Συνέχεια από Πέμπτη 30. Απριλίου 2026
Sepp 4
Η αυτοβιογραφία του Hans-Ulrich Gumbrecht-Sepp 4
Εκδόσεις Suhrkamp, 2026
Η ζωή σε ημί-απόσταση
Würzburg – πατρίδα των παρηγορητικών βραβείων (συνέχεια)
Αντί να εκθέσω τον εαυτό μου σε τέτοια ερωτήματα, προς το παρόν συνέχιζα να προσπαθώ να αντισταθμίσω την έλλειψη χαρίσματος, όσο γινόταν, με την επιμέλεια μακρών απογευμάτων και με υπερβολικά πολλές παρεμβάσεις στο μάθημα. Γι’ αυτό με εξέπληξαν δύο αναγνωριστικές αντιδράσεις στη συμμετοχή μου, χωρίς όμως να με πείσουν.
Προέρχονταν από τον δρ Josef Göhler, τον νέο καθηγητή των λατινικών, ο οποίος έδινε μεγαλύτερη σημασία στο αξίωμά του ως υπεύθυνου Τύπου της Γερμανικής Γυμναστικής Ομοσπονδίας παρά στα καθήκοντά του ως καθηγητή, και από τον Josef Fick, που μας δίδασκε ιστορία και μόλις είχε επιστρέψει από μια παραμονή ως ανταλλάξιμος καθηγητής στο Rochester, την αμερικανική αδελφοποιημένη πόλη του Würzburg, όπου είχε επικαθίσει πάνω στη φραγκονική του διάλεκτο μια ιδιότυπα αγγλόφωνη προφορά.
Εκτός από το όνομα «Sepp», που χρησιμοποιούσαν οι φίλοι τους, δεν συνέδεαν αυτούς τους δύο άνδρες ούτε κοινά ενδιαφέροντα ούτε αμοιβαία συμπάθεια· και ίσως ήθελαν απλώς να παρακινήσουν άλλους μαθητές, όταν μέσα σε λίγες μέρες παρατήρησαν στο μάθημα ότι θα μου έδιναν τον καλύτερο βαθμό στον έλεγχο ακόμη κι αν οι επιδόσεις μου στις εξετάσεις δεν το δικαιολογούσαν. Διότι, έλεγαν, στην ιστορία και στα λατινικά είχα «καταλάβει περί τίνος πρόκειται». Τι ακριβώς εννοούσαν με αυτό, δεν το καταλάβαινα, ιδίως αφού στη μάθηση μιας αρχαίας γλώσσας «μετράνε» άλλες στάσεις από ό,τι στον στοχασμό πάνω στο παρελθόν.
Πάντως μου άρεσαν μερικοί από τους προσεκτικά παράδοξους ορισμούς, για τους οποίους ο Josef Fick είχε μια προτίμηση και με τους οποίους οι συμμαθητές μου γελούσαν. Το «χρήμα ως παραίτηση από την κατανάλωση», για παράδειγμα, με έκανε να ξανασκεφτώ τον μισητό λογαριασμό στο δημοτικό ταμιευτήριο και έθετε υπό αμφισβήτηση τη δυσάρεστη αρετολογική ιδιότητα της αποταμίευσης. Ίσως είχε εμφανιστεί και στον τόνο των παρεμβάσεών μου στο μάθημα μια ευχαρίστηση στη χρήση των εννοιών, όσο κι αν δεν μπορούσα να αφήσω πίσω μου την καταναγκαστική εικόνα ότι ήμουν ένας μαθητής που στηριζόταν αποκλειστικά στην επιμέλεια.
Στην Obertertia, τη σημερινή 9η τάξη, εκλέχθηκα εκπρόσωπος της τάξης, πράγμα που φάνηκε να χαροποιεί τον πατέρα μου — και που πάντως θα ήταν αδιανόητο στις πρώτες τάξεις. Το νέο «πολιτικό αξίωμα», όπως είπε ο δρ Göhler, το αντιλήφθηκα λιγότερο ως υποχρέωση να εκπροσωπώ τα αιτήματα των συμμαθητών μου απέναντι στους καθηγητές και κυρίως ως ενθάρρυνση για την οργάνωση πολύ διαφορετικών εκδηλώσεων: μιας «στοχαστικής χριστουγεννιάτικης γιορτής» με αδέξιο παίξιμο βιολιού και ανάγνωση ευσεβών κειμένων, ενός τουρνουά σκακιού ως απόδειξη αληθινής ευφυΐας, στο οποίο εγώ ως εμπνευστής ευτυχώς δεν μπορούσα να συμμετάσχω, και μιας καλοκαιρινής χορευτικής γιορτής στο τέλος της σχολικής χρονιάς, που ζωντάνεψε η δημοφιλής σε όλους ροκ μπάντα The Four Trashmen και που τελείωσε με χαλαζόπτωση και αρκετούς απλήρωτους λογαριασμούς.
Το επόμενο φθινόπωρο κέρδισα την πρώτη εκλογή εκπροσώπου των μαθητών στο Realgymnasium, πράγμα που ενόχλησε τους τρία χρόνια μεγαλύτερους τελειόφοιτους και παρουσιάστηκε από την καθηγήτρια καλλιτεχνικών και εμπιστοσύνης Heidi Probst ως «θρίαμβος της δημοκρατίας». Η πολιτική μου επιχειρηματική ορμή δεν γνώριζε πλέον όρια. Έθεσα σε κίνηση μια ακόμη εκλογή για εκπρόσωπο όλων των γυμνασίων του Würzburg και αμέσως μετά και την ιδέα μιας μαθητικής συνδιοίκησης όλων των βαυαρικών γυμνασίων, η οποία τελικά ναυάγησε λόγω έλλειψης ενδιαφέροντος και απειλούμενων εξόδων μετακίνησης.
Με μεγαλύτερη απήχηση συναντήθηκε μια άλλη έκρηξη ενέργειας. Οι μαθητές της Unterprima είχαν ιδρύσει μια μαθητική εφημερίδα με τον τίτλο SRG.Spiegel, ο οποίος παρέπεμπε στο ειδησεογραφικό περιοδικό με τις τότε έντονες παρεμβάσεις του στη δυτικογερμανική δημόσια σφαίρα, ενώ ταυτόχρονα λάμβανε υπόψη ότι το σχολείο είχε στο μεταξύ μετονομαστεί σε Siebold-Realgymnasium, από έναν ερευνητή της Ιαπωνίας του 19ου αιώνα που καταγόταν από το Würzburg.
Στο εναρκτήριο τεύχος του Οκτωβρίου 1962 εμφανίστηκε, υπογεγραμμένη με τα αρχικά «hüg», η πρώτη δημοσίευση της ζωής μου. Είχαμε δει την ποιμενική όπερα του Mozart Ascanio in Alba, σε παράσταση της Νεανικής Θεατρικής Κοινότητας, και με τα γέλια μας, που τα είχε προκαλέσει η κάπως αδέξια σκηνοθεσία, είχαμε προκαλέσει αγανάκτηση στο κοινό των συνδρομητών. Σε αυτό το μικρό σκάνδαλο αναφέρθηκα με εφηβικά πολεμικές λέξεις: «Η τάξη 5a απογοητεύτηκε από το θέατρο, ο διευθυντής από τα γέλια μας — στα γερμανικά: από την άγνοιά μας. Το ποιμενικό έργο του Mozart ήταν μάλλον πολύ υψηλό για εμάς. Παρ’ όλα αυτά την επόμενη φορά θα πληρώσουμε πάλι 2,20 μάρκα, γιατί σπάνια έχουμε γελάσει τόσο πολύ — αν και όχι αρκετά δυνατά!»
Ως εκδότες, οι μαθητές της Unterprima πρέπει να θεώρησαν την κριτική μου για την όπερα οριακή περίπτωση δημοσιογραφικού τακτ και την εισήγαγαν με την παρατήρηση: «Παραθέτουμε το ακόλουθο κείμενο χωρίς περικοπές και χωρίς καμία διόρθωση προς συζήτηση. Πρόκειται για την πρώτη εντύπωση ενός μαθητή της πέμπτης τάξης από το θέατρο». Τόση προσοχή γέννησε ξαφνικά σχέδια για το μέλλον. Ήθελα να γίνω δημοσιογράφος· και αφού είχα εκφραστεί κριτικά για μια όπερα του κλασικού παρελθόντος, ένιωσα και την κλήση να συμβάλω ο ίδιος στον πολιτισμό του παρόντος.
Με συνεπή χρήση πεζών γραμμάτων και χωρίς να έχω διαβάσει πολλή λυρική ποίηση, καταπιάστηκα με τη συγγραφή ποιημάτων, τα οποία επέβαλλα στο SRG.Spiegel. Την αδέξια απόπειρα ενός «τραγουδιού», να μεταφέρω τη διάλυση περιεχομένων και συντακτικών μορφών σε μια άλλη κειμενική συνοχή, τη θεωρούσα «υπερρεαλιστική»:
Έχεις τραγουδήσει επιτέλους
των πράσινων καρεκλών έχεις
εσύ και πάνω απ’ αυτό
το ποτάμι με γκιλοτίνες [sic]
τις είχαν οι αρουραίοι
ή ερωδιοί πάντα
έτρεχαν ψιθύριζαν
τις είχαν στη μηχανή
και μέσα από αυτή τη σανίδα
ή αρουραίοι
Ο αξιόπιστος Josef Fick είχε δίκιο στην πρόγνωσή του ότι μια τέτοια «λυρική ποίηση σε ελεύθερους στίχους», χωρίς δεσμευτικές μορφές ρυθμού και ομοιοκαταληξίας, θα έφτανε γρήγορα στο τέλος της. Έμεινε ένα ταπεινό σύνολο δακτυλογραφημένων σελίδων, που τις έχω φυλάξει μέχρι σήμερα — κιτρινισμένες και σχεδόν δυσανάγνωστες.
Στην εφημερίδα των τελειοφοίτων Cry Out! συνεισέφερα δύο χρόνια αργότερα ήδη ένα ποίημα που παρουσιαζόταν ως αυτοπαρωδία, στο οποίο απαντούσε μια επίσης παρωδιακή «ερμηνεία». Αργότερα —αρκετά εδραιωμένος πια στο ακαδημαϊκό επάγγελμα— ισχυριζόμουν ευχαρίστως ότι είμαι ο μόνος φιλόλογος χωρίς λυρικό νεανικό πάθος. Τόσο επίμονα με ταλαιπωρούσε η αμηχανία για εκείνη την επιπλέον απόδειξη έλλειψης ταλέντου.
