. Συνήθως η ποίηση της μνήμης καταστρέφεται από την αντιπαράθεση με την πηγή της».
Tarkovsky, Σμιλεύοντας τον χρόνο
Εισαγωγή
Τα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια, τα ζητήματα του χώρου και του τόπου έχουν αποκτήσει κεντρική θέση στις ανθρωπιστικές επιστήμες και ιδιαίτερα στη φιλοσοφία. Αυτή η χωρική στροφή οφείλει την προέλευσή της σε μια πλούσια κληρονομιά κλασικών έργων της φαινομενολογίας, ιδίως στα κείμενα του Heidegger για το κατοικείν, αλλά και στην ανάλυση του Merleau-Ponty για το βιωμένο σώμα στη σχέση του με τον κόσμο.¹ Από αυτές τις καταβολές, τα συνυπάρχοντα θέματα του χώρου και του τόπου έχουν αναδειχθεί σε επανερχόμενα μοτίβα της συνεχιζόμενης φαινομενολογικής έρευνας.
Ωστόσο, αν αυτή η στροφή προς τον τόπο αναδεικνύει τη χωρικότητα της σωματικής μας ύπαρξης, εκείνο που, παραδόξως, έχει παραβλεφθεί σε αυτή την έρευνα είναι το σώμα ως πλανητική ή γήινη οντότητα. Αναμφίβολα, μπορεί κανείς να βρει στο πεδίο της περιβαλλοντικής φαινομενολογίας σημαντικές και συχνές αναφορές στη Γη ως σύστοιχο του σώματος.² Πράγματι, πολύ συχνά σε αυτή τη βιβλιογραφία η Γη αποκτά μια εξυψωμένη θέση ως ένα είδος μαγεμένης απάντησης στις ηθικές και αισθητικές ανεπάρκειες της ανθρωπότητας. Εδώ, για παράδειγμα, μπορούμε να σκεφτούμε το έργο του David Abram, όπου η Γη αναλαμβάνει όχι μόνο έναν γνωσιολογικό ρόλο στη δομή της υποκειμενικότητας, αλλά και έναν ηθικό ρόλο.³ Για τον Abram, αυτή η συγχώνευση ηθικής και γνωσιολογίας μάς υποχρεώνει να αποχωριστούμε τις ιζηματοποιημένες συνήθειές μας και να «ξαναθυμηθούμε τον εαυτό μας σε σχέση με την αισθητή Γη», σαν η μνήμη που έχει το σώμα για αυτόν τον πρωταρχικό κόσμο να επανενεργοποιείται μέσα στην εμπειρία μας του φυσικού κόσμου και μέσω αυτής.⁴
Ωστόσο, ακριβώς επειδή η Γη παρουσιάζεται υπό αυτό το πρίσμα σεβασμού, ως ένας πρωταρχικός οργανισμός που μας εφιστά την προσοχή στη δική μας έλλειψη κατανόησης, αντιμετωπίζεται επίσης με τρόπο συστηματικά άκριτο. Το παρόν άρθρο επιδιώκει να παρέμβει κριτικά σε αυτή τη σχέση ανάμεσα στη Γη και το σώμα με δύο τρόπους. Πρώτον, στρεφόμενος σε ένα όψιμο απόσπασμα του Husserl με τίτλο «Θεμελιώδεις έρευνες για τη φαινομενολογική προέλευση της χωρικότητας της φύσης: Η πρωταρχική κιβωτός, η Γη, δεν κινείται», θα διερευνήσω κατά πόσον το σώμα συγκροτείται κατ’ ανάγκην ως γήινο σώμα και αν είναι δυνατή μια εμπειρία του γνήσια ξένου.⁵ Το απόσπασμα του Husserl προσφέρει μια μοναδική συμβολή στην προσέγγιση αυτών των ερωτημάτων.
Στο δεύτερο μέρος του άρθρου θα εξετάσω πώς εκτυλίσσεται αυτή η σχέση ανάμεσα στη Γη και το σώμα στο περίφημο εγχείρημα του Andrei Tarkovsky στον χώρο της επιστημονικής φαντασίας, το Solaris (1972). Σκοπός αυτής της παρέμβασης είναι να εδραιώσει έναν διάλογο ανάμεσα στον Tarkovsky και τον Husserl. Με αφετηρία αυτόν τον διάλογο, θα υποστηρίξω ότι ο Tarkovsky πράγματι ενισχύει την άποψη του Husserl πως μια συνάντηση με ένα γνήσια μη ανθρώπινο εξωγήινο ον είναι δομικά αδύνατη όσο παραμένουμε δεμένοι με το σώμα. Εκείνο όμως που προσθέτει ο Tarkovsky σε αυτό το επιχείρημα είναι ότι δείχνει πως το όριο του σώματος δεν είναι μόνο δομικό, αλλά και θεματικό. Όπως υποστηρίζω, δεν είναι μόνο ότι τα σώματά μας μάς δεσμεύουν σε μια γήινη καταγωγή, αλλά και ότι το σώμα μάς δεσμεύει στην ιδιαιτερότητα μιας προσωπικής ιστορίας, η οποία δεν επιδέχεται υπέρβαση. Εξαιτίας αυτού του ορίου, η διατύπωση μιας έννοιας του ξένου πέρα από την ανθρώπινη εμπειρία είναι δυνατή μόνο μέσω της επίκλησης του ανοίκειου — ένα σημείο που θα αναπτύξω προς το τέλος του άρθρου.[ΕΙΜΑΙ ΣΩΜΑ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΙ Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ]
Η Γη του Husserl
Ας αρχίσω με την εξέταση της Γης από τον Husserl, όπως αυτή εμφανίζεται στην όψιμη σκέψη του. Ο Husserl ξεκινά το απόσπασμά του δηλώνοντας τη σημασία του θέματος, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να προτάξει στις σημειώσεις του τον ισχυρισμό ότι οι «ακόλουθες σελίδες είναι […] θεμελιώδεις για μια φαινομενολογική θεωρία της προέλευσης της χωρικότητας, της σωματικότητας, της Φύσης με την έννοια των φυσικών επιστημών και, επομένως, για μια υπερβατολογική θεωρία της φυσικοεπιστημονικής γνώσης».⁶ Ακόμη κι αν το απόσπασμα αποτελεί προπαρασκευαστική μελέτη, η χωρικότητα, η σωματικότητα και η επιστημονική γνώση της Φύσης συνδέονται μεταξύ τους στην ειδικά φαινομενολογική του προσέγγιση της Γης. Η προσέγγιση αυτή είναι ειδικά φαινομενολογική, καθώς ο Husserl τοποθετείται σε αντίθεση προς μια φυσιοκρατική και «νεωτερική» προσέγγιση της συνείδησης, η οποία ενδιαφέρεται για επιμέρους αντικείμενα μέσα στον κόσμο και όχι για το ίδιο το έδαφος —και τη θεμελίωση— αυτών των αντικειμένων. Συνεπώς, σε αυτό το πλαίσιο, ο χαρακτηρισμός «θεμελιώδης» αναφέρεται όχι μόνο στη θεμελίωση μιας φαινομενολογικής διερεύνησης, αλλά και στο θεμέλιο ή έδαφος (Boden) της ίδιας της εμπειρίας.
