Το σύστημα επιλογής των άρχουσων τάξεων στο φιλελεύθερο δημοκρατικό μοντέλο

Andrea Zhok - 08/07/2026

Πηγή: Άντρεα Ζοκ

Μέσα σε μια νύχτα, έλαβε χώρα μια μαζική επίθεση των ΗΠΑ στο Ιράν, παρά την ανακοίνωση ότι θα τηρηθούν οι ημέρες πένθους που είχαν κηρυχθεί για την κρατική κηδεία του Χαμενεΐ. Η επίθεση σε παράκτιες πόλεις και ναυτικές βάσεις ακολουθήθηκε από ιρανική απάντηση σε αμερικανικές βάσεις στο Μπαχρέιν και το Κουβέιτ.
Αυτή η επίθεση παρουσιάστηκε από την αμερικανική κυβέρνηση ως αντίδραση στις προειδοποιητικές βολές που έριξε το ιρανικό ναυτικό σε πλοία που προσπαθούσαν να βγουν από το Στενό του Ορμούζ μέσω μιας μη εγκεκριμένης διόδου. Ο αντίποινος χαρακτήρας της απάντησης είναι σαφής: οι βολές προκάλεσαν μικρές ζημιές σε ένα από τα τρία εμπορικά πλοία που είχαν επιχειρήσει να διακόψουν τη διέλευση.
Για το Ιράν, η επιμονή να ακολουθηθεί η προκαθορισμένη διαδρομή μέσω του Στενού του Ορμούζ είναι πρωτίστως συμβολική: ορίζει ότι από τώρα και στο εξής θα επιβλέπουν τη διέλευση μέσω του στενού.
Η αντίδραση των ΗΠΑ φαίνεται δύσκολο να κατανοηθεί από άποψη πολιτικής στρατηγικής.
Μοιάζει σχεδόν με ένα «αντιδραστικό φάουλ», έναν νευρικό κλονισμό μπροστά στις εντυπωσιακές μαζικές διαδηλώσεις στην κηδεία του Χαμενεΐ (και δεν θα απέκλεια το ενδεχόμενο να παίζει ρόλο και η νευρικότητα για την παγκόσμια δυσφήμιση που δέχονται οι ΗΠΑ μετά τους ελιγμούς του Τραμπ για να ευνοήσει την εθνική ομάδα ποδοσφαίρου των ΗΠΑ).
Λαμβάνοντας υπόψη ποιος είναι σήμερα ο αρχηγός του αμερικανικού στρατού, η ιδέα ενός νευρικού κλονισμού που εκφράζεται -αμερικανικού τύπου- όχι από έναν αναλυτή, αλλά με πυροβολισμούς, είναι πολύ πιθανή.
Η κατανόηση του νοήματος αυτής της επίθεσης διαφορετικά είναι δύσκολη.
Πιθανότατα θα οδηγήσει σε ένα νέο κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ, σε μια νέα κρίση εφοδιασμού καυσίμων (χωρίς να έχει ακόμη ξεπεραστεί η προηγούμενη) και σε ένα ίσως οριστικό αδιέξοδο στις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις.
Αν η ιδέα είναι να καταστραφεί το ηθικό του Ιράν, ακόμη και πολιτισμικά μειονεκτούντες άνθρωποι όπως οι Αμερικανοί θα έπρεπε να έχουν καταλάβει ότι αυτή δεν είναι μια βιώσιμη πορεία.
Το πιο οδυνηρό πράγμα στην εποχή μας δεν είναι η σκληρότητα της εξουσίας, η οποία σίγουρα δεν λείπει, αλλά η τρέχουσα ειλικρινής παραλογικότητα της εξουσίας. Η επιλογή των δυτικών άρχουσων τάξεων έχει από καιρό ακολουθήσει μια πορεία όπου οι χειρότεροι ουσιαστικά στέφονται. Οι περιπτώσεις του Τραμπ και του Νετανιάχου είναι μόνο εκείνες στις οποίες η ψυχοπαθολογία είναι πιο εμφανής και οι οπλισμοί πιο εντυπωσιακοί, αλλά μια έρευνα των ηγετών των μεγάλων ευρωπαϊκών κυβερνήσεων (ή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής) αποκαλύπτει σταθερά ότι η εξουσία ασκείται από ανθρώπους που πολύ λίγοι πολίτες θα ήθελαν ως καλεσμένους στο δείπνο.
Το σύστημα επιλογής των άρχουσων τάξεων στο φιλελεύθερο δημοκρατικό μοντέλο – άμεσα πλουτοκρατικό ή εξαρτώμενο από πλουτοκρατικές δομές που λειτουργούν στο παρασκήνιο – έχει αποδειχθεί μια επική αποτυχία.

Il sistema di selezione delle classi dirigenti nel modello liberaldemocratico

ΦΙΛΑΥΤΙΑ 8

Συνέχεια από Πέμπτη 2. Ιουλίου 2026

ΦΙΛΑΥΤΙΑ 8
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή

IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA, 137

ΑΓΙΟΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ

II. ΨΥΧΟΓΕΝΕΣΗ

Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΦΙΛΑΥΤΙΑΣ

Εφόσον η αίσθηση και τα αισθητά αντικείμενα δεν είναι κακό, πώς μπορεί από τη συνάντησή τους να γεννηθεί μια κόρη που θα γίνει η μητέρα όλων των παθών και όλων των αμαρτιών; Η αίσθηση, δηλαδή η αισθητηριακή αντίληψη σε όλες τις μορφές της, προσφέρει εξέχουσες υπηρεσίες στη διάνοια. Ο Μάξιμος το αναγνωρίζει, ακόμη κι αν δεν φθάνει μέχρι του σημείου να δεχθεί το αριστοτελικό αξίωμα: τίποτε δεν υπάρχει στον νου που να μην υπήρξε προηγουμένως στην αίσθηση. Άλλωστε, ακόμη κι αν το δεχόταν, αυτό δεν θα άλλαζε τίποτε στο παρόν θεώρημα, το οποίο είναι ηθικό και όχι απλώς ψυχολογικό. Ενδιαφέρθηκε επίσης για τη γένεση της φιλαυτίας. Πρέπει εδώ να επαναλάβουμε μερικές φράσεις που ο Φώτιος παρέλειψε ή περιέκοψε στην περίληψη που αντιγράφηκε παραπάνω. «Το κακό είναι η έλλειψη κατευθύνσεως της ενέργειας των έμφυτων δυνάμεων προς το τέλος. Και απολύτως τίποτε άλλο. Ή ακόμη: το κακό είναι η άλογη κίνηση των φυσικών δυνάμεων προς κάτι άλλο από το τέλος, σύμφωνα με εσφαλμένη κρίση. Τέλος ονομάζω την αιτία των όντων, προς την οποία όλα τα πράγματα φέρονται με φυσική επιθυμία, μολονότι ο Πονηρός, καλύπτοντας τον φθόνο του με προσωπείο ευμενείας και πείθοντας απατηλά τον άνθρωπο να κατευθύνει την επιθυμία του προς κάτι άλλο από την Αιτία των όντων, κατόρθωσε να κατασκευάσει την άγνοια της Αιτίας» (¹).

Ο άνθρωπος «αρρώστησε λοιπόν από την άγνοια της ίδιας του της Αιτίας. Γινόμενος έτσι παραβάτης και αγνοώντας τον Θεό, συνέζευξε πεισματικά όλη τη νοερή του δύναμη με όλη την αίσθηση, και προμηθεύθηκε τη σύνθετη γνώση των αισθητών, της οποίας η ολέθρια αποτελεσματικότητα οδηγεί στο πάθος» (2). «Έγινε όμοιος με τα θηρία, με εκείνο το πρόσθετο πλεόνασμα ανοησίας που συνιστά η μεταβολή του φυσικού λόγου σε μια παρά φύσιν κατάσταση. Όσο περισσότερο εφαρμοζόταν, μόνο σύμφωνα με την αίσθηση, στη γνώση των ορατών πραγμάτων, τόσο περισσότερο τυλιγόταν μέσα στην άγνοια του Θεού. Όσο περισσότερο έσφιγγε τους δεσμούς αυτής της άγνοιας, τόσο περισσότερο προσκολλούνταν στην απόλαυση των υλικών αντικειμένων της γνώσεώς του. Όσο περισσότερο χόρταινε από αυτή την απόλαυση, τόσο περισσότερο άναβε μέσα του τη φλόγα της φιλαυτίας. Όσο περισσότερο συντηρούσε αυτή τη φλόγα της φιλαυτίας, τόσο περισσότερο επινοούσε πολλούς τρόπους ηδονής, καθώς αυτή ήταν συγχρόνως ο καρπός και το τέλος της φιλαυτίας» (*).

Στην απαρχή της φιλαυτίας υπάρχει λοιπόν μια θεμελιώδης επιλογή, μια παρέκκλιση της έμφυτης επιθυμίας του Θεού: «Ο Θεός, τον οποίο αγαπά κάθε τι που μπορεί να αγαπά, είτε το γνωρίζει είτε δεν το γνωρίζει» — είχε πει ο Άγιος Αυγουστίνος. Αυτή η παρέκκλιση, αυτή η ολίσθηση, όπως την ονομάζει ο Διάδοχος, πραγματοποιείται σε διάφορες στιγμές, αλλά τόσο περιπλεγμένες μεταξύ τους ώστε είναι δύσκολο να ξεδιαλύνει κανείς τη διαδοχή τους. Άλλοι πριν από τον Άγιο Μάξιμο είχαν περιγράψει τον πειρασμό: ήδη ο Μάρκος ο Ερημίτης είχε διακρίνει την αθώα προσβολή από την αμαρτωλή συγκατάθεση. Ο Ιωάννης της Κλίμακος είχε υιοθετήσει και συμπληρώσει αυτή την ανάλυση· και άλλοι ακόμη. Ήταν καθαροί ηθικολόγοι. Ο Μάξιμος έχει μια περισσότερο φιλοσοφική μέριμνα. Αυτό που ζητεί δεν είναι να καθορίσει το ακριβές σημείο όπου αρχίζει η αμαρτία, αλλά να κατανοήσει την ίδια τη δυνατότητα του κακού· πώς μπορεί το κακό να εισαχθεί στη σειρά των όντων, αφού αυτά είναι όλα αγαθά ως δημιουργήματα του Θεού;

«Εκείνοι της Παλαιάς Ακαδημίας, οι Περιπατητικοί και οι Στωικοί έκαναν αυτή τη διάκριση: μεταξύ των όντων, άλλα είναι αγαθά, άλλα κακά, άλλα ενδιάμεσα ανάμεσα σε αυτές τις δύο κατηγορίες· τα τελευταία τα ονομάζουν αδιάφορα» (4). Ο Μάξιμος μιλά μια άλλη γλώσσα. Αρνείται να ονομάσει το κακό ον· είναι μια παράλειψη, μια «έλλειψη», θα μπορούσε κανείς να πει μια έκλειψη. Αλλά παράλειψη τίνος; Ενός διανοητικού και ενός βουλητικού στοιχείου. Στη διάνοια, μια έλλειψη γνώσεως· στη βούληση, μια έλλειψη κατευθύνσεως προς το τέλος. Τι προηγείται; Το κείμενο του Μαξίμου θέτει σε πρώτη θέση την αστοχία της βούλησης και δίνει την άγνοια ως αποτέλεσμα. Για να εξηγήσει την πρώτη παρέκκλιση, παρεμβάλλει την πανουργία του Πονηρού. Αν αυτό δεν σας ικανοποιεί, θα μπορούσε να σας απαντήσει ότι το μυστήριο της ανομίας είναι το μόνο μυστήριο καθαυτό, το μόνο πράγμα εγγενώς ακατανόητο: το Παράλογο ως τέτοιο. Όπως το μη ον που… είναι.

