Σεισμός Έπσταϊν: Ο πρώην βραβευμένος με Νόμπελ πρόεδρος Γιάγκλαντ υπό έρευνα στο Όσλο. Ο Στάρμερ στα πρόθυρα καταστροφής στο Λονδίνο

Roberto Vivaldelli - 6 Φεβρουαρίου 2026

Πηγή: Insideover

Η δημοσίευση των Αρχείων Esptein —ή μάλλον, της τελευταίας παρτίδας 3 εκατομμυρίων εγγράφων— αντιπροσωπεύει έναν πραγματικό διεθνή πολιτικό σεισμό. Δύο χώρες, ειδικότερα, αντιμετωπίζουν σημαντικές συνέπειες από αυτή την άποψη: η Νορβηγία , με το σκάνδαλο που έπληξε αρχικά την πρέσβειρα Mona Juul και τον σύζυγό της, Terje Rød-Larsen , η οποία είχε επανειλημμένες επαφές με τον χρηματιστή-παιδόφιλο που πέθανε στη φυλακή σε μια φαινομενική αυτοκτονία στο Μητροπολιτικό Σωφρονιστικό Κέντρο στη Νέα Υόρκη στις 10 Αυγούστου 2019· και το Ηνωμένο Βασίλειο , με την αντιπαράθεση να επικεντρώνεται στον πρώην υπουργό των Εργατικών Λόρδο Peter Mandelson , τον πρώην Βρετανό πρέσβη στις ΗΠΑ που κατηγορήθηκε ότι ενήργησε ως «κατάσκοπος» για λογαριασμό του ίδιου χρηματιστή και απορρίφθηκε από τον Starmer για τους δεσμούς του με τον μεγιστάνα, ο οποίος επίσης πρόσφατα παραιτήθηκε από τη Βουλή των Λόρδων. Ο Jeffrey Epstein , αναφέρουν τα έγγραφα, φέρεται να έστειλε στον Mandelson δεκάδες χιλιάδες δολάρια, και σύμφωνα με την αστυνομία το έκανε με αντάλλαγμα εμπιστευτικές οικονομικές πληροφορίες.

Τώρα, ωστόσο, το σκάνδαλο διευρύνεται και εμπλέκει τον πρώην πρωθυπουργό της Νορβηγίας, Θόρμπιορν Γιάγκλαντ . Ο πρώην πρόεδρος της Νορβηγικής Επιτροπής Νόμπελ και Γενικός Γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης κατηγορείται για «σοβαρή διαφθορά»: σύμφωνα με τα τελευταία έγγραφα που δημοσίευσε ο Έπσταϊν, ο Γιάγκλαντ ζήτησε το 2014 από τον καταδικασμένο σεξουαλικό δράστη οικονομική βοήθεια για την αγορά ενός διαμερίσματος στο Όσλο. Ο Γιάγκλαντ αρνήθηκε ότι έλαβε δώρα ή παράτυπες μεταφορές, δηλώνοντας ότι όλα τα ακίνητα της οικογένειας χρηματοδοτήθηκαν αποκλειστικά μέσω τραπεζικών δανείων από την DNB.

Η πολιτική ελίτ της Νορβηγίας τρέμει

Σύμφωνα με email που δημοσίευσαν οι αμερικανικές αρχές και επικαλέστηκε η νορβηγική εφημερίδα VG , ο Γιάγκλαντ έγραψε στον Έπσταϊν στις 28 Σεπτεμβρίου 2014: « Γεια σου Τζέφρι, χάρηκα που σε είδα στη Νέα Υόρκη . Όσον αφορά το πιθανό διαμέρισμά μου στο Όσλο, μπορώ να πάρω δάνειο έως και 7,5 εκατομμύρια κορώνες, αλλά δεν μπορώ να πάρω καλό επιτόκιο για αυτό το ποσό ή το ποσό δεν είναι αρκετό, πρέπει να πάρω έως και 10 εκατομμύρια κορώνες».

Στη συνέχεια, πρόσθεσε ότι «μια κοινή επένδυση», την οποία φέρεται να είχαν συζητήσει προηγουμένως, «θα ήταν ενδιαφέρουσα». Ο Γιάγκλαντ εξήγησε στο VG ότι το αίτημα δεν οδήγησε ποτέ σε οικονομική μεταφορά από τον Έπσταϊν και ότι τα οικογενειακά ακίνητα αγοράστηκαν εξ ολοκλήρου με συνηθισμένα δάνεια που χορηγήθηκαν από την τράπεζα DNB. Και οι επαφές μεταξύ Γιάγκλαντ και Έπσταϊν - οι οποίες περιλαμβάνουν ηλεκτρονικά μηνύματα, συναντήσεις στη Νέα Υόρκη, το Παρίσι και το Στρασβούργο, καθώς και ταξιδιωτικά σχέδια - έχουν περιγραφεί από τον πρώην πρωθυπουργό της Νορβηγίας στο παρελθόν ως «μέρος της κανονικής διπλωματικής δραστηριότητας» κατά τη διάρκεια της θητείας του ως Γενικός Γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης (2009-2019) και πρόεδρος της Επιτροπής Νόμπελ. Η Επιτροπή, τις τελευταίες ώρες, δήλωσε ότι αναμένει «εξήγηση» σχετικά με τις τελευταίες αποκαλύψεις για τον πρώην επικεφαλής της.
Αν ο Μάντελσον παρασύρει και τον Στάρμερ

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η παραίτηση του Μάντελσον από τη Βουλή των Λόρδων δεν είναι αρκετή για να καταστείλει τη διαμάχη. Αυτές θα μπορούσαν επίσης να είναι καθοριστικές ημέρες για τον πρωθυπουργό Κιρ Στάρμερ , ο οποίος διόρισε τον Μάντελσον ως πρέσβη στις ΗΠΑ το 2024. Η Guardian αναφέρει ότι ορισμένοι βουλευτές των Εργατικών έχουν προειδοποιήσει ότι οι μέρες του Στάρμερ ως πρωθυπουργού «είναι μετρημένες». Ο λόγος; Η κυβέρνηση παραλίγο να ηττηθεί στη Βουλή των Κοινοτήτων, κάτι που αποφεύχθηκε μόνο χάρη σε μια τροπολογία της τελευταίας στιγμής στην οποία συμφώνησαν η Μεγκ Χίλιερ και η Άντζελα Ρέινερ , η οποία απαιτούσε τη δημοσίευση εγγράφων που σχετίζονται με τον διορισμό του Μάντελσον και το βάθος των δεσμών του με τον Έπσταϊν.

Αρκετοί βουλευτές έχουν δηλώσει ότι η δημοσίευση αυτών των εγγράφων —η οποία ενδεχομένως να καθυστερήσει λόγω αστυνομικής έρευνας για τον Μάντελσον— θα μπορούσε να προκαλέσει αναταραχή. Ένας δήλωσε: «Πρέπει να βγάλουμε όλο το δηλητήριο έξω», ενώ ένας πρώην υπουργός χαρακτήρισε την ημέρα «τη χειρότερη μέχρι τώρα», ενώ ένας άλλος προειδοποίησε ότι «η εμπιστοσύνη έχει χαθεί» και ότι δεν θα ένιωθε πλέον άνετα να υποστηρίζει τον Στάρμερ σε μια ψήφο εμπιστοσύνης.