Μια συγγραφική ώθηση προς εντελώς άλλη κατεύθυνση προκάλεσε το μάθημα των γαλλικών, που άρχιζε στην Untersekunda, με τον Erwin Engel, ο οποίος πόνταρε περισσότερο σε έναν μποέμικο τρόπο ζωής παρά στον διδακτορικό τίτλο. Οι κόμποι στις γραβάτες του δεν έφταναν ποτέ στο επάνω κουμπί του γιακά, και δεν φαινόταν να ξυριζόταν συχνότερα από μία φορά την εβδομάδα. Και πολιτικά ο Engel γινόταν αντιπαθής με αναφορές σε εκλογικές επιτυχίες των Γάλλων κομμουνιστών, των οποίων το αδελφό κόμμα στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία ήταν απαγορευμένο από το 1956.
Μια μέρα ανέφερε το Prix Strasbourg, όπου Γερμανοί μαθητές γυμνασίων μπορούσαν, με ένα δοκίμιο στα γαλλικά για τον πολιτισμό της γειτονικής χώρας, να κερδίσουν διαμονές διακοπών στην Αλσατία. Ακριβώς επειδή το έκανε με τη δυσμενή υπόθεση ότι κανένας από τους μαθητές του δεν ήταν ικανός να συντάξει ένα τέτοιο κείμενο, εκείνος ο διαγωνισμός έγινε η επόμενη πρόκλησή μου.
Υπέβαλα ένα κείμενο 32 πυκνογραμμένων δακτυλογραφημένων σελίδων, του οποίου το θέμα θα εντυπωσίαζε τον Erwin Engel και θα ανησυχούσε τους γονείς μου: «Jean-Paul Sartre et le Marxisme». Ξεκινούσε από τη θέση, εύλογη από τη σκοπιά του Würzburg, ότι ο Sartre είχε υιοθετήσει στοιχεία της μαρξιστικής ιδεολογίας ως υποκατάστατο θρησκείας, και προσπαθούσε, με κριτική πρόθεση, να δείξει γιατί το εγχείρημα είχε αποτύχει.
Προφανώς η επιτροπή του Βραβείου Στρασβούργου δεν μπόρεσε να συμφιλιωθεί ούτε με το θέμα ούτε με την ερμηνεία μου. Ύστερα από δύο μήνες αγωνιώδους αναμονής, ένα προτυπωμένο γράμμα με συνεχάρη για το βραβείο παρηγοριάς, με τη μορφή ενός γαλλικού βιβλίου. Το βιβλίο δεν έφτασε ποτέ· και χρόνια αργότερα έμαθα ότι το Prix Strasbourg είχε προκηρυχθεί από έναν θεσμό που στη Γαλλία θεωρούνταν ακροδεξιός και σύντομα καταργήθηκε λόγω έλλειψης υποψηφίων.
Τα βραβεία παρηγοριάς έγιναν το βασικό μοτίβο των αδιάκοπων πλέον προσπαθειών μου για προσοχή. Το να ασκώ κριτική στο Δημοτικό Θέατρο, να επιβάλλω στους αναγνώστες της μαθητικής εφημερίδας υπερρεαλιστικά στυλιζαρισμένα ποιήματα ή να γράφω ένα γαλλικό κείμενο για φιλοσοφικούς συσχετισμούς που μόλις κατανοούσα — όλα αυτά ήταν απόπειρες στις οποίες ορισμένοι καθηγητές αντέδρασαν με φιλική αναγνώριση και οι περισσότεροι συμμαθητές μου με κατέταξαν ως ευχάριστο περιθωριακό. Όμως καμία από τις προσπάθειές μου δεν μου έφερε τη μία μεγάλη επιτυχία ή την τόσο πολύ νοσταλγημένη πεποίθηση ότι, παρ’ όλα αυτά, ήμουν προικισμένος.
Πολύ παρόμοια έζησα και τον ανταγωνισμό για μια φίλη, που άρχισε τον Ιανουάριο του 1963 σε ένα πάρτι γενεθλίων με πέντε αγόρια και δύο κορίτσια. Στην πρώτη απόπειρα χορού πάνω στο τραγούδι των Beatles “Twist and Shout”, ερωτεύτηκα παράφορα την Claudia, την περίμενα την επόμενη μέρα έξω από το σχολείο, έριχνα φακέλους με μακροσκελή μηνύματα στο οικογενειακό γραμματοκιβώτιο και την καλούσα τα Σάββατα στον κινηματογράφο. Όταν μερικές εβδομάδες αργότερα αναγκάστηκα να παραδεχθώ ότι η Claudia ήταν πιο δεμένη με τον ξανθό φίλο μου Rainer, άρχισα να πολιορκώ τη συμμαθήτριά της Charlotte, η οποία επίσης δεν είχε «σταθερό φίλο».
Μετριοπαθής ήταν και ο απολογισμός μου στον αθλητισμό. Οι γονείς μου συνέχιζαν να κωφεύουν στην επιθυμία μου να γίνω μέλος των Kickers, ενώ τον τενιστικό όμιλο Weiß Blau, για τον οποίο ο ξάδελφός μου Hans-Jörg είχε κερδίσει αρκετά τουρνουά, τον θεωρούσαν θύλακα νεόπλουτων. Μόνο στον κολυμβητικό σύλλογο 05 μου επέτρεψαν να εγγραφώ· και ύστερα από λίγες βραδιές προπόνησης υποψιάστηκα ότι δεν είχα αρκετή ανάσα για την ομάδα υδατοσφαίρισης, η οποία σύντομα έγινε πρωταθλήτρια νέων της Βαυαρίας και με έπαιρνε στα ταξίδια της ως αιώνιο αναπληρωματικό παίκτη.
Μόλις τότε είχε εκλεγεί πρόεδρος του συλλόγου ο Wolfgang Adami, ένας εύπορος μεσίτης ακινήτων, και αντιπρόεδρος ο σύντροφός του Otmar Sänger. Μαζί έθεσαν σε κίνηση μια ποικιλία από σχέδια που προηγουμένως θα ήταν αδιανόητα· έφεραν στην πόλη ένα γερμανικό πρωτάθλημα κολύμβησης και μια επίδειξη με τον Αμερικανό χρυσό Ολυμπιονίκη Don Schollander, ενώ η εφημερίδα του συλλόγου Schwimm mit άρχισε να δημοσιεύει κείμενα διάσημων αθλητών και προπονητών.
Παρότι οι δύο πρόεδροι δεν θα μπορούσαν να μην έχουν προσέξει τη δική μου αθλητική λαχανιασμένη ανεπάρκεια, μου πρότειναν, «ως μέλος, κολυμβητή και παίκτη υδατοσφαίρισης», να γράφω ένα μυθιστόρημα σε συνέχειες με μηνιαίο ρυθμό. Το σχέδιο ανήκε στη δική τους σύλληψη μιας ενίσχυσης ταλέντων και σε πολιτιστικό επίπεδο, και εγώ δέχτηκα ακτινοβολώντας το νέο βραβείο παρηγοριάς. Σε οκτώ συνέχειες και με φιλικά ανεκτή «πολιτική στράτευση», έγραψα την αφήγηση του νεαρού κολυμβητή Jim Müller, ο οποίος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το γυμνάσιο επειδή είχε επαναστατήσει εναντίον του καθηγητή της τάξης, την κόρη του οποίου αργότερα έσωσε από πνιγμό. Η μηνιαία συνέχιση της ανάγνωσης πρέπει να ήταν για τα μέλη του συλλόγου το ίδιο δύσκολη όσο για μένα η συνέχιση της γραφής. Ήμουν αναπληρωματικός υδατοσφαιριστής χωρίς επαφή με το νερό και μυθιστοριογράφος χωρίς αναγνώστες.
Το αδιάκοπο κυνήγι επιτυχιών πρέπει να είχε γεννήσει μια θέληση για επίδοση που φαινόταν στους καθηγητές μου ασυνήθιστη. Έτσι, στο Siebold-Gymnasium και σύντομα και στο σπίτι, άρχισε να διαμορφώνεται η ιδέα ότι θα μπορούσα να λυτρώσω την πόλη μας από ένα αυξανόμενο τραύμα. Από το 1939 κανένας τελειόφοιτος του Würzburg δεν είχε γίνει δεκτός στην ομάδα των πέντε ετήσιων υποτρόφων του Ιδρύματος Maximilianeum, του βαυαρικού ιδρύματος για τα ανώτατα ταλέντα, το οποίο είχε δημιουργηθεί λίγο περισσότερο από εκατό χρόνια πριν χάρη σε δωρεά από το ιδιωτικό ταμείο του βασιλιά και χάρη στο μεγαλόψυχο σχέδιο του Maximilian Β΄: να «διευκολύνει ταλαντούχους Βαυαρούς νέους να φτάσουν σε εκείνο το επίπεδο επιστημονικής και πνευματικής μόρφωσης που απαιτείται για την επίλυση των ανώτερων καθηκόντων της κρατικής υπηρεσίας».
Το να μην εκπροσωπείται στο Maximilianeum έπληττε την αυτοεικόνα της παλαιότερης πανεπιστημιακής πόλης του Ελεύθερου Κράτους. Αν τα αποτελέσματά μου στο Abitur επιβεβαίωναν τις αισιόδοξες προβλέψεις των καθηγητών, τότε θα είχα μια δυνατότητα, μέσω της εισαγωγικής εξέτασης που κι εδώ απαιτούνταν, να γίνω ο πρώτος μεταπολεμικός φοιτητής από το Würzburg στο Maximilianeum. Η σκέψη αυτή προκάλεσε τον συνηθισμένο φόβο ότι θα οδηγούσε στην οριστική απόδειξη της έλλειψης ταλέντου μου, και μου έδινε ταυτόχρονα την υπερηφάνεια ότι, ως συμπαθητικός υπερίπταμενος, θα μπορούσα να ενθαρρύνω μια τοπική συμφιλίωση με τον εαυτό της.
Για να δικαιολογήσω τέτοιες προβολές τουλάχιστον ποσοτικά, παρέδωσα ως επόμενη «εργασία για το σπίτι στα Γερμανικά» μια πραγματεία 150 σελίδων, φορτωμένη με εξίσου μακροσκελή όσο και ασυνάρτητα παραθέματα γύρω από το θέμα «μεταφορά», η οποία κατέβαλε τόσο πολύ τον καθηγητή μου των Γερμανικών, Manfred Zechmeister, ώστε την αξιολόγησε ως «πέρα από την προκαθορισμένη βαθμολογική κλίμακα».
Κατά τα άλλα όμως η νευρικότητα μεγάλωνε καθημερινά μπροστά στις αποφασιστικές εξετάσεις του Abitur. Στο μάθημα σκι για τις τάξεις της τελευταίας χρονιάς στο Saalbach του Salzburg συνέβη τότε ένα ατύχημα που διέκοψε την ανυπόμονη αναμονή, επειδή έθεσε σε κίνδυνο τη συμμετοχή μου στο Abitur. Δίπλα στον καθηγητή γυμναστικής Roland Wohner, που καταγόταν από την Αυστρία και είχε μόνιμη θέση στο Siebold-Gymnasium, μας συνόδευε ο δρ Wilhelm, ο «θείος Herbert» της παιδικής μου ηλικίας. Είχε κρατήσει την αυθόρμητα δοσμένη υπόσχεση να κρατά την τάξη μου, χωρίς διακοπή, ενήμερη στα μαθηματικά και αργότερα και στη φυσική, σύμφωνα με όσα προέβλεπε το αναλυτικό πρόγραμμα.