Τόσο παράλογο, ώστε δεν μπορεί κανείς να μιλήσει γι’ αυτό χωρίς παραλογισμό. «Ονομάζει νοητό το αγαθό· μη νοητό το κακό» (*), σημειώνει ο σχολιαστής των Quaestiones ad Thalassium. Δεν είναι διόλου παράξενο το ότι η συγκατάθεση που δίνεται σε αυτή την ακατανοησία από ένα νοήμον ον είναι και η ίδια ένα αίνιγμα.

Όπως κι αν έχει, ιδού οι πρόγονοι της φιλαυτίας: ο σκοτισμός της ιδέας του Θεού ως έσχατου τέλους, υπό την ενέργεια του διαβόλου· η παρέκκλιση της φυσικής κίνησης που φέρει κάθε κτίσμα προς τον Θεό· η προσκόλληση στην αίσθηση και στα αισθητά αντικείμενα· μια όλο και πιο πυκνή άγνοια του Θεού· η φιλαυτία· η αναζήτηση της ηδονής και η φυγή από τον πόνο. Ο Μάξιμος θα είχε αναμφίβολα πραγματευθεί εκτενέστερα αυτή τη γενεαλογία, αν είχε βρει τον χρόνο να ασχοληθεί με το θέμα αυτό ex professo. Διότι, με αφορμή άλλα προβλήματα, είχε διατυπώσει αρχές έγκυρες και για αυτό. Οι έριδες γύρω από τον μονοθελητισμό τού είχαν εμπνεύσει οξυδερκείς διακρίσεις ανάμεσα στο γενικό φυσικό θέλειν, διά του οποίου «κάθε φύση θέλει τον εαυτό της» —θέλημα ὅτι θέλησις—· στο φυσικό θέλειν που εξειδικεύεται νοητικά μέσω της θεώρησης του δυνατού και του αδυνάτου, βούλησις· και στη βούληση που εξειδικεύεται ηθικά μέσω της συνειδητής επιλογής, προαίρεσις (*). Θα αρκούσε να εφαρμοστούν αυτές οι διευκρινίσεις στη φιλαυτία: ως θέλησις αυτή δεν είναι ακόμη ούτε καλή ούτε κακή· ως βούλησις, δηλαδή ως «φαντασιακή όρεξη εκείνου που είναι ή δεν είναι στην εξουσία μας», μπορεί να σφάλλει· και εδώ μπορεί να παρέμβει η πανουργία του Πονηρού· μόνο ως προαίρεσις γίνεται καλή ή κακή. Αλλά ο Μάξιμος δεν είχε την άνεση να κάνει αυτή την εφαρμογή, τουλάχιστον γραπτώς.

Σε κάθε περίπτωση, γνωρίζουμε τώρα από πού προέρχεται η φθορά αυτής της έμφυτης κλίσης: η διαστροφή της είναι μια αποστροφή από τον Θεό και μια μεταστροφή προς την αίσθηση· το αποτέλεσμα μιας επιλογής ανάμεσα στη νοητική και πνευματική τάξη, όπου βρίσκεται η χαρά (1), και στον κόσμο της αίσθησης, μέσα στην αναζήτηση της ηδονής. Η κακή φιλαυτία, μητέρα όλων των κακιών, γεννιέται και η ίδια από μια άγνοια (3): θα μεταδώσει αυτό το διακριτικό γνώρισμα σε όλη την απογονή της· αυτό θα είναι το οικογενειακό χαρακτηριστικό της πολυάριθμης φωλιάς της. Και αυτή η άγνοια θα εκδηλωθεί σε όλες τις κακίες μέσω μιας κοινής παρεκτροπής: της ανόητης ελπίδας ότι θα βρει κανείς τον κατευνασμό της φυσικής δίψας για μακαριότητα στην αισθητή απόλαυση. Όπως η μητέρα τους, η φιλαυτία, έτσι και τα πάθη είναι όλα σαρκικά. Θα απομείνει να το δείξουμε για το καθένα. Αλλά ας δούμε πρώτα:

Η ΦΙΛΑΥΤΙΑ ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΗΔΟΝΗΣ

Όλοι οι αρχαίοι πίστεψαν ότι η ηθική έπρεπε να είναι αναγκαστικά ένας ευδαιμονισμός. Και σχεδόν όλοι σκέφθηκαν επίσης ότι δεν μπορούσε να είναι ένας ηδονισμός. Ο Κικέρων βάζει στο στόμα του Κάτωνα (*) αυτόν τον λόγο του Αρχύτα του Ταραντίνου: «... τον παλαιό λόγο του Αρχύτα του Ταραντίνου, άνδρα πρώτιστα μεγάλου και επιφανούς...: έλεγε ότι καμία φονικότερη μάστιγα δεν δόθηκε από τη φύση στους ανθρώπους από την ηδονή του σώματος». Όλες οι αισχρότητες προέρχονται από εκεί. Η χειρότερη από όλες: ο εξευτελισμός της διάνοιας. «Γι’ αυτό τίποτε δεν είναι τόσο απεχθές και τόσο ολέθριο όσο η ηδονή». Οι Στωικοί όριζαν την ηδονή με πολλούς τρόπους, όλους ατιμωτικούς. Πράγματι, τη θεωρούσαν παρά φύσιν, παρόλο που έχει, όπως λέει ο ίδιος Κικέρων, «κάτι όμοιο με το φυσικό αγαθό» (10). «Όσο για εκείνους που λένε ότι η πρώτη ζωτική κίνηση των ζώων κατευθύνεται προς την ηδονή, προβάλλουν ένα ψέμα. Η ηδονή είναι, το πολύ, ένα επιφαινόμενο» (1).

Ο Μάξιμος ο Ομολογητής δεν θα έχει λοιπόν να προσθέσει κάτι πολύ νέο πάνω σε αυτό το θέμα. Αξίζει, ωστόσο, να συλλέξουμε μερικές από τις παρατηρήσεις του, αφού τις θεώρησε χρήσιμες, αναμφίβολα επειδή, αν η θεωρία δεν έχει αντιπάλους, η πράξη βρίσκει δύσκολα υποστηρικτές.

Καταρχάς, του συμβαίνει, σε αντίθεση με τους Στωικούς, να χρησιμοποιεί τον όρο ἡδονή με ευνοϊκή σημασία. Ο σχολιαστής το επισημαίνει με αφορμή το Ad Thal. LVIII (12). «Ονομάζει σωτήριες ηδονές τη χαρά της ψυχής σχετικά με την αρετή» (18).

Αντιθέτως, συμμερίζεται τη στωική διδασκαλία για τις αιτίες της ηδονής, ή μάλλον για την αιτία, διότι είναι πάντοτε η ίδια. «Πώς γεννιέται η ηδονή; Κάθε ηδονή από απαγορευμένα πράγματα προέρχεται πάντοτε από ένα πάθος για κάποιο αισθητό πράγμα μέσω της αίσθησης. Πράγματι, η ηδονή δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα είδος αίσθησης που μορφώνεται μέσα στην αίσθηση από ένα αισθητό αντικείμενο· με άλλα λόγια, ένας τρόπος αισθητικής ενέργειας που αντιστοιχεί σε μια άλογη επιθυμία. Μια επιθυμία που επηρεάζει μια αίσθηση μεταβάλλεται σε ηδονή, μορφοποιώντας αυτή την αίσθηση· και η αίσθηση, όταν τίθεται σε κίνηση σύμφωνα με τη γραμμή της επιθυμίας, παράγει ηδονή, όταν αντιλαμβάνεται το αισθητό» (14). Η αναζήτηση της ηδονής είναι η αναζήτηση της ευχάριστης αίσθησης και το αντίστοιχό της, η φυγή από τη δυσάρεστη αίσθηση.

ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΩΝΤΑΣ ΤΗΣ ΕΥΤΥΧΙΑΣ

«Ο άνθρωπος έμαθε από την εμπειρία ότι κάθε ηδονή, απολύτως κάθε μία, έχει ως διάδοχό της τον πόνο· έστρεψε όλη την ορμή του προς την ηδονή και όλη την αντιπάθειά του προς τον πόνο· για την πρώτη πολέμησε με όλη του τη δύναμη· εναντίον του δεύτερου, με όλη του την επιμέλεια· ελπίζοντας —αλλά αυτό ήταν αδύνατο— με αυτή τη στρατηγική, να τα αποσυνδέσει το ένα από το άλλο και να έχει τη φιλαυτία ενωμένη μόνο με την ηδονή, εντελώς απαλλαγμένη από πόνο. Το πάθος τον έκανε, φαίνεται, να αγνοεί ότι η ηδονή δεν μπορεί ποτέ να υπάρξει χωρίς οδύνη» (20). Δεν ξέρω αν ο Μάξιμος μιλά έστω και μία φορά για αυτή την αναζήτηση της απόλαυσης χωρίς να προσθέτει ότι αστοχεί του σκοπού, και μάλιστα του ίδιου της του σκοπού. Έχει διαβάσει πάρα πολύ τον Φαίδωνα, και έχει δει πάρα πολύ τις ιδέες του στο σημείο αυτό να επιβεβαιώνονται από την εμπειρία. Έχει επίσης στοχαστεί πάρα πολύ πάνω στον ουσιώδη νόμο των πραγμάτων, ώστε να μην έχει σε αυτό το ζήτημα απόλυτη πεποίθηση. Ξέρει ότι ρόλος της «κρίσεως», μιας από τις δύο όψεις της Πρόνοιας, είναι να τιμωρεί την προσβολή που γίνεται στον φυσικό νόμο. Η φύση εκδικείται. «Ο Ηλίας συμβολίζει τη φύση για δύο λόγους: επειδή διατήρησε μέσα του τους άμεμπτους λόγους, και την ελεύθερη βούληση που προκύπτει από αυτούς, απαλλαγμένη από κάθε παθητική αλλοίωση· αλλά ακόμη επειδή, όπως σε μια κρίση, κατά τον τρόπο ενός είδους φυσικού νόμου, τιμωρεί εκείνους που κάνουν παρά φύσιν χρήση της φύσης. Η φύση είναι έτσι φτιαγμένη: εκείνους που προσπαθούν να τη διαφθείρουν, τους τιμωρεί στο μέτρο που παραδίδονται σε μια ζωή εκτός φύσεως, μη αφήνοντάς τους πλέον την πλήρη φυσική κατοχή των δυνάμεων της φύσης· και αυτή η ακρωτηρίαση της φυσικής ακεραιότητας συνιστά την τιμωρία τους· επέσυραν επάνω τους μια μείωση του είναι με την αστόχαστη και άλογη κλίση τους προς το μη είναι» (14). Η περιπέτεια του Αδάμ επαναλαμβάνεται: «Χειριζόμενος κατά βούληση, και με τα δύο χέρια, τη λάσπη της ύλης, εγκατέλειψε ολόκληρο τον εαυτό του στη μόνη κλίση προς την αίσθηση· μέσω της αίσθησης κατάπιε το ολέθριο δηλητήριο του Άγριου Θηρίου, και έπειτα δεν απόλαυσε ούτε την ίδια την αίσθηση όπως θα το ήθελε. Αυτή η απόπειρα να κατέχει, ανεξάρτητα από τον Θεό, προτιμώντας τα από τον Θεό, όχι σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, τα δώρα του Θεού, ήταν αδύνατη» (*). Ο απαγορευμένος καρπός δίνει τον θάνατο σε όποιον ζητά τη ζωή. Από εκεί συμβαίνει «ο θάνατος να ζει μέσα από όλη αυτή τη διαδοχή των χρόνων, παίρνοντας εμάς τους ίδιους ως τροφή του· ενώ εμείς δεν ζούμε ποτέ, αφού πάντοτε καταβροχθιζόμαστε από αυτόν» (18).

