Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Οι κοινωνίες πεθαίνουν από την αδιαφορία
προς τις ιδιαίτερες αξίες που τις θεμελιώνουν.
Nicolas Gómez Dávila
Ένας στοχασμός πάνω στις εξαρτήσεις στον σύγχρονο κόσμο δεν μπορεί να αγνοήσει το πλαίσιο που περιλαμβάνει και περικλείει τα πάντα: τον καπιταλισμό στην ύστατη εκδοχή του, την επιτρεπτική, εχθρική προς κάθε όριο. Θα επανέλθουμε πολλές φορές σε αυτό κατά την πραγμάτευση, διότι το σύστημα των εξαρτήσεων είναι προϊόν του κυρίαρχου φιλελευθεροκαπιταλισμού. Ενός συστήματος που διαθέτει μια συγκεκριμένη θεώρηση του ανθρώπινου όντος, του οποίου αιχμαλωτίζει και πειθαρχεί την επιθυμία, για να την υποτάξει στους νόμους του, μετατρέποντάς την σε εξάρτηση μέσα στη λογική του κέρδους και της κυριαρχίας.
Το ανακάλυψαν ο Michel Foucault¹ και ο Gilles Deleuze², οι οποίοι μπόρεσαν να εντοπίσουν την ψυχή —αν διαθέτει μία— του καπιταλισμού, αλλά, δεμένοι με έναν υλισμό ίσο και αντίθετο, δεν είχαν την ικανότητα να προβλέψουν τις νικηφόρες εκβάσεις του. Η κατηγορία της επιθυμίας —που βρίσκεται στη βάση κάθε εξάρτησης— θεματοποιήθηκε από τον Gilles Deleuze στον Αντι-Οιδίποδα, το έργο που έγραψε από κοινού με τον Félix Guattari³ και που ξαναγράφει τη σχέση ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον μαρξισμό υπό το φως της «επιθυμητικής επανάστασης» που ξεκίνησε από τα κινήματα του ’68. Σύμφωνα με τον Deleuze, η πρόοδος είναι μια διαδικασία αποεδαφικοποίησης των λιμπιντινικών ροών, δηλαδή απελευθέρωσης της επιθυμίας από τις αλυσίδες που την παγιδεύουν: οικογένεια, σχολείο, θρησκεία, παράδοση, ηθική, σχήματα σκέψης που εμποδίζουν την ανάπτυξη της υποκειμενικής ικανότητας να παράγει κανείς την ίδια του την επιθυμία.
Στο μεταξύ, η νεοφιλελεύθερη επανάσταση κατόρθωνε να καταρρίψει τις ιδεολογίες μαρξιστικής καταγωγής, εγκαθιστώντας ένα κοινωνικό, οικονομικό και ανθρωπολογικό μοντέλο κατ’ εικόνα της. Ένας από τους λόγους της επιτυχίας ήταν η ικανότητά της να συλλάβει τις λιμπιντινικές ροές που απελευθέρωσε η εξηνταοκτωβριανή επανάσταση, ενθαρρύνοντας την κατάρριψη όλων των ατομικών, κοινωνικών και ηθικών δεσμών. Ο καπιταλισμός έγινε ο κινητήρας μιας πολιτικής της επιθυμίας, μέσα στην οποία ο καθένας μπορεί να πραγματοποιήσει τα όνειρά του.
Ο Deleuze εισήγαγε την έννοια της μικροπολιτικής της επιθυμίας, ενός ιστού αράχνης που κατορθώνει να είναι ταυτόχρονα παγκόσμιος, υπερβαίνοντας τα εθνικά και πολιτισμικά σύνορα, και οικείος, παραβιάζοντας τα φράγματα της ατομικής συνείδησης, έως ότου διεισδύσει στο εσωτερικό κίνητρο που καθοδηγεί τις ανθρώπινες πράξεις: την επιθυμία της ηδονής. Η πραγματικότητα, για τον Deleuze, κατανοείται με όρους μιας άπειρης πολλαπλότητας της επιθυμίας. Ο Foucault πίστευε ότι όποιος θέλει να αντιταχθεί σε μια καταπιεστική τάξη πρέπει να στρέψει την προσοχή του σε μορφές εξουσίας διαφορετικές από το κράτος, για να υφάνει δίκτυα αντι-εξουσίας μέσα στην κοινωνία. Όταν μιλά για «μικροφυσική της εξουσίας», περιγράφει τη στιγμή κατά την οποία η εξουσία διεισδύει στην καρδιά των ατόμων και γίνεται μηχανισμός. Κυριεύει τα σώματα, εισχωρεί στις πράξεις και στις συμπεριφορές, στους λόγους, στις διαδικασίες κοινωνικής μάθησης και στις καθημερινές ζωές.
Το μάθημα αξιοποιήθηκε από τον νεοκαπιταλιστικό Zelig, με την εξαιρετική του ικανότητα να τρέφεται από τις πιο αντιφατικές συμβολές για να ολοκληρώσει ένα ολοποιητικό σχέδιο. Ο Deleuze και ο Foucault μοιράζονται τη θεώρηση ενός κόσμου που σχηματίζεται από υποκείμενα συγκροτημένα από την επιθυμία, μια δύναμη την οποία θεωρούν θετική, καθόσον δύσκολα μπορεί να συλληφθεί από το κράτος, το οποίο πράγματι, αντί να προσπαθεί μάταια να τα καταστείλει, κατέληξε να τα ρυθμίζει και να τα συνδέει. Ο θριαμβεύων καπιταλισμός προχώρησε παραπέρα, κατορθώνοντας να οργανώσει και να υποτάξει την επιθυμία στους δικούς του σκοπούς με τρόπο πολύ πιο δραστικό, αποδεικνύοντας ότι κατέχει την ικανότητα να πειθαρχεί, να τροφοδοτεί και να επανεκκινεί συνεχώς την επιθυμία. Μέχρι του σημείου να καθιστά τους ανθρώπους αιχμαλώτους εξαρτήσεων που τους κάνουν να αγαπούν και να επιθυμούν μια δουλεία την οποία ονομάζει ελευθερία.
Ο φιλελευθεροκαπιταλισμός δρα αποεδαφικοποιώντας τις ροές της επιθυμίας, κατ’ ομοίωση του εαυτού του, ως προγραμματική άρνηση κάθε ριζώματος. Ασκεί εξουσία διεισδύοντας στις ατομικές συμπεριφορές, τις οποίες κατευθύνει, χειραγωγεί, προβλέπει και καθορίζει με τη δύναμη της επικοινωνίας, της διαφήμισης, του καταναγκασμού στην επανάληψη. Για τον σκοπό αυτό «χρησιμοποιεί ταυτόχρονα τεχνολογίες κυριαρχίας και τεχνολογίες του εαυτού, που περιλαμβάνουν ένα ετερογενές σύνολο λόγων, θεσμών, νόμων, διοικητικών μέτρων, επιστημονικών δηλώσεων και φιλοσοφικών προτάσεων»⁵.
Πριν από την έλευση της νεωτερικότητας, το ανθρώπινο ον διοχετευόταν μέσα από μια σειρά πειθαρχικών «εγκλεισμών», όπου διαμορφωνόταν σύμφωνα με τον κανόνα της εξουσίας. Στις σημερινές κοινωνίες, οι καταναγκασμοί αντικαθίστανται από χειραγωγήσεις χωρίς φυσικό εξαναγκασμό —μόδες, ένδυση, ναρκωτικά, τηλεοπτικές σειρές, κοινωνικά δίκτυα, μουσικά είδη, οι πιο παράξενες μορφές καπρίτσιου και δημιουργικότητας, η γοητεία των τεχνολογικών συσκευών—, οι οποίες επιτρέπουν τη διαμόρφωση των ανθρώπων όχι μέσω αναγκαστικής συμμόρφωσης, αλλά μέσω μιας ευέλικτης, πανταχού παρούσας διαμόρφωσης.