Η ατμόσφαιρα περιγράφεται ως ιδιαίτερα ζοφερή μεταξύ των πιο πιστών βουλευτών, με έναν νεοεκλεγέντα βουλευτή για το 2024 να κάνει λόγο για «τελική διάθεση». Η παραδοχή του Στάρμερ κατά την Ώρα των Ερωτήσεων , στην οποία επιβεβαίωσε ότι γνώριζε τη φιλία του Μάντελσον με τον Έπσταϊν πριν από τον διορισμό του (αν και διευκρίνισε ότι επρόκειτο μόνο για δημόσια πληροφορία), αντιπροσώπευε μια ιδιαίτερα αρνητική και τεταμένη στιγμή εντός των Εργατικών. Ίσως -θα δούμε- να σηματοδότησε και το τέλος της καριέρας του Στάρμερ ως πρωθυπουργού

 .Terremoto Epstein: a Oslo indagato l’ex presidente del nobel Jagland, a Londra Starmer sull’orlo del baratro

Το Μεγάλο Ρεσιτάλ

από τον Μαρτσέλο Βενετσιάνι

Ποιο είναι το κυρίαρχο συναίσθημα ή η αίσθηση σε αυτή την ιστορική και πολιτική στιγμή, μεταξύ των ανθρώπων, στις σχέσεις δημόσιου-ιδιωτικού τομέα, στην εξέταση όσων κατέχουν δημόσιες θέσεις και υποστηρίζουν ζητήματα γενικού ενδιαφέροντος; Η πιο διαδεδομένη αντίληψη, αν και συχνά έμμεση και ασυνείδητη, είναι ότι βρισκόμαστε αντιμέτωποι ή μέσα σε ένα Μεγάλο Έργο , με την ορολογία και τις στάσεις του. Ο καθένας παίζει έναν ρόλο, λέει τα προβλέψιμα και προφανή πράγματα που ταιριάζουν στον ρόλο του, χωρίς ποτέ να εκπλήσσει κανέναν λέγοντας κάτι διαφορετικό από το κλισέ και τη μάσκα που φοράει. Και το Καρναβάλι που πλησιάζει τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή για να καταγγείλουμε αυτό το μόνιμο θέατρο μάσκας.

Συμμετέχουμε ή παρακολουθούμε μια θεατρική παράσταση στην οποία η πραγματικότητα, η αλήθεια, η αυθεντικότητα και η ιστορία είναι άσχετα. Παίζουμε έναν καθορισμένο ή επιθυμητό ρόλο, χρησιμοποιούμε προκατασκευασμένο και ψευδές λεξιλόγιο, μια διαστρεβλωμένη και εξημερωμένη ιστορία, λέμε ορισμένα πράγματα και παραλείπουμε άλλα επειδή μας βολεύει. Όχι μόνο με την ωμή έννοια της ευκολίας, αλλά και με την υποκριτική έννοια της σύμβασης, των καλών τρόπων και της σκοπιμότητας της κοινωνικής θέσης. Οι πολιτικοί ηγέτες και οι οπαδοί τους παίζουν, όπως και οι διαμορφωτές της κοινής γνώμης και όσοι εμφανίζονται στα μέσα ενημέρωσης γενικά, όπως και οι διανοούμενοι και οι δημόσιες προσωπικότητες κάθε είδους. Συμπεριλαμβανομένων των ιεραρχών και των δικαστών. Όποιος ανεβαίνει στη σκηνή - δηλαδή, όποιος μιλάει πέρα ​​από την αυστηρά ιδιωτική σφαίρα - πρέπει να υιοθετήσει μια στάση, μια κίνηση και μια γλώσσα που δεν αντιστοιχούν σε αυτό που πραγματικά είναι, σκέφτονται ή θέλουν, αλλά μάλλον σε αυτό που απαιτείται εκείνη τη στιγμή στη θέση τους. Δεν εκφράζουν πραγματικά αυτό που πιστεύουν και σκέφτονται, αλλά τηρούν έναν κανόνα, μια σειρά από προφυλάξεις, προσέχοντας να μην προσβάλουν προστατευμένες ευαισθησίες, να μην θίξουν κάποιο ευαίσθητο σημείο. Υποστηρίζουν θέσεις που είναι λειτουργικές προς το παρόν, ικανές να αποφέρουν ελάχιστα κέρδη ή τουλάχιστον να φτάσουν σε ένα όριο κοινής αποδοχής. Είναι καταστασιακοί, λένε πράγματα με βάση τις συνθήκες του τόπου, του χρόνου και τα περιθώρια κέρδους που μπορούν να προκύψουν από την έλευσή τους. Αλλά πάντα με τη στολή ή την ενδυμασία τους. Μια θέση που ασπαζόμασταν χθες ανατρέπεται σήμερα επειδή ο αντίπαλός σας την υποστηρίζει τώρα, σε έναν αδίστακτο πόλεμο θέσεων. Η ταυτότητα, η κληρονομιά και η ιστορία κάποιου γρήγορα παραμερίζονται, αποκηρύσσονται ή ανατρέπονται, επειδή είναι πιο χρήσιμα έτσι. Έτσι, αντιμέτωποι με απίστευτες ανατροπές, είναι φυσικό να παρατηρήσουμε: αλλά γιατί δεν το είπατε νωρίτερα ότι σκεφτόσασταν έτσι, γιατί σας πήρε τόσο χρόνο και το λέτε μόνο τώρα επειδή φτάσατε σε αυτή τη θέση ισχύος, γιατί εξαπατήσατε τόσους πολλούς αν δεν πιστεύατε αυτά που λέγατε;

Πολλά σύγχρονα παραδείγματα θα μπορούσαν να αναφερθούν, από ανατροπές στο δικαστικό σύστημα και αποχωρήσεις σταδιοδρομιών, μέχρι φασισμό και αντισημιτισμό, από διεθνείς συμμαχίες και εντάσεις μέχρι ζητήματα ασφάλειας και οικογένειας. Η Μελόνι ενεργεί , ακόμα κι αν φαίνεται ειλικρινής, όπως και οι σύμμαχοί της και οι υφιστάμενοί της, ακόμη και στην κορυφή των θεσμών. Ο Κόντε και ο Σλάιν , οι συνεργάτες τους, και πολλά δημόσια πρόσωπα που παρελαύνουν στα μέσα ενημέρωσης ενεργούν. Οι διανοούμενοι ενεργούν και δεν τολμούν να υπερβούν τις επικρατούσες προκαταλήψεις, αλλά επιμένουν σε αυτές. Δεν αμφισβητούν τίποτα που απειλεί τον ρόλο τους, αλλά μόνο ό,τι τον εδραιώνει μέσα σε ένα περιβάλλον, μέσα σε μια καθιερωμένη εξουσία. Οι πιο οξυδερκείς χρησιμοποιούν αυτό που ο Τέοντορ Αντόρνο ονόμασε ορολογία της αυθεντικότητας. Είναι μια ορολογία που προσποιείται την ειλικρίνεια, αλλά είναι εγγενώς ψευδής και αναληθής.

Κάποτε, υπήρχε ένα επάγγελμα αφιερωμένο ρητά σε αυτό το έργο: ο δικηγόρος ασπαζόταν την υπόθεση που του είχε ανατεθεί να υπερασπιστεί και μπορεί να μην πίστευε τον πελάτη του ή τον εντολέα του σε αυτήν, αλλά το επάγγελμά του τον οδηγούσε να την υπερασπίζεται και να ασπάζεται συνεπή επιχειρήματα στους νομικούς χώρους. Τώρα, αυτό το επάγγελμα έχει γίνει σχεδόν καθολικό και είναι υπόλογο μόνο για αμοιβές και όχι για αληθινές πεποιθήσεις. Το idola fori, για το οποίο μίλησε ο Μπέικον, συμπίπτει με το idola tribus και το idola theatri. Τα είδωλα είναι οι προκαταλήψεις ή οι λεξιλογικές μορφές που υιοθετούνται για να αναλάβουν ή να διατηρήσουν έναν ρόλο. Ο κώδικας αφύπνισης και η πολιτική ορθότητα είναι η ενημερωμένη επανέκδοση αυτών των φανταστικών και προκατασκευασμένων σκέψεων. Αυτή η γλώσσα, επίσης, είναι μέρος του Μεγάλου Θεάτρου.