Η ηδονή που αποκτάται πληρώνεται ακριβά: είναι η χαρά που χάνεται. Με ύφος που αψηφά κάθε μετάφραση, με αμείλικτη λογική, και χρησιμοποιώντας στωικούς ορισμούς που διατηρούν όλη τους την αξία, ο Μάξιμος αποδεικνύει την ασυμβατότητα ανάμεσα στην ηδονή της αίσθησης και στη χαρά της ψυχής (29), ή, ακριβέστερα, την αντίστροφη πρόταση: την τέλεια συμβατότητα και μάλιστα την αναγκαία συμμαχία, σε αυτή τη ζωή, ανάμεσα στην αισθητή θλίψη και στην πνευματική αγαλλίαση. Θα ξαναβρούμε αυτό το απόσπασμα όταν μιλήσουμε για την ψυχή που έχει ελευθερωθεί από τη φιλαυτία. Θα αρκεί εδώ να συλλέξουμε ό,τι αφορά άμεσα το θέμα της παρούσας παραγράφου. «Η διάνοια και η αίσθηση έχουν φυσικές ενέργειες αντίθετες μεταξύ τους, εξαιτίας της ακραίας διαφοράς και ετερογένειας των αντικειμένων τους: η μία έχει ως αντικείμενο τις νοητές και ασώματες ουσίες..... η άλλη τις αισθητές και σωματικές φύσεις» (20).

Από αυτό έπεται ότι «η διάνοια ενεργεί αντίθετα προς τη φύση της όταν προσκολλάται στο επιφανειακό, δηλαδή στο αισθητό και στο σωματικό· και τότε γίνεται γεννήτρια λύπης της ψυχής, καθώς μαστιγώνεται αδιάκοπα από το μαστίγιο της συνείδησης· και προφανώς επίσης παραγωγός αισθητής ηδονής, καθώς φουσκώνει —παχαίνει— από ονειροπολήσεις γύρω από τους τρόπους με τους οποίους θα κολακεύσει τη σάρκα» (21). Αλλά όλα είναι καλά όταν τελειώνουν καλά· σε όλα τα πράγματα πρέπει να εξετάζει κανείς το τέλος. Όμως, αυτής της λύπης, η αιτία είναι αναμφίβολα αυτή η ηδονή (22)· ή, όπως εξηγεί ένα σχόλιο πάνω σε αυτό το χωρίο: «Κάθε λύπη που εγκαθίσταται στην ψυχή έχει ως πρόδρομό της την ηδονή της σάρκας» (23). Ας δεχθούμε λοιπόν ότι ο ηδονικός άνθρωπος βρίσκει αυτό που ζητεί· δεν το βρίσκει ποτέ παρά μόνο με τρόπο αξιολύπητο και που τον κάνει δυστυχισμένο. Αυτό ακριβώς συνοψίζει θαυμάσια η σύντομη αυτή διατύπωση: καθ’ ἑαυτοῦ γενόμενος φίλαυτος, ο άνθρωπος «φίλος του εαυτού του εναντίον του ίδιου του εαυτού του» (24).

Η θεμελιώδης επιλογή ανάμεσα στο πνεύμα και στην αίσθηση είναι επιλογή ανάμεσα στην ευτυχία και στην ηδονή.

Θα βρίσκαμε ακόμη στον Μάξιμο πολυάριθμα επιχειρήματα προς υποστήριξη αυτής της θέσης. Γνωρίζει ασφαλώς τη διάσημη σελίδα όπου ο Πλάτων δηλώνει ότι ο τύραννος, δηλαδή ο άνθρωπος που τυραννείται από τα πάθη του, είναι, μαθηματικώς, επτακόσιες είκοσι εννέα φορές λιγότερο ευτυχής από τον «βασιλιά» ή τον σοφό που τα κυριαρχεί (25). Αν δεν την παραθέτει, είναι επειδή δεν συνηθίζει να διασκεδάζει με ένα τόσο σοβαρό θέμα. Αλλά γνωρίζει και αυτός την τυραννία: «Τα τρία πρωταρχικά κακά, και τα μεγαλύτερα όλων, είναι η άγνοια, η φιλαυτία και η τυραννία, που εξαρτώνται και κατέρχονται το ένα από το άλλο, χωρίς καμία δυνατή αμφισβήτηση» (26). Θα ξαναβρούμε τον τύραννο επί τω έργω. Πιο ρητή είναι η ερμηνεία του Ψαλμού 136, 6: «Ἡ γλῶσσά μου κολληθείη τῷ λάρυγγί μου, ἐὰν μή σου μνησθῶ, Ἱερουσαλήμ». «Η γλώσσα κολλημένη στον λάρυγγα είναι η θεωρητική μας ενέργεια προσδεμένη από την άγνοια στην ικανοποίηση του λάρυγγα» (27). Και το σχόλιο (28): «Ο λάρυγγας είναι το γνώρισμα της φυσικής φιλαυτίας προς το σώμα. Εκείνος λοιπόν που διαπράττει το σφάλμα να κολλήσει μαζί αυτά τα δύο πράγματα, τη γνωστική δύναμη και τη φιλαυτία, εκείνος δεν θα μπορέσει πλέον ούτε να θυμηθεί την ειρηνική κατάσταση», που συμβολίζεται από την Ιερουσαλήμ. Εν ολίγοις, κάθε κακός είναι δυστυχισμένος, ακόμη κι αν κατέχει όλα όσα ονομάζονται αγαθά της γης· και κάθε ενάρετος είναι ευτυχισμένος, ακόμη κι αν στερείται όλα τα αγαθά της γης» (29). Οι Στωικοί είχαν επαναλάβει αυτή τη σκέψη με όλες τις μορφές ως απλή διατύπωση του νόμου της φύσεως. Για τον Μάξιμο εκφράζει επιπλέον τον γραπτό νόμο και τον πνευματικό νόμο.

Ο ΑΠΟΓΟΝΟΣ ΤΗΣ ΦΙΛΑΥΤΙΑΣ.

ΑΣ ΣΤΟΧΑΣΤΟΥΜΕ ΤΟ ΝΕΟ ΜΑΡΤΥΡΙΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ ΣΤΙΣ ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ. ΤΗ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΖΗΖΙΟΥΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΟΥ ΜΟΝΟΘΕΛΗΤΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΩΜΑΝΙΔΗ. ΕΙΜΑΣΤΕ ΑΞΙΟΘΡΗΝΗΤΟΙ ΣΤΗΝ ΑΓΝΟΙΑ ΜΑΣ.  ΤΗΝ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟ. ΦΡΙΚΗ.

Σημειώσεις:

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (1)

 Του Adolf Trendelenburg.

Εισαγωγή τού Giovanni Reale.

               

Για τον Trendelenburg έχουμε να πούμε κατ'αρχάς ότι το όνομά του εισήλθε πλέον στην ιστορία τής φιλοσοφίας λόγω της οξύτατης κριτικής του στην διαλεκτική του Χέγκελ, και για την σπουδαιότητα που είχε αποκτήσει στο πανεπιστήμιο του Βερολίνου, στην εποχή του. Έζησε απο το 1802 εώς το 1872. Τα μαθήματά του είχαν παρακολουθήσει διάσημοι στοχαστές, όπως ο Κίρκεγκαρντ, ο Φώϋερμπαχ, ο Μάρξ, ο Μπρεντάνο.
Η Εγελιανή διαλεκτική, σύμφωνα με τον Τρεντέλενμπουργκ βρέθηκε μπροστά σε ένα δίλημμα αξεπέραστο καθαυτό, χωρίς να βρεί κάποια λύση. Και πράγματι η άρνηση η οποία, κατά τον Χέγκελ, σαν αντιθετική στιγμή τής θέσης, θέτει σε κίνηση την διαλεκτική πρόοδο η οποία οδηγεί στην ανώτερη σύνθεση, θα έπρεπε να είναι ένα απο τα δύο: ή καθαρή λογική άρνηση (Α και όχι -Α) ή πραγματική αντίθεση. Αλλά στην πρώτη περίπτωση η άρνηση δέν μπορεί να βάλει σε κίνηση την συνθετική μεσολάβηση της τρίτης στιγμής. Στην δεύτερη περίπτωση δέ, η αντίθεση δέν μπορεί να εισέλθη στην σφαίρα τής λογικής, διότι κινείται στην σφαίρα του εμπειρικού και σ'αυτή την περίπτωση η διαλεκτική θα έπαυε να είναι διαλεκτική τής καθαρής νοήσεως. Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με τον Τρεντέλενμπουργκ, το σύστημα του Χέγκελ είναι κατασκευασμένο με έναν τύπο διαλεκτικής το οποίο συγχωνεύει και συγχέει τις μορφές τής αντιφάσεως και της αντιθέσεως δηλαδή την λογική αντίφαση και την πραγματική αντίθεση. Οι πραγματικές αντιπαραθέσεις ενδιαφερόντων και οι ιστορικές επαναστάσεις δέν ανάγονται σε απλές λογικές αντιφάσεις και δέν μπορούν να περιγραφούν και να κατανοηθούν με a'priori μεθόδους της λογικής, όπως απαιτούσε ο Χέγγελ με την διαλεκτική του.
Η θέση του Τρεντέλενπουργκ είναι πολύ δύσκολη και λόγω της επιθετικής της καινοτομίας την απώθησαν σχεδόν όλοι. Αλλά έστω και αν ήταν λάθος, ήταν ακόμη και για την εποχή του ένα γόνιμο λάθος, λόγω των εργασιών που γέννησε εναντίον της. Σήμερα όμως με θαυμαστό τρόπο η γραμματική του ερμηνεία επανήλθε στο προσκήνιο, μέσω του Benveniste, ο οποίος μάλιστα αγνοούσε την εν λόγω εργασία!
Γραμματικό καθοδηγητικό νήμα, λογικό και οντολογικό στην απαγωγή των αριστοτελικών κατηγοριών και πολυσήμαντες σημασίες αυτών σε οντολογιά θεμέλια.

1. Το πρόβλημα των αριστοτελικών κατηγοριών στην μοντέρνα κριτική.