Στον καπιταλισμό δεν αρκεί τα άτομα να είναι παραγωγοί και καταναλωτές. Απαιτεί να υποτάξουν κάθε πτυχή της ζωής στη λογική της κατανάλωσης και να είναι πρόθυμα να μετατρέψουν πρόθυμα σε εμπόρευμα —πράγμα, αντικείμενο αγοραπωλησίας— το σώμα, τη σεξουαλικότητα, τις ορμές, τις επιθυμίες, ακόμη και τους φόβους και τα πιο ανομολόγητα ένστικτα. Με αυτόν τον τρόπο τα σώματα και τα πνεύματα παραδίδονται στην εξάρτηση από την αγορά. Η επιθυμία που έγινε εξάρτηση πειθαρχείται και υποτάσσεται στην αξιωματική της παραγωγής μέσω μιας εξουσίας που ομογενοποιεί όλες τις διαστάσεις της ζωής.
Ενώ αποεδαφικοποιεί την επιθυμία, απελευθερώνοντάς μας από το κράτος, τη θρησκεία, την οικογένεια, τις παραδεδομένες αρχές, ο καπιταλισμός μάς αφήνει φαινομενικά ελεύθερους —ή μάλλον γυμνούς απέναντι στον εαυτό μας—, αλλά φροντίζει η επιθυμία να επανακαταληφθεί σύντομα, μετατρέποντας την ανθρωπότητα σε προϊόν προσαρμοσμένο στις μεταβαλλόμενες ανάγκες της αγοράς, ανάμεσα σε φύλα και πολύμορφες ταυτότητες που παράγουν κέρδη, από την ένδυση έως τα καλλυντικά, την αισθητική χειρουργική, τη φαρμακολογία, τις σκληρότερες εξαρτήσεις και καταναγκασμούς: ναρκωτικά, σεξ, τζόγο, αλκοόλ, τεχνολογία. Δεν ασχολείται μόνο με το να ανταποκριθεί στην επιθυμία για υλικά αγαθά, αλλά ενδιαφέρεται να σχηματίσει, να διαμορφώσει, να προσανατολίσει την ίδια την επιθυμία στην υπηρεσία του.
Το σχέδιο των Deleuze και Foucault ήθελε να είναι μια συμβολή στην επαναστατική προσπάθεια απελευθέρωσης της επιθυμίας από τον καπιταλιστικό εναγκαλισμό. Πίστευαν ότι θα το πετύχαιναν με μια παράφρονα θεραπεία: την απεριόριστη εντατικοποίηση της επιθυμίας έως την αποδέσμευσή της από κάθε δεσμό. Επρόκειτο να ξεπεραστεί η ικανότητα του καπιταλισμού να προσαρμόζει την επιθυμία στην αγορά, έως ότου επιτευχθεί η απόλυτη απελευθέρωσή της, λυμένη από κάθε πειθαρχία. Φάρμακο χειρότερο από το κακό: δούλεψαν για τον βασιλιά της Πρωσίας, αφού ο καπιταλισμός είναι εκείνος που χαρακτηρίζεται από τη δύναμη να ξεριζώνει και να καταργεί κάθε ταυτότητα, έως του σημείου να χειραφετεί την επιθυμία από τους κοινωνικούς θεσμούς και από όλα τα κριτήρια αξίας.
Τη στιγμή που απομακρύνει από κάθε ανήκειν —φυσικό και ηθικό—, καθιστά δούλους της δυναμικής του. Κατακτά την ηγεμονία πάνω στο σώμα και την ψυχή γενικεύοντας μια επιθυμία λυμένη από κάθε τάξη, εξεγερμένη απέναντι σε κάθε περιορισμό που τίθεται από τη φύση ή από το ηθικό αίσθημα, εντατικοποιημένη μέχρι παροξυσμού για να επιβληθεί στην πραγματικότητα. Παραμορφώνει και θέτει προς πώληση την ταυτότητά μας, ένα ακόμη προϊόν, αντικαταστάσιμο και στιγμιαίο, μέχρι την επόμενη, οξύτερη επιθυμία. Αυτή παρεισφρέει, αναλαμβάνει τη διοίκηση, αποφασίζει για εμάς και διώχνει κάθε άλλη σκέψη. Αν ικανοποιηθεί, θέλει περισσότερο· αν ματαιωθεί, ξαναρχίζει με μεγαλύτερη ορμή. Ο ορισμός της εξάρτησης.
Με αυτόν τον τρόπο, ο άνθρωπος-μηχανή της επιθυμίας είναι ένας βάρβαρος που αγνοεί ή απορρίπτει την πνευματική πειθαρχία και δεν σκέφτεται τίποτε άλλο παρά τη στιγμιαία, προσωρινή ικανοποίηση, από την οποία τίποτε δεν τον αποσπά: ένας ναυαγός που δεν θέλει να σωθεί. Η επιθυμία είναι ατομικιστική: δεν μπορώ να απολαύσω την ηδονή του άλλου. Ενσωματώνει τον άνθρωπο στη μορφή-εμπόρευμα, τον θέτει στο έλεος του φθόνου. Είναι ουσιώδες στοιχείο της ιδεολογίας της κατανάλωσης, της οποίας χαρακτηριστικό είναι η φευγαλεότητα. Η ικανοποίηση, πέρα από άμεση, πρέπει να είναι, για να αναπαράγεται επ’ άπειρον, βραχύβια. Μία επιθυμία μετά την άλλη: δεν πρέπει να δεθεί κανείς με αυτό που έχει και είναι. Αυτό θα σήμαινε διακοπή του κυκλώματος, επίτευξη μιας κατάστασης εσωτερικής γαλήνης που ο καπιταλισμός δεν μπορεί να ανεχθεί, επί ποινή του τέλους της αέναης κίνησής του.
Ζούμε στη νύχτα του κόσμου, φτιαγμένη από εξάρτηση από επιθυμίες αιωνίως ματαιωμένες και κάθε φορά επαναλαμβανόμενες[almost]. Ο άνθρωπος-μηχανή της επιθυμίας είναι αποπολιτικοποιημένος και δια-σπασμένος, με την αρχική έννοια: οδηγημένος μακριά από την αλήθεια και την ελευθερία. Δεν υπάρχουν απλές λύσεις· με υπομονή, ο μετανεωτερικός άνθρωπος πρέπει να επαναπνευματικοποιηθεί, να επαναπολιτικοποιηθεί, να απελευθερωθεί από τις χίλιες εξαρτήσεις στις οποίες ο καπιταλισμός της επιθυμίας δίνει το όνομα ελευθερία. Επιχείρηση εξαιρετικά δύσκολη, κόντρα στον άνεμο και στο κύμα. Κι όμως, για να ξαναδούμε την αυγή, δεν υπάρχει άλλος δρόμος παρά να διασχίσουμε τη νύχτα.
Σημειώσεις:
1.Michel Foucault —1926-1984—, Γάλλος μεταστρουκτουραλιστής φιλόσοφος, κοινωνιολόγος και ιστορικός. Επιτήρηση και τιμωρία —1975—, Ιστορία της σεξουαλικότητας —1976-1984.
2.Gilles Deleuze —1925-1995—, Γάλλος στρουκτουραλιστής φιλόσοφος, ένας από τους πιο επιδραστικούς του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα.