Την εποχή του Μαρξ και του Νίτσε, δύο σπουδαίων απομυθοποιών, οι φορείς της υποκρισίας και της μισαλλοδοξίας ονομάζονταν Φιλισταίοι. Αλλά ήταν μια κατηγορία κληρικών, λογίων ή φαινομενικά τέτοιων, ίσως καθηγητών, ή σε κάθε περίπτωση, εύπορων αστών. Σήμερα, η απόδοσή τους αποτελεί προϋπόθεση για όποιον εισέρχεται στην αρένα της εξουσίας και των δημοσίων σχέσεων. Καμία πολιτική δήλωση δεν έχει καμία σχέση με την ταυτότητα, την ιστορική αλήθεια ή την αυθεντικότητα των παθών και των πεποιθήσεων. Όλα περιορίζονται σε τακτικές και αποτελέσματα, στην ανάγκη να ευχαριστήσουμε ακόμη και με το κόστος της απόκρυψης και της επιδίωξης πρακτικών στόχων.

Μία από τις πιο σοβαρές επιπτώσεις που προκαλεί αυτή η δράση στους ανθρώπους είναι η εκτεταμένη δυσπιστία και, ως εκ τούτου, η γενική δυσπιστία. Και η άμεση συνέπεια της είναι η αποχή από την ψηφοφορία, η δυσαρέσκεια για τους θεσμούς και η κατάρρευση της αξιοπιστίας των άρχουσων τάξεων - πολιτικών, κυβερνητών, δικαστών, επισκόπων, επικοινωνιολόγων...

Το κοινό θα πρέπει να επιδεικνύει ακόμη πιο απροκάλυπτα σημάδια μισαλλοδοξίας για αυτή τη συνεχή υποκριτική. Δεν είμαστε ηλίθιοι, ούτε παιδιά. Τουλάχιστον γλιτώστε μας από την υποκρισία, αλλιώς θα εγκαταλείπουμε όλο και περισσότερο τα θέατρά σας.

Το Μεγάλο Ρεσιτάλ - Marcello Veneziani

Thorbjørn Jagland: Ο νικητής του βραβείου Νόμπελ κατά Epstein

Paolo Sensini - 6 Φεβρουαρίου 2026

Πηγή: Πάολο Σενσίνι

Ο Thorbjørn Jagland, πρώην πρόεδρος της επιτροπής απονομής του βραβείου Νόμπελ στον Ομπάμα το 2009, επισκεπτόταν συχνά το νησί του παιδόφιλου Τζέφρι Έπσταϊν. Τώρα, ακόμη και οι πιο αφελείς θα καταλάβουν τους λόγους πίσω από την απονομή του βραβείου Νόμπελ Ειρήνης (βλ. επίσης το τελευταίο βραβείο, που απονεμήθηκε το 2025 στη «μεγάλη φίλη του Ισραήλ», τη Βενεζουελάνα Μαρία Κορίνα Ματσάντο).
Πρώτον, επειδή είναι φίλοι και συχνάζουν στις «αποκλειστικές» τοποθεσίες που έχουν στήσει πράκτορες της Μοσάντ. Δεύτερον, επειδή είναι εκτεθειμένοι και ευάλωτοι σε εκβιασμούς - δηλαδή, εντελώς υπάκουοι - σε κάθε αίτημα των Δασκάλων του Λόγου.

Thorbjørn Jagland: il premio Nobel alla Epstein

Ο αργός σεισμός Epstein: Το ρήγμα μεταξύ του λαού και της ελίτ

Alastair Crooke - 6 Φεβρουαρίου 2026

Πηγή: Red Jackets

Μετά τον «Έπσταϊν», τίποτα δεν μπορεί να συνεχιστεί όπως πριν: ούτε οι μεταπολεμικές αξίες του «ποτέ ξανά», που αντανακλούσαν το συναίσθημα στο τέλος αιματηρών πολέμων, ούτε η ευρεία επιθυμία για μια «πιο δίκαιη» κοινωνία· ούτε η διπολική οικονομία της ακραίας ανισότητας πλούτου· ούτε η εμπιστοσύνη, μετά την αποκάλυψη της δωροδοκίας, των σάπιων θεσμών και των διαστροφών που κατέδειξαν οι φάκελοι του Έπσταϊν, ήταν ενδημικές σε ορισμένες δυτικές ελίτ.

Πώς μπορούμε να μιλάμε για «αξίες» σε αυτό το πλαίσιο;

Στο Νταβός, ο Μαρκ Κάρνεϊ ξεκαθάρισε ότι οι «κανόνες της τάξης» δεν ήταν τίποτα περισσότερο από μια ατημέλητη, σαν του Ποτέμκιν πρόσοψη που όλοι γνώριζαν ότι ήταν ψευδής, αλλά η οποία διατηρούνταν παρόλα αυτά. Γιατί; Απλώς επειδή η απάτη ήταν χρήσιμη. Το «επείγον» ήταν η ανάγκη να αποκρυφθεί η κατάρρευση του συστήματος σε έναν ριζοσπαστικό, αντι-αξιακό μηδενισμό. Κρύβοντας την πραγματικότητα ότι οι κύκλοι των ελίτ - γύρω από τον Έπσταϊν - λειτουργούσαν πέρα ​​από τα ηθικά, νομικά ή ανθρώπινα όρια, αποφασίζοντας μεταξύ ειρήνης και πολέμου με βάση τις δικές τους μικροπρεπείς ορέξεις.

Οι ελίτ κατάλαβαν ότι μόλις ο απόλυτος αμοραλισμός των ηγεμόνων γινόταν γνωστός στον όχλο, η Δύση θα έχανε την αρχιτεκτονική των ηθικών αφηγήσεων που στηρίζουν με ακρίβεια μια εύτακτη ζωή. Αν το κατεστημένο είναι γνωστό ότι αποφεύγει την ηθική, γιατί να συμπεριφέρεται διαφορετικά κάποιος άλλος; Ο κυνισμός θα καταρρεύσει. Τι θα κρατούσε τότε ένα έθνος ενωμένο;

Λοιπόν, πιθανότατα μόνο ο ολοκληρωτισμός.

Η μεταμοντέρνα «πτώση» στον μηδενισμό τελικά κατέρρευσε στο αναπόφευκτο «αδιέξοδο» της (όπως προέβλεψε ο Νίτσε το 1888). Το παράδειγμα του «Διαφωτισμού» τελικά μεταμορφώθηκε στο αντίθετό του: έναν κόσμο χωρίς αξίες, νόημα ή σκοπό (πέρα από τον άπληστο προσωπικό πλουτισμό). Αυτό υπονοεί επίσης το τέλος της ίδιας της έννοιας της Αλήθειας, η οποία ήταν κεντρική στον δυτικό πολιτισμό από την εποχή του Πλάτωνα.

Η κατάρρευση υπογραμμίζει επίσης τις αποτυχίες της δυτικής μηχανικής συλλογιστικής: «Αυτός ο τύπος a priori, κλειστού βρόχου συλλογισμού είχε πολύ μεγαλύτερη επίδραση στη δυτική κουλτούρα από ό,τι θα μπορούσαμε να φανταστούμε... Έχει οδηγήσει στην επιβολή κανόνων που πιστεύεται ότι είναι αδιάψευστοι, όχι επειδή έχουν αποκαλυφθεί, αλλά επειδή έχουν αποδειχθεί επιστημονικά και επομένως δεν υπάρχει προσφυγή εναντίον τους», παρατηρεί ο Aurelien.

Αυτός ο μηχανιστικός τρόπος σκέψης έπαιξε σημαντικό ρόλο στο τρίτο στάδιο της «κατάρρευσης του Νταβός» (ακολουθώντας την πνευματική παρακμή και την κατάρρευση της εμπιστοσύνης στην ηγεσία). Η μηχανιστική σκέψη, βασισμένη σε μια ψευδοεπιστημονική και ντετερμινιστική κοσμοθεωρία, οδήγησε σε οικονομικές αντιφάσεις που εμπόδισαν τους Δυτικούς οικονομολόγους να δουν τι ήταν ακριβώς κάτω από τη μύτη τους: ένα υπερ-χρηματιστηριακό οικονομικό σύστημα, εξ ολοκλήρου στην υπηρεσία των ολιγαρχών και των εμπλεκομένων.