Η «θεία Reni» είχε στο μεταξύ πεθάνει από ένα από τα τότε όχι σπάνια «αναισθησιολογικά επεισόδια» σε εγχείρηση σκωληκοειδίτιδας, πράγμα που, με τα λόγια της μητέρας μου, είχε βάλει τον χήρο της «σε εξαιρετικά ζωηρή γαμπριάτικη κινητικότητα». Κανείς δεν μπορούσε να πει με βεβαιότητα πώς είχε καταφέρει να παρεισφρήσει στην ομάδα του σκι, ως μοναδική γυναίκα, μια φοιτήτρια, για τα φιλικά βλέμματα της οποίας ανταγωνιζόμασταν εμείς οι μαθητές, παρόλο που εκείνη, με την καλοπροαίρετη σιωπή του φίλου του Wohner, μοιραζόταν το δωμάτιο της καλύβας του σκι με τον καθηγητή μας.
Δύο μέρες μετά την άφιξη, αποκλειστήκαμε παντού από το χιόνι. Για μάθημα σκι ούτε λόγος· και, καθώς δεν υπήρχε τηλεόραση, προσπαθούσαμε να επιταχύνουμε τον χρόνο που κυλούσε αργά με βραδινό «ξεφάντωμα στην καλύβα». Η μπύρα για τους άνω των δεκαέξι ετών έκανε —αντί για καλοπροαίρετα παιχνίδια παντομίμας και ατελείωτες κινηματογραφικές τεκμηριώσεις για την ιστορία της μόλις εφευρεθείσας τεχνικής του «Wedel»— τον συλλογικό μας θόρυβο την αποτελεσματικότερη εκτόνωση ενέργειας.
Ξαφνικά, μέσα στις βραδινές φωνές, άνοιξε με ορμή μια πόρτα, δίπλα στην οποία στεκόμουν τυχαία, και ο δρ Herbert Wilhelm, χωρίς λέξη και χωρίς μετάβαση, μου έδωσε ένα επιδέξιο χαστούκι στο μάγουλο. Χωρίς να το σκεφτώ, ανταπέδωσα εξίσου επιδέξια. Ο πρώην θείος μου παραπάτησε, έπεσε με το πρόσωπο μπροστά στην ανοιχτή πόρτα, σηκώθηκε και έκλεισε την πόρτα πίσω του με πάταγο.
Αυτή είναι μία από τις ιστορίες που έχω αφηγηθεί ξανά και ξανά, αλλά αυτόπτες μάρτυρες επιβεβαιώνουν ότι το περιστατικό έγινε ακριβώς έτσι. Οι συμμαθητές ξέσπασαν σε ζητωκραυγές μεθυσμένης διάθεσης, σαν εκείνες που ακούγονται στους αγώνες πυγμαχίας τη στιγμή του νοκ άουτ. Έπειτα μας τύλιξε μια σιωπή χωρίς έξαψη, και λίγα λεπτά αργότερα έσβησε το φως στην καλύβα.
Τι να κάναμε με τις δύο εκρήξεις σωματικής επιθετικότητας; Σε όλους μας ήταν σαφές ότι η «χειροδικία εναντίον εκπαιδευτικών» τιμωρούνταν με «αποβολή» από το γυμνάσιο. Τις μέρες ανάμεσα στα χαστούκια και την επιστροφή στο Würzburg δεν τις θυμάμαι. Αν η μητέρα μου αντέδρασε καθόλου όταν στο σπίτι αφηγήθηκα το περιστατικό της καλύβας χωρίς καμία συγγνώμη, το έχω ξεχάσει. Ο πατέρας μου ρώτησε μόνο αν «ο Wilhelm είχε πράγματι πέσει με τα μούτρα», και όταν έγνεψα καταφατικά, είπε: «Θα πάρουμε τον Vocke», τον τότε πιο φημισμένο δικηγόρο του Würzburg, γνωστό για την οξύτητά του στο δικαστήριο. «Εσύ πάντως θα δώσεις Abitur». Το ότι δεν είχα δεχθεί αδιαμαρτύρητα το χαστούκι του δρος Wilhelm τον εντυπωσίασε, ίσως θυμίζοντάς του τον καιρό του στη φοιτητική μονομαχική αδελφότητα.
Ούτε σε νομική αντιπαράθεση ούτε σε κάποια επίσημη συζήτηση στο Realgymnasium φτάσαμε. Ήδη πριν από εξήντα χρόνια, οι εξετάσεις του Abitur δεν βαθμολογούνταν από τους καθηγητές που ήταν υπεύθυνοι για την τελειόφοιτη τάξη, αλλά από μια επιτροπή συναδέλφων τους. Εξαιτίας αυτού του κανονισμού, το Abitur στα μαθηματικά, που είχα δώσει το καλοκαίρι πριν από το μάθημα σκι, είχε για μένα πιο μακροχρόνιες συνέπειες από την ανταλλαγή χαστουκιών.
Με το σχετικό κενό ταλέντου είχα συμβιβαστεί πιο νωρίς απ’ ό,τι σε άλλα μαθήματα. Ο παρ’ όλα αυτά στοχευμένος άριστος βαθμός, απαραίτητος για την ουτοπία του Maximilianeum, μπορούσε λοιπόν να επιτευχθεί μόνο με την αποστήθιση συνηθισμένων μεθόδων επίλυσης — και ο υπολογισμός μου πέτυχε. Στην άκρως γραφειοκρατικά χορογραφημένη ανακοίνωση των βαθμών, ο κατά τα άλλα θεωρούμενος νωθρός καθηγητής μαθηματικών Erich Wohlleben μου έσφιξε ζωηρά το χέρι, για να εκφράσει την εκτίμησή του για μια «ιδιαίτερα κομψή γραπτή εξέταση».
Προφανώς δεν εμπιστεύθηκα ποτέ πραγματικά την κρίση του. Διότι, με μια δραματικότητα που μεγάλωνε ανάλογα με τις ακαδημαϊκές επιτυχίες και μέχρι την ομότιμη αποχώρησή μου στην ηλικία των εβδομήντα ετών, με καταδίωκε ως μοναδικός επαναλαμβανόμενος εφιάλτης ένας απόηχος του μαθηματικού Abitur. Άρχιζε με την επίσκεψη τεσσάρων κυρίων από το Βαυαρικό Υπουργείο Παιδείας στο όμορφα τοποθετημένο γραφείο μου στην πανεπιστημιούπολη του Stanford. Οι υπάλληλοι φορούσαν αδιάβροχα κάτω από τον καλιφορνέζικο ήλιο και γρήγορα έφταναν στην αιτία του ταξιδιού τους στη δυτική ακτή της Αμερικής. Είχαν προκύψει βάσιμες αμφιβολίες για τις βαθμολογήσεις του πρόωρα δοθέντος Abitur στα μαθηματικά του 1966, και από αυτό προέκυπτε στην περίπτωσή μου η ανάγκη να επεξεργαστώ ξανά εξεταστικά θέματα εκείνης της χρονιάς.
Μόνος με τις πολυγραφημένες ερωτήσεις, μου γινόταν αμέσως και βαριά σαν μολύβι σαφές ποιο θα ήταν το αποτέλεσμα της επανεξέτασης. Αλλά με τον πανικό που ξέσπαγε τότε τελείωνε μόνο η ηπιότερη παραλλαγή του εμμονικού ονείρου. Η χειρότερη εκδοχή του περνούσε από την επιστροφή της βαυαρικής υπουργικής αντιπροσωπείας, την εξέταση των αβοήθητων σημειώσεών μου και την επιβολή του βαθμού «Ανεπαρκώς», έως την υποχρεωτική απαίτηση να ενημερώσω αμέσως τον πρύτανη του πανεπιστημίου μου ότι, λόγω της αποτυχίας στο μαθηματικό Abitur, είχαν καταστεί άκυροι τόσο ο διδακτορικός τίτλος όσο και η Venia Legendi, πράγμα που θα οδηγούσε στην παύση της δραστηριότητάς μου ως καθηγητή.
Λιγότερο δραματικά από το επίμονο όνειρο και λιγότερο δυστυχώς από το τελευταίο μάθημα σκι στο Saalbach κύλησαν οι υπόλοιποι μήνες πριν από τον τελευταίο γύρο του Abitur. Ο δρ Wilhelm αξιοποίησε κατανοητά τη δυνατότητα εκδίκησης, πιέζοντας τον συνολικό βαθμό μου στις «φυσικές επιστήμες», ως πρώην καθηγητής φυσικής, στο δύο, πράγμα που έμοιαζε να απομακρύνει ακόμη περισσότερο το Maximilianeum, χωρίς όμως να το καταργεί εντελώς ως ορίζοντα. Η έκθεση του Abitur εκπλήρωσε τις υψηλότερες προσδοκίες του Manfred Zechmeister με μακροσκελή σχόλια πάνω σε ένα αφόρητα ευφυολόγο ρητό του Ortega y Gasset, σύμφωνα με το οποίο «ο πολιτισμός είναι ένα πανδοχείο, ενώ η σκέψη είναι ένας δρόμος», και σε ορισμένα άλλα επισφαλή για μένα εξεταστικά μέρη, όπως η μουσική αγωγή ή η γυμναστική στα όργανα, οι καθηγητές συνέβαλαν με ανεύθυνη γενναιοδωρία στον επιδιωκόμενο μέσο όρο.
Η «Γενική Παρατήρηση» του τετρασέλιδου απολυτηρίου, γραμμένη από τον καθηγητή μας γυμναστικής και υπεύθυνο τάξης Hugo Hauck, ο οποίος δεν είχε συμμετάσχει στο διαβόητο μάθημα σκι, μου φαίνεται σήμερα σαν αμφίσημη εικόνα των δικών μου συναισθημάτων από τα χρόνια του γυμνασίου. Λέξη προς λέξη είχε ξαναγράψει τα σχολικά μου τραύματα ως μαθητικές αρετές: «Ευσυνείδητη εκπλήρωση των καθηκόντων, εξαιρετική προθυμία για επίδοση, ζωηρό ενδιαφέρον σε πολλούς τομείς, ιδίως στα ανθρωπιστικά μαθήματα, και ζωντανή, εποικοδομητική συμμετοχή στο μάθημα καθορίζουν την εικόνα του μαθητή. Χάρη στην πολύ καλή του ευφυΐα και στην ισχυρή του θέληση για επίδοση και επιτυχία, πέτυχε ένα εξαιρετικό συνολικό αποτέλεσμα. — Ως εκπρόσωπος της τάξης και του σχολείου αγωνιζόταν πάντοτε με όλη του τη δύναμη για τα συμφέροντα των συμμαθητών του».