3.Ο Αντι-Οιδίπους —1972— είναι ο πρώτος από δύο τόμους με τίτλο Καπιταλισμός και σχιζοφρένεια —ο άλλος είναι το Χίλια πλατώ—, που γεννήθηκε από τη συνεργασία του Gilles Deleuze με τον ψυχαναλυτή Félix Guattari —1930-1992.
4.Zelig είναι ένας εβραϊκός όρος που σημαίνει ευγενής ή επιφανής, ο οποίος έγινε δημοφιλής από την ταινία του Woody Allen του 1983, όπου πρόκειται για έναν εξαιρετικό χαρακτήρα που μπορεί να αλλάζει την εμφάνισή του και να προσαρμόζεται σε διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα.
5.M. Foucault, Μικροφυσική της εξουσίας, Einaudi Editore, 1982. Ό.π.
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι
ΟΙ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ,
ΜΕΤΑΝΕΩΤΕΡΙΚΕΣ ΔΟΥΛΕΙΕΣ
Ο δούλος είναι ένας άνθρωπος τον οποίο ο νόμος ή το έθιμο
θεωρούν ιδιοκτησία ενός άλλου.
L. T. Hobhouse
§ 1 Γενικά
Οι λέξεις έχουν βάρος. Εξάρτηση σημαίνει το αντίθετο της ανεξαρτησίας, δηλαδή της κατάστασης εκείνου που είναι αυτόνομος, ελεύθερος από δεσμούς. Ανεξάρτητη είναι μια χώρα ή ένα πρόσωπο που δεν υπόκειται στην εξουσία κάποιου άλλου, ελεύθερο να ενεργεί σύμφωνα με τη δική του κρίση και τη δική του βούληση. Εξαρτημένος, λοιπόν, είναι εκείνος που ζει, ενεργεί, συμπεριφέρεται βάσει εντολών, αποφάσεων, εξωτερικών παροτρύνσεων. Υπό αυτή την έννοια, η μετανεωτερικότητα μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί κοινωνία των εξαρτήσεων.
Αν οι λέξεις είναι θεμελιώδεις για να περιγράψουν κάτι, ένας ορισμός της εξάρτησης είναι ο ακόλουθος: μια αλλοίωση της συμπεριφοράς που χαρακτηρίζεται από την ανώμαλη και υπερβολική αναζήτηση ουσιών ή δραστηριοτήτων, παρά τις προφανείς βλαβερές συνέπειες. Με αυτή την έννοια, μιλούμε για κοινωνικές ασθένειες που μας απαλλοτριώνουν από την ελευθερία, η οποία παραδίδεται στην καταναγκαστική επιθυμία, στη σκέψη που συγκεντρώνεται στην ικανοποίηση της επαγόμενης ανάγκης, η οποία έγινε φυλακή. Και παραδίδεται επίσης στην αυθαιρεσία των άλλων, διότι κανείς δεν είναι πιο ανεπανόρθωτα δούλος από εκείνον που πιστεύει ψευδώς ότι είναι ελεύθερος.
Η εποχή μας είναι η εποχή κατά την οποία μια εμμονική προπαγάνδα έπεισε εκατομμύρια ανθρώπους ότι ποτέ δεν υπήρξε μεγαλύτερη ελευθερία. Ελευθερία βιωμένη με αρνητική έννοια: ελευθερία «από», δηλαδή απελευθέρωση από κάθε δεσμό. Είμαστε ελεύθεροι —μας πείθουν—, ικανοί να επιλέξουμε τη ζωή που θέλουμε, τώρα ακόμη και τον θάνατο, με την άνοδο της ευθανασίας. Η συνέπεια είναι το υπαρξιακό κενό, η ανικανότητα να εντοπίσει κανείς νόημα και σημασία στη ζωή. Το επόμενο στάδιο μετά το κενό, το οποίο το ανθρώπινο ον απεχθάνεται —το horror vacui των αρχαίων—, είναι το άγχος, η αλλοιωμένη κατάσταση εκείνου που αισθάνεται κίνδυνο, φόβο, έλλειψη ελέγχου και αυτοελέγχου. Το άγχος χρειάζεται αντιστάθμιση, δηλαδή την εμπειρία αισθήσεων και συμπεριφορών που διώχνουν το βάρος του.
Η αντιστάθμιση γίνεται απόλυτη ανάγκη και πλησιάζει την εξάρτηση, δηλαδή την ανάγκη για κάτι —φάρμακο, ουσία, συμπεριφορά, ικανοποίηση— που επιθυμούμε με ένταση και χωρίς το οποίο δεν μπορούμε να κάνουμε. Εξάρτηση σημαίνει δικτατορία της επιθυμίας. Αυτό που επιθυμούμε είναι εκείνο που ένας ισχυρός μηχανισμός εξαρτησιογόνου διαμόρφωσης και εκμετάλλευσης, στημένος από την οικονομική, χρηματοπιστωτική, πολιτική, πολιτιστική και μιντιακή εξουσία, μας κάνει να επιθυμούμε. Και αυτό γίνεται πρώτα μια ανάγκη που πρέπει να ικανοποιηθεί, έπειτα ένα δικαίωμα που πρέπει να διεκδικηθεί, και τέλος μια φυλακή του σώματος και του νου από την οποία είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδράσει κανείς.
Είμαστε δούλοι μιας ελευθερίας χωρίς ορισμό. Ελευθερία ως απουσία, κενό που πρέπει να γεμίσει με κάτι που γίνεται κέντρο και dominus της ζωής μας. Εξάρτηση ως ακαταμάχητη ανάγκη ενός προϊόντος, μιας ουσίας, ενός τρόπου ζωής, η στέρηση του οποίου μπορεί να προκαλέσει καταθλιπτική κατάσταση, δυσφορία, αγωνία, υποταγή —ορισμός της Enciclopedia Italiana Treccani.
Θα μπορούσε κανείς να πει, μαζί με τον κοινωνιολόγο Marc Augé, ότι η μετανεωτερικότητα —την οποία εκείνος αποκαλεί «υπερνεωτερικότητα»— είναι η εποχή της υπερβολής. Υπερβολή χρόνου, λόγω της υπεραφθονίας γεγονότων και ειδήσεων. Υπερβολή χώρου, χάρη στην ανάπτυξη της κινητικότητας. Υπερβολή του εγώ —ταυτόχρονα ελάχιστου και υπερτροφικού—, που εκδηλώνεται τη στιγμή κατά την οποία κάθε άτομο θεωρεί τον εαυτό του έναν ξεχωριστό κόσμο. Χάνει την ταυτότητα, τη μνήμη, την κοινότητα. Και καταλήγει να νοσεί, διότι αυτές οι απώλειες, ενωμένες με την απώλεια της πνευματικής και υπερβατικής διάστασης της ύπαρξης, το μπλοκάρουν, το φοβίζουν, το ρίχνουν στο έλεος εκείνου που υπόσχεται να είναι σωσίβιο.
Έχοντας γίνει ένα άτομο θεωρητικά ανεξάρτητο, ανακαλύπτει τη δυσφορία της κατάστασής του. Ζει σε μια άρρωστη κοινωνία· δεν μπορεί παρά να συμπεριφέρεται ως άρρωστος. Έτσι, λοιπόν, για να ξεφύγει από τις πραγματικές κολάσεις μιας απανθρωποποιημένης ύπαρξης, αναζητεί αγωνιωδώς κάτι που θα τον κάνει να αισθανθεί καλά: τους τεχνητούς παραδείσους. Αυτό είναι το πρώτο σημείο που πρέπει να αναγνωριστεί: οι εξαρτήσεις κάνουν τον άνθρωπο να αισθάνεται καλά. Φαινομενικά και προσωρινά, αλλά αυτό είναι το κλειδί της επιτυχίας τους.