Οι κατηγορίες αντιπροσωπεύουν ένα ιδιαίτερο παράδειγμα θεωρίας η οποία αρχής γενομένης απο τον συγγραφέα της, διέσχισε τους αιώνες τεσσάρων εποχών : της Αρχαίας Εποχής, του Μεσαίωνος, της Αναγεννήσεως και της μοντέρνας Εποχής, παραμένοντας σχεδόν αναλλοίωτη, παρόλες τις διαφορετικές εκφράσεις με τις οποίες χρωματίστηκε στα πλαίσια των διαφόρων συστημάτων και των διαφόρων φιλοσοφικών συστημάτων, μέχρις ότου ο Κάντ, με την δική του Κοπερνίκεια επανάσταση, τής αλλάξει κατεύθυνση-την οποία ακολούθησαν όλοι οι στοχαστές του Ιδεαλισμού- με την οποία αλλαγή όμως η θεωρία έχασε πλήρως την καταγωγική της σημασία.
Πρέπει να σημειώσουμε, όμως παρ'όλα αυτά, ότι παρά την μεταφορά τής θεωρίας σε ένα επίπεδο αντίθετο της κλασσικής φιλοσοφίας, η κριτική των κατηγοριών, παρά την υποτιμητική προβληματική του Κάντ, όπως παρουσιάζεται στην κριτική του καθαρού λόγου, όπως και στα προλεγόμενα, κέρδισε μία προοπτική του θέματος που επιτρέπει την επανεξέταση αυτών των ίδιων των αριστοτελικών κατηγοριών, η οποία οδηγήθηκε πιό βαθειά απο όσο έγινε δυνατό να γίνει μέχρι τότε και έδωσε ανέλπιστους καρπούς. Αναφερόμαστε, ιδιαιτέρως στο καθοδηγητικό νήμα και στην απαγωγή με όλη την σειρά των ερωτημάτων που συνδέονται με αυτά. Είναι γνωστό, ότι, γενικώς ο Αριστοτέλης, δέν έκανε γνωστή, τουλάχιστον στα έργα που έφτασαν σε εμας, την αρχή που τον οδήγησε στην ανακάλυψη ή στην απαγωγή των κατηγοριών, ούτε θεμελίωσε δέ ή δικαιολόγησε τον αριθμό τους, στο μέγεθος των οποίων φαίνεται να διστάζει κατά κάποιο τρόπο. Έτσι οι κριτικές που δημιουργήθηκαν για την προχειρότητα και αποσπασματικότητα, εναντίον του πίνακα των κατηγοριών απο τον Κάντ κι'έπειτα φάνηκαν στέρεες και βάσιμες.
Στην κριτική του καθαρού λόγου αφού ανέφερε ότι ο δικός του πίνακας των κατηγοριών απάγεται μέ συστηματικό τρόπο απο μία γενική αρχή και δέν εμφανίζεται με ραψωδικό ας πούμε τρόπο, ο Κάντ γράφει: "Η ανεύρεση αυτών των βασικών εννοιών ήταν μία προσπάθεια ταιριαστή σ'εκείνη την λεπτή νόηση του Αριστοτέλη. Όμως χωρίς καμμία αρχή ο Αριστοτέλης τις συγκέντρωσε βιαστικά, όπως του παρουσιάστηκαν, και τοποθέτησε μαζί δέκα, τις οποίες ονόμασε κατηγορίες. Στην συνέχεια πίστεψε πώς βρήκε άλλες πέντε, τις οποίες πρόσθεσε στις προηγούμενες με το όνομα ύστερες-κατηγορίες. Αλλά ο πίνακας του παρέμεινε πάντοτε ελαττωματικός. Εκτός αυτού βρίσκονται επίσης και τρόποι της καθαρής αισθήσεως όπως και του εμπειρικού τρόπου, οι οποίοι δέν ανήκουν ακριβώς σ'αυτό το γεγεαλογικό δένδρο της νοήσεως. Επι πλέον συναντούμε επίσης έννοιες παράγωγες, αναμεμειγμένες με καταγωγικές έννοιες και πολλές απο αυτές τις τελευταίες μάλιστα λείπουν" (Κριτική του Καθαρού Λόγου Α 81 Β 107, 1930).
Αυτό το πράμα επανελήφθη με διάφορους τρόπους και παραλλαγές, εκτός απο φιλοσόφους και απο ιστορικούς της φιλοσοφίας.
Χάριν αυτής της κριτικής όμως και χωρίς να υπάρχει πρόθεση κάποιας αθώωσης του Αριστοτέλη, αλλά περισσότερο για να εμβαθύνει το πρόβλημα στις νέες κατευθύνσεις που διατυπώθηκαν, είχαμε στην Γερμανία μία αληθινή άνθιση των ερευνών στις αριστοτελικές κατηγορίες, τις οποίες ξεκίνησε ο Τρεντέλενπουργκ, ακολουθούμενος απο διάσημα ονόματα όπως ο Hermann Bonitz, o Franz Brentano και πολλούς άλλους.
Η πρωτοτυπία των μελετών του Τρεντέλενπουργκ συνίσταται στην εγκατάλειψη της μεθόδου των αρχαίων σχολιαστών, οι οποίοι παρότι γόνιμοι σε ιδιαίτερες παρατηρήσεις, περιορίζοντο στην ψεύτικη γραμμή τής πραγματείας στις κατηγορίες και επομένως περιορίζοντο να βλέπουν στατικά το δόγμα, αντί να υπολογίσουν στο δυναμικό του έργο στο σύνολο του συστήματος και στις διάφορες συνέπειες του.
Στην πραγματικότητα παρατηρεί πολύ σωστά ο γερμανός μελετητής, είναι δυνατόν να δούμε το θεωρητικό μέγεθος των κατηγοριών μόνον εάν αυτές μελετηθούν μέσα στο πλαίσιο τού συστήματος και κυρίως είναι δυνατόν να δούμε αυτό που είχε σαν σκοπό του ο συγγραφέας, όταν τις παρατηρήσαμε να εργάζονται σαν όργανα ερεύνης με συστηματικό τρόπο στα χέρια του.
Αυτή η μέθοδος έρευνας, κάτω απο την επίδραση του Κάντ, έφερε σαν κέρδος την τοποθέτηση του προβλήματος τού καθοδηγητικού νήματος των κατηγοριών, την οποία διατύπωσε μάλιστα με πολύ γόνιμο τρόπο ο ίδιος ο Τρεντέλενπουργκ.

Συνεχίζεται
Αμέθυστος.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 9

 Συνέχεια από  Πέμπτη 25 Ιουνίου  2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 9

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΓΧΟΙ

Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori
Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016

Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardini


ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

Η οντολογία του Αριστοτέλη είναι πολύ γενναιόδωρη. Περιλαμβάνει πραγματικότητες όπως τα δέντρα και τα λιοντάρια, αλλά και ποιότητες, όπως τα χρώματα, και ποσότητες, όπως τα μέτρα, καθώς και όλα τα είδη στοιχείων που ο Αριστοτέλης διακρίνει βάσει των λεγόμενων κατηγοριών του.
M. Frede, Substance in Aristotle's Metaphysics¹

1. ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟ-ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΛΑΙΣΙΩΣΗ

1.1. Παραδοσιακή θέση των Κατηγοριών μέσα στο Corpus Aristotelicum

Οι Κατηγορίες είναι ένα έργο που μας παραδόθηκε με διαίρεση σε δεκαπέντε κεφάλαια· το ελληνικό του κείμενο σώζεται σε περισσότερα από 160 χειρόγραφα, αντιγραμμένα σε χρονικό διάστημα που εκτείνεται από τα τέλη του 9ου αιώνα έως τις αρχές του 17ου αιώνα². Μέσα στο Όργανον, οι Κατηγορίες και το Περί ερμηνείας, σύμφωνα με την παράδοση, πραγματεύονται τα απλούστερα στοιχεία της κρίσης και της πρότασης, και γι’ αυτό θεωρήθηκαν προκαταρκτικές και προπαιδευτικές έρευνες. Η παράδοση μας παραδίδει έτσι ένα σύνολο έργων που θα έπρεπε να διαβαστούν με την ακόλουθη σειρά: Κατηγορίες, Περί ερμηνείας, Αναλυτικά Πρότερα, Αναλυτικά Ύστερα, Τοπικά, Σοφιστικοί Έλεγχοι. Η ακολουθία με την οποία γράφτηκαν είναι εντελώς ανεξιχνίαστη, μπορεί όμως κανείς να προσπαθήσει να ανασυγκροτήσει και να προτείνει μια σειρά ανάγνωσης που να ακολουθεί τη θεματική αλληλουχία των επιμέρους έργων. Από αυτή την άποψη, η δομή αυτών των συγγραμμάτων είναι πολύ πιο σύνθετη απ’ όσο συνήθως πιστεύεται, και ήδη από την αρχαιότητα προκάλεσε συζητήσεις.

Στην προοπτική που υποδεικνύει η παράδοση, οι Κατηγορίες αποτελούν μια προκαταρκτική πραγματεία για τη μελέτη της αριστοτελικής λογικής και σχηματίζουν, μαζί με το Περί ερμηνείας και τα Αναλυτικά Πρότερα, ένα είδος τρίπτυχου που παρουσιάζει, κατά σειρά, μια λογική των όρων, μια λογική των προτάσεων και μια λογική των συλλογισμών. Υπήρξε, ωστόσο, μια περίοδος κατά την οποία το κείμενο των Κατηγοριών δεν είχε καλή τύχη και μάλιστα αγνοήθηκε. Σε ένα κείμενο που διασώζεται στη δοξογραφία του Διογένη Λαερτίου αγνοείται η ύπαρξη μιας πραγματείας με τίτλο Κατηγορίες και μιας άλλης με τίτλο Περί ερμηνείας. Το κείμενο αυτό, στωικής έμπνευσης, παρουσιάζει τη φιλοσοφία του Αριστοτέλη ως σώμα δογμάτων διαιρεμένο σε μέρη, όπως ακριβώς τα στωικά συστήματα. Το πρώτο από αυτά τα μέρη αποτελείται από τη λογική ή οργανική ενότητα. Το κείμενο διευκρινίζει ότι το λογικό μέρος μπορεί, με τη σειρά του, να διαιρεθεί σε δύο διαφορετικά στάδια, τα οποία ονομάζονται, σύμφωνα με τη στωική ορολογία, «διάκριση» —κρίσις, krisis— των «λημμάτων», δηλαδή των προκείμενων, και διάκριση της «απαγωγής», δηλαδή του συλλογισμού. Ελλείψει του κειμένου των Κατηγοριών και του Περί ερμηνείας, το κείμενο αποδίδει τα Αναλυτικά Πρότερα στη διάκριση των λημμάτων και τα Αναλυτικά Ύστερα στη διάκριση της απαγωγής. Ο συγγραφέας του κειμένου πιθανότατα προσπάθησε να εντάξει σε αυτό τα αριστοτελικά έργα, χωρίς όμως να γνωρίζει ακριβώς το περιεχόμενό τους?.

Ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος, τον 1ο αιώνα π.Χ., ήταν εκείνος που έβγαλε τις Κατηγορίες από τη σχετική απομόνωσή τους, δίνοντάς τους μια θέση μέσα στο Corpus Aristotelicum μέσω ενός αιτιολογημένου καταλόγου, ο οποίος λειτουργεί ως κανονικό πρότυπο της ταξινόμησης των έργων του Σταγειρίτη. Σε αυτόν τον κατάλογο, το τμήμα των έργων που αποδίδονται στον Αριστοτέλη αρχίζει με την αναφορά των πρώτων συγγραμμάτων του Οργάνου. Η στωική επίδραση στη διάταξη του Ανδρονίκου είναι πολύ ισχυρή. Πράγματι, εκείνος ταξινομεί τα κύρια έργα του Φιλοσόφου σύμφωνα με μια συγκεκριμένη τάξη, στην οποία τα μεθοδολογικά κείμενα κατέχουν την πρώτη θέση ως εισαγωγικά και οργανικά. Η επίδραση αυτή μαρτυρείται επίσης από την αναφορά στη δημοσίευση, από έναν σύγχρονό του, τον στωικό Αθηνόδωρο από τους Σόλους, ενός έργου με τίτλο Πρὸς τὰ Ἀριστοτέλους κατηγορίας (Κατά των Κατηγοριών του Αριστοτέλη).

Με το ενδιαφέρον του Ανδρονίκου για αυτό το σύγγραμμα του Σταγειρίτη και με την αναγέννηση του αριστοτελισμού στους διαδόχους του Ροδίου, οι Κατηγορίες αρχίζουν να γνωρίζουν επιτυχία και γίνονται αντικείμενο μελέτης από στοχαστές και σχολιαστές. Η πραγματεία λαμβάνεται υπόψη από τους νεοπλατωνικούς: τον 3ο αιώνα μ.Χ. ο Πορφύριος υπερασπίζεται την ιδέα ότι οι Κατηγορίες εγκαινιάζουν τη διδασκαλία της φιλοσοφίας· τον 5ο αιώνα ο Πρόκλος καθορίζει τα στάδια μιας φιλοσοφικής πορείας που αρχίζει με μια γενική εισαγωγή στη φιλοσοφία και συνεχίζεται με τη σχολιασμένη μελέτη των κύριων έργων του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, ανάμεσα στα οποία, στην ομάδα των «οργανικών» και μεθοδολογικών συγγραμμάτων, περιλαμβάνονται οι Κατηγορίες.

Η ενότητα που σχηματίζουν οι Κατηγορίες με τα άλλα λογικά έργα του Αριστοτέλη και, επομένως, η ενότητα της μελέτης της γλώσσας και του συλλογισμού εμφανίζονται, στην πραγματικότητα, πολύ ισχυρότερες στη στωική ερμηνεία απ’ ό,τι στον ίδιο τον Αριστοτέλη. Ο Bodeüs υπογράμμισε ότι, διαφορετικά από τη στωική συγκρότηση της λογικής —στην οποία οι σύνθετοι συλλογισμοί μπορούν να αναλυθούν σε σύνθετες προτάσεις, και αυτές, με τη σειρά τους, σε απλές προτάσεις και σε περαιτέρω στοιχεία—, η θεωρία του τυπικού συλλογισμού στον Αριστοτέλη δεν χρειάζεται μια προκαταρκτική μελέτη των προκείμενων, εφόσον οι συλλογισμοί ορίζονται από τη σχετική θέση των όρων που περιέχονται στις προκείμενες και συμβολίζονται με γράμματα.

