Ο Τοντ Χάγιεν επικρίνει τη λατρεία των «ειδικών» και την αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στην ανεξάρτητη σκέψη.
από τον Τοντ Χάγεν
Ξεκινώντας με μια φαινομενικά αθώα συζήτηση με έναν παλιό προοδευτικό φίλο, ο Τοντ Χάγιεν αναπτύσσει έναν πολεμικό στοχασμό σχετικά με τη σύγχρονη σχέση μεταξύ εξουσίας, γνώσης και ελευθερίας της σκέψης. Στοχεύει στον πολιτισμικό κομφορμισμό, τον σχεδόν δογματικό σεβασμό προς τους «ειδικούς» και την πεποίθηση ότι μόνο επίσημα αναγνωρισμένες προσωπικότητες έχουν το δικαίωμα να ερμηνεύουν την πραγματικότητα. Μέσα από την ειρωνεία, την πρόκληση και την κοινωνική κριτική, ο Χάγιεν υπερασπίζεται την αξία της κοινής εμπειρίας, της αμφιβολίας και της μη πιστοποιημένης νοημοσύνης, καταγγέλλοντας τον κίνδυνο μιας κοινωνίας που γίνεται ολοένα και πιο ανίκανη να ακούσει τις διαφωνούσες φωνές. (NR)
Την άλλη μέρα βγήκα για μεσημεριανό με έναν φίλο (ναι, έχω ακόμα λίγους). Αυτός ο φίλος έχει αρκετά προοδευτικές απόψεις.
Σίγουρα δεν συμπαθεί τον Τραμπ, είναι υπέρμαχος των εμβολίων κ.λπ. Ένας πολύ καλός τύπος, πρέπει να πω: ένας εξαιρετικός καλλιτέχνης, ένας εξαιρετικός πατέρας και ένας γενικά καλός άνθρωπος. Δεν θέλω να παρεκκλίνω, αλλά οι άνθρωποι που συμπεριφέρονται σαν πρόβατα γενικά δεν είναι κακοί.
Είναι ακριβώς σαν εμάς, εκτός από το ότι κοιμούνται. Τέλος πάντων, παρεκκλίνω από το θέμα.
Περιττό να πούμε ότι η συζήτησή μας επικεντρώθηκε στη μουσική και σε άλλα «ασφαλή» θέματα, χωρίς να εμβαθύνουμε στη σκοτεινή πλευρά της διεθνούς πολιτικής, της δημόσιας υγείας και των συναφών. Αλλά είπε κάτι που με έβαλε σε σκέψεις. Είναι κάτι που ακούς συχνά, και συνήθως οι άνθρωποι που το λένε είναι αρκετά έξαλλοι. Απλώς δεν μπορούν να το πιστέψουν και το παρουσιάζουν ως έναν από τους κύριους λόγους που ο κόσμος γίνεται κομμάτια.
«Γιατί όλοι νομίζουν ότι είναι ειδικοί και όμως λένε ανοησίες; Γιατί δεν μπορούν απλώς να το βουλώσουν και να ακούσουν κάποιον που ξέρει τι λέει;»
Στην πραγματικότητα, το ακούω αυτό και από μυγάδες και από πρόβατα (αν και περισσότερο από πρόβατα: τουλάχιστον φαίνονται πιο θυμωμένες από τις μυγάδες).
Ένα από τα πράγματα που με έχουν ενοχλήσει περισσότερο όλα αυτά τα χρόνια είναι να βλέπω τίτλους όπως «Οι επιστήμονες ανακαλύπτουν!» ή «Οι ειδικοί συμφωνούν!» ή άλλες εξίσου εμφατικές διακηρύξεις που υπονοούν ότι μόνο οι «επιστήμονες» μπορούν να ανακαλύψουν κάτι και μόνο οι «ειδικοί» μπορούν να συμφωνήσουν σε οτιδήποτε σημαντικό.