Για να εδραιώσει αυτό το θεμέλιο, λαμβάνει ως αφετηρία τον περιβάλλοντα κόσμο ως άπειρο χώρο· δηλαδή, έναν χώρο που «δεν έχει συλληφθεί πλήρως εννοιολογικά, δεν έχει παρασταθεί, αλλά έχει ήδη διαμορφωθεί υπόρρητα».⁷ Αυτό συντελείται σε τοπικό επίπεδο, με βάση τα όρια ανάμεσα στην πόλη και την ύπαιθρο, ανάμεσα στις επιμέρους χώρες, ανάμεσα στις ηπείρους και, στη συνέχεια, τα όρια της ίδιας της Γης. Κατά την αρχική αυτή φαινομενολογική αναγωγή, η Γη δίδεται ως ενότητα από τη σκοπιά του ατομικού υποκειμένου, το οποίο ενοποιεί «το πεδίο της εμπειρίας… σε μια συνεχή και συνδυασμένη εμπειρία».⁸
Από μια «νεωτερική» (κοπερνίκεια) οπτική, η Γη είναι ένα διακριτό άστρο με φόντο τον «άπειρο χώρο».⁹ Επιπλέον, είναι ένα σώμα, αν και ένα σώμα ιδιαίτερου είδους. Όχι ένα σώμα που μπορεί να προσεγγιστεί στην ολότητά του —ο Husserl γράφει, βέβαια, πριν από την περίφημη φωτογραφία Blue Marble, που τράβηξε το 1972 το πλήρωμα του Apollo 17—, αλλά ένα σώμα που αποτελεί το «εμπειρικό έδαφος όλων των σωμάτων».¹⁰ Η καθημερινή μας σχέση με τη Γη, όπως την παρουσιάζει ο Husserl, δεν είναι μια διχασμένη σχέση, στην οποία η Γη είναι απλώς ένα άστρο ανάμεσα σε πολλά άλλα. Ούτε είναι η Γη ένα θραύσμα υλικότητας πάνω στο οποίο υπάρχουν άλλα, μικρότερα θραύσματα.
Απεναντίας, η Γη είναι ένα έδαφος (Erdboden) και, από αυτή την άποψη, μια συγκροτητική δομή της εμπειρίας μας της χωρικότητας.
Υπό αυτή την έννοια, η Γη, θεωρούμενη ως πρωταρχικό φαινόμενο, «δεν κινείται και δεν ηρεμεί».¹¹ Μόνο στο πλαίσιο μιας σχέσης αποκτούν η κίνηση και η ηρεμία οντική σημασία. Από φαινομενολογική άποψη, επομένως, ο Husserl είναι υποχρεωμένος να θέσει σε δεύτερη μοίρα την κοπερνίκεια θεώρηση της Γης ως πράγματος τοποθετημένου στον κοσμικό χώρο. Αν η Γη δεν κινείται, τότε η κίνηση γίνεται μια σχέση —μια «ορισμένη σχετικότητα»— η οποία συνδέεται με τη «σωματική σάρκα» μου.¹² Όλα αυτά είναι δυνατά χάρη στο γεγονός ότι η Γη βιώνεται όχι ως ένα εντοπισμένο σώμα —τουλάχιστον όχι ως ένα σώμα που μπορεί να κατανοηθεί με βάση άλλα σώματα— αλλά ως έδαφος των σωμάτων. Με άλλα λόγια, αν η Γη δεν βρίσκεται σε κίνηση, αυτό συμβαίνει μόνο επειδή αποτελεί το ίδιο το έδαφος της δυνατότητας της κίνησης και, συνεπώς, της εμπειρίας.
Υπό αυτό το πρίσμα, η Γη του Husserl είναι, πριν από οτιδήποτε άλλο, ένα δεδομένο της εμπειρίας. Θεωρούμενη με αυτόν τον προθεματικό τρόπο, η Γη αποκτά τη σημασία της ως χωρική απαρχή της ίδιας της δομής και της δυνατότητας της σωματικής ύπαρξης, χωρίς την οποία η κίνηση και η ηρεμία δεν θα ήταν δυνατές. Το έργο, όπως τίθεται από φαινομενολογική άποψη, είναι να επιστρέψουμε στην ίδια τη Γη —τη Γη που στηρίζει όλες τις μεταγενέστερες επιστημονικές αναγωγές του ίδιου πλανήτη σε υλική οντότητα— και, από αυτή την άποψη, να ενισχύσουμε την ισχύ της ως σχέσης.
Με αυτό το υπόβαθρο, ο Husserl είναι πλέον σε θέση να εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στη Γη ως μοναδικό πλανήτη και στα ανθρώπινα σώματα που κατοικούν σε αυτόν τον κόσμο. Κεντρικό ζήτημα αυτής της προκαταρκτικής φαινομενολογίας της Γης είναι το ερώτημα αν μπορεί ή όχι να υπάρχει μια άλλη Γη. Όπως είδαμε, χωρίς τη Γη ως θεμέλιο, η διαμόρφωση του σώματος θα ήταν αδύνατη. Απέναντι σε αυτόν τον ισχυρισμό, το ερώτημα μιας άλλης Γης ανακύπτει με δύο τρόπους. Πρώτον, αν η Γη μπορεί να συλληφθεί ως σώμα, αυτό είναι δυνατό μόνο σε σχέση με μια άλλη Γη. Χωρίς αυτή την άλλη Γη, η αρχική Γη διατηρεί την ισχύ της ως πρωταρχικό θεμέλιο, αλλά αντιστέκεται στη φαινομενολογική σύλληψή της ως αυτοτελούς σώματος.