Καμία αποτυχία των οικονομικών μας μοντέλων, όσο σοβαρή κι αν ήταν, «δεν έχει αποδυναμώσει τη σιδερένια λαβή των μαθηματικών οικονομολόγων στις κυβερνητικές πολιτικές. Το πρόβλημα είναι ότι η επιστήμη, σε αυτή τη δυαδική λειτουργία αιτίας-αποτελέσματος, δεν έχει καταφέρει να αντιμετωπίσει ούτε το χάος ούτε την πολυπλοκότητα της ζωής» (Aurelien). Άλλες θεωρίες -εκτός από τη Νευτώνεια φυσική- όπως η κβαντική θεωρία ή η θεωρία του χάους έχουν αποκλειστεί σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο σκέψης μας.

Η σημασία του «Νταβός» (ακολουθούμενη από τις αποκαλύψεις για τον Έπσταϊν) είναι ότι ο Χάμπτι-Ντάμπτι της εμπιστοσύνης έχει πέσει από τον τοίχο και δεν μπορεί πλέον να ξαναχτιστεί.

Αυτό που είναι εξίσου σαφές είναι ότι οι κύκλοι του Έπσταϊν δεν αποτελούνταν αποκλειστικά από διεστραμμένα άτομα. «Όσα έχουν αποκαλυφθεί υποδεικνύουν συστηματικές, οργανωμένες και τελετουργικές πρακτικές». Και αυτό αλλάζει τα πάντα, όπως παρατηρεί ο σχολιαστής Lucas Leiroz:
«Δίκτυα αυτού του είδους υπάρχουν μόνο όταν υποστηρίζονται από βαθιά θεσμική προστασία. Δεν υπάρχει τελετουργική παιδοφιλία, ούτε εμπορία ανθρώπων σε διεθνική κλίμακα, ούτε συστηματική παραγωγή ακραίου υλικού, χωρίς πολιτική, αστυνομική, δικαστική και δημοσιογραφική κάλυψη. Αυτή είναι η λογική της εξουσίας».

Ο Epstein αναδύεται από την πληθώρα των email ως παιδόφιλος και σίγουρα ως ανήθικο άτομο, αλλά και ως μια εξαιρετικά έξυπνη προσωπικότητα και ένας σοβαρός γεωπολιτικός παράγοντας, του οποίου οι πολιτικές γνώσεις εκτιμήθηκαν από υψηλόβαθμα στελέχη σε όλο τον κόσμο. Ήταν μάστερ της γεωπολιτικής, όπως περιέγραψε ο Michael Wolff (ήδη από το 2018, καθώς και σε πρόσφατα δημοσιευμένη αλληλογραφία μέσω email), ακόμη και στον πόλεμο μεταξύ της εβραϊκής εξουσίας και των εθνικών.

Αυτό υποδηλώνει ότι ο Epstein ήταν λιγότερο εργαλείο της Μυστικής Υπηρεσίας και περισσότερο «ισότιμος» τους. Δεν είναι περίεργο που οι ηγέτες επιδίωκαν την παρέα του (και για σοβαρά ανήθικους λόγους, επίσης, τους οποίους δεν μπορούμε να αγνοήσουμε). Και είναι σαφές ότι το (μονοκομματικό) Βαθύ Κράτος ελίσσεται μέσω αυτού. Και τελικά, ο Έπσταϊν γνώριζε πάρα πολλά.

Ο Ντέιβιντ Ρόθκοπφ, πρώην σύμβουλος πολιτικών υποθέσεων του Δημοκρατικού Κόμματος, αναλογίζεται τι σημαίνει ο Έπσταϊν για την Αμερική:
«[Οι νέοι Αμερικανοί] συνειδητοποιούν ότι οι θεσμοί τους τους απογοητεύουν και ότι θα πρέπει να [σώσουν τους εαυτούς τους]... Υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι στη Μινεάπολη που λένε ότι δεν πρόκειται πλέον για συνταγματικά ζητήματα, ή για το κράτος δικαίου ή τη δημοκρατία - κάτι που μπορεί να φαίνεται καλή ιδέα - αλλά αυτό απέχει πολύ από τον μέσο άνθρωπο που κάθεται στο τραπέζι της κουζίνας».
«Οι άνθρωποι λένε ότι το Ανώτατο Δικαστήριο δεν θα μας προστατεύσει. Το Κογκρέσο δεν θα μας προστατεύσει. Ο Πρόεδρος είναι ο εχθρός. Αναπτύσσει τον στρατό του στις πόλεις μας. Οι μόνοι άνθρωποι που μπορούν να μας προστατεύσουν είμαστε εμείς οι ίδιοι».
«Είναι οι «ηλίθιοι δισεκατομμυριούχοι»» [αναφορά στον παλιό αμορφισμό: «Είναι η οικονομία, ηλίθιε»] Ο Ρόθκοπφ εξηγεί:
«Το σημείο που προσπαθώ να τονίσω είναι ότι αν δεν συνειδητοποιήσεις ότι η ισότητα και η ατιμωρησία των ελίτ είναι κεντρικά ζητήματα για όλους, ότι οι άνθρωποι πιστεύουν ότι το σύστημα είναι στημένο και δεν λειτουργεί γι' αυτούς... δεν πιστεύεις πλέον ότι το αμερικανικό όνειρο είναι πραγματικό και ότι ο έλεγχος της χώρας έχει κλαπεί από μια χούφτα υπερπλούσιων, που δεν πληρώνουν φόρους και γίνονται όλο και πλουσιότεροι, ενώ οι υπόλοιποι από εμάς μένουμε όλο και πιο πίσω, [τότε δεν μπορείς να καταλάβεις τη σημερινή απελπισία μεταξύ των κάτω των 35 ετών]».

Ο Ρόθκοπφ υποστηρίζει ότι το επεισόδιο Νταβός/Έπσταϊν σηματοδοτεί το ρήγμα μεταξύ του λαού και των άρχουσων τάξεων.
«Οι δυτικές κοινωνίες αντιμετωπίζουν τώρα ένα δίλημμα που δεν μπορεί να επιλυθεί μέσω εκλογών, κοινοβουλευτικών επιτροπών ή ομιλιών. Πώς μπορούμε να συνεχίσουμε να αποδεχόμαστε την εξουσία των θεσμών που έχουν προστατεύσει αυτό το επίπεδο φρίκης; Πώς μπορούμε να διατηρήσουμε τον σεβασμό για τους νόμους που εφαρμόζονται επιλεκτικά από ανθρώπους που ζουν πάνω από αυτούς;» δηλώνει ο Λέιροζ.

Η απώλεια σεβασμού, ωστόσο, δεν λύνει το πρόβλημα. Κανένα συμβατικό πολιτικό κόμμα δεν έχει λύση για τις αποτυχίες της «οικονομίας του τραπεζιού»: την έλλειψη αρκετά καλά αμειβόμενων θέσεων εργασίας, πρόσβασης στην υγειονομική περίθαλψη, την εκπαίδευση και την ακριβή στέγαση. Κανένα  κυρίαρχο κόμμα δεν μπορεί να δώσει μια αξιόπιστη απάντηση σε αυτά τα υπαρξιακά ζητήματα, επειδή, για δεκαετίες, η οικονομία έχει ακριβώς «στηθεί», δηλαδή, αναπροσανατολιστεί δομικά προς μια χρηματιστικοποιημένη, βασισμένη στο χρέος οικονομία, εις βάρος της πραγματικής οικονομίας.

Αυτό θα απαιτούσε την πλήρη εξάλειψη της τρέχουσας αγγλοσαξονικής φιλελεύθερης δομής της αγοράς και την αντικατάστασή της με μια άλλη. Αλλά αυτό θα απαιτούσε μια δεκαετία μεταρρυθμίσεων, και οι ολιγάρχες θα αντιτίθεντο ανοιχτά.