1.2. Ο τίτλος

Πολλά είναι τα προβλήματα που άνοιξαν τον δρόμο, ήδη από την αρχαιότητα, σε συζητήσεις και αντιπαραθέσεις γύρω από το σύγγραμμα που μας παραδόθηκε με τον τίτλο Κατηγορίες. Οι αμφιβολίες αφορούν σχεδόν κάθε πλευρά του, και τα ζητήματα ανακύπτουν ήδη από τον τίτλο. Οι Έλληνες σπάνια απέδιδαν τίτλο στα έργα τους, γι’ αυτό και ο τίτλος είναι σχεδόν πάντοτε μεταγενέστερος του συγγραφέα και δεν εκφράζει δική του επιλογή¹º. Αυτό γίνεται ακόμη πιο εμφανές όταν, όπως στην περίπτωσή μας, έχουμε μπροστά μας ένα εσωτερικό κείμενο, το οποίο δεν σχεδιάστηκε ούτε γράφτηκε με σκοπό τη δημοσίευση, αλλά συντάχθηκε με τη μορφή μαθημάτων και απευθυνόταν σε όσους ανήκαν στην αριστοτελική σχολή. Ο τίτλος, στενά συνδεδεμένος με το περιεχόμενο και με τον σκοπό που ήθελαν να δώσουν στο έργο, αποτελεί σημαντικό εργαλείο για την αξιολόγηση του τρόπου με τον οποίο οι αρχαίοι δέχθηκαν το κείμενο. Η δικαιολόγησή του αποτελεί ζήτημα που συζητήθηκε από σχεδόν όλους τους νεοπλατωνικούς σχολιαστές¹¹, δεδομένου ότι από την ελληνιστική εποχή έως τους πρώτους αιώνες της χριστιανικής περιόδου αποδόθηκαν στο έργο διάφοροι τίτλοι.

Η απαρχή της συζήτησης μπορεί να εντοπιστεί στην πρωτοβουλία του Ανδρονίκου του Ροδίου, εκδότη των αριστοτελικών έργων, η οποία συνίστατο στην αντικατάσταση, με τον τίτλο Κατηγορίαι, του τίτλου με τον οποίο προηγουμένως δηλωνόταν το σύγγραμμα: Πρὸ τῶν τοπικών ή Πρὸ τῶν τόπων, ο οποίος καθιέρωνε μια στενή σχέση ανάμεσα στη δική μας πραγματεία και τα Τοπικά. Για τον Ανδρόνικο, ο σκοπός του συγγράμματος βρισκόταν στο πρώτο μέρος, εκείνο των λεγόμενων praedicamenta, και ήταν να εισαγάγει στη λογική —με τη στωική σημασία του όρου— μέσω της ανάλυσης των συστατικών στοιχείων των προκείμενων του συλλογισμού, σε στενή σύνδεση με την αναλυτική. Υπό αυτή την οπτική, ολόκληρο το δεύτερο μέρος του κειμένου —κεφ. 10–15— προέκυπτε ως απόκρυφο, και ο τίτλος Κατηγορίαι αποδιδόταν μόνο στο πρώτο μέρος του έργου, το μόνο που θεωρούνταν αυθεντικό².

Οι διάδοχοι του Ανδρονίκου δέχθηκαν τον νέο τίτλο, αλλά απέρριψαν την πρόταση να αποσπαστεί το δεύτερο μέρος από το πρώτο, και οι δύο ενότητες διατηρήθηκαν και σχολιάστηκαν ενωμένες έως το τέλος της αρχαιότητας. Η ονομασία Κατηγορίαι, αφού υιοθετήθηκε από τον Αλέξανδρο τον Αφροδισιέα¹¹ και από τον Πορφύριο, και στη συνέχεια έγινε παραδοσιακή, έχασε τη «λογική» της σημασία για να προσλάβει μια οντολογική χροιά, η οποία ενδιέφερε περισσότερο τους Νεοπλατωνικούς, και υπογραμμίστηκε η κατάσταση των κατηγοριών ως «γενών του όντος».

Ο τίτλος που έγινε κλασικός υπερίσχυσε απέναντι σε δύο σημαντικές προτεινόμενες παραλλαγές, οι οποίες μπορούν να αναχθούν σε δύο διαφορετικούς τρόπους κατανόησης του σκοπού του αριστοτελικού έργου. Η πρώτη στηριζόταν στην πεποίθηση ότι η πρώτη ενότητα του κειμένου ήταν μια ανάλυση των πιο καθολικών γενών του όντος, συμμορφούμενη και αυτή με μια οντολογική ερμηνεία. Πρόκειται για μια παραλλαγή που μνημονεύεται ακόμη τον 11ο αιώνα στο χειρόγραφο Parisinus Coislinianus 330, όπου το έργο παρουσιάζεται ως Ἀριστοτέλους κατηγορίαι περὶ τῶν δέκα γενικωτάτων γενῶν —Οι κατηγορίες του Αριστοτέλη: τα δέκα πιο καθολικά γένη¹5.

Η δεύτερη παραλλαγή στηριζόταν, αντίθετα, στην πεποίθηση ότι τα πράγματα «που λέγονται χωρίς σύνδεση» ήταν λογικές εκφράσεις των πιο καθολικών εννοιών και πρότεινε τον τίτλο Περὶ τῶν καθόλου λόγων —Περί των καθολικών εννοιών— κατά το πρότυπο μιας πραγματείας του Αρχύτα του Ταραντίνου¹6, ανάγοντας με αυτόν τον τρόπο το έργο σε ένα λογοτεχνικό είδος που υπήρχε πριν από την εποχή του Αριστοτέλη. Η πραγματεία στην οποία γίνεται αναφορά, όμως, αποδόθηκε ψευδώς στον Πυθαγόρειο φιλόσοφο και είναι, στην πραγματικότητα, ένα απόκρυφο έργο που συντάχθηκε τον 1ο ή τον 2ο αιώνα μ.Χ. κατά το πρότυπο που προσέφερε το πρώτο μέρος των Κατηγοριών¹7, του οποίου αποτελεί ερμηνεία¹8.

Παρότι ο τίτλος Κατηγορίαι επικράτησε τελικά ως ονομασία του έργου, παραμένουν ίχνη της αρχαίας τιτλοφόρησης στη διπλή εκδοχή Πρὸ τῶν τοπικῶν (Πριν από τα Τοπικά) και Πρὸ τῶν τόπων (Πριν από τους τόπους) στον Άδραστο της Αφροδισιάδας (360–317 μ.Χ.). Αυτός υποστήριζε μια θέση αποκλίνουσα από τη φιλοσοφική ορθοδοξία της εποχής και την είχε εκθέσει σε ένα σύγγραμμα με τίτλο Η τάξη της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη, το οποίο γνωρίζουμε μόνο χάρη στις αναφορές του Σιμπλικίου, και στο οποίο παρουσίαζε, μέσω της ταξινόμησης των έργων του Σταγειρίτη, ένα πρόγραμμα μύησης στη φιλοσοφία. Ο Άδραστος θεωρούσε ότι η φιλοσοφική πορεία δεν έπρεπε να αρχίζει με τη μελέτη της λογικής του αληθούς και του αναγκαίου, αλλά με τη μελέτη της λογικής του αληθοφανούς και του πιθανού, δηλαδή με εκείνο που είναι περισσότερο γνωστό για εμάς. Το αρχικό στάδιο μιας έτσι νοούμενης πορείας αντιπροσωπευόταν, κατά τη γνώμη του, πολύ καλά από ολόκληρο το έργο —και όχι αποκλειστικά από την απομόνωση του πρώτου μέρους— το οποίο δηλωνόταν με τον αρχαίο τίτλο Πρὸ τῶν τοπικῶν ή Πρὸ τῶν τόπων, και το οποίο, κατά τη γνώμη του, λειτουργούσε ως εισαγωγή στα Τοπικά και στη διαλεκτική. Σε αυτή τη γνώμη του Αδράστου φαίνεται να απηχούν δύο χωρία από το Υπόμνημα στα Τοπικά του Αλεξάνδρου της Αφροδισιάδας, στα οποία γίνεται παραπομπή σε ένα εισαγωγικό σύγγραμμα με εκείνον τον τίτλο²⁰.

Ο όρος «κατηγορία», ωστόσο, υπέστη με την πάροδο του χρόνου μεταβολές σημασίας, ανάλογα με την πλευρά που κάθε φορά τονιζόταν. Πριν από τον Ανδρόνικο, η κατηγορία αφορούσε την κατηγόρηση, δηλαδή τη γλωσσική πράξη μέσω της οποίας δηλωνόταν μια ουσία, μια ποιότητα, μια ποσότητα, ένα προς τι, ένα πού, ένα πότε, ένα κείσθαι, ένα έχειν, ένα ποιείν ή ένα πάσχειν· κατηγόρηση μέσω της οποίας μπορούσαν να σχηματιστούν οι προκείμενες ενός συλλογισμού²¹. Από τον Ανδρόνικο και εξής, στους διαδόχους του και στους αρχαίους σχολιαστές, αρχίζει αντιθέτως να προκρίνεται η θέση σύμφωνα με την οποία το έργο, ταξινομημένο ως το πρώτο σύγγραμμα του λογικού Corpus του Αριστοτέλη, δεν πραγματεύεται την πράξη της απόδοσης, αλλά εκείνο που αποδίδεται: τη διαφορετικότητα των πραγματικοτήτων που δηλώνονται μέσω της κατηγόρησης, και επομένως τόσο τους σημαίνοντες όρους όσο και τις σημαινόμενες πραγματικότητες.

Η οντολογική πλευρά είναι σαφώς παρούσα στο κείμενο: ο Αριστοτέλης φαίνεται να μη διαχωρίζει ποτέ καθαρά το πεδίο της γλώσσας και της λογικής από το επίπεδο του είναι. Μας φαίνεται, ωστόσο, σημαντικό να δοθεί το πρέπον βάρος και στην αρχαιότερη ονομασία, η οποία φέρνει το συγκεκριμένο σύγγραμμα όχι τόσο κοντά στην αναλυτική όσο στον στοχασμό γύρω από τα επικοινωνιακά σχήματα. Θα μπορούσε να εντοπιστεί ένας άξονας διαλεκτικού και «επικοινωνιακού» τύπου, ο οποίος συνδέει τα έργα του Οργάνου που παρουσιάζουν θεματικές συγγένειες σχετικές με τη διαλεκτική «πειθώ», θεμελιωμένη στο αληθοφανές και στο πιθανό: Κατηγορίαι, Περὶ ἑρμηνείας, Τοπικά, Σοφιστικοί Έλεγχοι²². Πρόκειται για μια υπόθεση που χρειάζεται να επαληθευθεί με περαιτέρω ειδικές εμβαθύνσεις, αλλά η οποία αντιπροσωπεύει μια πιθανή ανάγνωση που υποδεικνύεται από την αρχαία ονομασία, η οποία συνδέει τις Κατηγορίες άμεσα με τα Τοπικά, απομακρύνοντάς τες από τον περισσότερο καθαρά λογικο-επιχειρηματολογικό άξονα που συγκροτούν τα Αναλυτικά Πρότερα και τα Αναλυτικά Ύστερα. Στο σημείο αυτό είναι σημαντική η ήδη μνημονευθείσα θέση του Αδράστου της Αφροδισιάδας, αποκλίνουσα από τη φιλοσοφική ορθοδοξία της εποχής, σύμφωνα με την οποία η φιλοσοφική πορεία έπρεπε να αρχίζει όχι με τη μελέτη της λογικής του αληθούς και του αναγκαίου, που αποτελεί το κατεξοχήν πεδίο της αναλυτικής, αλλά με τη μελέτη της λογικής του αληθοφανούς και του πιθανού, που αποτελεί το πεδίο της διαλεκτικής και της «επικοινωνίας»²⁴.

Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση, θα διαμορφωνόταν το νόημα των Κατηγοριών, οι οποίες εμφανίζονται ως σχολικό κείμενο, ένα «διδακτικό εργαλείο», σχεδόν ένα «εγχειρίδιο» χρήσιμο για την προσέγγιση και την κατανόηση των ζητημάτων που θέτουν άλλα έργα του Οργάνου. Ίσως, από αυτή την άποψη, να μη πρόκειται καν για ένα σύγγραμμα που πρέπει αναγκαστικά να τοποθετηθεί πριν ή μετά από άλλα, αλλά για ένα εργαλείο το οποίο, όπως για παράδειγμα το βιβλίο Α των Μεταφυσικών, με το οποίο παρουσιάζει εμφανείς ομοιότητες, δεν έχει ακριβή θέση, διότι είναι χρήσιμο σε διάφορα μέτωπα.

1.3. Το ζήτημα της αυθεντικότητας

Σημειώσεις:

Ωριγένους Περί Αρχών-Εισαγωγή 8

Συνέχεια από Παρασκευή 3. Ιουλίου 2026

ΠΕΡΙ ΑΡΧΩΝ 5
Ωριγένης

Επιμέλεια: Manlio Simonetti
Unione Tipografico-Editrice Torinese

II. ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ, ΔΟΜΗ, ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ PRINCIPIA

4. ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ (συνέχεια)

Η παρουσία ετερόκλητων στοιχείων στη σύνθεση του Ωριγένη και ο προβληματικός τόνος με τον οποίο προτείνονται πολλές λύσεις κατέστησαν εύκολες τις αρχαίες και νεότερες απόπειρες να ερμηνευθεί μονομερώς η σκέψη του και, ειδικότερα, να παρουσιαστεί ο Ωριγένης ως θεολόγος χριστιανός μόνο στα λόγια, αλλά στην πραγματικότητα ασυμβίβαστος με τις βασικές προϋποθέσεις του δόγματος του Χριστού. Έφτασαν μάλιστα στο σημείο να τον κάνουν Γνωστικό, αυτόν που σε όλη του τη ζωή πολέμησε ακούραστα τον γνωστικισμό, με απολύτως αποφασιστικά αποτελέσματα²⁹. Συχνότερες υπήρξαν οι απόπειρες να παρουσιαστεί ως στοχαστής ελληνικής σφραγίδας, σύμφωνα με την παλαιά διατύπωση του Πορφυρίου· ας σκεφθεί κανείς, για να μη πάμε πολύ πίσω, τον De Faye, τον Koch και, πρόσφατα, τον Kettler.

Αλλά για να φτάσουν σε αυτά τα αποτελέσματα, υποβάλλουν τη σκέψη του Ωριγένη σε μια δραστική διαδικασία απλούστευσης και σκλήρυνσης. Απλούστευσης, στο μέτρο που δίνεται έμφαση μόνο σε ορισμένες πλευρές, έστω και πολύ σημαντικές, της πολύμορφης ωριγενικής εικασίας, και αυτές θεωρούνται κυρίαρχες και αποκλειστικές για τη συνολική αξιολόγηση της σκέψης του συγγραφέα, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη άλλες πλευρές όχι λιγότερο σημαντικές. Σκλήρυνσης, στο μέτρο που δεν θέλουν να λάβουν υπόψη τον προβληματικό χαρακτήρα με τον οποίο ο Ωριγένης παρουσιάζει ορισμένες απόπειρες λύσης συγκεκριμένων ζητημάτων, ούτε το γεγονός ότι για μερικά από αυτά προτείνει περισσότερες εναλλακτικές λύσεις· και προτιμούν να εκλαμβάνουν ως αντιπροσωπευτικές της αυθεντικής σκέψης του Ωριγένη πάντοτε και μόνο τις λύσεις που βρίσκονται πιο μακριά από την παράδοση και την πίστη της Εκκλησίας.

Θέλουν να κάνουν τον Ωριγένη συστηματικό στοχαστή. Καθεαυτή η απόπειρα είναι θεμιτή, διότι είναι δυνατόν να επισημανθούν ορισμένες βασικές ιδέες που αναδύονται σε όλο το εκτεταμένο έργο του, ορισμένες σταθερές που υπόκεινται στη λύση των πιο διαφορετικών ζητημάτων, ορισμένες θεμελιώδεις γραμμές σκέψης που ανάγουν σε κάποια τάξη και ενότητα μια εικασία η οποία τείνει να είναι κάπως διασκορπισμένη, επειδή συνηθίζει να παίρνει μορφή με αφορμή την ερμηνεία αυτού ή εκείνου του χωρίου της Γραφής. Αλλά η αυθαιρεσία και η παραμόρφωση παρεμβαίνουν αμέσως μόλις η απόπειρα αποκτά υπόσταση μόνο με βάση το Περὶ ἀρχῶν, και μάλιστα όταν αυτό διαβάζεται στο κείμενο που παρέχει ο Koetschau, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα αμφισβητήσιμα κριτήρια με τα οποία ο μελετητής αυτός είχε αξιώσει να συμπληρώσει πραγματικά ή υποτιθέμενα κενά, καθώς και η μεροληψία με την οποία είχε κρίνει το υλικό που έχουμε στη διάθεσή μας. Σε μια τέτοια διαδικασία οι νεότεροι πολύ συχνά δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να προσαρμόζονται στα συστήματα που είχαν ήδη εφαρμοστεί εις βάρος του Ωριγένη από τον Ιερώνυμο, τον Θεόφιλο, τον Επιφάνιο, τον Ιουστινιανό κτλ.³⁰. Είναι περιττό να επιμείνουμε στην αυθαιρεσία αυτής της διαδικασίας: αρκεί να θυμίσουμε ότι έφτασαν στο σημείο να αξιοποιούν συστηματικά τους αναθεματισμούς του 553, οι οποίοι τώρα γνωρίζουμε ότι δεν στρέφονταν ειδικά εναντίον του Ωριγένη, αλλά εναντίον του ωριγενισμού του 6ου αιώνα· και ότι εκμεταλλεύτηκαν ορισμένα χωρία που παρενέβαλε ο Koetschau στο Περὶ ἀρχῶν, τα οποία δεν είχαν καμία σχέση με το αρχικό κείμενο αυτού του έργου· πρβλ., για παράδειγμα, I, 8, 1. 4.

Αλλά ακόμη και όταν διαβάζονται με την πρέπουσα προσοχή και με υγιέστερη μέθοδο, τα Περὶ ἀρχῶν δεν αρκούν για να δώσουν μια συνολική εικόνα της ωριγενικής σκέψης: όχι μόνο παραλείπουν θεμελιώδεις πλευρές αυτής της σκέψης, αλλά κινδυνεύουν επίσης να παραποιήσουν την προοπτική μέσα στην οποία πρέπει να αξιολογηθεί ό,τι πράγματι είναι γραμμένο σε αυτά, αν θεωρηθούν αποκομμένα από το υπόλοιπο έργο του Ωριγένη³¹. Με άλλα λόγια, μπορεί κανείς να κάνει τον Ωριγένη συστηματικό στοχαστή μόνο υπό τον όρο να αξιολογήσει το έργο του στο σύνολό του και να μην απαιτήσει από αυτόν, πέρα από ορισμένους προσανατολισμούς και ορισμένες γραμμές γενικού χαρακτήρα, μια συστηματικότητα και μια αυστηρότητα στη θέση και στην επίλυση των προβλημάτων, οι οποίες είναι ξένες προς τον τρόπο σκέψης του και οι οποίες άλλωστε πολύ σπάνια απαντούν στους αρχαίους φιλοσόφους³².

Είναι πάντοτε θεμιτό να αναζητεί κανείς ένα κέντρο ενδιαφερόντων γύρω από το οποίο να αναγάγει σε ενότητα τις ποικίλες πλευρές και τα ποικίλα ενδιαφέροντα που παρουσιάζει η ωριγενική εικασία· αλλά θα πρέπει να είναι ένα κέντρο αρκετά ευρύ ώστε να μπορεί να δεχθεί όλες αυτές τις πλευρές και όλα αυτά τα ενδιαφέροντα, χωρίς να θυσιάζει το ένα εις βάρος του άλλου, και προσπαθώντας κυρίως να τα εξετάζει το ένα σε σχέση με το άλλο με τη σωστή αναλογία. Μόνο έτσι μπορεί κανείς να φτάσει σε μια ισορροπημένη συνολική κρίση για αυτόν τον συγγραφέα και σε ακριβέστερη αξιολόγηση της επίδρασης σε αυτόν της ελληνικής συνιστώσας σε σχέση με εκείνη την πιο παραδοσιακά χριστιανική και γραφική, η οποία, σε μια συνολική ματιά, παρουσιάζεται ως δεσπόζουσα.

Για να επιστρέψουμε στα Περὶ ἀρχῶν, είπαμε ότι αποτελούν την πρώτη απόπειρα να δοθεί μια προβληματική και εις βάθος έκθεση ορισμένων θεμελιωδών δεδομένων της χριστιανικής πίστεως. Υπό αυτή την έννοια, η σημασία τους από ιστορική άποψη δύσκολα μπορεί να αξιολογηθεί εκ πρώτης όψεως στο ακριβές της μέγεθος. Πρέπει να έχουμε κατά νου την παραδοσιακή κατηγορία που απηύθυναν οι ειδωλολάτρες στους χριστιανούς: ότι ήταν ένας σωρός από ανθρώπους αμαθείς και φανατικούς, απολύτως ξένους προς τα ενδιαφέροντα, τις απαιτήσεις, τον τρόπο σκέψης και έκφρασης που χαρακτήριζαν την ελληνική παιδεία. Λοιπόν, τα Περὶ ἀρχῶν αποτέλεσαν ακριβή αναίρεση αυτών των κατηγοριών, διότι τα δεδομένα της χριστιανικής πίστεως εκτίθεντο εκεί, εξετάζονταν και εμβαθύνονταν ακριβώς σύμφωνα με σχήματα και παραμέτρους που προσέφερε η ελληνική φιλοσοφία.

Αυτός ο χαρακτήρας, ο οποίος σε μεταγενέστερο χρόνο θα έβλαπτε τόσο πολύ τη φήμη του Ωριγένη, μέσα στο πολεμικό κλίμα στο οποίο είδε το φως το έργο είχε και αυτός την απολογητική και ιεραποστολική του αξία. Πράγματι, χάρη σε αυτόν, ο ειδωλολάτρης που θα διάβαζε το έργο θα αισθανόταν αμέσως οικεία μέσα σε αυτό: θα έβρισκε εκτεθειμένη μια γνώριμη προβληματική —ζητήματα περί ελεύθερης βούλησης, περί των ασωμάτων, περί της αιωνιότητας του κόσμου— και θα την έβρισκε εκτεθειμένη με μορφή και με μεθόδους που του ήταν γνώριμες.

Όχι μόνο με αυτή την έννοια τα Περὶ ἀρχῶν είναι έργο θεμελιώδες στο ιστορικό επίπεδο, αλλά και με αντιγνωστική έννοια. Από αυτή την άποψη η επίδρασή τους ήταν διπλή. Από τη μία πλευρά, σε αυτά διαβάζονταν η συστηματική αναίρεση των κύριων διδασκαλιών της γνωστικής σκέψης που ήταν απολύτως ασύμβατες με τη χριστιανική αποκάλυψη: η διάκριση ανάμεσα στον δημιουργό Θεό της Παλαιάς Διαθήκης και στον ύψιστο Θεό της Καινής Διαθήκης· η διάκριση των ανθρώπων σε κατηγορίες χωρισμένες μεταξύ τους από φυσικά χαρακτηριστικά και γι’ αυτό προορισμένες για διαφορετική τύχη. Από την άλλη πλευρά, διέψευδαν την αξίωση των πιο μορφωμένων και διανοητικά φιλόδοξων Γνωστικών να αποτελούν μια ελίτ προνομιούχων, τους μόνους ικανούς να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις των χριστιανών που δεν ικανοποιούνταν με τα στοιχειώδη δεδομένα της πίστεως και επιθυμούσαν να τα εμβαθύνουν και να τα επεξεργαστούν.