Δεύτερον, το πιο επιτακτικό ερώτημα σχετικά με την ύπαρξη μιας άλλης Γης αφορά τη σχέση του ανθρώπινου σώματος με τη Γη που ήδη γνωρίζουμε. Ένα τέτοιο ερώτημα φέρνει στο φως τη μοναδικότητα που διέπει τον ρόλο της Γης ως συγκροτητικού στοιχείου της εμπειρίας μας του σωματικού χώρου. Μπορεί μια άλλη Γη να αναλάβει τον συγκροτητικό ρόλο που έχει τώρα η παρούσα Γη και, αν ναι, ποιες είναι οι συνέπειες για τη σωματικότητα όπως τη γνωρίζουμε;
Για τους σκοπούς της παρούσας μελέτης, θα επικεντρωθούμε στο δεύτερο ερώτημα. Το ερώτημα αν τα «εξωτερικά σώματα» μπορούν, τρόπον τινά, να αφήσουν πίσω τους τη Γη προσεγγίζεται μέσω της «ίδιας γης», την οποία μοιράζονται τα σώματα. Αυτό το κοινό θεμέλιο ενώνει το σώμα μου με το δικό σου, συνδέοντάς μας όχι μόνο ως διασωματικά υποκείμενα αλλά και ως διαγήινα υποκείμενα. Σε αυτό ακριβώς το σημείο ο Husserl προχωρά σε ένα συναρπαστικό νοητικό πείραμα. Μας ζητά να φανταστούμε ένα πουλί που μπορεί να πετάξει πέρα από τη Γη, ευρισκόμενο εκεί, μέσα σε αυτό το «σάρκινο πτητικό σκάφος», και έχοντας πλέον τη δυνατότητα να δει τη Γη ως ένα «μεγάλο σφαιρικό σώμα».¹³ Σε όλη τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού, ακόμη και μέσα σε μια «πτητική μηχανή» ικανή να «αποκτήσει εμπειρία» των άστρων, το σώμα —είτε ανθρώπινο είτε πτηνό— παραμένει δεμένο με τη Γη, από την οποία αντλεί τον προσανατολισμό και την καταγωγή του.
Καθώς συγκροτείται πρωταρχικά από τη Γη, η αίσθησή μας ότι διαθέτουμε γήινα σώματα μέσα σε έναν γήινο χώρο δεν επιδέχεται υπέρβαση. Η Γη, στο γεωλογικό και χρονικό της βάθος, σημαδεύει την ύπαρξη της σάρκας μου, συγκροτεί το σώμα με τέτοιον τρόπο ώστε όποια μυστικά κρύβει η Γη να κρύβονται και μέσα μου. Όπως το θέτει ο Husserl, η δική μας ιστορία, ως ιστορία όντων που ανήκουν σε μια συγκεκριμένη πατρίδα, περιβάλλεται από τον οικείο κόσμο της Γης, στον οποίο ανήκει ο καθένας μας και από τον οποίο δεν μπορούμε ποτέ να διαφύγουμε χωρίς ήδη να ορίζουμε τον εαυτό μας ως κάποιον που έχει εγκαταλείψει τη Γη. Όπως γράφει: «Όλες οι εξελίξεις, όλες οι σχετικές ιστορίες έχουν, στον βαθμό αυτόν, μία και μοναδική πρωταρχική ιστορία, της οποίας αποτελούν επεισόδια».¹⁴ Αυτή η διάκριση ανάμεσα σε μια μακροκοσμική και μια μικροκοσμική ιστορία συνδέεται με το σώμα, το οποίο εμφανίζεται να διαθέτει δύο χρονικές τάξεις: εκείνη του βιωμένου και του προσωπικού και εκείνη του απρόσωπου και του γήινου, με τη δεύτερη να βρίσκεται πέρα από την εμπειρία και, επομένως, να σηματοδοτεί μια προϊστορική τάξη.
Στη διερεύνηση της δυνατότητας μιας άλλης Γης, επομένως, η ανάλυση του Husserl για την ιστορία του σώματος μας συνδέει με μια καταγωγή που βρίσκεται πέρα από το υποκείμενο. Όσον αφορά τους άλλους πλανήτες, ο Husserl είναι διατεθειμένος να υποστηρίξει ότι η «ερμηνεία του κόσμου στην ανθρώπινη ιστορία, στην ιστορία του είδους, στο πλαίσιο της εξέλιξης του ατόμου και του λαού, [είναι] ένα προφανώς συμπτωματικό συμβάν πάνω στη Γη, το οποίο θα μπορούσε εξίσου να έχει συμβεί στην Αφροδίτη ή στον Άρη».¹⁵ Στην περίπτωση αυτή, άλλοι πλανήτες θα αναλάμβαναν απλώς τον συγκροτητικό ρόλο που έχει σήμερα η Γη.
Παρομοίως, αν είμαι ένας αστροναύτης που αποφασίζει να εγκατασταθεί στον Άρη ως την «πρωταρχική πατρίδα» μου, σε κανένα σημείο ο αποικισμός του Άρη και η επακόλουθη αναγνώρισή του ως πατρίδας μου δεν μου αφαιρούν τη «γήινη ανθρωπινότητά» μου.¹⁶ Όπως γράφει κατηγορηματικά: «Υπάρχει μόνο μία ανθρωπότητα και μία Γη — όλα τα θραύσματα που έχουν αποχωριστεί ή είχαν αποχωριστεί από αυτήν της ανήκουν».¹⁷ Η Γη του Husserl, ως τέτοια, διαμορφώνεται θεμελιωδώς από την ανθρώπινη συγκρότησή της, όπως ακριβώς και η ανθρωπότητα διαμορφώνεται θεμελιωδώς από τη γήινη φύση της. Αυτό δεν αναιρεί τη «νεωτερική» θεώρηση της Γης ως σώματος, αλλά μας παρουσιάζει δύο όψεις του ίδιου προσώπου: μια υπερβατολογική Γη και μια αντικειμενική Γη.