Ιδανικά, θα αναδυθούν νέα πολιτικά κόμματα. Στην Ευρώπη, ωστόσο, οι «γέφυρες» που θα μπορούσαν ενδεχομένως να μας βοηθήσουν να βγούμε από τις βαθιές δομικές μας αντιφάσεις έχουν καταστραφεί σκόπιμα στο όνομα ενός cordon sanitaire που έχει σχεδιαστεί για να αποτρέψει την εμφάνιση οποιασδήποτε μη κεντρώας πολιτικής σκέψης.
Εάν οι διαμαρτυρίες δεν έχουν κανένα αποτέλεσμα στην αλλαγή του status quo και παραμείνουν οι εκλογές μεταξύ των κομμάτων Tweedle Dee και Dum της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων, οι νέοι θα καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι «κανείς δεν έρχεται να μας σώσει» και μπορεί να καταλήξουν, μέσα στην απελπισία τους, ότι το μέλλον μπορεί να αποφασιστεί μόνο στους δρόμους.

conflictsforum.substack.com — Μετάφραση από τον Old Hunter

Il lento terremoto Epstein: la frattura tra Popolo ed élite

Ο Έπσταϊν και ο «Κοσέρ Μπέικον»: Στοχασμοί για την Ιδεολογία και τη Θρησκεία στον Σιωνισμό

  Lucas Leiroz - 6 Φεβρουαρίου 2026

Πηγή: Ίδρυμα Στρατηγικού Πολιτισμού

Εν μέσω της φρίκης των πρόσφατα δημοσιευμένων αρχείων του Έπσταϊν, μια αποκάλυψη ξεχωρίζει ιδιαίτερα για τις βαθιές ιδεολογικές και θρησκευτικές της επιπτώσεις: η αποκάλυψη ότι ο Έπσταϊν σκόπευε να χρηματοδοτήσει ένα έργο βιοϊατρικής που στόχευε στη δημιουργία «χοιρινού κρέατος kosher». Η υπόθεση, ίσως ακούσια, αναδεικνύει ορισμένα κοινά αναλυτικά ελαττώματα στον τρόπο με τον οποίο συνήθως διατυπώνεται η διάκριση μεταξύ Σιωνισμού και Ιουδαϊσμού.

Είναι δίκαιο να πούμε ότι ο Σιωνισμός δεν είναι Ιουδαϊσμός. Αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη, θεμιτή και υπερασπίζεται από αμέτρητους θρησκευόμενους Εβραίους, Ορθόδοξους ραβίνους και παραδοσιακές κοινότητες σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, το να μετατρέψουμε αυτή τη διάκριση σε απόλυτο διαχωρισμό -σαν να μην είχαν καμία σχέση μεταξύ τους- είναι διανοητικά ανέντιμο. Ο Σιωνισμός δεν έπεσε απλώς από τον ουρανό τον δέκατο ένατο αιώνα ως μια καθαρά κοσμική εθνικιστική ιδεολογία. Αναδύθηκε από ένα ήδη τεταμένο θρησκευτικό έδαφος, που σημαδεύτηκε από ετερόδοξα ρεύματα και αιρετικές αιρέσεις που υπήρχαν πάντα στα περιθώρια του παραδοσιακού Ιουδαϊσμού.
Κάθε παραδοσιακή θρησκεία έχει αποκλίνουσες αιρέσεις. Το πρόβλημα ξεκινά όταν αυτές οι αιρέσεις παύουν να είναι περιθωριακές και αρχίζουν να λειτουργούν ως πολιτικές μηχανές. Ένα από τα πιο εμφανή σημάδια αυτού του είδους απόκλισης είναι η υποβάθμιση - ή ακόμα και η χλεύη - αυτού που είναι ιερό. Εδώ είναι που οι λεπτομέρειες που περιβάλλουν τον Έπσταϊν αποκτούν συμβολική σημασία.
Σύμφωνα με αποχαρακτηρισμένα έγγραφα, ο Έπσταϊν χρηματοδότησε έρευνα βιοϊατρικής με στόχο τη δημιουργία «κοσέρ μπέικον»: χοίροι γενετικά τροποποιημένοι ώστε να συμμορφώνονται με μια παράλογη ερμηνεία των εβραϊκών διατροφικών νόμων. Δεν πρόκειται για ιδιόρρυθμη περιέργεια ή μαύρο χιούμορ. Είναι μια συνειδητή παρωδία του θρησκευτικού νόμου, μια προσπάθεια επίδειξης εξουσίας πάνω σε αυτό που, στον παραδοσιακό Ιουδαϊσμό, θεωρείται απαραβίαστο.
Το ίδιο μοτίβο συναντάται και σε άλλες γνωστές πρωτοβουλίες σε θρησκευτικούς σιωνιστικούς κύκλους, όπως τα έργα του Ινστιτούτου του Ναού. Εκατομμύρια δολάρια επενδύονται κάθε χρόνο στην προσπάθεια τεχνητής παραγωγής της λεγόμενης «τέλειας κόκκινης δαμάλας», της οποίας η θυσία θα επέτρεπε -σύμφωνα με εξτρεμιστικές ερμηνείες- την επανέναρξη των τελετουργιών στο Όρος του Ναού. Για ένα μεγάλο τμήμα του Ορθόδοξου Ιουδαϊσμού, αυτό δεν είναι πίστη. είναι αίρεση. Είναι μια ανθρώπινη προσπάθεια να επιβληθεί το χέρι του Θεού.
Αυτή η λογική εξηγεί γιατί τόσοι πολλοί θρησκευόμενοι Εβραίοι απορρίπτουν το ίδιο το Κράτος του Ισραήλ. Όχι από αντισημιτισμό, όχι από «αυτοαπέχθεια», αλλά από θεολογική πεποίθηση. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, μόνο ο Μεσσίας μπορεί να εγκαθιδρύσει το βασίλειο των Εβραίων στη Γη. Οποιαδήποτε ανθρώπινη προσπάθεια να προλάβει αυτή τη διαδικασία είναι αμαρτία. Το Κράτος του Ισραήλ, σε αυτή την ερμηνεία, δεν είναι η εκπλήρωση της βιβλικής υπόσχεσης, αλλά η διαστρέβλωσή της.

Επομένως, ο Σιωνισμός δεν είναι απλώς ένα κοσμικό πολιτικό εγχείρημα. Τρέφεται με αποκλίνουσες θρησκευτικές ερμηνείες, που αξιοποιούνται για να δικαιολογήσουν την εδαφική επέκταση, την εθνική υπεροχή και τη συνεχιζόμενη βία. Αυτή η διάσταση αγνοείται συστηματικά στη διεθνή συζήτηση επειδή αποδομεί την βολική αφήγηση μιας καθαρά «εθνοτικής» ή «ασφάλειας» σύγκρουσης.

Η κατανόηση αυτού είναι απαραίτητη για την κατανόηση του τι συμβαίνει στη Γάζα. Όποιος πιστεύει ότι η ισραηλινή πολιτική περιορίζεται σε βασικό ρατσισμό ή σε ένα παράλογο μίσος κατά των Παλαιστινίων κάνει λάθος. Αν ο στόχος ήταν απλώς η δολοφονία, θα υπήρχαν πιο ήσυχα, πιο αποτελεσματικά και λιγότερο δαπανηρά μέσα - άλλωστε, το Ισραήλ ελέγχει όλες τις οδούς πρόσβασης στη Λωρίδα της Γάζας. Η ανοιχτή και τηλεοπτική καταστροφή αμάχων, ιδίως παιδιών, εξυπηρετεί έναν άλλο σκοπό.