Η έννοια της εξάρτησης γεννιέται στο ψυχολογικό και κλινικό πεδίο σε σχέση με τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, ηρωίνης, κοκαΐνης, κανναβινοειδών, παραισθησιογόνων χαπιών και παρόμοιων ουσιών, που προκαλούν εθισμό. Έπειτα επεκτάθηκε σε μια μακρά σειρά άλλων συμπεριφορών. Μιλούμε για τον τζόγο, για τον οποίο επινοήθηκε ο νεολογισμός ludopatia· για την εξάρτηση από το Διαδίκτυο, από τα κοινωνικά δίκτυα και από την τεχνολογία· από το σεξ και την πορνογραφία· από την κατανάλωση αλκοόλ, συχνά ανάμεσα στους νέους ενωμένη με θανατηφόρα κοκτέιλ χημικών ουσιών και οπιούχων.
Η ανταγωνιστική κοινωνία, μέσα στην οποία ο καθένας αναζητεί την προσωπική επιτυχία εις βάρος των άλλων, παρήγαγε την εξάρτηση από την επίδοση, την performance που κάνει τον άνθρωπο να νικά στην αγορά της ζωής. Με τη σειρά του, αυτό προκαλεί τη μαζική κατανάλωση ορισμένων φαρμάκων και της κοκαΐνης, ενός ισχυρού αλκαλοειδούς που διεγείρει το κεντρικό νευρικό σύστημα, αγγειοσυσταλτικού και αναισθητικού.
Πρόσφατα επεκτάθηκε μια ύπουλη εξάρτηση από τα φάρμακα, ιδίως από τα παυσίπονα, τα αντικαταθλιπτικά, τα αγχολυτικά ή τα υπνωτικά. Μια άλλη εξάρτηση αφορά τις διαταραχές που συνδέονται με την πρόσληψη τροφής —την ανορεξία και το αντίθετό της, τη βουλιμία. Σχετικά με τις τροφές προχωρεί επίσης μια πολύ ιδιαίτερη φαινομενολογία, η ορθορεξία, η εμμονική θέληση να τρέφεται κανείς με «υγιεινές» τροφές.
Όλο και πιο διαδεδομένη είναι η εξάρτηση από τα βιντεοπαιχνίδια, από τη συνεχή σύνδεση στο διαδίκτυο, βιωμένη μέσα στη μοναξιά έως την ανάδυση της θλιβερής μορφής του hikikomori¹, οχυρωμένου στο σπίτι και διαρκώς συνδεδεμένου με τις ηλεκτρονικές συσκευές. Ιδιαίτερα ανησυχητική —αλλά ευπρόσδεκτη για το καταναλωτικό σύστημα— είναι η λεγόμενη ονιομανία —οι νέες εξαρτήσεις απαίτησαν νέες λέξεις...— ή καταναγκαστική αγορά, που χαρακτηρίζεται από την ακαταμάχητη παρόρμηση να αγοράζει κανείς αγαθά, συχνά περιττά, πράγμα που συνεπάγεται ψυχολογική δυσφορία, οικονομικά προβλήματα, διατάραξη της κοινωνικής ζωής.
Η ακαταμάχητη παρόρμηση και ο καταναγκασμός της επανάληψης εκείνου που κατευνάζει την επιθυμία είναι κοινά χαρακτηριστικά κάθε εξάρτησης. Κατά την πορεία της πραγμάτευσης θα δούμε ότι μια μακρά σειρά συμπεριφορών, συνηθειών, ροπών είναι πραγματικές εξαρτήσεις, τροφοδοτούμενες από το κυρίαρχο πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό σύστημα. Ας σκεφτούμε τον εντυπωσιακό όγκο διαφήμισης και προπαγάνδας που δεχόμαστε και απορροφούμε χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, καθώς και τις συμπεριφορές, τις προτιμήσεις και τις ιδιοσυγκρασιακές αποστροφές που προκαλούνται από έναν γιγαντιαίο μηχανισμό πειθούς, όλο και λιγότερο κρυφό, ο οποίος αποικίζει το φαντασιακό.
Η εξάρτηση από την οποία είναι σχεδόν αδύνατο να ξεφύγει κανείς είναι εκείνη από την κατανάλωση. Από την κατανάλωση εμπορευμάτων, πραγμάτων, αλλά και εμπειριών, ιδεών, έως την εξάντληση του εαυτού και την αδιαφορία για τον Άλλον, ο οποίος θεωρείται απλό εργαλείο, αντικείμενο εκμετάλλευσης ή ηδονής. Εφόσον το χαρακτηριστικό της δυτικής συγχρονικότητας είναι η απώλεια αξιών, αρχών, ταυτοτήτων και ισχυρών, στερεών ανηκουσών σχέσεων, ο homo sapiens έγινε ρευστός —Zygmunt Bauman.
Η δική μας είναι μια εποχή επισφάλειας, αβεβαιότητας και διαρκούς αλλαγής, σε αντίθεση με τη στερεότητα των παλαιότερων κοινωνιών. Οι θεσμοί, οι σχέσεις, οι ταυτότητες γίνονται ρευστές, ασταθείς, κατακερματισμένες. Όλα είναι προσανατολισμένα στην άμεση κατανάλωση, στα μέτρα του μοναχικού ατόμου που καθορίζεται από τις επιθυμίες· οι δεσμοί είναι προσωρινοί: ρευστοί, ακριβώς. Η ρευστή ανθρωπότητα, χωρίς ισορροπία, καθοδηγούμενη από πυξίδες που δείχνουν μεταβαλλόμενα σημεία του ορίζοντα, αναζητεί συνεχώς νέες εμπειρίες μέσα σε μια κλιμάκωση άγχους, προσδοκίας και επακόλουθης απογοήτευσης. Άλλος ένας ορισμός της εξάρτησης.
Σημειώσεις:
6.Εξαρτήσεις: τι είναι και πώς θεραπεύονται, Gruppo San Donato, χ.χ.
7.J. W. Goethe, Οι εκλεκτικές συγγένειες, Βιβλίο II, Κεφάλαιο 5.
8.Η ludopatia ή GAP —παθολογικός τζόγος— είναι μια διαταραχή ελέγχου των παρορμήσεων, που ορίζεται επισήμως ως συμπεριφορική εξάρτηση από το 2013.
9.Η κοκαΐνη —βενζοϋλομεθυλεκγονίνη— είναι ένα αλκαλοειδές που απομονώνεται από τα φύλλα του Erythroxylum coca, φυτού προερχόμενου από τη Νότια Αμερική. Δρα ως ισχυρό διεγερτικό του κεντρικού νευρικού συστήματος.
10.Hikikomori, από τα ιαπωνικά: κλείνομαι μέσα, μένω στην άκρη. Ο όρος γεννήθηκε στην Ιαπωνία, αλλά η τάση αφορά και τη Δύση.
11.Zygmunt Bauman —1925-2017—, Πολωνός κοινωνιολόγος εβραϊκής καταγωγής, πολιτογραφημένος Βρετανός. Ρευστή νεωτερικότητα —2000—, Ρευστή ζωή —2005.
§ 2 Φυγή από το πραγματικό, ανακούφιση, αυξανόμενη επιθυμία, ίσον εξάρτηση
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Οι κοινωνίες πεθαίνουν από την αδιαφορία
προς τις ιδιαίτερες αξίες που τις θεμελιώνουν.