Συνοψίζοντας όσα έχουμε διαπιστώσει έως εδώ, ο Husserl μάς παρουσιάζει μια προσέγγιση της Γης ως θεμελίου. Πρόκειται για θεμέλιο από δύο τουλάχιστον απόψεις. Από την πρώτη άποψη, η Γη είναι θεμέλιο επειδή καθιστά δυνατές την κίνηση και την ηρεμία, εγκαθιδρύοντας έναν σχεσιακό άξονα ανάμεσα στο σώμα και στη Γη ως έδαφος. Από τη δεύτερη άποψη, είναι θεμέλιο επειδή συγκροτεί την ιδιαιτερότητα του σώματος ως έχοντος μια καταγωγή. Όσο υπάρχουν ανθρώπινα σώματα, τα σώματα αυτά θα παραμένουν δεμένα με τη Γη, την οποία δεν μπορούν ποτέ πραγματικά να αφήσουν πίσω τους, ακόμη και αν υπάρχει η προοπτική της γαιοδιαμόρφωσης μιας άλλης Γης, διαφορετικής από τη δική μας.[ΜΠΑΙΜΕ]
Όσον αφορά τη φαινομενολογία του ξένου, η συνάντηση με το ξένο παραμένει αδύνατη σε δομικό επίπεδο, όσο παραμένουμε σωματικά υποκείμενα δεμένα με τη Γη. Επειδή η Γη είναι προδεδομένη στο σώμα, η διάρρηξη αυτής της σχέσης θα σήμαινε ότι θα ήμασταν ασώματα υποκείμενα, πράγμα που, από φαινομενολογική άποψη, είναι αδύνατο. Εκείνο που βλέπουμε στην ανάλυση του Husserl για το ξένο είναι μια προέκταση του σώματος. Παρ’ όλα αυτά, η μορφή του ξένου παραμένει αναλλοίωτο γνώρισμα της χουσερλιανής φαινομενολογίας.¹⁸ Ειδικότερα, το ξένο αποτελεί το σύστοιχο του οικείου κόσμου, μέσα στον οποίο οι άνθρωποι βρίσκονται σε μια προδεδομένη κατάσταση ενότητας. Το ξένο εισέρχεται στη σκηνή του οικείου όχι ως εξάλειψη του οικείου κόσμου, αλλά ακριβώς μέσω της μη προσβασιμότητάς του, ως εκείνο που αντιστέκεται στην κατανόηση και, γι’ αυτόν τον λόγο, γίνεται γνωστό μέσω της έλλειψης νοήματός του. Ωστόσο, αν το ξένο συνεπάγεται έλλειψη νοήματος, αυτό δεν σημαίνει ότι ο οικείος κόσμος εξαλείφεται. Αντιθέτως, οι δύο κατηγορίες συγκροτούν αμοιβαία η μία την άλλη και, ως εκ τούτου, διατηρούν την παρουσία τους. Όπως το θέτει ο Steinbock, αυτή η σχέση αμοιβαίας συγκρότησης μπορεί να κατανοηθεί ως μεθοριακή σχέση:
«Με τον όρο “μεθοριακή” δεν εννοώ απλώς ότι το οικείο και το ξένο σχηματίζονται μέσω της θέσπισης ορίων, αλλά ότι οριοθετούνται αμοιβαία ως οικείο και ως ξένο, ως κανονικό και ως μη κανονικό. Γι’ αυτόν τον λόγο, είναι σύστοιχα και αλληλοσυγκροτούμενα.… Ούτε ο οικείος κόσμος ούτε ο ξένος κόσμος μπορούν να θεωρηθούν ως η “πρωταρχική σφαίρα”, καθώς βρίσκονται σε ένα διαρκές ιστορικό γίγνεσθαι, οριοθετούμενοι ο ένας από τον άλλο. Με αυτή την έννοια, το οικείο και το ξένο παράγονται από κοινού».¹⁹
Πού εντάσσεται η εμπειρία του ξένου σε αυτή τη δομική σχέση; Ο Husserl δεν αναπτύσσει περαιτέρω αυτό το ερώτημα, αλλά, δεδομένης της σχέσης αμοιβαίας συγκρότησης ανάμεσα στον οικείο και τον ξένο κόσμο, ο ρόλος του ανοίκειου αποκτά κεντρική θέση. Στη συνέχεια θα επανέλθω εκτενέστερα στις ανοίκειες διαστάσεις του ξένου. Ας προτάξω όμως σε αυτές τις παρατηρήσεις την επισήμανση ότι το ανοίκειο, όπως κατανοείται με τη φροϋδική έννοια, παίζει με την παραμόρφωση των ορίων ανάμεσα στο οικείο και το μη οικείο, στο φυσικό και το υπερφυσικό.²⁰ Όπως και στον Husserl, η θόλωση αυτών των ορίων δεν εξαλείφει την οικειότητα του οικείου κόσμου, αλλά αποκαλύπτει εκείνο που βρισκόταν ήδη εκεί και ήταν γνωστό στο υποκείμενο. Από αυτή την άποψη, το ξένο λειτουργεί ως καθρέφτης που αντανακλά όχι μια γνήσια ετερότητα, αλλά μια διαφορά που ήταν ήδη εξαρχής συγκροτητική της αντίληψης. Αυτός ο αμφίσημος κατοπτρισμός στοιχειώνει το ξένο που εμφανίζεται στο έργο του Tarkovsky.
Το ξένο και το ανοίκειο: Solaris
ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ ΠΗΓΑΖΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΩΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ, ΤΗΝ ΑΠΟΡΡΙΨΗ ΚΑΘΕ ΕΝΝΟΙΑΣ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΟΥΣ ΡΩΣΟΥΣ ΕΥΓΕΝΕΙΣ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΕΙΧΑΝ ΑΙΧΜΑΛΩΤΙΣΤΕΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΝΤ ΚΑΙ ΤΟΝ ΣΕΛΛΙΝΓΚ, ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΤΟΥΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΑ ΤΟΥ ΜΠΑΙΜΕ. ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΣ ΥΛΙΣΜΟΣ ΛΟΙΠΟΝ! Η ΝΕΑ ΜΑΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΜΙΑ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ.
«Εμείς οι άνθρωποι δεν συγκροτούμε τον κόσμο. Μια τέτοια διατύπωση θα ήταν παραλογισμός». (Hua XXXIV, 289· από το χειρόγραφο B I 5)
«Πριν από τους “άλλους ανθρώπους” πρέπει να προϋπάρχουν “Άλλοι”, οι οποίοι δεν “είναι” ακόμη άνθρωποι (δεν έχουν ακόμη το οντολογικό νόημα “άνθρωποι”)». (Hua XXXIV, 289· από το χειρόγραφο B I 5)
«Με αυτό λέγεται επίσης το εξής: ο εντελώς άγνωστος Άλλος βρίσκεται αντικειμενοποιημένος ως άνθρωπος στον κόσμο που είναι για μένα πραγματικά δεδομένος, είτε ως άνθρωπος της Γης είτε ως ανθρωπόμορφο ον σε κάποιο ουράνιο σώμα κ.λπ. Ένα ειδητικά δυνατό υπερβατολογικό Εγώ, ωστόσο, βρίσκεται αντικειμενοποιημένο ως άνθρωπος σε έναν ειδητικά δυνατό κόσμο». (Hua XV, 382)
«Εδώ υπάρχουν τεράστια προβλήματα». (Ο Husserl, σύμφωνα με τον Dorion Cairns, στο Conversations with Husserl and Fink, σ. 35)
«Υπάρχει, άλλωστε, τεράστια διαφορά ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο θυμάσαι το σπίτι όπου γεννήθηκες και το οποίο έχεις χρόνια να δεις, και στην πραγματική θέα του σπιτιού ύστερα από παρατεταμένη απουσία. Συνήθως η ποίηση της μνήμης καταστρέφεται από την αντιπαράθεση με την πηγή της».
Tarkovsky, Σμιλεύοντας τον χρόνο
Εισαγωγή
Τα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια, τα ζητήματα του χώρου και του τόπου έχουν αποκτήσει κεντρική θέση στις ανθρωπιστικές επιστήμες και ιδιαίτερα στη φιλοσοφία. Αυτή η χωρική στροφή οφείλει την προέλευσή της σε μια πλούσια κληρονομιά κλασικών έργων της φαινομενολογίας, ιδίως στα κείμενα του Heidegger για το κατοικείν, αλλά και στην ανάλυση του Merleau-Ponty για το βιωμένο σώμα στη σχέση του με τον κόσμο.¹ Από αυτές τις καταβολές, τα συνυπάρχοντα θέματα του χώρου και του τόπου έχουν αναδειχθεί σε επανερχόμενα μοτίβα της συνεχιζόμενης φαινομενολογικής έρευνας.