Στην τελετή αποφοίτησης, την Παρασκευή 21 Ιουλίου 1967, στο γυμναστήριο του Siebold-Gymnasium, αξιοποίησα την τιμή και την περίσταση της ομιλίας του Abitur για να μιλήσω για εκείνους που στις 20 Ιουλίου 1944 είχαν πέσει θύματα του εθνικοσοσιαλισμού, πράγμα που το εορταστικό ακροατήριο δέχθηκε χωρίς ορατή συγκίνηση ή ρητή διαμαρτυρία.
Η μία μεγάλη απογοήτευση της ημέρας του Abitur δεν είχε καμία σχέση με την ιστορία και τα πάντα με τα περίπλοκα συναισθήματα μέσα στην οικογένειά μας. Όπως στα έβδομα γενέθλιά μου δεν είχα πάρει το βιβλίο του Fritz Walter για το «θαύμα της Βέρνης», έτσι και το αυτοκίνητο-δώρο για το Abitur απέκλινε από την κακομαθημένη επιθυμία μου, την εκπλήρωση της οποίας ο πατέρας μου διαρκώς ανήγγελλε τις προηγούμενες εβδομάδες. Αντί για το ονειρεμένο κόκκινο αγγλικό MG Cabriolet, «έπρεπε» να οδηγήσω την τελευταία μου μέρα στο Siebold-Gymnasium ένα ηλιοκίτρινο Karmann-Ghia 1500, που μου είχε παραδώσει το προηγούμενο βράδυ ο αντιπρόσωπος της VW και φίλος των γονιών μου — το τελευταίο βραβείο παρηγοριάς του Würzburg, λοιπόν.
Κατά τα άλλα ένιωθα σαν ένας τελειόφοιτος που γύρω στα μέσα του 1967 είχε τη γλιτώσει ευτυχώς, και σχεδόν κυριολεκτικά με ένα μαυρισμένο μάτι· τη χρονιά εκείνη εμφανίστηκαν τα τρία πρώτα βιβλία του Jacques Derrida, που επρόκειτο να τον κάνουν παγκοσμίως διάσημο, και ακολουθούσε τη χρονιά της πρώτης δημοσίευσης του Les mots et les choses του Michel Foucault. Σε αντίθεση με τον José Ortega y Gasset, τον Jean-Paul Sartre ή τον Karl Marx, εκείνα τα δύο ονόματα δεν μου έλεγαν ακόμη τίποτε, και δύσκολα θα μπορούσα να κατανοήσω τα προσημάδια σκεπτικισμού υπό τα οποία ο Derrida και ο Foucault έγραφαν για τον κόσμο ως πραγματικότητα.
Όμως με την ομιλία του Abitur και το Karmann το καλοκαίρι του 1967 δεν είχε ακόμη τελειώσει. Έπρεπε επιτέλους να αποφασίσω για ένα αντικείμενο σπουδών και, κατά τη γερμανική αντίληψη, για ένα επάγγελμα. Επιπλέον δεν είχε ακόμη φανεί αν θα με καλούσαν στο Μόναχο για τις εξετάσεις.
Τον χρόνο αναμονής, χωρίς συγκεκριμένη εικόνα για το μέλλον, τον γέμισε μια μισόκαρδη προσπάθεια να πάρω στα σοβαρά την ιατρική ως οικογενειακή προδιαγραφή για σπουδές και επάγγελμα. Επειδή μου έλειπε η χειρωνακτική δεξιότητα για τη χειρουργική, σκεφτόμουν την ψυχιατρική ως ένα πεδίο που ίσως μπορούσε να συγκεντρώσει τα διάχυτα ενδιαφέροντά μου.
Η πανεπιστημιακή κλινική για ανθρώπους με νοητική αναπηρία, όπου έκανα πρακτική, βρισκόταν στη Füchsleinstraße, στην αρχή μιας πλαγιάς από την οποία έβλεπε κανείς, πάνω από τις γραμμές του κεντρικού σταθμού, την παλιά πόλη του Würzburg. Εργαζόμουν στον «λάκκο των φιδιών», έναν χώρο χωρίς παράθυρα με περισσότερα από σαράντα κρεβάτια, στα οποία ήταν μονίμως «δεμένοι» άνθρωποι σιωπηλοί, βογγητοί ή ουρλιάζοντες. Το καθήκον να τους αποτρέπουμε από βίαιες εκρήξεις εναντίον του εαυτού τους και των άλλων μας απασχολούσε όλη την ημέρα, συμπεριλαμβανομένου του μισάωρου κατά το οποίο ένας γιατρός βύθιζε τους πιο ανήσυχους ασθενείς σε άμεσο βαθύ ύπνο με ενέσεις. Χρόνος για διαγνώσεις ή θεραπευτικά μέτρα έμενε μόνο σπάνια, και δύο εντυπώσεις χαράχτηκαν για πάντα μέσα μου.
Αφενός η μεταμόρφωση προσώπων χωρίς περιγράμματα σε άκαμπτες μάσκες υπό τη θεραπεία με ηλεκτροσόκ, στην οποία ένα απόγευμα οδηγήθηκε και ο πατέρας μου, που είχε εισαχθεί με τη διάγνωση «μανιοκαταθλιπτικό σύνδρομο». Αφετέρου το επείγον περιστατικό μιας υπέρβαρης γυναίκας με ακίνητα μάτια, η οποία είχε καταπιεί περίπου είκοσι μετάλλια της Παναγίας και ροζάρια, για να διώξει τον Σατανά από το σώμα της, τον οποίο θεωρούσε πηγή αμαρτωλών ερωτικών φαντασιώσεων.
Σύντομα ήξερα ότι αυτή η ακραία μορφή της πραγματικότητας δεν μπορούσε να γίνει το περιεχόμενο της ζωής μου· πάντως, μέσα στην πρώτη εβδομάδα στη Füchsleinstraße είχε φτάσει το ελπιδοφόρο γράμμα από το Μόναχο. Μου ανακοίνωνε την ημερομηνία για τη «συζήτηση πάνω σε περιεχόμενα της τελειόφοιτης τάξης» με μια επιτροπή διοικητικών υπαλλήλων, καθηγητών γυμνασίου και πανεπιστημιακών καθηγητών στο Βαυαρικό Υπουργείο Παιδείας, και παρέπεμπε στη διεύθυνση ενός ξενώνα νεότητας για την απαραίτητη διανυκτέρευση.
Οι γονείς μου αποφάσισαν ότι η σημασία των εισαγωγικών εξετάσεων για το Maximilianeum δικαιολογούσε ένα ταξίδι με τρένο στην πρώτη θέση και, αντί για κρεβάτι στον ξενώνα νεότητας, μια κράτηση δωματίου στο τετράστερο ξενοδοχείο Continental. Αυτή η απόκλιση από τους συνηθισμένους κανόνες της διαδικασίας, φανταζόμουν, θα έπρεπε να ενοχλήσει προκαταβολικά τα μέλη της επιτροπής. Και πράγματι, η συνάντηση στο κτίριο του υπουργείου, στη Salvatorstraße 2, άρχισε με την ερώτηση γιατί δεν είχα χρησιμοποιήσει τη δυνατότητα διανυκτέρευσης που προσφερόταν σε όλους τους υποψηφίους.
Ανάλογα ασταθής κύλησε η συζήτηση. Τα μαθηματικά θέματα αποδείχθηκαν άγονα, μόλις έγινε φανερό πόσο δύσκολο μου ήταν, ακόμη και σε στοιχειώδη επίπεδα, κάθε επόμενο βήμα της σκέψης. Έπειτα η συζήτηση στράφηκε στο έργο του Walter Jens, του ανερχόμενου νεαρού συγγραφέα των μέσων της δεκαετίας του 1960. Αν ήμουν εξοικειωμένος με τα κείμενά του και πώς θα τον χαρακτήριζα ως συγγραφέα. Το ότι αποκάλεσα τον Jens «Beckmesser της Ομάδας 47» προκάλεσε σε ορισμένα πρόσωπα ένα έκπληκτα φιλικό χαμόγελο, αλλά δεν βοήθησε να ξεπεραστεί η βεβαιότητα ότι είχα εκθέσει το Würzburg, το σχολείο μου και τον ίδιο μου τον εαυτό.
Στο ταξίδι της επιστροφής αποχαιρέτησα την ελπίδα να αρχίσω τις σπουδές μου στο Μόναχο, όπως ήταν υποχρεωτικό για τους υποτρόφους του Maximilianeum. Επιπλέον αποφάσισα να προετοιμάσω την οικογένεια και τους καθηγητές μου με μια νηφάλια αναφορά για την επίσημη επιβεβαίωση της αποτυχίας μου. Το δεύτερο γράμμα του υπουργείου ήρθε εκπληκτικά γρήγορα. Με λίγα λόγια ενημέρωνε ότι είχα γίνει υπότροφος του Ιδρύματος Maximilianeum και ότι από τις αρχές Οκτωβρίου μπορούσα να εγκατασταθώ σε ένα επιπλωμένο δωμάτιο στο κτίριό του πάνω από τον Ίζαρ.
Η εγγυημένη προοπτική να αφήσω πίσω μου το Würzburg και την οικογένεια λειτούργησε σαν λύτρωση από τη ζωή των βραβείων παρηγοριάς. Είχα γίνει σχεδόν θρησκευτικά, σχεδόν αθλητικά και σχεδόν λογοτεχνικά εμπνευσμένος, χωρίς ποτέ να είμαι ευτυχής με αυτές τις μισές αποστάσεις. Τουλάχιστον είχαν αφυπνίσει φυγόκεντρες ενέργειες, για τις οποίες τώρα ήθελα να βρω μια μορφή και έναν σκοπό.
Το ότι το Würzburg είχε και πάλι έναν υπότροφο του Maximilianeum δεν ενδιέφερε κανέναν. Εκεί γεννήθηκα και μεγάλωσα, αλλά Würzburger δεν ήθελα ούτε να είμαι ούτε να γίνω. Ως τιμημένος με το δημοτικό Βραβείο Πολιτισμού το 2015, μου ήταν τόσο δύσκολο όσο και στην αρμόδια επιτροπή να αναδείξω ιδιαίτερους δεσμούς — ακόμη κι αν η αναγνώριση με χαροποίησε.
Είχα μάθει ότι ένας από τους προκατόχους μου, ο Jehuda Amichai, ο σημαντικότερος λυρικός ποιητής στην ιστορία της αναβιωμένης εβραϊκής γλώσσας, είχε έρθει στον κόσμο στις 3 Μαΐου 1924 στο Würzburg με το όνομα Ludwig Pfeuffer και έντεκα χρόνια αργότερα είχε διαφύγει με την οικογένειά του στην Παλαιστίνη.