Nicolas Gómez Dávila
Ένας στοχασμός πάνω στις εξαρτήσεις στον σύγχρονο κόσμο δεν μπορεί να αγνοήσει το πλαίσιο που περιλαμβάνει και περικλείει τα πάντα: τον καπιταλισμό στην ύστατη εκδοχή του, την επιτρεπτική, εχθρική προς κάθε όριο. Θα επανέλθουμε πολλές φορές σε αυτό κατά την πραγμάτευση, διότι το σύστημα των εξαρτήσεων είναι προϊόν του κυρίαρχου φιλελευθεροκαπιταλισμού. Ενός συστήματος που διαθέτει μια συγκεκριμένη θεώρηση του ανθρώπινου όντος, του οποίου αιχμαλωτίζει και πειθαρχεί την επιθυμία, για να την υποτάξει στους νόμους του, μετατρέποντάς την σε εξάρτηση μέσα στη λογική του κέρδους και της κυριαρχίας.
Το ανακάλυψαν ο Michel Foucault¹ και ο Gilles Deleuze², οι οποίοι μπόρεσαν να εντοπίσουν την ψυχή —αν διαθέτει μία— του καπιταλισμού, αλλά, δεμένοι με έναν υλισμό ίσο και αντίθετο, δεν είχαν την ικανότητα να προβλέψουν τις νικηφόρες εκβάσεις του. Η κατηγορία της επιθυμίας —που βρίσκεται στη βάση κάθε εξάρτησης— θεματοποιήθηκε από τον Gilles Deleuze στον Αντι-Οιδίποδα, το έργο που έγραψε από κοινού με τον Félix Guattari³ και που ξαναγράφει τη σχέση ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον μαρξισμό υπό το φως της «επιθυμητικής επανάστασης» που ξεκίνησε από τα κινήματα του ’68. Σύμφωνα με τον Deleuze, η πρόοδος είναι μια διαδικασία αποεδαφικοποίησης των λιμπιντινικών ροών, δηλαδή απελευθέρωσης της επιθυμίας από τις αλυσίδες που την παγιδεύουν: οικογένεια, σχολείο, θρησκεία, παράδοση, ηθική, σχήματα σκέψης που εμποδίζουν την ανάπτυξη της υποκειμενικής ικανότητας να παράγει κανείς την ίδια του την επιθυμία.
Στο μεταξύ, η νεοφιλελεύθερη επανάσταση κατόρθωνε να καταρρίψει τις ιδεολογίες μαρξιστικής καταγωγής, εγκαθιστώντας ένα κοινωνικό, οικονομικό και ανθρωπολογικό μοντέλο κατ’ εικόνα της. Ένας από τους λόγους της επιτυχίας ήταν η ικανότητά της να συλλάβει τις λιμπιντινικές ροές που απελευθέρωσε η εξηνταοκτωβριανή επανάσταση, ενθαρρύνοντας την κατάρριψη όλων των ατομικών, κοινωνικών και ηθικών δεσμών. Ο καπιταλισμός έγινε ο κινητήρας μιας πολιτικής της επιθυμίας, μέσα στην οποία ο καθένας μπορεί να πραγματοποιήσει τα όνειρά του.
Ο Deleuze εισήγαγε την έννοια της μικροπολιτικής της επιθυμίας, ενός ιστού αράχνης που κατορθώνει να είναι ταυτόχρονα παγκόσμιος, υπερβαίνοντας τα εθνικά και πολιτισμικά σύνορα, και οικείος, παραβιάζοντας τα φράγματα της ατομικής συνείδησης, έως ότου διεισδύσει στο εσωτερικό κίνητρο που καθοδηγεί τις ανθρώπινες πράξεις: την επιθυμία της ηδονής. Η πραγματικότητα, για τον Deleuze, κατανοείται με όρους μιας άπειρης πολλαπλότητας της επιθυμίας. Ο Foucault πίστευε ότι όποιος θέλει να αντιταχθεί σε μια καταπιεστική τάξη πρέπει να στρέψει την προσοχή του σε μορφές εξουσίας διαφορετικές από το κράτος, για να υφάνει δίκτυα αντι-εξουσίας μέσα στην κοινωνία. Όταν μιλά για «μικροφυσική της εξουσίας», περιγράφει τη στιγμή κατά την οποία η εξουσία διεισδύει στην καρδιά των ατόμων και γίνεται μηχανισμός. Κυριεύει τα σώματα, εισχωρεί στις πράξεις και στις συμπεριφορές, στους λόγους, στις διαδικασίες κοινωνικής μάθησης και στις καθημερινές ζωές.
Το μάθημα αξιοποιήθηκε από τον νεοκαπιταλιστικό Zelig, με την εξαιρετική του ικανότητα να τρέφεται από τις πιο αντιφατικές συμβολές για να ολοκληρώσει ένα ολοποιητικό σχέδιο. Ο Deleuze και ο Foucault μοιράζονται τη θεώρηση ενός κόσμου που σχηματίζεται από υποκείμενα συγκροτημένα από την επιθυμία, μια δύναμη την οποία θεωρούν θετική, καθόσον δύσκολα μπορεί να συλληφθεί από το κράτος, το οποίο πράγματι, αντί να προσπαθεί μάταια να τα καταστείλει, κατέληξε να τα ρυθμίζει και να τα συνδέει. Ο θριαμβεύων καπιταλισμός προχώρησε παραπέρα, κατορθώνοντας να οργανώσει και να υποτάξει την επιθυμία στους δικούς του σκοπούς με τρόπο πολύ πιο δραστικό, αποδεικνύοντας ότι κατέχει την ικανότητα να πειθαρχεί, να τροφοδοτεί και να επανεκκινεί συνεχώς την επιθυμία. Μέχρι του σημείου να καθιστά τους ανθρώπους αιχμαλώτους εξαρτήσεων που τους κάνουν να αγαπούν και να επιθυμούν μια δουλεία την οποία ονομάζει ελευθερία.
Ο φιλελευθεροκαπιταλισμός δρα αποεδαφικοποιώντας τις ροές της επιθυμίας, κατ’ ομοίωση του εαυτού του, ως προγραμματική άρνηση κάθε ριζώματος. Ασκεί εξουσία διεισδύοντας στις ατομικές συμπεριφορές, τις οποίες κατευθύνει, χειραγωγεί, προβλέπει και καθορίζει με τη δύναμη της επικοινωνίας, της διαφήμισης, του καταναγκασμού στην επανάληψη. Για τον σκοπό αυτό «χρησιμοποιεί ταυτόχρονα τεχνολογίες κυριαρχίας και τεχνολογίες του εαυτού, που περιλαμβάνουν ένα ετερογενές σύνολο λόγων, θεσμών, νόμων, διοικητικών μέτρων, επιστημονικών δηλώσεων και φιλοσοφικών προτάσεων»⁵.
Πριν από την έλευση της νεωτερικότητας, το ανθρώπινο ον διοχετευόταν μέσα από μια σειρά πειθαρχικών «εγκλεισμών», όπου διαμορφωνόταν σύμφωνα με τον κανόνα της εξουσίας. Στις σημερινές κοινωνίες, οι καταναγκασμοί αντικαθίστανται από χειραγωγήσεις χωρίς φυσικό εξαναγκασμό —μόδες, ένδυση, ναρκωτικά, τηλεοπτικές σειρές, κοινωνικά δίκτυα, μουσικά είδη, οι πιο παράξενες μορφές καπρίτσιου και δημιουργικότητας, η γοητεία των τεχνολογικών συσκευών—, οι οποίες επιτρέπουν τη διαμόρφωση των ανθρώπων όχι μέσω αναγκαστικής συμμόρφωσης, αλλά μέσω μιας ευέλικτης, πανταχού παρούσας διαμόρφωσης.