Δεν πρόκειται μόνο για την εξάλειψη του εχθρού, αλλά για την αποστολή ενός μηνύματος. Για την επιβεβαίωση μιας απόλυτης ηθικής ιεραρχίας. Για την επίδειξη απόλυτης εξουσίας πάνω στη ζωή και τον θάνατο. Αυτό δεν είναι προϊόν μιας αθεϊστικής, σκεπτικιστικής ή υλιστικής νοοτροπίας. Όσοι σχεδιάζουν και εφαρμόζουν αυτό το είδος πολιτικής πιστεύουν ότι εκπληρώνουν μια ιστορική, αν όχι μια πραγματικά πνευματική, αποστολή.

Η αγνόηση αυτού του παράγοντα δεν καθιστά την ανάλυση πιο ορθολογική. Απλώς την καθιστά ελλιπή. Και στο πλαίσιο της Γάζας, η αναλυτική ατέλεια έχει κοστίσει χιλιάδες ζωές. Το Ισραήλ δεν είναι απλώς ένα βίαιο εθνοτικό κράτος. Είναι επίσης μια εξτρεμιστική αίρεση που παρουσιάζεται ως κράτος.

Μετάφραση από τον Old Hunter

Epstein e la "pancetta kosher": riflessioni sull'ideologia e la religione nel sionismo

Ο Κόσμος των Επστάιν - Μέρος Δεύτερο

από τoν Andrea Zhok - 06/02/2026

Πηγή: Άντρεα Ζοκ

Προηγουμένως, είδαμε
1) πώς οι μεγάλες συγκεντρώσεις κεφαλαίου στη νεωτερικότητα, και ιδιαίτερα στον σύγχρονο κόσμο, λειτουργούν ως μέσο άσκησης εξουσίας (και μόνο οριακά της κατανάλωσης)·
2) πώς δεν υπάρχει σύνδεση μεταξύ των προσωπικών ιδιοτήτων και της διαχείρισης μεγάλων ποσοτήτων κεφαλαίου· και
3) πώς αυτή η αποσύνδεση μεταξύ της άσκησης νομικά απεριόριστης (απόλυτης) εξουσίας και των προσωπικών ιδιοτήτων παράγει ηθική διαφθορά, τόσο στην κοινωνία όσο και σε εκείνους που την ασκούν.
Μόλις εξεταστεί η δομική πτυχή, είναι σημαντικό να ολοκληρωθεί η εικόνα προσδιορίζοντας την ψυχολογική-ηθική της πτυχή.
Η εντύπωση μιας θεμελιώδους σύνδεσης μεταξύ των κατόχων τεράστιου κεφαλαίου και συμπεριφορών που κυμαίνονται μεταξύ «ηδονιστικής σπατάλης» και «πλήρους διαστροφής» ήταν πάντα ευρέως διαδεδομένη. Δεν χρειαζόμασταν τους Φακέλους Epstein για να το αναγνωρίσουμε, παρόλο που ο mainstream κινηματογράφος συνήθως προσπαθεί να μετατοπίσει την εστίαση μετακινώντας τις καταχρήσεις στο παρελθόν (παρουσιάζοντάς τες ως παρακμιακά χαρακτηριστικά μακρινών εποχών από τις οποίες έχουμε αναδυθεί) ή σε απομακρυσμένα μέρη και χώρες, για τα οποία ο μέσος Δυτικός δεν γνωρίζει τίποτα.
Στη συζήτηση για το τι συνέβη στο νησί του Έπσταϊν, έχουν επανειλημμένα εμφανιστεί αναφορές στην ταινία του Παζολίνι «Salò», ή «120 Μέρες των Σοδόμων». Ωστόσο, το αρχικό μοντέλο, φυσικά, είναι ο συγγραφέας του βιβλίου που ενέπνευσε τον Παζολίνι: «Οι 120 Μέρες των Σοδόμων», γραμμένο από τον Μαρκήσιο Ντονατιέν-Αλφόνς-Φρανσουά ντε Σαντ, κληρονόμο μιας οικογένειας αρχαίας ευγενείας και κληρονομιάς, ο οποίος έζησε την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης.
Τα γραπτά του Ντε Σαντ, όχι λιγότερο από τις βιογραφικές του εμπειρίες (στον περιορισμένο βαθμό που μας είναι γνωστές από δικαστικά έγγραφα), αποτελούν μια συνεχή και αυτάρεσκη εξύμνηση συμπεριφορών που κυμαίνονται από βιασμό έως παιδοφιλία, από αιμομιξία έως βασανιστήρια έως δολοφονία, όλα στις πιο ευφάνταστες μορφές.
Θεωρητικά, ο Μαρκήσιος ντε Σαντ είναι ένας εξτρεμιστής ελευθεριάζων, ένθερμος υποστηρικτής του αθεϊσμού, του ηδονισμού και του ανηθικισμού (της απόρριψης όλων των ηθικών κανόνων, οποιουδήποτε είδους).
Βιογραφικά, ο ντε Σαντ είναι ένα κακομαθημένο παιδί που, όπως ο ίδιος θυμάται σε ένα αυτοβιογραφικό απόσπασμα: «Γεννημένος μέσα στην πολυτέλεια και την αφθονία, πίστευα ότι η φύση και η τύχη είχαν ενώσει τα χέρια για να με κατακλύσουν με τα δώρα τους (...) Πίστευα ότι το μόνο που χρειαζόταν ήταν να τα συλλάβω [τις ιδιοτροπίες μου] για να τις δω να πραγματοποιούνται».
Ο Ντε Σαντ, ωστόσο, είχε πάντα πολύ υψηλή άποψη για τον εαυτό του και, όπως αποδεικνύεται από τον επιτάφιο τίτλο που έγραψε ο ίδιος, θεωρούσε συνεχώς τον εαυτό του θύμα οπισθοδρομικών εποχών. Πράγματι, ο Ντε Σαντ κατάφερε να κατηγορηθεί τόσο από το Ancien Régime, όσο και από τους επαναστάτες που ανέτρεψαν το Ancien Régime, όσο και από το Directory που αντικατέστησε τους επαναστάτες (οποιαδήποτε σύγκριση με την τρέχουσα αδράνεια της αμερικανικής δικαστικής εξουσίας αφήνεται στην κρίση του αναγνώστη).
Ο Ντε Σαντ δεν είναι απλώς ένας τρελός. Είναι ένας «φιλοσοφικός» τρελός, ας πούμε. Είναι μεγάλος θαυμαστής του κειμένου του Λαμετρί L'Homme machine, το οποίο ασπάζεται ένα όραμα μηχανιστικού υλισμού, στον οποίο ο άνθρωπος, όπως κάθε άλλο ζωντανό ον, είναι απλώς μια μηχανή. Αλλά τι είναι μια μηχανή, τελικά; Μια μηχανή είναι ένα όργανο, μια οντότητα που υπάρχει για να χρησιμοποιείται για ορισμένους σκοπούς. Και τι απομένει από τον άνθρωπο και τους σκοπούς του; Μόνο η ικανότητα να αντιλαμβάνονται την ευχαρίστηση και τον πόνο (αυτή είναι και η βάση του Βενθαμινικού ωφελιμισμού, που αναδύεται τα ίδια χρόνια). Οι άνθρωποι είναι επομένως μηχανές που μπορούν να χρησιμεύσουν για να παράγουν ευχαρίστηση ή πόνο για όσους τους χειρίζονται.
Μια τέτοια κοσμοθεωρία ταιριάζει απόλυτα σε ένα υποκείμενο προικισμένο με μεγάλη υλική δύναμη (πλούτο), αλλά ταυτόχρονα θεμελιωδώς ανίκανο, χωρίς καμία μορφή ενσυναίσθησης (άλλες είναι, άλλωστε, μηχανές) και χωρίς καμία ιδανική, υπερβατική, πνευματική ή ιστορική προοπτική.
Ο κόσμος που ανέβηκε στην Ευρώπη στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα έγινε ο κυρίαρχος τρόπος ζωής στον Δυτικό κόσμο κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Έχει χαρακτηριστεί με πολλούς τρόπους: «αναρχοατομικισμός», «φιλελευθερισμός», «μηδενισμός». Τον 20ό αιώνα, η μορφή του Ντε Σαντ συχνά ρομαντικοποιούνταν ως απελευθερωτής της ηθικής, ένας υπαρξιστής ante litteram. Και αυτό δεν είναι καθόλου περίεργο, δεδομένου ότι ο Ντε Σαντ εμφανίζεται από πολλές απόψεις ως μια αδίστακτα συνεκτική ενσάρκωση της κυρίαρχης κοσμοθεωρίας.
Αντιθέτως, ο συγγραφέας που ίσως εντυπωσιάστηκε περισσότερο από τη μορφή του ντε Σαντ και που προσπάθησε τόσο να τον παρουσιάσει διαλεκτικά στα μυθιστορήματά του όσο και να τον αντικρούσει, ήταν ο Ντοστογιέφσκι, ο οποίος σκιαγράφησε τα βασικά του χαρακτηριστικά σε μορφές όπως ο «άνθρωπος από το υπόγειο» και αργότερα στον Σβιντριγκάιλοφ (Έγκλημα και Τιμωρία), τον Σταυρόγκιν (Οι Δαίμονες) και άλλους πρωταγωνιστές των έργων του.
Εξουσία απαλλαγμένη από ευθύνη, ανεξάρτητη από την ποιότητα, ασκούμενη σε έναν μηχανικό κόσμο πάνω σε άλλα όντα που είναι απλώς μέσα μεταξύ μέσων, προκειμένου να αποσπάσει το μόνο πράγμα που κάνει τη διαφορά - δηλαδή, την ηδονή και τον πόνο - αυτός είναι ο κόσμος που εγκαινίασε ο Σαντ και πραγματοποιήθηκε από μορφές όπως ο Έπσταϊν (κανείς δεν πρέπει να πιστέψει ούτε για μια στιγμή ότι ο Έπσταϊν είναι μια μεμονωμένη περίπτωση: είναι απλώς μια περίπτωση οργανωμένη σε μεγαλύτερη κλίμακα επειδή μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο εκβιασμού).
Και η απόλαυση, απομονωμένη από την αίσθηση της ηδονής, έχει μια τυπική τάση (από αυτή την άποψη, μιλάμε για το «παράδοξο του ηδονιστή»): η επιδίωξη της ηδονής για χάρη της ηδονής, και όχι ως έκφραση νοήματος, ως εκπλήρωση ενός έργου, ως πτυχής της ζωής, κ.λπ., παράγει ένα γνωστό φαινόμενο κορεσμού και εξοικείωσης.
Η ηδονή για χάρη της ηδονής γίνεται γρήγορα κουραστική, βαρετή και τείνει να εξασθενεί. Όντας απλώς μια οργανική αντίδραση, τιθέμενη, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ως άνευ νοήματος, η ηδονή βαραίνει και ατροφεί.
Και σε αυτό το σημείο, για όσους επιδιώκουν την ηδονή χωρίς νόημα από μόνη της, και που έχουν τα μέσα να την επιδιώξουν εύκολα, αναγκαστικά έρχεται σε εφαρμογή αυτό που ονομάζεται «διαστροφή». Η διαστροφή είναι η προοδευτική επέκταση της σφαίρας της ηδονής με μορφές και τρόπους που διατηρούν τεχνητά κάποια ικανότητα να προκαλούν μια συγκίνηση, ένα υπολειμματικό συναίσθημα. Και αυτό που συνεχίζει να προκαλεί ένα συγκεκριμένο σοκ είναι πρώτα αυτό που απαγορεύεται, μετά αυτό που καταδικάζεται, τέλος αυτό που είναι τόσο αηδιαστικό που είναι αδιανόητο.
Σε ένα κείμενό του που έχει πουλήσει εκατομμύρια αντίτυπα (και εδώ, ομολογώ, μιλάει ο φθόνος μου), ο Γιουβάλ Χαράρι -ένας από τους πιο συνεπείς υποστηρικτές της κοσμοθεωρίας του Λαμετρί, στην τρέχουσα μορφή της- εκφράζεται με αξιοθαύμαστη σαφήνεια. Αυτό που αποκαλεί «συμφωνία της νεωτερικότητας» ή ο μετασχηματισμός που χαρακτηρίζει τη δυτική νεωτερικότητα, μπορεί να συνοψιστεί σε μια απλή πρόταση: 