Ωστόσο, αν αυτή η στροφή προς τον τόπο αναδεικνύει τη χωρικότητα της σωματικής μας ύπαρξης, εκείνο που, παραδόξως, έχει παραβλεφθεί σε αυτή την έρευνα είναι το σώμα ως πλανητική ή γήινη οντότητα. Αναμφίβολα, μπορεί κανείς να βρει στο πεδίο της περιβαλλοντικής φαινομενολογίας σημαντικές και συχνές αναφορές στη Γη ως σύστοιχο του σώματος.² Πράγματι, πολύ συχνά σε αυτή τη βιβλιογραφία η Γη αποκτά μια εξυψωμένη θέση ως ένα είδος μαγεμένης απάντησης στις ηθικές και αισθητικές ανεπάρκειες της ανθρωπότητας. Εδώ, για παράδειγμα, μπορούμε να σκεφτούμε το έργο του David Abram, όπου η Γη αναλαμβάνει όχι μόνο έναν γνωσιολογικό ρόλο στη δομή της υποκειμενικότητας, αλλά και έναν ηθικό ρόλο.³ Για τον Abram, αυτή η συγχώνευση ηθικής και γνωσιολογίας μάς υποχρεώνει να αποχωριστούμε τις ιζηματοποιημένες συνήθειές μας και να «ξαναθυμηθούμε τον εαυτό μας σε σχέση με την αισθητή Γη», σαν η μνήμη που έχει το σώμα για αυτόν τον πρωταρχικό κόσμο να επανενεργοποιείται μέσα στην εμπειρία μας του φυσικού κόσμου και μέσω αυτής.⁴
Ωστόσο, ακριβώς επειδή η Γη παρουσιάζεται υπό αυτό το πρίσμα σεβασμού, ως ένας πρωταρχικός οργανισμός που μας εφιστά την προσοχή στη δική μας έλλειψη κατανόησης, αντιμετωπίζεται επίσης με τρόπο συστηματικά άκριτο. Το παρόν άρθρο επιδιώκει να παρέμβει κριτικά σε αυτή τη σχέση ανάμεσα στη Γη και το σώμα με δύο τρόπους. Πρώτον, στρεφόμενος σε ένα όψιμο απόσπασμα του Husserl με τίτλο «Θεμελιώδεις έρευνες για τη φαινομενολογική προέλευση της χωρικότητας της φύσης: Η πρωταρχική κιβωτός, η Γη, δεν κινείται», θα διερευνήσω κατά πόσον το σώμα συγκροτείται κατ’ ανάγκην ως γήινο σώμα και αν είναι δυνατή μια εμπειρία του γνήσια ξένου.⁵ Το απόσπασμα του Husserl προσφέρει μια μοναδική συμβολή στην προσέγγιση αυτών των ερωτημάτων.
Στο δεύτερο μέρος του άρθρου θα εξετάσω πώς εκτυλίσσεται αυτή η σχέση ανάμεσα στη Γη και το σώμα στο περίφημο εγχείρημα του Andrei Tarkovsky στον χώρο της επιστημονικής φαντασίας, το Solaris (1972). Σκοπός αυτής της παρέμβασης είναι να εδραιώσει έναν διάλογο ανάμεσα στον Tarkovsky και τον Husserl. Με αφετηρία αυτόν τον διάλογο, θα υποστηρίξω ότι ο Tarkovsky πράγματι ενισχύει την άποψη του Husserl πως μια συνάντηση με ένα γνήσια μη ανθρώπινο εξωγήινο ον είναι δομικά αδύνατη όσο παραμένουμε δεμένοι με το σώμα. Εκείνο όμως που προσθέτει ο Tarkovsky σε αυτό το επιχείρημα είναι ότι δείχνει πως το όριο του σώματος δεν είναι μόνο δομικό, αλλά και θεματικό. Όπως υποστηρίζω, δεν είναι μόνο ότι τα σώματά μας μάς δεσμεύουν σε μια γήινη καταγωγή, αλλά και ότι το σώμα μάς δεσμεύει στην ιδιαιτερότητα μιας προσωπικής ιστορίας, η οποία δεν επιδέχεται υπέρβαση. Εξαιτίας αυτού του ορίου, η διατύπωση μιας έννοιας του ξένου πέρα από την ανθρώπινη εμπειρία είναι δυνατή μόνο μέσω της επίκλησης του ανοίκειου — ένα σημείο που θα αναπτύξω προς το τέλος του άρθρου.[ΕΙΜΑΙ ΣΩΜΑ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΙ Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ]
Η Γη του Husserl
Ας αρχίσω με την εξέταση της Γης από τον Husserl, όπως αυτή εμφανίζεται στην όψιμη σκέψη του. Ο Husserl ξεκινά το απόσπασμά του δηλώνοντας τη σημασία του θέματος, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να προτάξει στις σημειώσεις του τον ισχυρισμό ότι οι «ακόλουθες σελίδες είναι […] θεμελιώδεις για μια φαινομενολογική θεωρία της προέλευσης της χωρικότητας, της σωματικότητας, της Φύσης με την έννοια των φυσικών επιστημών και, επομένως, για μια υπερβατολογική θεωρία της φυσικοεπιστημονικής γνώσης».⁶ Ακόμη κι αν το απόσπασμα αποτελεί προπαρασκευαστική μελέτη, η χωρικότητα, η σωματικότητα και η επιστημονική γνώση της Φύσης συνδέονται μεταξύ τους στην ειδικά φαινομενολογική του προσέγγιση της Γης. Η προσέγγιση αυτή είναι ειδικά φαινομενολογική, καθώς ο Husserl τοποθετείται σε αντίθεση προς μια φυσιοκρατική και «νεωτερική» προσέγγιση της συνείδησης, η οποία ενδιαφέρεται για επιμέρους αντικείμενα μέσα στον κόσμο και όχι για το ίδιο το έδαφος —και τη θεμελίωση— αυτών των αντικειμένων. Συνεπώς, σε αυτό το πλαίσιο, ο χαρακτηρισμός «θεμελιώδης» αναφέρεται όχι μόνο στη θεμελίωση μιας φαινομενολογικής διερεύνησης, αλλά και στο θεμέλιο ή έδαφος (Boden) της ίδιας της εμπειρίας.