Στον καπιταλισμό δεν αρκεί τα άτομα να είναι παραγωγοί και καταναλωτές. Απαιτεί να υποτάξουν κάθε πτυχή της ζωής στη λογική της κατανάλωσης και να είναι πρόθυμα να μετατρέψουν πρόθυμα σε εμπόρευμα —πράγμα, αντικείμενο αγοραπωλησίας— το σώμα, τη σεξουαλικότητα, τις ορμές, τις επιθυμίες, ακόμη και τους φόβους και τα πιο ανομολόγητα ένστικτα. Με αυτόν τον τρόπο τα σώματα και τα πνεύματα παραδίδονται στην εξάρτηση από την αγορά. Η επιθυμία που έγινε εξάρτηση πειθαρχείται και υποτάσσεται στην αξιωματική της παραγωγής μέσω μιας εξουσίας που ομογενοποιεί όλες τις διαστάσεις της ζωής.
Ενώ αποεδαφικοποιεί την επιθυμία, απελευθερώνοντάς μας από το κράτος, τη θρησκεία, την οικογένεια, τις παραδεδομένες αρχές, ο καπιταλισμός μάς αφήνει φαινομενικά ελεύθερους —ή μάλλον γυμνούς απέναντι στον εαυτό μας—, αλλά φροντίζει η επιθυμία να επανακαταληφθεί σύντομα, μετατρέποντας την ανθρωπότητα σε προϊόν προσαρμοσμένο στις μεταβαλλόμενες ανάγκες της αγοράς, ανάμεσα σε φύλα και πολύμορφες ταυτότητες που παράγουν κέρδη, από την ένδυση έως τα καλλυντικά, την αισθητική χειρουργική, τη φαρμακολογία, τις σκληρότερες εξαρτήσεις και καταναγκασμούς: ναρκωτικά, σεξ, τζόγο, αλκοόλ, τεχνολογία. Δεν ασχολείται μόνο με το να ανταποκριθεί στην επιθυμία για υλικά αγαθά, αλλά ενδιαφέρεται να σχηματίσει, να διαμορφώσει, να προσανατολίσει την ίδια την επιθυμία στην υπηρεσία του.
Το σχέδιο των Deleuze και Foucault ήθελε να είναι μια συμβολή στην επαναστατική προσπάθεια απελευθέρωσης της επιθυμίας από τον καπιταλιστικό εναγκαλισμό. Πίστευαν ότι θα το πετύχαιναν με μια παράφρονα θεραπεία: την απεριόριστη εντατικοποίηση της επιθυμίας έως την αποδέσμευσή της από κάθε δεσμό. Επρόκειτο να ξεπεραστεί η ικανότητα του καπιταλισμού να προσαρμόζει την επιθυμία στην αγορά, έως ότου επιτευχθεί η απόλυτη απελευθέρωσή της, λυμένη από κάθε πειθαρχία. Φάρμακο χειρότερο από το κακό: δούλεψαν για τον βασιλιά της Πρωσίας, αφού ο καπιταλισμός είναι εκείνος που χαρακτηρίζεται από τη δύναμη να ξεριζώνει και να καταργεί κάθε ταυτότητα, έως του σημείου να χειραφετεί την επιθυμία από τους κοινωνικούς θεσμούς και από όλα τα κριτήρια αξίας.
Τη στιγμή που απομακρύνει από κάθε ανήκειν —φυσικό και ηθικό—, καθιστά δούλους της δυναμικής του. Κατακτά την ηγεμονία πάνω στο σώμα και την ψυχή γενικεύοντας μια επιθυμία λυμένη από κάθε τάξη, εξεγερμένη απέναντι σε κάθε περιορισμό που τίθεται από τη φύση ή από το ηθικό αίσθημα, εντατικοποιημένη μέχρι παροξυσμού για να επιβληθεί στην πραγματικότητα. Παραμορφώνει και θέτει προς πώληση την ταυτότητά μας, ένα ακόμη προϊόν, αντικαταστάσιμο και στιγμιαίο, μέχρι την επόμενη, οξύτερη επιθυμία. Αυτή παρεισφρέει, αναλαμβάνει τη διοίκηση, αποφασίζει για εμάς και διώχνει κάθε άλλη σκέψη. Αν ικανοποιηθεί, θέλει περισσότερο· αν ματαιωθεί, ξαναρχίζει με μεγαλύτερη ορμή. Ο ορισμός της εξάρτησης.
Με αυτόν τον τρόπο, ο άνθρωπος-μηχανή της επιθυμίας είναι ένας βάρβαρος που αγνοεί ή απορρίπτει την πνευματική πειθαρχία και δεν σκέφτεται τίποτε άλλο παρά τη στιγμιαία, προσωρινή ικανοποίηση, από την οποία τίποτε δεν τον αποσπά: ένας ναυαγός που δεν θέλει να σωθεί. Η επιθυμία είναι ατομικιστική: δεν μπορώ να απολαύσω την ηδονή του άλλου. Ενσωματώνει τον άνθρωπο στη μορφή-εμπόρευμα, τον θέτει στο έλεος του φθόνου. Είναι ουσιώδες στοιχείο της ιδεολογίας της κατανάλωσης, της οποίας χαρακτηριστικό είναι η φευγαλεότητα. Η ικανοποίηση, πέρα από άμεση, πρέπει να είναι, για να αναπαράγεται επ’ άπειρον, βραχύβια. Μία επιθυμία μετά την άλλη: δεν πρέπει να δεθεί κανείς με αυτό που έχει και είναι. Αυτό θα σήμαινε διακοπή του κυκλώματος, επίτευξη μιας κατάστασης εσωτερικής γαλήνης που ο καπιταλισμός δεν μπορεί να ανεχθεί, επί ποινή του τέλους της αέναης κίνησής του.
Ζούμε στη νύχτα του κόσμου, φτιαγμένη από εξάρτηση από επιθυμίες αιωνίως ματαιωμένες και κάθε φορά επαναλαμβανόμενες[almost]. Ο άνθρωπος-μηχανή της επιθυμίας είναι αποπολιτικοποιημένος και δια-σπασμένος, με την αρχική έννοια: οδηγημένος μακριά από την αλήθεια και την ελευθερία. Δεν υπάρχουν απλές λύσεις· με υπομονή, ο μετανεωτερικός άνθρωπος πρέπει να επαναπνευματικοποιηθεί, να επαναπολιτικοποιηθεί, να απελευθερωθεί από τις χίλιες εξαρτήσεις στις οποίες ο καπιταλισμός της επιθυμίας δίνει το όνομα ελευθερία. Επιχείρηση εξαιρετικά δύσκολη, κόντρα στον άνεμο και στο κύμα. Κι όμως, για να ξαναδούμε την αυγή, δεν υπάρχει άλλος δρόμος παρά να διασχίσουμε τη νύχτα.
Σημειώσεις:
1.Michel Foucault —1926-1984—, Γάλλος μεταστρουκτουραλιστής φιλόσοφος, κοινωνιολόγος και ιστορικός. Επιτήρηση και τιμωρία —1975—, Ιστορία της σεξουαλικότητας —1976-1984.
2.Gilles Deleuze —1925-1995—, Γάλλος στρουκτουραλιστής φιλόσοφος, ένας από τους πιο επιδραστικούς του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα.
3.Ο Αντι-Οιδίπους —1972— είναι ο πρώτος από δύο τόμους με τίτλο Καπιταλισμός και σχιζοφρένεια —ο άλλος είναι το Χίλια πλατώ—, που γεννήθηκε από τη συνεργασία του Gilles Deleuze με τον ψυχαναλυτή Félix Guattari —1930-1992.