Τι γίνεται με όλες τις σπουδαίες ανακαλύψεις που δεν έχουν κάνει ούτε καν εξειδικευμένοι επιστήμονες; Ο τροχός; Οι τεχνικές ανάμματος φωτιάς; Οι αμέτρητες αποτελεσματικές λαϊκές θεραπείες; Ακόμα και τα σύγχρονα παραδείγματα όπως ο φούρνος μικροκυμάτων και τα χαρτάκια Post-it;
Στο διάολο οι επιστήμονες και στο διάολο οι ειδικοί. Τι γίνεται με τη γιαγιά; Ή τον Τζο τον μηχανικό; Ή τον Μπομπ, τον γείτονα, αυτόν που εργάζεται δέκα ώρες την ημέρα στον κήπο φροντίζοντας τα τριαντάφυλλά του; Δεν έχει κάτι να πει;
Δυστυχώς, αυτή η συνεχής προσπάθεια να μας κατηχήσουν ώστε να πιστέψουμε ότι μόνο ορισμένα εξουσιοδοτημένα άτομα έχουν το δικαίωμα να μας μιλούν είναι σαφώς μέρος του σχεδίου. Και κάθε φορά που το θέμα τίθεται στη συζήτηση, μου βράζει το αίμα.
Τώρα, υπάρχει και ένα μειονέκτημα. Δεν μου αρέσει να εμπιστεύομαι απόλυτα κάποιον που δεν έχει γνώσεις ή δεν έχει κάνει την έρευνά του. Δεν πιστεύω απαραίτητα ότι ο μηχανικός Τζο ξέρει πώς να θεραπεύσει τον χρόνιο πόνο στην πλάτη μου, αλλά ίσως.
Αυτό είναι το κλειδί σε όσα λέω. Οι απλοί, καθημερινοί άνθρωποι ίσως γνωρίζουν κάτι χρήσιμο.
Στον πολύπλοκο κόσμο μας, ωστόσο, αυτή η γνώση της «κοινής λογικής» καθίσταται ολοένα και λιγότερο χρήσιμη όταν εφαρμόζεται σε εξαιρετικά τεχνικά ζητήματα. Αμφιβάλλω αν πολλοί άνθρωποι γνωρίζουν διαισθητικά πώς να επισκευάσουν ένα κινητό τηλέφωνο που σταματά να λειτουργεί, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν να εκφράσουν γνώμη επί του θέματος.
Δεν μπορώ να σας περιγράψω πόσες φορές η πρόταση της γυναίκας μου για την επίλυση κάποιου περίεργου προβλήματος υπολογιστή έχει αποδειχθεί αποτελεσματική. Ίσως είναι καθαρή μαγεία και δεν έχει ακριβή λογική, αλλά συχνά λειτουργεί.
Ωστόσο, το πρόβλημα παραμένει: πολλοί άνθρωποι δεν μπαίνουν καν στον κόπο να ενημερωθούν για τα πιο βασικά πράγματα σχετικά με μια κατάσταση. Και εδώ ακριβώς έρχεται το διστακτικό μας μότο «κάντε την έρευνά σας» . Δεν νομίζω ότι περιμένουμε από τους κομφορμιστές να μάθουν όλες τις περιπλοκές που είναι απαραίτητες για να διατυπώσουν έγκυρες και χρήσιμες απόψεις βασισμένες στην αλήθεια και τα γεγονότα, αλλά περιμένουμε να γνωρίζουν τα βασικά, έτσι ώστε τα ένστικτά τους να βασίζονται σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει, και όχι σε κάποια κατασκευή (ή απροκάλυπτο ψέμα) που τους έχει ταΐσει η ατζέντα για να σχηματίσουν μια γνώμη σύμφωνα με τους στόχους της.