Συνεχίζεται με:
Υπερπόντια
Εκκένωση της καταγωγής
Εκδόσεις Suhrkamp, 2026
Η ζωή σε ημί-απόσταση
Würzburg – πατρίδα των παρηγορητικών βραβείων (συνέχεια)
Αντί να εκθέσω τον εαυτό μου σε τέτοια ερωτήματα, προς το παρόν συνέχιζα να προσπαθώ να αντισταθμίσω την έλλειψη χαρίσματος, όσο γινόταν, με την επιμέλεια μακρών απογευμάτων και με υπερβολικά πολλές παρεμβάσεις στο μάθημα. Γι’ αυτό με εξέπληξαν δύο αναγνωριστικές αντιδράσεις στη συμμετοχή μου, χωρίς όμως να με πείσουν.
Προέρχονταν από τον δρ Josef Göhler, τον νέο καθηγητή των λατινικών, ο οποίος έδινε μεγαλύτερη σημασία στο αξίωμά του ως υπεύθυνου Τύπου της Γερμανικής Γυμναστικής Ομοσπονδίας παρά στα καθήκοντά του ως καθηγητή, και από τον Josef Fick, που μας δίδασκε ιστορία και μόλις είχε επιστρέψει από μια παραμονή ως ανταλλάξιμος καθηγητής στο Rochester, την αμερικανική αδελφοποιημένη πόλη του Würzburg, όπου είχε επικαθίσει πάνω στη φραγκονική του διάλεκτο μια ιδιότυπα αγγλόφωνη προφορά.
Εκτός από το όνομα «Sepp», που χρησιμοποιούσαν οι φίλοι τους, δεν συνέδεαν αυτούς τους δύο άνδρες ούτε κοινά ενδιαφέροντα ούτε αμοιβαία συμπάθεια· και ίσως ήθελαν απλώς να παρακινήσουν άλλους μαθητές, όταν μέσα σε λίγες μέρες παρατήρησαν στο μάθημα ότι θα μου έδιναν τον καλύτερο βαθμό στον έλεγχο ακόμη κι αν οι επιδόσεις μου στις εξετάσεις δεν το δικαιολογούσαν. Διότι, έλεγαν, στην ιστορία και στα λατινικά είχα «καταλάβει περί τίνος πρόκειται». Τι ακριβώς εννοούσαν με αυτό, δεν το καταλάβαινα, ιδίως αφού στη μάθηση μιας αρχαίας γλώσσας «μετράνε» άλλες στάσεις από ό,τι στον στοχασμό πάνω στο παρελθόν.
Πάντως μου άρεσαν μερικοί από τους προσεκτικά παράδοξους ορισμούς, για τους οποίους ο Josef Fick είχε μια προτίμηση και με τους οποίους οι συμμαθητές μου γελούσαν. Το «χρήμα ως παραίτηση από την κατανάλωση», για παράδειγμα, με έκανε να ξανασκεφτώ τον μισητό λογαριασμό στο δημοτικό ταμιευτήριο και έθετε υπό αμφισβήτηση τη δυσάρεστη αρετολογική ιδιότητα της αποταμίευσης. Ίσως είχε εμφανιστεί και στον τόνο των παρεμβάσεών μου στο μάθημα μια ευχαρίστηση στη χρήση των εννοιών, όσο κι αν δεν μπορούσα να αφήσω πίσω μου την καταναγκαστική εικόνα ότι ήμουν ένας μαθητής που στηριζόταν αποκλειστικά στην επιμέλεια.
Στην Obertertia, τη σημερινή 9η τάξη, εκλέχθηκα εκπρόσωπος της τάξης, πράγμα που φάνηκε να χαροποιεί τον πατέρα μου — και που πάντως θα ήταν αδιανόητο στις πρώτες τάξεις. Το νέο «πολιτικό αξίωμα», όπως είπε ο δρ Göhler, το αντιλήφθηκα λιγότερο ως υποχρέωση να εκπροσωπώ τα αιτήματα των συμμαθητών μου απέναντι στους καθηγητές και κυρίως ως ενθάρρυνση για την οργάνωση πολύ διαφορετικών εκδηλώσεων: μιας «στοχαστικής χριστουγεννιάτικης γιορτής» με αδέξιο παίξιμο βιολιού και ανάγνωση ευσεβών κειμένων, ενός τουρνουά σκακιού ως απόδειξη αληθινής ευφυΐας, στο οποίο εγώ ως εμπνευστής ευτυχώς δεν μπορούσα να συμμετάσχω, και μιας καλοκαιρινής χορευτικής γιορτής στο τέλος της σχολικής χρονιάς, που ζωντάνεψε η δημοφιλής σε όλους ροκ μπάντα The Four Trashmen και που τελείωσε με χαλαζόπτωση και αρκετούς απλήρωτους λογαριασμούς.
Το επόμενο φθινόπωρο κέρδισα την πρώτη εκλογή εκπροσώπου των μαθητών στο Realgymnasium, πράγμα που ενόχλησε τους τρία χρόνια μεγαλύτερους τελειόφοιτους και παρουσιάστηκε από την καθηγήτρια καλλιτεχνικών και εμπιστοσύνης Heidi Probst ως «θρίαμβος της δημοκρατίας». Η πολιτική μου επιχειρηματική ορμή δεν γνώριζε πλέον όρια. Έθεσα σε κίνηση μια ακόμη εκλογή για εκπρόσωπο όλων των γυμνασίων του Würzburg και αμέσως μετά και την ιδέα μιας μαθητικής συνδιοίκησης όλων των βαυαρικών γυμνασίων, η οποία τελικά ναυάγησε λόγω έλλειψης ενδιαφέροντος και απειλούμενων εξόδων μετακίνησης.
Με μεγαλύτερη απήχηση συναντήθηκε μια άλλη έκρηξη ενέργειας. Οι μαθητές της Unterprima είχαν ιδρύσει μια μαθητική εφημερίδα με τον τίτλο SRG.Spiegel, ο οποίος παρέπεμπε στο ειδησεογραφικό περιοδικό με τις τότε έντονες παρεμβάσεις του στη δυτικογερμανική δημόσια σφαίρα, ενώ ταυτόχρονα λάμβανε υπόψη ότι το σχολείο είχε στο μεταξύ μετονομαστεί σε Siebold-Realgymnasium, από έναν ερευνητή της Ιαπωνίας του 19ου αιώνα που καταγόταν από το Würzburg.
Στο εναρκτήριο τεύχος του Οκτωβρίου 1962 εμφανίστηκε, υπογεγραμμένη με τα αρχικά «hüg», η πρώτη δημοσίευση της ζωής μου. Είχαμε δει την ποιμενική όπερα του Mozart Ascanio in Alba, σε παράσταση της Νεανικής Θεατρικής Κοινότητας, και με τα γέλια μας, που τα είχε προκαλέσει η κάπως αδέξια σκηνοθεσία, είχαμε προκαλέσει αγανάκτηση στο κοινό των συνδρομητών. Σε αυτό το μικρό σκάνδαλο αναφέρθηκα με εφηβικά πολεμικές λέξεις: «Η τάξη 5a απογοητεύτηκε από το θέατρο, ο διευθυντής από τα γέλια μας — στα γερμανικά: από την άγνοιά μας. Το ποιμενικό έργο του Mozart ήταν μάλλον πολύ υψηλό για εμάς. Παρ’ όλα αυτά την επόμενη φορά θα πληρώσουμε πάλι 2,20 μάρκα, γιατί σπάνια έχουμε γελάσει τόσο πολύ — αν και όχι αρκετά δυνατά!»
Ως εκδότες, οι μαθητές της Unterprima πρέπει να θεώρησαν την κριτική μου για την όπερα οριακή περίπτωση δημοσιογραφικού τακτ και την εισήγαγαν με την παρατήρηση: «Παραθέτουμε το ακόλουθο κείμενο χωρίς περικοπές και χωρίς καμία διόρθωση προς συζήτηση. Πρόκειται για την πρώτη εντύπωση ενός μαθητή της πέμπτης τάξης από το θέατρο». Τόση προσοχή γέννησε ξαφνικά σχέδια για το μέλλον. Ήθελα να γίνω δημοσιογράφος· και αφού είχα εκφραστεί κριτικά για μια όπερα του κλασικού παρελθόντος, ένιωσα και την κλήση να συμβάλω ο ίδιος στον πολιτισμό του παρόντος.
Με συνεπή χρήση πεζών γραμμάτων και χωρίς να έχω διαβάσει πολλή λυρική ποίηση, καταπιάστηκα με τη συγγραφή ποιημάτων, τα οποία επέβαλλα στο SRG.Spiegel. Την αδέξια απόπειρα ενός «τραγουδιού», να μεταφέρω τη διάλυση περιεχομένων και συντακτικών μορφών σε μια άλλη κειμενική συνοχή, τη θεωρούσα «υπερρεαλιστική»:
Έχεις τραγουδήσει επιτέλους
των πράσινων καρεκλών έχεις
εσύ και πάνω απ’ αυτό
το ποτάμι με γκιλοτίνες [sic]
τις είχαν οι αρουραίοι
ή ερωδιοί πάντα
έτρεχαν ψιθύριζαν
τις είχαν στη μηχανή
και μέσα από αυτή τη σανίδα
ή αρουραίοι
Ο αξιόπιστος Josef Fick είχε δίκιο στην πρόγνωσή του ότι μια τέτοια «λυρική ποίηση σε ελεύθερους στίχους», χωρίς δεσμευτικές μορφές ρυθμού και ομοιοκαταληξίας, θα έφτανε γρήγορα στο τέλος της. Έμεινε ένα ταπεινό σύνολο δακτυλογραφημένων σελίδων, που τις έχω φυλάξει μέχρι σήμερα — κιτρινισμένες και σχεδόν δυσανάγνωστες.
Στην εφημερίδα των τελειοφοίτων Cry Out! συνεισέφερα δύο χρόνια αργότερα ήδη ένα ποίημα που παρουσιαζόταν ως αυτοπαρωδία, στο οποίο απαντούσε μια επίσης παρωδιακή «ερμηνεία». Αργότερα —αρκετά εδραιωμένος πια στο ακαδημαϊκό επάγγελμα— ισχυριζόμουν ευχαρίστως ότι είμαι ο μόνος φιλόλογος χωρίς λυρικό νεανικό πάθος. Τόσο επίμονα με ταλαιπωρούσε η αμηχανία για εκείνη την επιπλέον απόδειξη έλλειψης ταλέντου.