Για να εδραιώσει αυτό το θεμέλιο, λαμβάνει ως αφετηρία τον περιβάλλοντα κόσμο ως άπειρο χώρο· δηλαδή, έναν χώρο που «δεν έχει συλληφθεί πλήρως εννοιολογικά, δεν έχει παρασταθεί, αλλά έχει ήδη διαμορφωθεί υπόρρητα».⁷ Αυτό συντελείται σε τοπικό επίπεδο, με βάση τα όρια ανάμεσα στην πόλη και την ύπαιθρο, ανάμεσα στις επιμέρους χώρες, ανάμεσα στις ηπείρους και, στη συνέχεια, τα όρια της ίδιας της Γης. Κατά την αρχική αυτή φαινομενολογική αναγωγή, η Γη δίδεται ως ενότητα από τη σκοπιά του ατομικού υποκειμένου, το οποίο ενοποιεί «το πεδίο της εμπειρίας… σε μια συνεχή και συνδυασμένη εμπειρία».⁸
Από μια «νεωτερική» (κοπερνίκεια) οπτική, η Γη είναι ένα διακριτό άστρο με φόντο τον «άπειρο χώρο».⁹ Επιπλέον, είναι ένα σώμα, αν και ένα σώμα ιδιαίτερου είδους. Όχι ένα σώμα που μπορεί να προσεγγιστεί στην ολότητά του —ο Husserl γράφει, βέβαια, πριν από την περίφημη φωτογραφία Blue Marble, που τράβηξε το 1972 το πλήρωμα του Apollo 17—, αλλά ένα σώμα που αποτελεί το «εμπειρικό έδαφος όλων των σωμάτων».¹⁰ Η καθημερινή μας σχέση με τη Γη, όπως την παρουσιάζει ο Husserl, δεν είναι μια διχασμένη σχέση, στην οποία η Γη είναι απλώς ένα άστρο ανάμεσα σε πολλά άλλα. Ούτε είναι η Γη ένα θραύσμα υλικότητας πάνω στο οποίο υπάρχουν άλλα, μικρότερα θραύσματα.
Απεναντίας, η Γη είναι ένα έδαφος (Erdboden) και, από αυτή την άποψη, μια συγκροτητική δομή της εμπειρίας μας της χωρικότητας.
Υπό αυτή την έννοια, η Γη, θεωρούμενη ως πρωταρχικό φαινόμενο, «δεν κινείται και δεν ηρεμεί».¹¹ Μόνο στο πλαίσιο μιας σχέσης αποκτούν η κίνηση και η ηρεμία οντική σημασία. Από φαινομενολογική άποψη, επομένως, ο Husserl είναι υποχρεωμένος να θέσει σε δεύτερη μοίρα την κοπερνίκεια θεώρηση της Γης ως πράγματος τοποθετημένου στον κοσμικό χώρο. Αν η Γη δεν κινείται, τότε η κίνηση γίνεται μια σχέση —μια «ορισμένη σχετικότητα»— η οποία συνδέεται με τη «σωματική σάρκα» μου.¹² Όλα αυτά είναι δυνατά χάρη στο γεγονός ότι η Γη βιώνεται όχι ως ένα εντοπισμένο σώμα —τουλάχιστον όχι ως ένα σώμα που μπορεί να κατανοηθεί με βάση άλλα σώματα— αλλά ως έδαφος των σωμάτων. Με άλλα λόγια, αν η Γη δεν βρίσκεται σε κίνηση, αυτό συμβαίνει μόνο επειδή αποτελεί το ίδιο το έδαφος της δυνατότητας της κίνησης και, συνεπώς, της εμπειρίας.
Υπό αυτό το πρίσμα, η Γη του Husserl είναι, πριν από οτιδήποτε άλλο, ένα δεδομένο της εμπειρίας. Θεωρούμενη με αυτόν τον προθεματικό τρόπο, η Γη αποκτά τη σημασία της ως χωρική απαρχή της ίδιας της δομής και της δυνατότητας της σωματικής ύπαρξης, χωρίς την οποία η κίνηση και η ηρεμία δεν θα ήταν δυνατές. Το έργο, όπως τίθεται από φαινομενολογική άποψη, είναι να επιστρέψουμε στην ίδια τη Γη —τη Γη που στηρίζει όλες τις μεταγενέστερες επιστημονικές αναγωγές του ίδιου πλανήτη σε υλική οντότητα— και, από αυτή την άποψη, να ενισχύσουμε την ισχύ της ως σχέσης.
Με αυτό το υπόβαθρο, ο Husserl είναι πλέον σε θέση να εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στη Γη ως μοναδικό πλανήτη και στα ανθρώπινα σώματα που κατοικούν σε αυτόν τον κόσμο. Κεντρικό ζήτημα αυτής της προκαταρκτικής φαινομενολογίας της Γης είναι το ερώτημα αν μπορεί ή όχι να υπάρχει μια άλλη Γη. Όπως είδαμε, χωρίς τη Γη ως θεμέλιο, η διαμόρφωση του σώματος θα ήταν αδύνατη. Απέναντι σε αυτόν τον ισχυρισμό, το ερώτημα μιας άλλης Γης ανακύπτει με δύο τρόπους. Πρώτον, αν η Γη μπορεί να συλληφθεί ως σώμα, αυτό είναι δυνατό μόνο σε σχέση με μια άλλη Γη. Χωρίς αυτή την άλλη Γη, η αρχική Γη διατηρεί την ισχύ της ως πρωταρχικό θεμέλιο, αλλά αντιστέκεται στη φαινομενολογική σύλληψή της ως αυτοτελούς σώματος.
Δεύτερον, το πιο επιτακτικό ερώτημα σχετικά με την ύπαρξη μιας άλλης Γης αφορά τη σχέση του ανθρώπινου σώματος με τη Γη που ήδη γνωρίζουμε. Ένα τέτοιο ερώτημα φέρνει στο φως τη μοναδικότητα που διέπει τον ρόλο της Γης ως συγκροτητικού στοιχείου της εμπειρίας μας του σωματικού χώρου. Μπορεί μια άλλη Γη να αναλάβει τον συγκροτητικό ρόλο που έχει τώρα η παρούσα Γη και, αν ναι, ποιες είναι οι συνέπειες για τη σωματικότητα όπως τη γνωρίζουμε;
Για τους σκοπούς της παρούσας μελέτης, θα επικεντρωθούμε στο δεύτερο ερώτημα. Το ερώτημα αν τα «εξωτερικά σώματα» μπορούν, τρόπον τινά, να αφήσουν πίσω τους τη Γη προσεγγίζεται μέσω της «ίδιας γης», την οποία μοιράζονται τα σώματα. Αυτό το κοινό θεμέλιο ενώνει το σώμα μου με το δικό σου, συνδέοντάς μας όχι μόνο ως διασωματικά υποκείμενα αλλά και ως διαγήινα υποκείμενα. Σε αυτό ακριβώς το σημείο ο Husserl προχωρά σε ένα συναρπαστικό νοητικό πείραμα. Μας ζητά να φανταστούμε ένα πουλί που μπορεί να πετάξει πέρα από τη Γη, ευρισκόμενο εκεί, μέσα σε αυτό το «σάρκινο πτητικό σκάφος», και έχοντας πλέον τη δυνατότητα να δει τη Γη ως ένα «μεγάλο σφαιρικό σώμα».¹³ Σε όλη τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού, ακόμη και μέσα σε μια «πτητική μηχανή» ικανή να «αποκτήσει εμπειρία» των άστρων, το σώμα —είτε ανθρώπινο είτε πτηνό— παραμένει δεμένο με τη Γη, από την οποία αντλεί τον προσανατολισμό και την καταγωγή του.