Η ειρωνεία είναι ότι αυτά τα άτομα που μοιάζουν με πρόβατα δεν περιορίζουν την άγνοια και την ανικανότητά τους. Συνεχίζουν να φλυαρούν την ιστορία που τους έχει επιβάλει η ατζέντα. Η ατζέντα αποδίδει την ετικέτα του «ειδικού» σε λίγους εκλεκτούς εντός των τάξεών της. Πληρώνουν επιστήμονες για να κάνουν τη δουλειά τους και ειδικούς για να κάνουν τις εντολές τους. Οι ίδιοι παράγουν κέρδος και κατέχουν εξουσία στον πολιτισμό. Το κοινό βλέπει όλα αυτά ως αυθεντία, εμπειρογνωμοσύνη, πηγή αξιόπιστων πληροφοριών. Έτσι, ξεστομίζουν ανοησίες: «οι ειδικοί συμφωνούν», «οι επιστήμονες ανακαλύπτουν».
Δύο πράγματα συμβαίνουν εδώ. Πρώτον, αυτοί οι τυπάτοι θέλουν να σωπάσουν όλοι οι άλλοι. Αν όποιον θέλουν να φιμώσουν δεν εκφράζει απόψεις με βάση αυτό που του έχουν παρουσιάσει ως τη μόνη πηγή αλήθειας (τους ειδικούς), τότε θέλουν να σωπάσουν.
Δεύτερον, αυτοί οι τυπάκοι πιστεύουν ότι ήδη γνωρίζουν τα πάντα. Απλώς αναφέρονται σε ειδικούς, επιστήμονες και πολιτικούς. Καμία από τις σκέψεις, τα ένστικτα, την κοινή λογική ή την εμπειρία τους δεν λαμβάνεται υπόψη στα συμπεράσματά τους. Νομίζουν ότι όταν «εκφράζουν τη γνώμη τους», εκφράζουν αυτό που πιστεύουν. Αλλά αυτό δεν ισχύει: απλώς παπαγαλίζουν ό,τι έχει δηλώσει η αυθεντία (οι ειδικοί τους, και επομένως η αλήθεια τους).
Δεν νομίζω ότι εμείς, που είμαστε κάπως γκρινιάρηδες, συμπεριφερόμαστε έτσι. Στην πραγματικότητα, δεν εμπιστευόμαστε καθόλου την κυρίαρχη σκέψη. Τις περισσότερες φορές, δεν εμπιστευόμαστε τίποτα από όσα λέει η κυρίαρχη σκέψη, ούτε καν τους επιστήμονες και τους ειδικούς. Δυστυχώς για εμάς, αυτός δεν είναι πάντα ο πιο έξυπνος τρόπος για να προχωρήσουμε.
Είτε το πιστεύετε είτε όχι, μερικοί από αυτούς τους ανθρώπους (επιστήμονες και ειδικούς) έχουν στην πραγματικότητα κάτι καλό και χρήσιμο να πουν. Είτε το πιστεύετε είτε όχι, ακόμη και ορισμένοι πολιτικοί δεν βρίσκονται υπό την εξουσία του Σατανά (θα έλεγα ότι αυτό συμβαίνει συνήθως σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης).
Στις περισσότερες περιπτώσεις, ωστόσο, διαμορφώνουμε τις απόψεις μας ανεξάρτητα. Δεν βασιζόμαστε αυτόματα σε κάποιον με μια ηχηρή ταμπέλα. Ας ελπίσουμε ότι ακούμε και αυτούς που μας μιλάνε όταν διαμορφώνουμε τις απόψεις μας — ας ελπίσουμε ότι ακούμε τους πάντες.
Το θέμα είναι ότι κανείς δεν πρέπει να φιμωθεί. Εναπόκειται στον ακροατή να αξιολογήσει εάν αυτά που λέει ο ομιλητής είναι χρήσιμα.