Υπό αυτή την έννοια, τα Περὶ ἀρχῶν αποτέλεσαν θεμελιώδη στιγμή στο έργο ανάκτησης των πιο μορφωμένων και πλούσιων χριστιανικών στρωμάτων, τα οποία ήταν πολύ ευαίσθητα στις γνωστικές υποβολές· έργο που είχε αναληφθεί στην Αλεξάνδρεια από τον Πάνταινο —ίσως— και τον Κλήμη και συνεχίστηκε δυναμικά από τον Ωριγένη³⁴. Γενικότερα, μαζί με το υπόλοιπο έργο του Ωριγένη, σηματοδοτούν την έναρξη της πορείας της χριστιανικής θεολογίας προς την πλήρη ωριμότητα.

Ιδωμένες υπό αυτό το φως, ακόμη και δογματικά συζητήσιμες πλευρές του έργου έχουν τη σημασία τους: ας σκεφθεί κανείς την αντιγνωστική σημασία της διδασκαλίας περί προΰπαρξης της ψυχής και τη σημασία που είχε μια ορισμένη κοσμολογική τοποθέτηση έντονα πνευματιστικής κατεύθυνσης, προκειμένου να αντιταχθεί δυναμικά σε ευρύτατα διαδεδομένες υλιστικές αντιλήψεις.

Από την άλλη πλευρά, στην ιστορία του δόγματος τέτοιες πλευρές θα αποδεικνύονταν παροδικές: ορισμένα σημεία θα καταδικάζονταν επισήμως από την Εκκλησία —η προΰπαρξη, η αποκατάσταση. Και όμως, αυτό δεν πρέπει να μας κάνει να κλείνουμε τα μάτια μπροστά στο μεγάλο μέρος των σημαντικών στοιχείων που παρουσιάζει το Περὶ ἀρχῶν από δογματική άποψη. Δεν θα περιοριστούμε να θυμίσουμε τις κλασικές εκθέσεις περί ελεύθερης βούλησης και περί ερμηνείας και έμπνευσης της Γραφής, οι οποίες αντιπροσωπεύουν ό,τι καλύτερο μπόρεσε να εκφράσει η χριστιανική αρχαιότητα πάνω σε αυτά τα θέματα. Ας δει κανείς ακόμη, για να περιοριστούμε σε μερικά μόνο από τα μεγαλύτερα σημεία, τις αποδείξεις για την ασωματότητα του Θεού (I, 1), για την ενότητα του Θεού της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, για τη σύμπτωση στον Θεό της αγαθότητας και της δικαιοσύνης (II, 4–5)· και στο χριστολογικό πεδίο, το σαφές βήμα προς τα εμπρός στη διατύπωση της σχέσης ανάμεσα στον Υιό και τον Πατέρα σε σύγκριση με τους απολογητές (I, 2), καθώς και την ακρίβεια, σε σχέση με την εποχή, με την οποία εξετάζει στον Χριστό την ένωση της ανθρώπινης και της θείας φύσης (II, 6).

Η πραγμάτευση περί του Πνεύματος αφορά ένα δογματικό σημείο που προηγουμένως είχε σχεδόν εντελώς παραμεληθεί. Για αυτούς τους λόγους τα Περὶ ἀρχῶν του Ωριγένη διαμορφώνονται, στην ιστορία του δόγματος, ως ένα κτῆμα εἰς ἀεί.

Σημειώσεις:

29 Πρβλ. H. Jonas, στο «Theol. Zeitschr.», 1948, σσ. 101 κ.εξ., και Gnosis und spätantiker Geist, II, 1, Göttingen, 1954, σσ. 203 κ.εξ., ο οποίος αξιοποιεί συστηματικά ολόκληρη την αντιωριγενική παράδοση. Για μια πιο ισορροπημένη κρίση πρβλ. E. V. Ivanka, Plato Christianus, Einsiedeln, 1964, σσ. 125 κ.εξ. Και αυτός, πάντως, περιορίζει υπερβολικά την εκτίμηση του Ωριγένη σε όσα συνάγονται μόνο από το Περὶ ἀρχῶν.

30 Αυτός ο προσανατολισμός γίνεται αισθητός κυρίως σε Γερμανούς μελετητές προτεσταντικής παιδείας, και ίσως αυτό δεν είναι χωρίς λόγο. Πράγματι, από τους μεγάλους θεολόγους της αρχαιότητας ο Ωριγένης είναι αναμφίβολα ο πιο ασυμβίβαστα και ριζικά απομακρυσμένος από τις βασικές αρχές της λουθηρανικής θεολογίας, στο μέτρο που ολόκληρη η κοσμολογία και η ανθρωπολογία του θεμελιώνεται στην αρχή της ελευθερίας της βούλησης και της δράσης του λογικού κτίσματος. Έτσι εξηγείται γιατί αυτοί οι μελετητές αξιοποίησαν σε αυτόν τα στοιχεία εκείνα που μπορούσαν να τον παρουσιάσουν ως στοχαστή πάνω στον οποίο η επίδραση της ελληνικής φιλοσοφίας θα ήταν τόσο καθοριστική, ώστε να τον ωθήσει να παραμορφώσει ακόμη και τις βασικές αρχές της χριστιανικής πίστεως.

31 Στο Περὶ ἀρχῶν, π.χ., δίνεται μικρή έμφαση σε μοτίβα μυστικού χαρακτήρα, τα οποία αντίθετα αλλού, στις Ομιλίες και κυρίως στο Υπόμνημα στο Άσμα Ασμάτων, προβάλλονται τόσο έντονα, ώστε να γίνεται κατανοητό πόσο σημαντική ήταν αυτή η συνιστώσα στη σκέψη του Ωριγένη. Ιδωμένες από αυτή την προοπτική, ορισμένες πλευρές της ωριγενικής κοσμολογίας, οι οποίες διαφορετικά θα μπορούσαν να φανούν ξηρά διανοητικιστικές, αποκτούν ακριβέστερη διάσταση με πνευματική έννοια· ας σκεφθεί κανείς, π.χ., τόσες θεωρίες σχετικά με τις ουράνιες μονές και τους κατοίκους τους. Υπό αυτή την έννοια, ο τόμος του W. Völker, Das Vollkommenheitsideal des Origenes, Tübingen, 1931, σηματοδότησε αποφασιστική στροφή στην ιστορία των μελετών για τον Ωριγένη.

32 Βλ. σχετικά H. Crouzel, Origène est-il un systématique?, στο «Bull. Litt. Eccl.», 1959, σσ. 81 κ.εξ., αναδημοσιευμένο στο Origène et la Philosophie, Paris, 1962, σσ. 179 κ.εξ.

33 Δικαίως έχει αναδειχθεί η σημασία που έχει σε όλες τις πλευρές της ωριγενικής εικασίας η διάκριση ανάμεσα σε δύο επίπεδα πραγματικότητας, από τα οποία το κατώτερο είναι σύμβολο και σκιά του ανώτερου. Αυτή βρίσκεται στη βάση όχι μόνο της κοσμολογίας του Ωριγένη, αλλά και της διδασκαλίας του για τη Γραφή, για την Εκκλησία, για τα μυστήρια· πρβλ., εκτός από το προαναφερθέν άρθρο του Crouzel, Daniélou, Origène, σσ. 41 κ.εξ. Σε μια απόπειρα σύνθεσης θα πρέπει να αναδειχθεί επαρκώς και η σαφής τάση του Ωριγένη να βλέπει και να επιλύει κάθε σχέση με δυναμικό κλειδί, έτσι ώστε η πραγματικότητα γι’ αυτόν να παρουσιάζεται ως ενέργεια πριν ακόμη παρουσιαστεί ως είναι: σχέση Θεού–Λόγου —ενότητα, γέννηση—· σχέση Θεού–λογικού κτίσματος· σχέση ιερής Γραφής–ερμηνευτή· σχέση λογικού κτίσματος–κόσμου.

34 Υπό αυτή την έννοια αποκτά σχεδόν συμβολική αξία το γεγονός ότι ο μεγαλύτερος φίλος του Ωριγένη υπήρξε ο Αμβρόσιος, ένας πλούσιος Βαλεντινιανός, τον οποίο ο ίδιος ο Ωριγένης μετέστρεψε στην πίστη της καθολικής Εκκλησίας.

III. ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΔΟΓΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
1. Ο ΘΕΟΣ
Ο Πατήρ.

ΚΑΛΛΙΣΤΟΣ ΑΓΓΕΛΙΚΟΥΔΗΣ - Α ΜΕΡΟΣ (6)