«οι άνθρωποι συμφωνούν να εγκαταλείψουν το νόημα με αντάλλαγμα την εξουσία».

Περιέργως, ο Χαράρι δεν ρωτάει ποτέ ποιος θα είχε συνάψει αυτή τη συμφωνία, ποιος θα είχε συναινέσει σε αυτήν. Δεν θυμάμαι να την υπέγραψα. Το να λέμε ότι αν γεννηθήκατε σε αυτή την εποχή, την υπογράψατε αυτόματα είναι λίγο βολικό: ακούγεται πολύ σαν το Θατσερικό «δεν υπάρχει εναλλακτική» (TINA).
Ίσως είναι μια συμφωνία που πρέπει να γίνει αποδεκτή ως προϋπόθεση για να είσαι μεταξύ εκείνων που ασκούν αυτή την εξουσία. Και πράγματι, φαίνεται μια συμφωνία που είναι πολύ πιο πιθανό να γίνει αποδεκτή από εκείνους που κατέχουν και διαχειρίζονται την εξουσία παρά από εκείνους που την υφίστανται (και από εκείνους που κατέχουν κατά προτίμηση την προαναφερθείσα απόλυτη εξουσία).
Αλλά ο Χαράρι, Ισραηλινός διανοούμενος και guest star στις συνόδους κορυφής του Νταβός, πιθανότατα έχει συνηθίσει να συναναστρέφεται μόνο με τους πρώτους.

Il mondo degli Epstein - parte seconda

Ο Kant και το Πρόβλημα της Μεταφυσικής 5 Του Martin Heidegger

 Συνέχεια από Σάββατο 24. Ιανουαρίου 2026

Ο Kant και το Πρόβλημα της Μεταφυσικής 5

Του Martin Heidegger

Η αποσυναρμολόγηση της ιδέας μιας Θεμελιακής Οντολογίας μέσω της ερμηνευτικής ανάλυσης της Κριτικής του Καθαρού Λόγου ως θεμελίωσης της Μεταφυσικής

ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΜΗΜΑ

Η θεμελίωση της μεταφυσικής στην πραγμάτωσή της

§ 5. Η ουσία της περατότητας της γνώσης

Καταρχάς μπορούμε να πούμε αρνητικά: η πεπερασμένη γνώση είναι μη-δημιουργική εποπτεία. Εκείνο που καλείται να παραστήσει άμεσα στην επιμέρειά του πρέπει να υπάρχει ήδη εκ των προτέρων. Η πεπερασμένη εποπτεία εξαρτάται από το εποπτεύσιμο ως από κάτι που είναι ήδη ον καθ’ εαυτό. Το εποπτευόμενο προέρχεται από ένα τέτοιο ήδη ον· γι’ αυτό και αυτή η εποπτεία ονομάζεται intuitus derivativus, «παράγωγη», δηλαδή εποπτεία που αντλείται από αλλού, που παράγεται³³. Η πεπερασμένη εποπτεία του όντος δεν είναι σε θέση να δώσει από μόνη της το αντικείμενό της· πρέπει να της δοθεί. Όχι κάθε εποπτεία ως τέτοια, αλλά μόνον η πεπερασμένη είναι δεκτική. Ο χαρακτήρας, λοιπόν, της περατότητας της εποπτείας έγκειται στη δεκτικότητά της. Η πεπερασμένη εποπτεία, ωστόσο, δεν μπορεί να δεχθεί τίποτε, αν εκείνο που πρόκειται να δεχθεί δεν «δηλωθεί». Κατά την ουσία της, η πεπερασμένη εποπτεία πρέπει να προσβληθεί, να υποστεί επίδραση (affiziert werden) από αυτό που είναι εποπτεύσιμο εντός της.