Μια συγγραφική ώθηση προς εντελώς άλλη κατεύθυνση προκάλεσε το μάθημα των γαλλικών, που άρχιζε στην Untersekunda, με τον Erwin Engel, ο οποίος πόνταρε περισσότερο σε έναν μποέμικο τρόπο ζωής παρά στον διδακτορικό τίτλο. Οι κόμποι στις γραβάτες του δεν έφταναν ποτέ στο επάνω κουμπί του γιακά, και δεν φαινόταν να ξυριζόταν συχνότερα από μία φορά την εβδομάδα. Και πολιτικά ο Engel γινόταν αντιπαθής με αναφορές σε εκλογικές επιτυχίες των Γάλλων κομμουνιστών, των οποίων το αδελφό κόμμα στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία ήταν απαγορευμένο από το 1956.
Μια μέρα ανέφερε το Prix Strasbourg, όπου Γερμανοί μαθητές γυμνασίων μπορούσαν, με ένα δοκίμιο στα γαλλικά για τον πολιτισμό της γειτονικής χώρας, να κερδίσουν διαμονές διακοπών στην Αλσατία. Ακριβώς επειδή το έκανε με τη δυσμενή υπόθεση ότι κανένας από τους μαθητές του δεν ήταν ικανός να συντάξει ένα τέτοιο κείμενο, εκείνος ο διαγωνισμός έγινε η επόμενη πρόκλησή μου.
Υπέβαλα ένα κείμενο 32 πυκνογραμμένων δακτυλογραφημένων σελίδων, του οποίου το θέμα θα εντυπωσίαζε τον Erwin Engel και θα ανησυχούσε τους γονείς μου: «Jean-Paul Sartre et le Marxisme». Ξεκινούσε από τη θέση, εύλογη από τη σκοπιά του Würzburg, ότι ο Sartre είχε υιοθετήσει στοιχεία της μαρξιστικής ιδεολογίας ως υποκατάστατο θρησκείας, και προσπαθούσε, με κριτική πρόθεση, να δείξει γιατί το εγχείρημα είχε αποτύχει.
Προφανώς η επιτροπή του Βραβείου Στρασβούργου δεν μπόρεσε να συμφιλιωθεί ούτε με το θέμα ούτε με την ερμηνεία μου. Ύστερα από δύο μήνες αγωνιώδους αναμονής, ένα προτυπωμένο γράμμα με συνεχάρη για το βραβείο παρηγοριάς, με τη μορφή ενός γαλλικού βιβλίου. Το βιβλίο δεν έφτασε ποτέ· και χρόνια αργότερα έμαθα ότι το Prix Strasbourg είχε προκηρυχθεί από έναν θεσμό που στη Γαλλία θεωρούνταν ακροδεξιός και σύντομα καταργήθηκε λόγω έλλειψης υποψηφίων.
Τα βραβεία παρηγοριάς έγιναν το βασικό μοτίβο των αδιάκοπων πλέον προσπαθειών μου για προσοχή. Το να ασκώ κριτική στο Δημοτικό Θέατρο, να επιβάλλω στους αναγνώστες της μαθητικής εφημερίδας υπερρεαλιστικά στυλιζαρισμένα ποιήματα ή να γράφω ένα γαλλικό κείμενο για φιλοσοφικούς συσχετισμούς που μόλις κατανοούσα — όλα αυτά ήταν απόπειρες στις οποίες ορισμένοι καθηγητές αντέδρασαν με φιλική αναγνώριση και οι περισσότεροι συμμαθητές μου με κατέταξαν ως ευχάριστο περιθωριακό. Όμως καμία από τις προσπάθειές μου δεν μου έφερε τη μία μεγάλη επιτυχία ή την τόσο πολύ νοσταλγημένη πεποίθηση ότι, παρ’ όλα αυτά, ήμουν προικισμένος.
Πολύ παρόμοια έζησα και τον ανταγωνισμό για μια φίλη, που άρχισε τον Ιανουάριο του 1963 σε ένα πάρτι γενεθλίων με πέντε αγόρια και δύο κορίτσια. Στην πρώτη απόπειρα χορού πάνω στο τραγούδι των Beatles “Twist and Shout”, ερωτεύτηκα παράφορα την Claudia, την περίμενα την επόμενη μέρα έξω από το σχολείο, έριχνα φακέλους με μακροσκελή μηνύματα στο οικογενειακό γραμματοκιβώτιο και την καλούσα τα Σάββατα στον κινηματογράφο. Όταν μερικές εβδομάδες αργότερα αναγκάστηκα να παραδεχθώ ότι η Claudia ήταν πιο δεμένη με τον ξανθό φίλο μου Rainer, άρχισα να πολιορκώ τη συμμαθήτριά της Charlotte, η οποία επίσης δεν είχε «σταθερό φίλο».
Μετριοπαθής ήταν και ο απολογισμός μου στον αθλητισμό. Οι γονείς μου συνέχιζαν να κωφεύουν στην επιθυμία μου να γίνω μέλος των Kickers, ενώ τον τενιστικό όμιλο Weiß Blau, για τον οποίο ο ξάδελφός μου Hans-Jörg είχε κερδίσει αρκετά τουρνουά, τον θεωρούσαν θύλακα νεόπλουτων. Μόνο στον κολυμβητικό σύλλογο 05 μου επέτρεψαν να εγγραφώ· και ύστερα από λίγες βραδιές προπόνησης υποψιάστηκα ότι δεν είχα αρκετή ανάσα για την ομάδα υδατοσφαίρισης, η οποία σύντομα έγινε πρωταθλήτρια νέων της Βαυαρίας και με έπαιρνε στα ταξίδια της ως αιώνιο αναπληρωματικό παίκτη.
Μόλις τότε είχε εκλεγεί πρόεδρος του συλλόγου ο Wolfgang Adami, ένας εύπορος μεσίτης ακινήτων, και αντιπρόεδρος ο σύντροφός του Otmar Sänger. Μαζί έθεσαν σε κίνηση μια ποικιλία από σχέδια που προηγουμένως θα ήταν αδιανόητα· έφεραν στην πόλη ένα γερμανικό πρωτάθλημα κολύμβησης και μια επίδειξη με τον Αμερικανό χρυσό Ολυμπιονίκη Don Schollander, ενώ η εφημερίδα του συλλόγου Schwimm mit άρχισε να δημοσιεύει κείμενα διάσημων αθλητών και προπονητών.
Παρότι οι δύο πρόεδροι δεν θα μπορούσαν να μην έχουν προσέξει τη δική μου αθλητική λαχανιασμένη ανεπάρκεια, μου πρότειναν, «ως μέλος, κολυμβητή και παίκτη υδατοσφαίρισης», να γράφω ένα μυθιστόρημα σε συνέχειες με μηνιαίο ρυθμό. Το σχέδιο ανήκε στη δική τους σύλληψη μιας ενίσχυσης ταλέντων και σε πολιτιστικό επίπεδο, και εγώ δέχτηκα ακτινοβολώντας το νέο βραβείο παρηγοριάς. Σε οκτώ συνέχειες και με φιλικά ανεκτή «πολιτική στράτευση», έγραψα την αφήγηση του νεαρού κολυμβητή Jim Müller, ο οποίος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το γυμνάσιο επειδή είχε επαναστατήσει εναντίον του καθηγητή της τάξης, την κόρη του οποίου αργότερα έσωσε από πνιγμό. Η μηνιαία συνέχιση της ανάγνωσης πρέπει να ήταν για τα μέλη του συλλόγου το ίδιο δύσκολη όσο για μένα η συνέχιση της γραφής. Ήμουν αναπληρωματικός υδατοσφαιριστής χωρίς επαφή με το νερό και μυθιστοριογράφος χωρίς αναγνώστες.
Το αδιάκοπο κυνήγι επιτυχιών πρέπει να είχε γεννήσει μια θέληση για επίδοση που φαινόταν στους καθηγητές μου ασυνήθιστη. Έτσι, στο Siebold-Gymnasium και σύντομα και στο σπίτι, άρχισε να διαμορφώνεται η ιδέα ότι θα μπορούσα να λυτρώσω την πόλη μας από ένα αυξανόμενο τραύμα. Από το 1939 κανένας τελειόφοιτος του Würzburg δεν είχε γίνει δεκτός στην ομάδα των πέντε ετήσιων υποτρόφων του Ιδρύματος Maximilianeum, του βαυαρικού ιδρύματος για τα ανώτατα ταλέντα, το οποίο είχε δημιουργηθεί λίγο περισσότερο από εκατό χρόνια πριν χάρη σε δωρεά από το ιδιωτικό ταμείο του βασιλιά και χάρη στο μεγαλόψυχο σχέδιο του Maximilian Β΄: να «διευκολύνει ταλαντούχους Βαυαρούς νέους να φτάσουν σε εκείνο το επίπεδο επιστημονικής και πνευματικής μόρφωσης που απαιτείται για την επίλυση των ανώτερων καθηκόντων της κρατικής υπηρεσίας».
Το να μην εκπροσωπείται στο Maximilianeum έπληττε την αυτοεικόνα της παλαιότερης πανεπιστημιακής πόλης του Ελεύθερου Κράτους. Αν τα αποτελέσματά μου στο Abitur επιβεβαίωναν τις αισιόδοξες προβλέψεις των καθηγητών, τότε θα είχα μια δυνατότητα, μέσω της εισαγωγικής εξέτασης που κι εδώ απαιτούνταν, να γίνω ο πρώτος μεταπολεμικός φοιτητής από το Würzburg στο Maximilianeum. Η σκέψη αυτή προκάλεσε τον συνηθισμένο φόβο ότι θα οδηγούσε στην οριστική απόδειξη της έλλειψης ταλέντου μου, και μου έδινε ταυτόχρονα την υπερηφάνεια ότι, ως συμπαθητικός υπερίπταμενος, θα μπορούσα να ενθαρρύνω μια τοπική συμφιλίωση με τον εαυτό της.
Για να δικαιολογήσω τέτοιες προβολές τουλάχιστον ποσοτικά, παρέδωσα ως επόμενη «εργασία για το σπίτι στα Γερμανικά» μια πραγματεία 150 σελίδων, φορτωμένη με εξίσου μακροσκελή όσο και ασυνάρτητα παραθέματα γύρω από το θέμα «μεταφορά», η οποία κατέβαλε τόσο πολύ τον καθηγητή μου των Γερμανικών, Manfred Zechmeister, ώστε την αξιολόγησε ως «πέρα από την προκαθορισμένη βαθμολογική κλίμακα».
Κατά τα άλλα όμως η νευρικότητα μεγάλωνε καθημερινά μπροστά στις αποφασιστικές εξετάσεις του Abitur. Στο μάθημα σκι για τις τάξεις της τελευταίας χρονιάς στο Saalbach του Salzburg συνέβη τότε ένα ατύχημα που διέκοψε την ανυπόμονη αναμονή, επειδή έθεσε σε κίνδυνο τη συμμετοχή μου στο Abitur. Δίπλα στον καθηγητή γυμναστικής Roland Wohner, που καταγόταν από την Αυστρία και είχε μόνιμη θέση στο Siebold-Gymnasium, μας συνόδευε ο δρ Wilhelm, ο «θείος Herbert» της παιδικής μου ηλικίας. Είχε κρατήσει την αυθόρμητα δοσμένη υπόσχεση να κρατά την τάξη μου, χωρίς διακοπή, ενήμερη στα μαθηματικά και αργότερα και στη φυσική, σύμφωνα με όσα προέβλεπε το αναλυτικό πρόγραμμα.