Αν ο ομιλητής ψεύδεται απροκάλυπτα και εν γνώσει του, τότε αυτό είναι πρόβλημα. Αλλά, πάλι, εναπόκειται στον καθένα μας να είναι ο τελικός κριτής για το τι είναι αλήθεια και τι όχι. Προφανώς, εδώ υπεισέρχεται η ελευθερία του λόγου. Δεν εξαρτάται από εμάς να αποφασίσουμε τι μπορεί να ειπωθεί και ποιος έχει το δικαίωμα να το πει, αλλά έχουμε την ευθύνη να αξιολογήσουμε τι λέγεται.
Όλοι έχουμε το δικαίωμα να εκφράζουμε τη γνώμη μας. Ειδικοί και μη. Ποτέ δεν ξέρεις πότε μπορεί να βρεις θησαυρό. Θα μπορούσε να βρεθεί στα πιο απροσδόκητα μέρη.
Την άλλη μέρα βγήκα για μεσημεριανό με έναν φίλο (ναι, έχω ακόμα λίγους). Αυτός ο φίλος έχει αρκετά προοδευτικές απόψεις.
Σίγουρα δεν συμπαθεί τον Τραμπ, είναι υπέρμαχος των εμβολίων κ.λπ. Ένας πολύ καλός τύπος, πρέπει να πω: ένας εξαιρετικός καλλιτέχνης, ένας εξαιρετικός πατέρας και ένας γενικά καλός άνθρωπος. Δεν θέλω να παρεκκλίνω, αλλά οι άνθρωποι που συμπεριφέρονται σαν πρόβατα γενικά δεν είναι κακοί.
Είναι ακριβώς σαν εμάς, εκτός από το ότι κοιμούνται. Τέλος πάντων, παρεκκλίνω από το θέμα.
Περιττό να πούμε ότι η συζήτησή μας επικεντρώθηκε στη μουσική και σε άλλα «ασφαλή» θέματα, χωρίς να εμβαθύνουμε στη σκοτεινή πλευρά της διεθνούς πολιτικής, της δημόσιας υγείας και των συναφών. Αλλά είπε κάτι που με έβαλε σε σκέψεις. Είναι κάτι που ακούς συχνά, και συνήθως οι άνθρωποι που το λένε είναι αρκετά έξαλλοι. Απλώς δεν μπορούν να το πιστέψουν και το παρουσιάζουν ως έναν από τους κύριους λόγους που ο κόσμος γίνεται κομμάτια.
«Γιατί όλοι νομίζουν ότι είναι ειδικοί και όμως λένε ανοησίες; Γιατί δεν μπορούν απλώς να το βουλώσουν και να ακούσουν κάποιον που ξέρει τι λέει;»
Στην πραγματικότητα, το ακούω αυτό και από μυγάδες και από πρόβατα (αν και περισσότερο από πρόβατα: τουλάχιστον φαίνονται πιο θυμωμένες από τις μυγάδες).
Ένα από τα πράγματα που με έχουν ενοχλήσει περισσότερο όλα αυτά τα χρόνια είναι να βλέπω τίτλους όπως «Οι επιστήμονες ανακαλύπτουν!» ή «Οι ειδικοί συμφωνούν!» ή άλλες εξίσου εμφατικές διακηρύξεις που υπονοούν ότι μόνο οι «επιστήμονες» μπορούν να ανακαλύψουν κάτι και μόνο οι «ειδικοί» μπορούν να συμφωνήσουν σε οτιδήποτε σημαντικό.
Τι γίνεται με όλες τις σπουδαίες ανακαλύψεις που δεν έχουν κάνει ούτε καν εξειδικευμένοι επιστήμονες; Ο τροχός; Οι τεχνικές ανάμματος φωτιάς; Οι αμέτρητες αποτελεσματικές λαϊκές θεραπείες; Ακόμα και τα σύγχρονα παραδείγματα όπως ο φούρνος μικροκυμάτων και τα χαρτάκια Post-it;
Στο διάολο οι επιστήμονες και στο διάολο οι ειδικοί. Τι γίνεται με τη γιαγιά; Ή τον Τζο τον μηχανικό; Ή τον Μπομπ, τον γείτονα, αυτόν που εργάζεται δέκα ώρες την ημέρα στον κήπο φροντίζοντας τα τριαντάφυλλά του; Δεν έχει κάτι να πει;
Δυστυχώς, αυτή η συνεχής προσπάθεια να μας κατηχήσουν ώστε να πιστέψουμε ότι μόνο ορισμένα εξουσιοδοτημένα άτομα έχουν το δικαίωμα να μας μιλούν είναι σαφώς μέρος του σχεδίου. Και κάθε φορά που το θέμα τίθεται στη συζήτηση, μου βράζει το αίμα.