 Συνέχεια από:  Δευτέρα 6 Ιουλίου 2026                                        

                                         O Doctor Angelicus συναντά

τον Κάλλιστο Αγγελικούδη

Ο Κάλλιστος Αγγελικούδης αναλύει και σχολιάζει

το κατά των Ελλήνων βιβλίο του Θωμά Ακινάτη

270. Αν είναι λοιπόν, σύμφωνα με την κάκιστη αξίωση του Θωμά, όλα όσα συγκαταλέγονται στον Θεό ουσία του Θεού, είναι φανερό, πως είναι και η τέχνη στον Θεό θεία ουσία. Επειδή συλλογίζεται λοιπόν ο Θωμάς, παίρνοντας τις αφορμές απ’ τα δικά μας, τον Θεό, και διακηρύσσει την τέχνη που υπάρχει στον Θεό ουσία του Θεού, κατά τα προαναφερθέντα, θα είναι και σε μας η τέχνη ουσία και οι διαφορετικές τέχνες ουσίες διαφορετικές, απ’ το οποίο δεν θα μπορούσε να γίνη τίποτα πιο άτοπο να νομίζης. « Υπάρχει φρόνηση στον Θεό» λέει « κι αυτό είναι που λέγεται στον Ιώβ ‘ παρ’ αυτώ εστι φρόνησις και ισχύς ’ » ( Ιώβ κστ΄63 και κβ΄ 13 ). Υπάρχει λοιπόν στ’ αλήθεια, όχι όμως όπως νομίζει η αίρεση, κατά κανέναν τρόπο πως είναι ό,τι έχει ο Θεός θεία ουσία· γιατί και το λόγιο του Ιώβ που αναφέρθηκε τώρα διδάσκει, να μη νομίζουμε τη φρόνηση ουσία του Θεού· γι’ αυτό, αφού είπε « έστιν αυτώ φρόνησις », πρόσθεσε « και ισχύς », ώστε έχοντάς τα κανείς ακούσει αυτά και έχοντας εννοήσει πως διαφέρουν – γιατί έχουν διαφορετικό τον λόγο η φρόνηση κι η ισχύς – να μη φθάση ποτέ να εννοήση, ότι είναι ουσία αυτά του Θεού.
271. Γιατί δεν θα συναποτελεσθή από διάφορες ουσίες, κατά τον Χρυσορρήμονα, « η ουσία του Θεού που είναι απλός και ασύνθετος » ( Περί ακαταλήπτου ). Εξάλλου, κι αν λεγόταν πως υπάρχει μόνη η φρόνηση στον Θεό, ούτε έτσι θα είχε λόγο να τη νομίζη αυτήν ουσία, επειδή είναι ακριβώς πολυμερής η φρόνηση και τετράπλοκη. Γιατί έχει πάντα αδιάστατα μαζί της τη δικαιοσύνη, τη σωφροσύνη και την ανδρεία. Δεν είναι άρα θεία ουσία η φρόνηση που υπάρχει στον Θεό. Είναι μάταιος ( ανόητος ) άρα ο Θωμάς και αιρετικός, νομίζοντας πως είναι ό,τι κι αν έχη ο Θεός θεία ουσία.
272. Και λέει πάλι ο ίδιος, αυτά που ελέγχουν την κακοδοξία του· « υπάρχει στον Θεό αρετή αλήθειας, γι’ αυτό και λέγεται στην προς Ρωμαίους· ‘ έστι δε ο Θεός αληθής ’ ( Ρωμ. γ΄ 4 ). Και στους Ψαλμούς· ‘ πάσαι αι οδοί αυτού αλήθεια ’ » ( Ψαλμ. ριν΄151). Αν συνίσταται λοιπόν η αλήθεια από πολλές οδούς του Θεού – γιατί αυτό φανερώνει το πάσαι – δεν είναι άρα η αλήθεια του Θεού ουσία του, γιατί δεν συναποτελείται από πολλά κι η ουσία του Θεού. Υπάρχει άρα αλήθεια στον Θεό και δεν είναι ουσία του Θεού. Είναι μάταιος ( ανόητος ) άρα και αιρετικός ο Θωμάς, νομίζοντας αυτά που υπάρχουν στην ουσία του Θεού ουσία του.
273. « Οφείλει να επιγράφεται κατ’ εξοχήν η σοφία στον Θεό, γι’ αυτό και λέγεται στον Ιώβ· ‘ σοφός εστι τη καρδία ’ ( Ιώβ λζ΄ 24 ). Και στον Εκκλησιαστή· ‘ πάσα σοφία από Κυρίου Θεού εστι και μετ’ αυτού ην αεί ’ ( Εκκλησιαστ. Ι΄16 ). Και λέει κι ο φιλόσοφος, στο Α΄ των μετά τα Φυσικά, ότι είναι κτήμα θείο κι όχι ανθρώπινο » ( Αριστοτέλους, Τα μετά τα Φυσικά, Α΄2 ). Αν λέγεται λοιπόν πως είναι η σοφία στον Θεό και μαζί με τον Θεό κα πως είναι κτήμα θείο, δεν είναι θεία ουσία, αλλά περί την ουσία. Κι ακόμα· « οι αρετές αυτές είναι » λέει « στον Θεό παραδειγματικές των δικών μας ». Αν είναι λοιπόν αρετές, είναι φανερό, πως είναι πολλές· κι αν είναι πολλές, είναι φανερό, πως είναι και διαφορετικές. Πώς θα είναι λοιπόν οι αρετές του Θεού ουσία του Θεού, οι πολλές και διαφορετικές, του ενός και απλού και αμέριστου ; και λέει ο Θωμάς· « η αρετή του Θεού είναι η ουσία του » και νομίζει, όπως φαίνεται, μια την αρετή του Θεού· κι αυτές που έχει πη προηγουμένως πολλές αρετές, τις έχει πη ψευδόμενος. Κι αν ήταν αληθινός, λέγοντας πως υπάρχουν αρετές στον Θεό, είναι ψεύτης προσθέτοντας στον ενικό, ότι η αρετή του Θεού είναι η ουσία του. 
274. Γιατί αν είναι η αρετή του Θεού η ουσία του, είναι οι πολλές αρετές στον Θεό πολλές ουσίες του Θεού· και δεν έχει μιάν ουσία ο Θεός και απλή κατ’ αυτόν, αλλά πολλές και ποικίλες και διαφορετικές αναμεταξύ τους, πράγμα που δεν ξεύρω, ποιάν κακοδοξία δεν ξεπερνά. Αν είναι η αρετή του Θεού η ουσία του, θα είναι και σε μας ουσία η αρετή κι οι αρετές ουσίες· και είναι το να είσαι ελλειπής στην αρετή, να είσαι ελλειπής στην ουσία· κι όπως ακριβώς διαφέρουν οι άνθρωποι κατά την αρετή, έτσι θα διαφέρουν και κατά την ουσία. Και δεν ξεύρω ποιες ουσίες να αποδώσω στα έθνη, που δεν προσλαμβάνουν την αρετή· γιατί δεν έχουν ούτε κάν ανθρώπινη ουσία, αν είναι ακριβώς η αρετή του ανθρώπου ουσία του. Αλλά και να τα εννοής μόνον αυτά είναι έσχατη μωρία και αιτία για πολλές ασέβειες.
275. « Ταυτίζεται ο Θεός κι η μακαριότητά του. Είναι άρα ο Θεός η μακαριότητά του ». Ακολουθεί πάλι τα προηγούμενα ασεβήματα και θα ντραπή πάλι, όπως προηγουμένως, με όσα έχουμε ήδη πη. Γιατί έχουν κι οι άγγελοι και οι ψυχές κατά μετοχή απ’ τον Θεό το μακάριο, και δεν μετέχουν στην ουσία του Θεού ούτε οι άγγελοι, ούτε οι ψυχές, έστω κι αν διαρραγούν ( σκάσουν ) όλες οι αιρέσεις, κι ο Θωμάς.
276. « Στα πράγματα» λέει « που οι δυνάμεις τους δεν είναι οι ουσίες τους, είναι οι δυνάμεις αυτές συμβεβηκότα ». Είναι λόγια μεγάλης μωρίας αυτά κι είναι αληθινά σκοτεινότεροι απ’ τον άδη αυτοί που εμπιστεύονται τις δικές τους νοήσεις και δεν ακολουθούν τους θεοσόφους και διδασκάλους της Εκκλησίας. Γιατί νάτη η ψυχή που είναι μιά, πολυδύναμη, που έχει νόηση, διάνοια, αίσθηση, δόξα και φαντασία. Και δεν είναι αυτά συμβεβηκότα· γιατί κανένας, που έχει σωστή φρόνηση, δεν θα νομίση ποτέ τη λογική ψυχή χωρίς αυτά, ούτε μιάν απλήν ουσία τα πολλά. Κι αν είναι οι δυνάμεις της ψυχής συμβεβηκότα, θα είναι αδύναμη αυτή η ίδια η ψυχή. 
277. Αλλ’ είναι βέβαια ον το κάθε τι που έχει μιάν οποιαδήποτε φυσική στον εαυτό του δύναμη, κι αυτό που δεν έχει δύναμη δεν είναι ούτε και ον το ίδιο. Γιατί φανέρωση κάθε ουσίας είναι η φυσική σ’ αυτήν δύναμη, όπως λέν οι θεόσοφοι. Κι αν δεν τά ‘ χη αυτά συμβεβηκότα η ψυχή, και τα έχει ουσία, θα συναποτελείται από πολλές ουσίες και θα είναι σύνθετη και από διάφορους λόγους και δεν θα είναι απλή, που είναι ακριβώς άτοπο. « Η θέληση » λέει « του Θεού είναι η ουσία του ». Και λέει, σαν να ανατρέπη εκούσια τα δικά του, μετά· « ο Θεός ποιεί στα κτίσματα όχι απ’ την ανάγκη της φύσης, αλλά με την εξουσία της θέλησης ».
278. Ακόμα· « δεν προέρχονται με φυσικό τρόπο τα κτίσματα απ’ τον Θεό, αλλά με τη θέληση,». Κι ακόμα· « το είναι των πραγμάτων έρρευσε απ’ τη θεία θέληση». Κι ακόμα· « Η θεία δύναμη ενεργεί σε όλα τα πράγματα σύμφωνα με τη θέληση κι όχι σύμφωνα με την ανάγκη της φύσης ». Κι ακόμα· « επειδή ο Θεός είναι αυτός που πρωταρχικά ποιεί, δεν ποιεί με την ανάγκη της φύσης, αλλά με τον νου και τη θέληση »˙ κι αυτό είναι κάποιου που διακρίνει τη θεία φύση απ’ τη θεία νόηση και θέληση. Δεν ταυτίζεται άρα η θεία ουσία με τη θεία θέληση, κι ούτε είναι η θέληση του Θεού η ουσία του. Κι αυτό είναι, όπως πολλές φορές είπαμε, ολοφάνερη ( σαφής ) κακοδοξία.
279. « Έσχατο τέλος της νοερής φύσης είναι ο Θεός. Είναι εκείνη λοιπόν η ενέργεια του ανθρώπου ουσιωδώς μακαριότητα και ευδαιμονία, με την οποία και φθάνει προς τον Θεό. Κι αυτό είναι το νοείν ( να νοή ) ». Κι ακόμα· « δεν μπορούμε να θέλουμε, αυτό που δεν νοούμε. Υπάρχει λοιπόν στο να γνωρίζης τον Θεό με τον νού η έσχατη ευδαιμονία του ανθρώπου κι όχι στην ενέργεια της θέλησης ». Και αναιρώντας όπως το συνηθίζει τα δικά του, λέει· « είναι ανάγκη να είναι ένα αγαθό η ευδαιμονία, στο οποίο φθάνει ακριβώς ο άνθρωπος με τη δική του θέληση ».
280. Εμπλέκεται σε διάφορα ψεύδη μ’ αυτά ο Θωμάς. Και πρώτο ότι νομίζει τη νόηση ( το νοείν ) του ανθρώπου έσχατη ευδαιμονία, με την οποία γνωρίζει τον Θεό. Γιατί αν δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα χωρίς τη βοήθεια του Κυρίου με τη συμβολή του αγίου Πνεύματος, όπως έχει πή ο Κύριος, « χωρίς εμού ού δύνασθε ποιείν ουδέν » ( Ιωάν.ιε΄5 ), πώς υπάρχει μόνο με το να νοής τον Θεό και με μόνον τον νού η έσχατη ευδαιμονία του ανθρώπου; Είναι έγκλημα μεγάλης αφροσύνης αυτό και υπερηφάνειας ελληνικής. Γιατί μόνο το άγιο Πνεύμα υπενθυμίζει ολόκληρη τη θεία αλήθεια και φανερώνει στον μέτοχό του να την βλέπη· κι είναι αδύνατο να θεωρήσης τη θεία αλήθεια χωρίς τη μετοχή του αγίου Πνεύματος, που επιδημεί ( διαμένει ) εκ πίστεως στον νου και τον φωτίζει, όπως είναι ακριβώς αδύνατο να δούν τον αισθητό ήλιο σκοτεινοί απ’ την ασθένεια οφθαλμοί.
281. Έπειτα, αυτός που λέει ότι « δεν υπάρχει η έσχατη ευδαιμονία του ανθρώπου στην ενέργεια της θέλησης », λέει πάλι μεταστρεφόμενος˙ « φτάνει με τη θέλησή του ο άνθρωπος στην ευδαιμονία». Κι ακόμα· « είναι τέλειο το έσχατο αγαθό, κάνοντας την έφεση να ηρεμή ». Και πρόκειται για ολοφάνερο ψέμμα. Γιατί πώς θα κάνη ο Θεός - γιατί αυτό είναι το έσχατο και τέλειο αγαθό - που είναι άπειρος σε όλα, να ηρεμή η έφεση; Γιατί η έφεση στον Θεό είναι τροφή αληθινή της ψυχής, γι’ αυτό και αποδείξαμε ήδη με τα ρητά των θεοφόρων, πως δεν θα παυθή ( σταματήση ) κάποτε ούτε των αγγέλων ούτε των ανθρώπων η έφεση η προς τον Θεό, αλλά θα είναι αεικίνητη και αόριστη. Και παύεται εκείνων μόνο η έφεση, που η νόησή τους είναι όπως των κατά τον έσω άνθρωπον εξ απιστίας νεκρών, για τους οποίους έχει πή ο Σωτήρ « άφες τους νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς» ( Ματθ. η΄22 ).
282. Και λέει κι ο Θωμάς, πως κάθε ζωή φανερώνει κίνηση, γι’ αυτό και παραχωρεί την κίνηση στο άγιο Πνεύμα, που ζή και είναι αυτοζωή και ζωοποιεί, κίνηση δε του νού είναι η νόηση κι η σύμφωνα μ’ αυτήν έφεση. Ψεύδεται άρα και μάλιστα πολύ αυτός που τα λέει αυτά για την ευδαιμονία· γιατί ούτε στο νοείν – γιατί αυτό είναι γνώμη ( δόξα ) ελληνική– ούτε στο θέλειν – γιατί αυτό είναι γνώμη ( δόξα ) οιηματική – αλλ’ είναι έσχατη ευδαιμονία η κοινωνία και ένωση του ζωοποιού Πνεύματος κι ο σύμφωνα μ’ αυτήν φωτισμός, που όταν θα τον δεχθή η ψυχή, έχει αεικίνητες τις ανατάσεις και τις εφέσεις προς τον Θεό.

Συνεχίζεται