Η «θεία Reni» είχε στο μεταξύ πεθάνει από ένα από τα τότε όχι σπάνια «αναισθησιολογικά επεισόδια» σε εγχείρηση σκωληκοειδίτιδας, πράγμα που, με τα λόγια της μητέρας μου, είχε βάλει τον χήρο της «σε εξαιρετικά ζωηρή γαμπριάτικη κινητικότητα». Κανείς δεν μπορούσε να πει με βεβαιότητα πώς είχε καταφέρει να παρεισφρήσει στην ομάδα του σκι, ως μοναδική γυναίκα, μια φοιτήτρια, για τα φιλικά βλέμματα της οποίας ανταγωνιζόμασταν εμείς οι μαθητές, παρόλο που εκείνη, με την καλοπροαίρετη σιωπή του φίλου του Wohner, μοιραζόταν το δωμάτιο της καλύβας του σκι με τον καθηγητή μας.
Δύο μέρες μετά την άφιξη, αποκλειστήκαμε παντού από το χιόνι. Για μάθημα σκι ούτε λόγος· και, καθώς δεν υπήρχε τηλεόραση, προσπαθούσαμε να επιταχύνουμε τον χρόνο που κυλούσε αργά με βραδινό «ξεφάντωμα στην καλύβα». Η μπύρα για τους άνω των δεκαέξι ετών έκανε —αντί για καλοπροαίρετα παιχνίδια παντομίμας και ατελείωτες κινηματογραφικές τεκμηριώσεις για την ιστορία της μόλις εφευρεθείσας τεχνικής του «Wedel»— τον συλλογικό μας θόρυβο την αποτελεσματικότερη εκτόνωση ενέργειας.
Ξαφνικά, μέσα στις βραδινές φωνές, άνοιξε με ορμή μια πόρτα, δίπλα στην οποία στεκόμουν τυχαία, και ο δρ Herbert Wilhelm, χωρίς λέξη και χωρίς μετάβαση, μου έδωσε ένα επιδέξιο χαστούκι στο μάγουλο. Χωρίς να το σκεφτώ, ανταπέδωσα εξίσου επιδέξια. Ο πρώην θείος μου παραπάτησε, έπεσε με το πρόσωπο μπροστά στην ανοιχτή πόρτα, σηκώθηκε και έκλεισε την πόρτα πίσω του με πάταγο.
Αυτή είναι μία από τις ιστορίες που έχω αφηγηθεί ξανά και ξανά, αλλά αυτόπτες μάρτυρες επιβεβαιώνουν ότι το περιστατικό έγινε ακριβώς έτσι. Οι συμμαθητές ξέσπασαν σε ζητωκραυγές μεθυσμένης διάθεσης, σαν εκείνες που ακούγονται στους αγώνες πυγμαχίας τη στιγμή του νοκ άουτ. Έπειτα μας τύλιξε μια σιωπή χωρίς έξαψη, και λίγα λεπτά αργότερα έσβησε το φως στην καλύβα.
Τι να κάναμε με τις δύο εκρήξεις σωματικής επιθετικότητας; Σε όλους μας ήταν σαφές ότι η «χειροδικία εναντίον εκπαιδευτικών» τιμωρούνταν με «αποβολή» από το γυμνάσιο. Τις μέρες ανάμεσα στα χαστούκια και την επιστροφή στο Würzburg δεν τις θυμάμαι. Αν η μητέρα μου αντέδρασε καθόλου όταν στο σπίτι αφηγήθηκα το περιστατικό της καλύβας χωρίς καμία συγγνώμη, το έχω ξεχάσει. Ο πατέρας μου ρώτησε μόνο αν «ο Wilhelm είχε πράγματι πέσει με τα μούτρα», και όταν έγνεψα καταφατικά, είπε: «Θα πάρουμε τον Vocke», τον τότε πιο φημισμένο δικηγόρο του Würzburg, γνωστό για την οξύτητά του στο δικαστήριο. «Εσύ πάντως θα δώσεις Abitur». Το ότι δεν είχα δεχθεί αδιαμαρτύρητα το χαστούκι του δρος Wilhelm τον εντυπωσίασε, ίσως θυμίζοντάς του τον καιρό του στη φοιτητική μονομαχική αδελφότητα.
Ούτε σε νομική αντιπαράθεση ούτε σε κάποια επίσημη συζήτηση στο Realgymnasium φτάσαμε. Ήδη πριν από εξήντα χρόνια, οι εξετάσεις του Abitur δεν βαθμολογούνταν από τους καθηγητές που ήταν υπεύθυνοι για την τελειόφοιτη τάξη, αλλά από μια επιτροπή συναδέλφων τους. Εξαιτίας αυτού του κανονισμού, το Abitur στα μαθηματικά, που είχα δώσει το καλοκαίρι πριν από το μάθημα σκι, είχε για μένα πιο μακροχρόνιες συνέπειες από την ανταλλαγή χαστουκιών.
Με το σχετικό κενό ταλέντου είχα συμβιβαστεί πιο νωρίς απ’ ό,τι σε άλλα μαθήματα. Ο παρ’ όλα αυτά στοχευμένος άριστος βαθμός, απαραίτητος για την ουτοπία του Maximilianeum, μπορούσε λοιπόν να επιτευχθεί μόνο με την αποστήθιση συνηθισμένων μεθόδων επίλυσης — και ο υπολογισμός μου πέτυχε. Στην άκρως γραφειοκρατικά χορογραφημένη ανακοίνωση των βαθμών, ο κατά τα άλλα θεωρούμενος νωθρός καθηγητής μαθηματικών Erich Wohlleben μου έσφιξε ζωηρά το χέρι, για να εκφράσει την εκτίμησή του για μια «ιδιαίτερα κομψή γραπτή εξέταση».
Προφανώς δεν εμπιστεύθηκα ποτέ πραγματικά την κρίση του. Διότι, με μια δραματικότητα που μεγάλωνε ανάλογα με τις ακαδημαϊκές επιτυχίες και μέχρι την ομότιμη αποχώρησή μου στην ηλικία των εβδομήντα ετών, με καταδίωκε ως μοναδικός επαναλαμβανόμενος εφιάλτης ένας απόηχος του μαθηματικού Abitur. Άρχιζε με την επίσκεψη τεσσάρων κυρίων από το Βαυαρικό Υπουργείο Παιδείας στο όμορφα τοποθετημένο γραφείο μου στην πανεπιστημιούπολη του Stanford. Οι υπάλληλοι φορούσαν αδιάβροχα κάτω από τον καλιφορνέζικο ήλιο και γρήγορα έφταναν στην αιτία του ταξιδιού τους στη δυτική ακτή της Αμερικής. Είχαν προκύψει βάσιμες αμφιβολίες για τις βαθμολογήσεις του πρόωρα δοθέντος Abitur στα μαθηματικά του 1966, και από αυτό προέκυπτε στην περίπτωσή μου η ανάγκη να επεξεργαστώ ξανά εξεταστικά θέματα εκείνης της χρονιάς.
Μόνος με τις πολυγραφημένες ερωτήσεις, μου γινόταν αμέσως και βαριά σαν μολύβι σαφές ποιο θα ήταν το αποτέλεσμα της επανεξέτασης. Αλλά με τον πανικό που ξέσπαγε τότε τελείωνε μόνο η ηπιότερη παραλλαγή του εμμονικού ονείρου. Η χειρότερη εκδοχή του περνούσε από την επιστροφή της βαυαρικής υπουργικής αντιπροσωπείας, την εξέταση των αβοήθητων σημειώσεών μου και την επιβολή του βαθμού «Ανεπαρκώς», έως την υποχρεωτική απαίτηση να ενημερώσω αμέσως τον πρύτανη του πανεπιστημίου μου ότι, λόγω της αποτυχίας στο μαθηματικό Abitur, είχαν καταστεί άκυροι τόσο ο διδακτορικός τίτλος όσο και η Venia Legendi, πράγμα που θα οδηγούσε στην παύση της δραστηριότητάς μου ως καθηγητή.
Λιγότερο δραματικά από το επίμονο όνειρο και λιγότερο δυστυχώς από το τελευταίο μάθημα σκι στο Saalbach κύλησαν οι υπόλοιποι μήνες πριν από τον τελευταίο γύρο του Abitur. Ο δρ Wilhelm αξιοποίησε κατανοητά τη δυνατότητα εκδίκησης, πιέζοντας τον συνολικό βαθμό μου στις «φυσικές επιστήμες», ως πρώην καθηγητής φυσικής, στο δύο, πράγμα που έμοιαζε να απομακρύνει ακόμη περισσότερο το Maximilianeum, χωρίς όμως να το καταργεί εντελώς ως ορίζοντα. Η έκθεση του Abitur εκπλήρωσε τις υψηλότερες προσδοκίες του Manfred Zechmeister με μακροσκελή σχόλια πάνω σε ένα αφόρητα ευφυολόγο ρητό του Ortega y Gasset, σύμφωνα με το οποίο «ο πολιτισμός είναι ένα πανδοχείο, ενώ η σκέψη είναι ένας δρόμος», και σε ορισμένα άλλα επισφαλή για μένα εξεταστικά μέρη, όπως η μουσική αγωγή ή η γυμναστική στα όργανα, οι καθηγητές συνέβαλαν με ανεύθυνη γενναιοδωρία στον επιδιωκόμενο μέσο όρο.
Η «Γενική Παρατήρηση» του τετρασέλιδου απολυτηρίου, γραμμένη από τον καθηγητή μας γυμναστικής και υπεύθυνο τάξης Hugo Hauck, ο οποίος δεν είχε συμμετάσχει στο διαβόητο μάθημα σκι, μου φαίνεται σήμερα σαν αμφίσημη εικόνα των δικών μου συναισθημάτων από τα χρόνια του γυμνασίου. Λέξη προς λέξη είχε ξαναγράψει τα σχολικά μου τραύματα ως μαθητικές αρετές: «Ευσυνείδητη εκπλήρωση των καθηκόντων, εξαιρετική προθυμία για επίδοση, ζωηρό ενδιαφέρον σε πολλούς τομείς, ιδίως στα ανθρωπιστικά μαθήματα, και ζωντανή, εποικοδομητική συμμετοχή στο μάθημα καθορίζουν την εικόνα του μαθητή. Χάρη στην πολύ καλή του ευφυΐα και στην ισχυρή του θέληση για επίδοση και επιτυχία, πέτυχε ένα εξαιρετικό συνολικό αποτέλεσμα. — Ως εκπρόσωπος της τάξης και του σχολείου αγωνιζόταν πάντοτε με όλη του τη δύναμη για τα συμφέροντα των συμμαθητών του».