Τώρα, υπάρχει και ένα μειονέκτημα. Δεν μου αρέσει να εμπιστεύομαι απόλυτα κάποιον που δεν έχει γνώσεις ή δεν έχει κάνει την έρευνά του. Δεν πιστεύω απαραίτητα ότι ο μηχανικός Τζο ξέρει πώς να θεραπεύσει τον χρόνιο πόνο στην πλάτη μου, αλλά ίσως.
Αυτό είναι το κλειδί σε όσα λέω. Οι απλοί, καθημερινοί άνθρωποι ίσως γνωρίζουν κάτι χρήσιμο.
Στον πολύπλοκο κόσμο μας, ωστόσο, αυτή η γνώση της «κοινής λογικής» καθίσταται ολοένα και λιγότερο χρήσιμη όταν εφαρμόζεται σε εξαιρετικά τεχνικά ζητήματα. Αμφιβάλλω αν πολλοί άνθρωποι γνωρίζουν διαισθητικά πώς να επισκευάσουν ένα κινητό τηλέφωνο που σταματά να λειτουργεί, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν να εκφράσουν γνώμη επί του θέματος.
Δεν μπορώ να σας περιγράψω πόσες φορές η πρόταση της γυναίκας μου για την επίλυση κάποιου περίεργου προβλήματος υπολογιστή έχει αποδειχθεί αποτελεσματική. Ίσως είναι καθαρή μαγεία και δεν έχει ακριβή λογική, αλλά συχνά λειτουργεί.
Ωστόσο, το πρόβλημα παραμένει: πολλοί άνθρωποι δεν μπαίνουν καν στον κόπο να ενημερωθούν για τα πιο βασικά πράγματα σχετικά με μια κατάσταση. Και εδώ ακριβώς έρχεται το διστακτικό μας μότο «κάντε την έρευνά σας» . Δεν νομίζω ότι περιμένουμε από τους κομφορμιστές να μάθουν όλες τις περιπλοκές που είναι απαραίτητες για να διατυπώσουν έγκυρες και χρήσιμες απόψεις βασισμένες στην αλήθεια και τα γεγονότα, αλλά περιμένουμε να γνωρίζουν τα βασικά, έτσι ώστε τα ένστικτά τους να βασίζονται σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει, και όχι σε κάποια κατασκευή (ή απροκάλυπτο ψέμα) που τους έχει ταΐσει η ατζέντα για να σχηματίσουν μια γνώμη σύμφωνα με τους στόχους της.
Η ειρωνεία είναι ότι αυτά τα άτομα που μοιάζουν με πρόβατα δεν περιορίζουν την άγνοια και την ανικανότητά τους. Συνεχίζουν να φλυαρούν την ιστορία που τους έχει επιβάλει η ατζέντα. Η ατζέντα αποδίδει την ετικέτα του «ειδικού» σε λίγους εκλεκτούς εντός των τάξεών της. Πληρώνουν επιστήμονες για να κάνουν τη δουλειά τους και ειδικούς για να κάνουν τις εντολές τους. Οι ίδιοι παράγουν κέρδος και κατέχουν εξουσία στον πολιτισμό. Το κοινό βλέπει όλα αυτά ως αυθεντία, εμπειρογνωμοσύνη, πηγή αξιόπιστων πληροφοριών. Έτσι, ξεστομίζουν ανοησίες: «οι ειδικοί συμφωνούν», «οι επιστήμονες ανακαλύπτουν».