4.Zelig είναι ένας εβραϊκός όρος που σημαίνει ευγενής ή επιφανής, ο οποίος έγινε δημοφιλής από την ταινία του Woody Allen του 1983, όπου πρόκειται για έναν εξαιρετικό χαρακτήρα που μπορεί να αλλάζει την εμφάνισή του και να προσαρμόζεται σε διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα.
5.M. Foucault, Μικροφυσική της εξουσίας, Einaudi Editore, 1982. Ό.π.
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι
ΟΙ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ,
ΜΕΤΑΝΕΩΤΕΡΙΚΕΣ ΔΟΥΛΕΙΕΣ
Ο δούλος είναι ένας άνθρωπος τον οποίο ο νόμος ή το έθιμο
θεωρούν ιδιοκτησία ενός άλλου.
L. T. Hobhouse
§ 1 Γενικά
Οι λέξεις έχουν βάρος. Εξάρτηση σημαίνει το αντίθετο της ανεξαρτησίας, δηλαδή της κατάστασης εκείνου που είναι αυτόνομος, ελεύθερος από δεσμούς. Ανεξάρτητη είναι μια χώρα ή ένα πρόσωπο που δεν υπόκειται στην εξουσία κάποιου άλλου, ελεύθερο να ενεργεί σύμφωνα με τη δική του κρίση και τη δική του βούληση. Εξαρτημένος, λοιπόν, είναι εκείνος που ζει, ενεργεί, συμπεριφέρεται βάσει εντολών, αποφάσεων, εξωτερικών παροτρύνσεων. Υπό αυτή την έννοια, η μετανεωτερικότητα μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί κοινωνία των εξαρτήσεων.
Αν οι λέξεις είναι θεμελιώδεις για να περιγράψουν κάτι, ένας ορισμός της εξάρτησης είναι ο ακόλουθος: μια αλλοίωση της συμπεριφοράς που χαρακτηρίζεται από την ανώμαλη και υπερβολική αναζήτηση ουσιών ή δραστηριοτήτων, παρά τις προφανείς βλαβερές συνέπειες. Με αυτή την έννοια, μιλούμε για κοινωνικές ασθένειες που μας απαλλοτριώνουν από την ελευθερία, η οποία παραδίδεται στην καταναγκαστική επιθυμία, στη σκέψη που συγκεντρώνεται στην ικανοποίηση της επαγόμενης ανάγκης, η οποία έγινε φυλακή. Και παραδίδεται επίσης στην αυθαιρεσία των άλλων, διότι κανείς δεν είναι πιο ανεπανόρθωτα δούλος από εκείνον που πιστεύει ψευδώς ότι είναι ελεύθερος.
Η εποχή μας είναι η εποχή κατά την οποία μια εμμονική προπαγάνδα έπεισε εκατομμύρια ανθρώπους ότι ποτέ δεν υπήρξε μεγαλύτερη ελευθερία. Ελευθερία βιωμένη με αρνητική έννοια: ελευθερία «από», δηλαδή απελευθέρωση από κάθε δεσμό. Είμαστε ελεύθεροι —μας πείθουν—, ικανοί να επιλέξουμε τη ζωή που θέλουμε, τώρα ακόμη και τον θάνατο, με την άνοδο της ευθανασίας. Η συνέπεια είναι το υπαρξιακό κενό, η ανικανότητα να εντοπίσει κανείς νόημα και σημασία στη ζωή. Το επόμενο στάδιο μετά το κενό, το οποίο το ανθρώπινο ον απεχθάνεται —το horror vacui των αρχαίων—, είναι το άγχος, η αλλοιωμένη κατάσταση εκείνου που αισθάνεται κίνδυνο, φόβο, έλλειψη ελέγχου και αυτοελέγχου. Το άγχος χρειάζεται αντιστάθμιση, δηλαδή την εμπειρία αισθήσεων και συμπεριφορών που διώχνουν το βάρος του.
Η αντιστάθμιση γίνεται απόλυτη ανάγκη και πλησιάζει την εξάρτηση, δηλαδή την ανάγκη για κάτι —φάρμακο, ουσία, συμπεριφορά, ικανοποίηση— που επιθυμούμε με ένταση και χωρίς το οποίο δεν μπορούμε να κάνουμε. Εξάρτηση σημαίνει δικτατορία της επιθυμίας. Αυτό που επιθυμούμε είναι εκείνο που ένας ισχυρός μηχανισμός εξαρτησιογόνου διαμόρφωσης και εκμετάλλευσης, στημένος από την οικονομική, χρηματοπιστωτική, πολιτική, πολιτιστική και μιντιακή εξουσία, μας κάνει να επιθυμούμε. Και αυτό γίνεται πρώτα μια ανάγκη που πρέπει να ικανοποιηθεί, έπειτα ένα δικαίωμα που πρέπει να διεκδικηθεί, και τέλος μια φυλακή του σώματος και του νου από την οποία είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδράσει κανείς.
Είμαστε δούλοι μιας ελευθερίας χωρίς ορισμό. Ελευθερία ως απουσία, κενό που πρέπει να γεμίσει με κάτι που γίνεται κέντρο και dominus της ζωής μας. Εξάρτηση ως ακαταμάχητη ανάγκη ενός προϊόντος, μιας ουσίας, ενός τρόπου ζωής, η στέρηση του οποίου μπορεί να προκαλέσει καταθλιπτική κατάσταση, δυσφορία, αγωνία, υποταγή —ορισμός της Enciclopedia Italiana Treccani.
Θα μπορούσε κανείς να πει, μαζί με τον κοινωνιολόγο Marc Augé, ότι η μετανεωτερικότητα —την οποία εκείνος αποκαλεί «υπερνεωτερικότητα»— είναι η εποχή της υπερβολής. Υπερβολή χρόνου, λόγω της υπεραφθονίας γεγονότων και ειδήσεων. Υπερβολή χώρου, χάρη στην ανάπτυξη της κινητικότητας. Υπερβολή του εγώ —ταυτόχρονα ελάχιστου και υπερτροφικού—, που εκδηλώνεται τη στιγμή κατά την οποία κάθε άτομο θεωρεί τον εαυτό του έναν ξεχωριστό κόσμο. Χάνει την ταυτότητα, τη μνήμη, την κοινότητα. Και καταλήγει να νοσεί, διότι αυτές οι απώλειες, ενωμένες με την απώλεια της πνευματικής και υπερβατικής διάστασης της ύπαρξης, το μπλοκάρουν, το φοβίζουν, το ρίχνουν στο έλεος εκείνου που υπόσχεται να είναι σωσίβιο.
Έχοντας γίνει ένα άτομο θεωρητικά ανεξάρτητο, ανακαλύπτει τη δυσφορία της κατάστασής του. Ζει σε μια άρρωστη κοινωνία· δεν μπορεί παρά να συμπεριφέρεται ως άρρωστος. Έτσι, λοιπόν, για να ξεφύγει από τις πραγματικές κολάσεις μιας απανθρωποποιημένης ύπαρξης, αναζητεί αγωνιωδώς κάτι που θα τον κάνει να αισθανθεί καλά: τους τεχνητούς παραδείσους. Αυτό είναι το πρώτο σημείο που πρέπει να αναγνωριστεί: οι εξαρτήσεις κάνουν τον άνθρωπο να αισθάνεται καλά. Φαινομενικά και προσωρινά, αλλά αυτό είναι το κλειδί της επιτυχίας τους.