Καθώς συγκροτείται πρωταρχικά από τη Γη, η αίσθησή μας ότι διαθέτουμε γήινα σώματα μέσα σε έναν γήινο χώρο δεν επιδέχεται υπέρβαση. Η Γη, στο γεωλογικό και χρονικό της βάθος, σημαδεύει την ύπαρξη της σάρκας μου, συγκροτεί το σώμα με τέτοιον τρόπο ώστε όποια μυστικά κρύβει η Γη να κρύβονται και μέσα μου. Όπως το θέτει ο Husserl, η δική μας ιστορία, ως ιστορία όντων που ανήκουν σε μια συγκεκριμένη πατρίδα, περιβάλλεται από τον οικείο κόσμο της Γης, στον οποίο ανήκει ο καθένας μας και από τον οποίο δεν μπορούμε ποτέ να διαφύγουμε χωρίς ήδη να ορίζουμε τον εαυτό μας ως κάποιον που έχει εγκαταλείψει τη Γη. Όπως γράφει: «Όλες οι εξελίξεις, όλες οι σχετικές ιστορίες έχουν, στον βαθμό αυτόν, μία και μοναδική πρωταρχική ιστορία, της οποίας αποτελούν επεισόδια».¹⁴ Αυτή η διάκριση ανάμεσα σε μια μακροκοσμική και μια μικροκοσμική ιστορία συνδέεται με το σώμα, το οποίο εμφανίζεται να διαθέτει δύο χρονικές τάξεις: εκείνη του βιωμένου και του προσωπικού και εκείνη του απρόσωπου και του γήινου, με τη δεύτερη να βρίσκεται πέρα από την εμπειρία και, επομένως, να σηματοδοτεί μια προϊστορική τάξη.
Στη διερεύνηση της δυνατότητας μιας άλλης Γης, επομένως, η ανάλυση του Husserl για την ιστορία του σώματος μας συνδέει με μια καταγωγή που βρίσκεται πέρα από το υποκείμενο. Όσον αφορά τους άλλους πλανήτες, ο Husserl είναι διατεθειμένος να υποστηρίξει ότι η «ερμηνεία του κόσμου στην ανθρώπινη ιστορία, στην ιστορία του είδους, στο πλαίσιο της εξέλιξης του ατόμου και του λαού, [είναι] ένα προφανώς συμπτωματικό συμβάν πάνω στη Γη, το οποίο θα μπορούσε εξίσου να έχει συμβεί στην Αφροδίτη ή στον Άρη».¹⁵ Στην περίπτωση αυτή, άλλοι πλανήτες θα αναλάμβαναν απλώς τον συγκροτητικό ρόλο που έχει σήμερα η Γη.
Παρομοίως, αν είμαι ένας αστροναύτης που αποφασίζει να εγκατασταθεί στον Άρη ως την «πρωταρχική πατρίδα» μου, σε κανένα σημείο ο αποικισμός του Άρη και η επακόλουθη αναγνώρισή του ως πατρίδας μου δεν μου αφαιρούν τη «γήινη ανθρωπινότητά» μου.¹⁶ Όπως γράφει κατηγορηματικά: «Υπάρχει μόνο μία ανθρωπότητα και μία Γη — όλα τα θραύσματα που έχουν αποχωριστεί ή είχαν αποχωριστεί από αυτήν της ανήκουν».¹⁷ Η Γη του Husserl, ως τέτοια, διαμορφώνεται θεμελιωδώς από την ανθρώπινη συγκρότησή της, όπως ακριβώς και η ανθρωπότητα διαμορφώνεται θεμελιωδώς από τη γήινη φύση της. Αυτό δεν αναιρεί τη «νεωτερική» θεώρηση της Γης ως σώματος, αλλά μας παρουσιάζει δύο όψεις του ίδιου προσώπου: μια υπερβατολογική Γη και μια αντικειμενική Γη.
Συνοψίζοντας όσα έχουμε διαπιστώσει έως εδώ, ο Husserl μάς παρουσιάζει μια προσέγγιση της Γης ως θεμελίου. Πρόκειται για θεμέλιο από δύο τουλάχιστον απόψεις. Από την πρώτη άποψη, η Γη είναι θεμέλιο επειδή καθιστά δυνατές την κίνηση και την ηρεμία, εγκαθιδρύοντας έναν σχεσιακό άξονα ανάμεσα στο σώμα και στη Γη ως έδαφος. Από τη δεύτερη άποψη, είναι θεμέλιο επειδή συγκροτεί την ιδιαιτερότητα του σώματος ως έχοντος μια καταγωγή. Όσο υπάρχουν ανθρώπινα σώματα, τα σώματα αυτά θα παραμένουν δεμένα με τη Γη, την οποία δεν μπορούν ποτέ πραγματικά να αφήσουν πίσω τους, ακόμη και αν υπάρχει η προοπτική της γαιοδιαμόρφωσης μιας άλλης Γης, διαφορετικής από τη δική μας.[ΜΠΑΙΜΕ]
Όσον αφορά τη φαινομενολογία του ξένου, η συνάντηση με το ξένο παραμένει αδύνατη σε δομικό επίπεδο, όσο παραμένουμε σωματικά υποκείμενα δεμένα με τη Γη. Επειδή η Γη είναι προδεδομένη στο σώμα, η διάρρηξη αυτής της σχέσης θα σήμαινε ότι θα ήμασταν ασώματα υποκείμενα, πράγμα που, από φαινομενολογική άποψη, είναι αδύνατο. Εκείνο που βλέπουμε στην ανάλυση του Husserl για το ξένο είναι μια προέκταση του σώματος. Παρ’ όλα αυτά, η μορφή του ξένου παραμένει αναλλοίωτο γνώρισμα της χουσερλιανής φαινομενολογίας.¹⁸ Ειδικότερα, το ξένο αποτελεί το σύστοιχο του οικείου κόσμου, μέσα στον οποίο οι άνθρωποι βρίσκονται σε μια προδεδομένη κατάσταση ενότητας. Το ξένο εισέρχεται στη σκηνή του οικείου όχι ως εξάλειψη του οικείου κόσμου, αλλά ακριβώς μέσω της μη προσβασιμότητάς του, ως εκείνο που αντιστέκεται στην κατανόηση και, γι’ αυτόν τον λόγο, γίνεται γνωστό μέσω της έλλειψης νοήματός του. Ωστόσο, αν το ξένο συνεπάγεται έλλειψη νοήματος, αυτό δεν σημαίνει ότι ο οικείος κόσμος εξαλείφεται. Αντιθέτως, οι δύο κατηγορίες συγκροτούν αμοιβαία η μία την άλλη και, ως εκ τούτου, διατηρούν την παρουσία τους. Όπως το θέτει ο Steinbock, αυτή η σχέση αμοιβαίας συγκρότησης μπορεί να κατανοηθεί ως μεθοριακή σχέση:
«Με τον όρο “μεθοριακή” δεν εννοώ απλώς ότι το οικείο και το ξένο σχηματίζονται μέσω της θέσπισης ορίων, αλλά ότι οριοθετούνται αμοιβαία ως οικείο και ως ξένο, ως κανονικό και ως μη κανονικό. Γι’ αυτόν τον λόγο, είναι σύστοιχα και αλληλοσυγκροτούμενα.… Ούτε ο οικείος κόσμος ούτε ο ξένος κόσμος μπορούν να θεωρηθούν ως η “πρωταρχική σφαίρα”, καθώς βρίσκονται σε ένα διαρκές ιστορικό γίγνεσθαι, οριοθετούμενοι ο ένας από τον άλλο. Με αυτή την έννοια, το οικείο και το ξένο παράγονται από κοινού».¹⁹
Πού εντάσσεται η εμπειρία του ξένου σε αυτή τη δομική σχέση; Ο Husserl δεν αναπτύσσει περαιτέρω αυτό το ερώτημα, αλλά, δεδομένης της σχέσης αμοιβαίας συγκρότησης ανάμεσα στον οικείο και τον ξένο κόσμο, ο ρόλος του ανοίκειου αποκτά κεντρική θέση. Στη συνέχεια θα επανέλθω εκτενέστερα στις ανοίκειες διαστάσεις του ξένου. Ας προτάξω όμως σε αυτές τις παρατηρήσεις την επισήμανση ότι το ανοίκειο, όπως κατανοείται με τη φροϋδική έννοια, παίζει με την παραμόρφωση των ορίων ανάμεσα στο οικείο και το μη οικείο, στο φυσικό και το υπερφυσικό.²⁰ Όπως και στον Husserl, η θόλωση αυτών των ορίων δεν εξαλείφει την οικειότητα του οικείου κόσμου, αλλά αποκαλύπτει εκείνο που βρισκόταν ήδη εκεί και ήταν γνωστό στο υποκείμενο. Από αυτή την άποψη, το ξένο λειτουργεί ως καθρέφτης που αντανακλά όχι μια γνήσια ετερότητα, αλλά μια διαφορά που ήταν ήδη εξαρχής συγκροτητική της αντίληψης. Αυτός ο αμφίσημος κατοπτρισμός στοιχειώνει το ξένο που εμφανίζεται στο έργο του Tarkovsky.
Το ξένο και το ανοίκειο: Solaris
ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ ΠΗΓΑΖΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΩΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ, ΤΗΝ ΑΠΟΡΡΙΨΗ ΚΑΘΕ ΕΝΝΟΙΑΣ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΟΥΣ ΡΩΣΟΥΣ ΕΥΓΕΝΕΙΣ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΕΙΧΑΝ ΑΙΧΜΑΛΩΤΙΣΤΕΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΝΤ ΚΑΙ ΤΟΝ ΣΕΛΛΙΝΓΚ, ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΤΟΥΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΑ ΤΟΥ ΜΠΑΙΜΕ. ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΣ ΥΛΙΣΜΟΣ ΛΟΙΠΟΝ! Η ΝΕΑ ΜΑΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΜΙΑ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ.
Σημειώσεις:
1.Martin Heidegger, Basic Writings, Λονδίνο: Routledge, 2010. Maurice Merleau-Ponty, The Phenomenology of Perception, Λονδίνο: Routledge, 2012.
2.Πρβλ. Glen Mazis, Earthbodies: Rediscovering Our Planetary Senses, Νέα Υόρκη: SUNY Press, 2002.
3.David Abram, The Spell of the Sensuous, Νέα Υόρκη: Vintage Books, 1997.
4.Suzanne Cataldi και William Hamrick, Merleau-Ponty and Environmental Thought: Dwelling on the Landscapes of Thought, Νέα Υόρκη: SUNY Press, 2007, σ. 175.
5.Edmund Husserl, «Foundational Investigations of the Phenomenological Origin of the Spatiality of Nature: The Originary Ark, the Earth, Does Not Move», στο Maurice Merleau-Ponty, Husserl at the Limits of Phenomenology, επιμ. B. Bergo και L. Lawlor, Έβανστον: Northwestern University Press, 2002, σ. 117–131.
6.Ό.π., σ. 117. 7.Ό.π.
8.Ό.π., σ. 118. 9.Ό.π.
10.Ό.π. 11.Ό.π.
12.Ό.π., σ. 121. 13.Ό.π., σ. 125.
14.Ό.π., σ. 127. 15.Ό.π., σ. 129–130.
16.Ό.π., σ. 130. 17.Ό.π.
18.Πρβλ. Anthony Steinbock, Home and Beyond: Generative Phenomenology After Husserl, Έβανστον: Northwestern University Press, 1996.
19.Ό.π., σ. 179.
1.Martin Heidegger, Basic Writings, Λονδίνο: Routledge, 2010. Maurice Merleau-Ponty, The Phenomenology of Perception, Λονδίνο: Routledge, 2012.
2.Πρβλ. Glen Mazis, Earthbodies: Rediscovering Our Planetary Senses, Νέα Υόρκη: SUNY Press, 2002.
3.David Abram, The Spell of the Sensuous, Νέα Υόρκη: Vintage Books, 1997.
4.Suzanne Cataldi και William Hamrick, Merleau-Ponty and Environmental Thought: Dwelling on the Landscapes of Thought, Νέα Υόρκη: SUNY Press, 2007, σ. 175.
5.Edmund Husserl, «Foundational Investigations of the Phenomenological Origin of the Spatiality of Nature: The Originary Ark, the Earth, Does Not Move», στο Maurice Merleau-Ponty, Husserl at the Limits of Phenomenology, επιμ. B. Bergo και L. Lawlor, Έβανστον: Northwestern University Press, 2002, σ. 117–131.
6.Ό.π., σ. 117. 7.Ό.π.
8.Ό.π., σ. 118. 9.Ό.π.
10.Ό.π. 11.Ό.π.
12.Ό.π., σ. 121. 13.Ό.π., σ. 125.
14.Ό.π., σ. 127. 15.Ό.π., σ. 129–130.
16.Ό.π., σ. 130. 17.Ό.π.
18.Πρβλ. Anthony Steinbock, Home and Beyond: Generative Phenomenology After Husserl, Έβανστον: Northwestern University Press, 1996.
19.Ό.π., σ. 179.
20.Sigmund Freud, The Uncanny, Χάρμοντσγουορθ: Penguin, 2003.