Δύο πράγματα συμβαίνουν εδώ. Πρώτον, αυτοί οι τυπάτοι θέλουν να σωπάσουν όλοι οι άλλοι. Αν όποιον θέλουν να φιμώσουν δεν εκφράζει απόψεις με βάση αυτό που του έχουν παρουσιάσει ως τη μόνη πηγή αλήθειας (τους ειδικούς), τότε θέλουν να σωπάσουν.
Δεύτερον, αυτοί οι τυπάκοι πιστεύουν ότι ήδη γνωρίζουν τα πάντα. Απλώς αναφέρονται σε ειδικούς, επιστήμονες και πολιτικούς. Καμία από τις σκέψεις, τα ένστικτα, την κοινή λογική ή την εμπειρία τους δεν λαμβάνεται υπόψη στα συμπεράσματά τους. Νομίζουν ότι όταν «εκφράζουν τη γνώμη τους», εκφράζουν αυτό που πιστεύουν. Αλλά αυτό δεν ισχύει: απλώς παπαγαλίζουν ό,τι έχει δηλώσει η αυθεντία (οι ειδικοί τους, και επομένως η αλήθεια τους).
Δεν νομίζω ότι εμείς, που είμαστε κάπως γκρινιάρηδες, συμπεριφερόμαστε έτσι. Στην πραγματικότητα, δεν εμπιστευόμαστε καθόλου την κυρίαρχη σκέψη. Τις περισσότερες φορές, δεν εμπιστευόμαστε τίποτα από όσα λέει η κυρίαρχη σκέψη, ούτε καν τους επιστήμονες και τους ειδικούς. Δυστυχώς για εμάς, αυτός δεν είναι πάντα ο πιο έξυπνος τρόπος για να προχωρήσουμε.
Είτε το πιστεύετε είτε όχι, μερικοί από αυτούς τους ανθρώπους (επιστήμονες και ειδικούς) έχουν στην πραγματικότητα κάτι καλό και χρήσιμο να πουν. Είτε το πιστεύετε είτε όχι, ακόμη και ορισμένοι πολιτικοί δεν βρίσκονται υπό την εξουσία του Σατανά (θα έλεγα ότι αυτό συμβαίνει συνήθως σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης).
Στις περισσότερες περιπτώσεις, ωστόσο, διαμορφώνουμε τις απόψεις μας ανεξάρτητα. Δεν βασιζόμαστε αυτόματα σε κάποιον με μια ηχηρή ταμπέλα. Ας ελπίσουμε ότι ακούμε και αυτούς που μας μιλάνε όταν διαμορφώνουμε τις απόψεις μας — ας ελπίσουμε ότι ακούμε τους πάντες.
Το θέμα είναι ότι κανείς δεν πρέπει να φιμωθεί. Εναπόκειται στον ακροατή να αξιολογήσει εάν αυτά που λέει ο ομιλητής είναι χρήσιμα.
Αν ο ομιλητής ψεύδεται απροκάλυπτα και εν γνώσει του, τότε αυτό είναι πρόβλημα. Αλλά, πάλι, εναπόκειται στον καθένα μας να είναι ο τελικός κριτής για το τι είναι αλήθεια και τι όχι. Προφανώς, εδώ υπεισέρχεται η ελευθερία του λόγου. Δεν εξαρτάται από εμάς να αποφασίσουμε τι μπορεί να ειπωθεί και ποιος έχει το δικαίωμα να το πει, αλλά έχουμε την ευθύνη να αξιολογήσουμε τι λέγεται.
Όλοι έχουμε το δικαίωμα να εκφράζουμε τη γνώμη μας. Ειδικοί και μη. Ποτέ δεν ξέρεις πότε μπορεί να βρεις θησαυρό. Θα μπορούσε να βρεθεί στα πιο απροσδόκητα μέρη.