Στην τελετή αποφοίτησης, την Παρασκευή 21 Ιουλίου 1967, στο γυμναστήριο του Siebold-Gymnasium, αξιοποίησα την τιμή και την περίσταση της ομιλίας του Abitur για να μιλήσω για εκείνους που στις 20 Ιουλίου 1944 είχαν πέσει θύματα του εθνικοσοσιαλισμού, πράγμα που το εορταστικό ακροατήριο δέχθηκε χωρίς ορατή συγκίνηση ή ρητή διαμαρτυρία.
Η μία μεγάλη απογοήτευση της ημέρας του Abitur δεν είχε καμία σχέση με την ιστορία και τα πάντα με τα περίπλοκα συναισθήματα μέσα στην οικογένειά μας. Όπως στα έβδομα γενέθλιά μου δεν είχα πάρει το βιβλίο του Fritz Walter για το «θαύμα της Βέρνης», έτσι και το αυτοκίνητο-δώρο για το Abitur απέκλινε από την κακομαθημένη επιθυμία μου, την εκπλήρωση της οποίας ο πατέρας μου διαρκώς ανήγγελλε τις προηγούμενες εβδομάδες. Αντί για το ονειρεμένο κόκκινο αγγλικό MG Cabriolet, «έπρεπε» να οδηγήσω την τελευταία μου μέρα στο Siebold-Gymnasium ένα ηλιοκίτρινο Karmann-Ghia 1500, που μου είχε παραδώσει το προηγούμενο βράδυ ο αντιπρόσωπος της VW και φίλος των γονιών μου — το τελευταίο βραβείο παρηγοριάς του Würzburg, λοιπόν.
Κατά τα άλλα ένιωθα σαν ένας τελειόφοιτος που γύρω στα μέσα του 1967 είχε τη γλιτώσει ευτυχώς, και σχεδόν κυριολεκτικά με ένα μαυρισμένο μάτι· τη χρονιά εκείνη εμφανίστηκαν τα τρία πρώτα βιβλία του Jacques Derrida, που επρόκειτο να τον κάνουν παγκοσμίως διάσημο, και ακολουθούσε τη χρονιά της πρώτης δημοσίευσης του Les mots et les choses του Michel Foucault. Σε αντίθεση με τον José Ortega y Gasset, τον Jean-Paul Sartre ή τον Karl Marx, εκείνα τα δύο ονόματα δεν μου έλεγαν ακόμη τίποτε, και δύσκολα θα μπορούσα να κατανοήσω τα προσημάδια σκεπτικισμού υπό τα οποία ο Derrida και ο Foucault έγραφαν για τον κόσμο ως πραγματικότητα.
Όμως με την ομιλία του Abitur και το Karmann το καλοκαίρι του 1967 δεν είχε ακόμη τελειώσει. Έπρεπε επιτέλους να αποφασίσω για ένα αντικείμενο σπουδών και, κατά τη γερμανική αντίληψη, για ένα επάγγελμα. Επιπλέον δεν είχε ακόμη φανεί αν θα με καλούσαν στο Μόναχο για τις εξετάσεις.
Τον χρόνο αναμονής, χωρίς συγκεκριμένη εικόνα για το μέλλον, τον γέμισε μια μισόκαρδη προσπάθεια να πάρω στα σοβαρά την ιατρική ως οικογενειακή προδιαγραφή για σπουδές και επάγγελμα. Επειδή μου έλειπε η χειρωνακτική δεξιότητα για τη χειρουργική, σκεφτόμουν την ψυχιατρική ως ένα πεδίο που ίσως μπορούσε να συγκεντρώσει τα διάχυτα ενδιαφέροντά μου.
Η πανεπιστημιακή κλινική για ανθρώπους με νοητική αναπηρία, όπου έκανα πρακτική, βρισκόταν στη Füchsleinstraße, στην αρχή μιας πλαγιάς από την οποία έβλεπε κανείς, πάνω από τις γραμμές του κεντρικού σταθμού, την παλιά πόλη του Würzburg. Εργαζόμουν στον «λάκκο των φιδιών», έναν χώρο χωρίς παράθυρα με περισσότερα από σαράντα κρεβάτια, στα οποία ήταν μονίμως «δεμένοι» άνθρωποι σιωπηλοί, βογγητοί ή ουρλιάζοντες. Το καθήκον να τους αποτρέπουμε από βίαιες εκρήξεις εναντίον του εαυτού τους και των άλλων μας απασχολούσε όλη την ημέρα, συμπεριλαμβανομένου του μισάωρου κατά το οποίο ένας γιατρός βύθιζε τους πιο ανήσυχους ασθενείς σε άμεσο βαθύ ύπνο με ενέσεις. Χρόνος για διαγνώσεις ή θεραπευτικά μέτρα έμενε μόνο σπάνια, και δύο εντυπώσεις χαράχτηκαν για πάντα μέσα μου.
Αφενός η μεταμόρφωση προσώπων χωρίς περιγράμματα σε άκαμπτες μάσκες υπό τη θεραπεία με ηλεκτροσόκ, στην οποία ένα απόγευμα οδηγήθηκε και ο πατέρας μου, που είχε εισαχθεί με τη διάγνωση «μανιοκαταθλιπτικό σύνδρομο». Αφετέρου το επείγον περιστατικό μιας υπέρβαρης γυναίκας με ακίνητα μάτια, η οποία είχε καταπιεί περίπου είκοσι μετάλλια της Παναγίας και ροζάρια, για να διώξει τον Σατανά από το σώμα της, τον οποίο θεωρούσε πηγή αμαρτωλών ερωτικών φαντασιώσεων.
Σύντομα ήξερα ότι αυτή η ακραία μορφή της πραγματικότητας δεν μπορούσε να γίνει το περιεχόμενο της ζωής μου· πάντως, μέσα στην πρώτη εβδομάδα στη Füchsleinstraße είχε φτάσει το ελπιδοφόρο γράμμα από το Μόναχο. Μου ανακοίνωνε την ημερομηνία για τη «συζήτηση πάνω σε περιεχόμενα της τελειόφοιτης τάξης» με μια επιτροπή διοικητικών υπαλλήλων, καθηγητών γυμνασίου και πανεπιστημιακών καθηγητών στο Βαυαρικό Υπουργείο Παιδείας, και παρέπεμπε στη διεύθυνση ενός ξενώνα νεότητας για την απαραίτητη διανυκτέρευση.
Οι γονείς μου αποφάσισαν ότι η σημασία των εισαγωγικών εξετάσεων για το Maximilianeum δικαιολογούσε ένα ταξίδι με τρένο στην πρώτη θέση και, αντί για κρεβάτι στον ξενώνα νεότητας, μια κράτηση δωματίου στο τετράστερο ξενοδοχείο Continental. Αυτή η απόκλιση από τους συνηθισμένους κανόνες της διαδικασίας, φανταζόμουν, θα έπρεπε να ενοχλήσει προκαταβολικά τα μέλη της επιτροπής. Και πράγματι, η συνάντηση στο κτίριο του υπουργείου, στη Salvatorstraße 2, άρχισε με την ερώτηση γιατί δεν είχα χρησιμοποιήσει τη δυνατότητα διανυκτέρευσης που προσφερόταν σε όλους τους υποψηφίους.
Ανάλογα ασταθής κύλησε η συζήτηση. Τα μαθηματικά θέματα αποδείχθηκαν άγονα, μόλις έγινε φανερό πόσο δύσκολο μου ήταν, ακόμη και σε στοιχειώδη επίπεδα, κάθε επόμενο βήμα της σκέψης. Έπειτα η συζήτηση στράφηκε στο έργο του Walter Jens, του ανερχόμενου νεαρού συγγραφέα των μέσων της δεκαετίας του 1960. Αν ήμουν εξοικειωμένος με τα κείμενά του και πώς θα τον χαρακτήριζα ως συγγραφέα. Το ότι αποκάλεσα τον Jens «Beckmesser της Ομάδας 47» προκάλεσε σε ορισμένα πρόσωπα ένα έκπληκτα φιλικό χαμόγελο, αλλά δεν βοήθησε να ξεπεραστεί η βεβαιότητα ότι είχα εκθέσει το Würzburg, το σχολείο μου και τον ίδιο μου τον εαυτό.
Στο ταξίδι της επιστροφής αποχαιρέτησα την ελπίδα να αρχίσω τις σπουδές μου στο Μόναχο, όπως ήταν υποχρεωτικό για τους υποτρόφους του Maximilianeum. Επιπλέον αποφάσισα να προετοιμάσω την οικογένεια και τους καθηγητές μου με μια νηφάλια αναφορά για την επίσημη επιβεβαίωση της αποτυχίας μου. Το δεύτερο γράμμα του υπουργείου ήρθε εκπληκτικά γρήγορα. Με λίγα λόγια ενημέρωνε ότι είχα γίνει υπότροφος του Ιδρύματος Maximilianeum και ότι από τις αρχές Οκτωβρίου μπορούσα να εγκατασταθώ σε ένα επιπλωμένο δωμάτιο στο κτίριό του πάνω από τον Ίζαρ.
Η εγγυημένη προοπτική να αφήσω πίσω μου το Würzburg και την οικογένεια λειτούργησε σαν λύτρωση από τη ζωή των βραβείων παρηγοριάς. Είχα γίνει σχεδόν θρησκευτικά, σχεδόν αθλητικά και σχεδόν λογοτεχνικά εμπνευσμένος, χωρίς ποτέ να είμαι ευτυχής με αυτές τις μισές αποστάσεις. Τουλάχιστον είχαν αφυπνίσει φυγόκεντρες ενέργειες, για τις οποίες τώρα ήθελα να βρω μια μορφή και έναν σκοπό.
Το ότι το Würzburg είχε και πάλι έναν υπότροφο του Maximilianeum δεν ενδιέφερε κανέναν. Εκεί γεννήθηκα και μεγάλωσα, αλλά Würzburger δεν ήθελα ούτε να είμαι ούτε να γίνω. Ως τιμημένος με το δημοτικό Βραβείο Πολιτισμού το 2015, μου ήταν τόσο δύσκολο όσο και στην αρμόδια επιτροπή να αναδείξω ιδιαίτερους δεσμούς — ακόμη κι αν η αναγνώριση με χαροποίησε.
Είχα μάθει ότι ένας από τους προκατόχους μου, ο Jehuda Amichai, ο σημαντικότερος λυρικός ποιητής στην ιστορία της αναβιωμένης εβραϊκής γλώσσας, είχε έρθει στον κόσμο στις 3 Μαΐου 1924 στο Würzburg με το όνομα Ludwig Pfeuffer και έντεκα χρόνια αργότερα είχε διαφύγει με την οικογένειά του στην Παλαιστίνη.
Συνεχίζεται με:
Υπερπόντια
Εκκένωση της καταγωγής