Η έννοια της εξάρτησης γεννιέται στο ψυχολογικό και κλινικό πεδίο σε σχέση με τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, ηρωίνης, κοκαΐνης, κανναβινοειδών, παραισθησιογόνων χαπιών και παρόμοιων ουσιών, που προκαλούν εθισμό. Έπειτα επεκτάθηκε σε μια μακρά σειρά άλλων συμπεριφορών. Μιλούμε για τον τζόγο, για τον οποίο επινοήθηκε ο νεολογισμός ludopatia· για την εξάρτηση από το Διαδίκτυο, από τα κοινωνικά δίκτυα και από την τεχνολογία· από το σεξ και την πορνογραφία· από την κατανάλωση αλκοόλ, συχνά ανάμεσα στους νέους ενωμένη με θανατηφόρα κοκτέιλ χημικών ουσιών και οπιούχων.
Η ανταγωνιστική κοινωνία, μέσα στην οποία ο καθένας αναζητεί την προσωπική επιτυχία εις βάρος των άλλων, παρήγαγε την εξάρτηση από την επίδοση, την performance που κάνει τον άνθρωπο να νικά στην αγορά της ζωής. Με τη σειρά του, αυτό προκαλεί τη μαζική κατανάλωση ορισμένων φαρμάκων και της κοκαΐνης, ενός ισχυρού αλκαλοειδούς που διεγείρει το κεντρικό νευρικό σύστημα, αγγειοσυσταλτικού και αναισθητικού.
Πρόσφατα επεκτάθηκε μια ύπουλη εξάρτηση από τα φάρμακα, ιδίως από τα παυσίπονα, τα αντικαταθλιπτικά, τα αγχολυτικά ή τα υπνωτικά. Μια άλλη εξάρτηση αφορά τις διαταραχές που συνδέονται με την πρόσληψη τροφής —την ανορεξία και το αντίθετό της, τη βουλιμία. Σχετικά με τις τροφές προχωρεί επίσης μια πολύ ιδιαίτερη φαινομενολογία, η ορθορεξία, η εμμονική θέληση να τρέφεται κανείς με «υγιεινές» τροφές.
Όλο και πιο διαδεδομένη είναι η εξάρτηση από τα βιντεοπαιχνίδια, από τη συνεχή σύνδεση στο διαδίκτυο, βιωμένη μέσα στη μοναξιά έως την ανάδυση της θλιβερής μορφής του hikikomori¹, οχυρωμένου στο σπίτι και διαρκώς συνδεδεμένου με τις ηλεκτρονικές συσκευές. Ιδιαίτερα ανησυχητική —αλλά ευπρόσδεκτη για το καταναλωτικό σύστημα— είναι η λεγόμενη ονιομανία —οι νέες εξαρτήσεις απαίτησαν νέες λέξεις...— ή καταναγκαστική αγορά, που χαρακτηρίζεται από την ακαταμάχητη παρόρμηση να αγοράζει κανείς αγαθά, συχνά περιττά, πράγμα που συνεπάγεται ψυχολογική δυσφορία, οικονομικά προβλήματα, διατάραξη της κοινωνικής ζωής.
Η ακαταμάχητη παρόρμηση και ο καταναγκασμός της επανάληψης εκείνου που κατευνάζει την επιθυμία είναι κοινά χαρακτηριστικά κάθε εξάρτησης. Κατά την πορεία της πραγμάτευσης θα δούμε ότι μια μακρά σειρά συμπεριφορών, συνηθειών, ροπών είναι πραγματικές εξαρτήσεις, τροφοδοτούμενες από το κυρίαρχο πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό σύστημα. Ας σκεφτούμε τον εντυπωσιακό όγκο διαφήμισης και προπαγάνδας που δεχόμαστε και απορροφούμε χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, καθώς και τις συμπεριφορές, τις προτιμήσεις και τις ιδιοσυγκρασιακές αποστροφές που προκαλούνται από έναν γιγαντιαίο μηχανισμό πειθούς, όλο και λιγότερο κρυφό, ο οποίος αποικίζει το φαντασιακό.
Η εξάρτηση από την οποία είναι σχεδόν αδύνατο να ξεφύγει κανείς είναι εκείνη από την κατανάλωση. Από την κατανάλωση εμπορευμάτων, πραγμάτων, αλλά και εμπειριών, ιδεών, έως την εξάντληση του εαυτού και την αδιαφορία για τον Άλλον, ο οποίος θεωρείται απλό εργαλείο, αντικείμενο εκμετάλλευσης ή ηδονής. Εφόσον το χαρακτηριστικό της δυτικής συγχρονικότητας είναι η απώλεια αξιών, αρχών, ταυτοτήτων και ισχυρών, στερεών ανηκουσών σχέσεων, ο homo sapiens έγινε ρευστός —Zygmunt Bauman.
Η δική μας είναι μια εποχή επισφάλειας, αβεβαιότητας και διαρκούς αλλαγής, σε αντίθεση με τη στερεότητα των παλαιότερων κοινωνιών. Οι θεσμοί, οι σχέσεις, οι ταυτότητες γίνονται ρευστές, ασταθείς, κατακερματισμένες. Όλα είναι προσανατολισμένα στην άμεση κατανάλωση, στα μέτρα του μοναχικού ατόμου που καθορίζεται από τις επιθυμίες· οι δεσμοί είναι προσωρινοί: ρευστοί, ακριβώς. Η ρευστή ανθρωπότητα, χωρίς ισορροπία, καθοδηγούμενη από πυξίδες που δείχνουν μεταβαλλόμενα σημεία του ορίζοντα, αναζητεί συνεχώς νέες εμπειρίες μέσα σε μια κλιμάκωση άγχους, προσδοκίας και επακόλουθης απογοήτευσης. Άλλος ένας ορισμός της εξάρτησης.
Σημειώσεις:
6.Εξαρτήσεις: τι είναι και πώς θεραπεύονται, Gruppo San Donato, χ.χ.
7.J. W. Goethe, Οι εκλεκτικές συγγένειες, Βιβλίο II, Κεφάλαιο 5.
8.Η ludopatia ή GAP —παθολογικός τζόγος— είναι μια διαταραχή ελέγχου των παρορμήσεων, που ορίζεται επισήμως ως συμπεριφορική εξάρτηση από το 2013.
9.Η κοκαΐνη —βενζοϋλομεθυλεκγονίνη— είναι ένα αλκαλοειδές που απομονώνεται από τα φύλλα του Erythroxylum coca, φυτού προερχόμενου από τη Νότια Αμερική. Δρα ως ισχυρό διεγερτικό του κεντρικού νευρικού συστήματος.
10.Hikikomori, από τα ιαπωνικά: κλείνομαι μέσα, μένω στην άκρη. Ο όρος γεννήθηκε στην Ιαπωνία, αλλά η τάση αφορά και τη Δύση.
11.Zygmunt Bauman —1925-2017—, Πολωνός κοινωνιολόγος εβραϊκής καταγωγής, πολιτογραφημένος Βρετανός. Ρευστή νεωτερικότητα —2000—, Ρευστή ζωή —2005.
§ 2 Φυγή από το πραγματικό, ανακούφιση, αυξανόμενη επιθυμία, ίσον εξάρτηση
ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑ.
ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΠΟΤΕ Ο ΦΤΩΧΟΣ ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ ΝΑ ΣΥΛΛΑΒΕΙ ΤΙ ΚΡΥΒΕΙ Η ΤΑΡΑΓΜΕΝΗ ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΥ Ή ΤΙ ΕΝΝΟΕΙ Ο ΙΔΙΟΣ ΟΤΑΝ ΤΟΝ ΑΠΟΚΑΛΕΙ ΣΚΕΥΟΣ ΕΚΛΟΓΗΣ;