Επειδή τώρα η ουσία της γνώσης έγκειται πρωταρχικά στην εποπτεία, και επειδή για ολόκληρη τη θεμελίωση της μεταφυσικής τίθεται ως θέμα το πεπερασμένο ον του ανθρώπου, ο Kant συνεχίζει αμέσως, σε άμεση σύνδεση με την πρώτη πρόταση της Κριτικής: «Αυτή [η εποπτεία], όμως, λαμβάνει χώρα μόνον εφόσον μας δίδεται το αντικείμενο· αυτό δε είναι και πάλι, τουλάχιστον για εμάς τους ανθρώπους, δυνατό μόνον κατά το μέτρο που αυτό προσβάλλει το νου με κάποιον τρόπο»³⁴. Το «τουλάχιστον για εμάς τους ανθρώπους» προστέθηκε μεν μόνον στη δεύτερη έκδοση· καθιστά όμως απλώς σαφέστερο ότι ήδη από την πρώτη έκδοση το θέμα είναι εξαρχής η πεπερασμένη γνώση.

Επειδή η ανθρώπινη εποπτεία, ως πεπερασμένη, είναι δεκτική, και επειδή η δυνατότητα ενός τέτοιου δεκτικού «λαμβάνειν» απαιτεί προσβολή (Affektion), γι’ αυτό είναι πράγματι αναγκαία εργαλεία της προσβολής, δηλαδή οι «αισθήσεις». Η ανθρώπινη εποπτεία δεν είναι «αισθητηριακή» επειδή η προσβολή της λαμβάνει χώρα μέσω «αισθητηριακών» εργαλείων· αλλά, αντιστρόφως: επειδή το Dasein μας είναι πεπερασμένο, υπάρχον εν μέσω του ήδη όντος και ως εκ τούτου παραδομένο σε αυτό, πρέπει αναγκαστικά να δέχεται το ήδη ον, δηλαδή να προσφέρει στο ον τη δυνατότητα να «δηλωθεί». Για την ενδεχόμενη μετάδοση αυτής της δήλωσης απαιτούνται εργαλεία. Η ουσία της αισθητικότητας έγκειται στην περατότητα της εποπτείας. Τα εργαλεία που υπηρετούν την προσβολή είναι επομένως αισθητηριακά εργαλεία, επειδή ανήκουν στην πεπερασμένη εποπτεία, δηλαδή στην αισθητικότητα. Με αυτόν τον τρόπο ο Kant κατέκτησε για πρώτη φορά την οντολογική —και όχι αισθησιοκρατική— έννοια της αισθητικότητας. Εάν, συνεπώς, η εμπειρικά προσβλητή εποπτεία του όντος δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με την «αισθητικότητα», τότε παραμένει ουσιωδώς ανοιχτή η δυνατότητα μιας μη εμπειρικής αισθητικότητας³⁵.

Η γνώση είναι πρωταρχικά εποπτεία, δηλαδή μια παράσταση (Vorstellen) που παρασταίνει άμεσα το ίδιο το ον. Αν, όμως, η πεπερασμένη εποπτεία πρόκειται να είναι γνώση, τότε πρέπει να μπορεί να καθιστά το ον το ίδιο, ως φανερό για τον καθένα και πάντοτε, προσβάσιμο ως προς το τι είναι και το πώς είναι. Τα πεπερασμένα εποπτεύοντα όντα πρέπει να μπορούν να μετέχουν από κοινού στην εκάστοτε εποπτεία του όντος. Ωστόσο, η πεπερασμένη εποπτεία, ως εποπτεία, παραμένει κατ’ αρχάς πάντοτε προσκολλημένη στο εκάστοτε εποπτευόμενο επιμέρους. Το εποπτευόμενο είναι μόνον τότε γνωσμένο ον, όταν μπορεί να καταστεί κατανοητό για τον καθένα, τόσο για τον ίδιο όσο και για τους άλλους, και έτσι να κοινοποιηθεί. Έτσι, για παράδειγμα, αυτό το εποπτευόμενο επιμέρους —το κομμάτι κιμωλίας εδώ— πρέπει να μπορεί να προσδιορισθεί ως κιμωλία ή ως σώμα, ώστε να μπορούμε από κοινού να αναγνωρίσουμε αυτό το ον το ίδιο ως το ταυτό για εμάς. Η πεπερασμένη εποπτεία, για να είναι γνώση, χρειάζεται πάντοτε έναν τέτοιο προσδιορισμό του εποπτευόμενου ως το τάδε και το δείνα.

Σε έναν τέτοιο προσδιορισμό, το εποπτικώς παρασταθέν παρασταίνεται περαιτέρω με αναφορά στο τι είναι «εν γένει». Ο προσδιορισμός, όμως, δεν παρασταίνει θεματικά το καθολικό ως τέτοιο. Δεν καθιστά αντικείμενο τη σωματικότητα του πράγματος, αλλά το προσδιορίζον παραστατικό του εποπτικώς παρασταθέντος λαμβάνει μεν ένα βλέμμα προς το καθολικό, μόνο όμως για να στραφεί, έχοντάς το κατά νου, προς το επιμέρους και να το προσδιορίσει από αυτήν την οπτική. Αυτή η «γενική» παράσταση, η οποία ως τέτοια υπηρετεί την εποπτεία, καθιστά το εποπτικώς παρασταθέν πιο παραστατό κατά τέτοιον τρόπο ώστε να υπάγει πολλά κάτω από ένα και, βάσει αυτής της περιεκτικότητας, να «ισχύει για πολλούς». Γι’ αυτό ο Kant ονομάζει αυτήν την παράσταση εν γένει (repraesentatio per notas communes), δηλαδή την παράσταση μέσω κοινών γνωρισμάτων, «παράσταση σε έννοιες». Η προσδιορίζουσα παράσταση αποδεικνύεται, συνεπώς, ως η «παράσταση [έννοια] μιας παράστασης» (της εποπτείας). Η προσδιορίζουσα παράσταση είναι, όμως, καθεαυτήν ένα λέγειν κάτι για κάτι (κατηγόρηση). «Η κρίση είναι, λοιπόν, η έμμεση γνώση ενός αντικειμένου, δηλαδή η παράσταση μιας παράστασης του αντικειμένου αυτού»³⁶. Το «δυνατόν του κρίνειν», όμως, είναι ο νους (Verstand)· και η ιδιαίτερη σε αυτόν παράσταση καθιστά την εποπτεία «κατανοητή».

Καθόσον ο κριτικός προσδιορισμός εξαρτάται ουσιωδώς από την εποπτεία, η σκέψη, κατά την υπηρεσία της προς την εποπτεία, ενοποιείται πάντοτε με αυτήν. Μέσω μιας τέτοιας ενοποίησης (Synthesis), η σκέψη αναφέρεται έμμεσα στο αντικείμενο. Αυτό καθίσταται φανερό (αληθές) στην ενότητα μιας σκεπτόμενης εποπτείας. Αντιστοίχως, η σύνθεση σκέψης και εποπτείας επιτελεί το φανέρωμα του συναντώμενου όντος ως αντικειμένου. Την ονομάζουμε, επομένως, αληθευτική (φανερωτική) σύνθεση. Αυτή συμπίπτει με το προαναφερθέν «προσκόμιση» της αντικειμενικής καθοριστικότητας του ίδιου του όντος.

Η σκέψη που ενοποιείται με την εποπτεία στην αληθευτική σύνθεση είναι, όμως, από την πλευρά της ακόμη —ως κρίνειν— μια ενοποίηση (Synthesis) με άλλη έννοια. Ο Kant λέγει: «Μια κρίση είναι η παράσταση της ενότητας της συνείδησης διαφορετικών παραστάσεων, ή η παράσταση της μεταξύ τους σχέσης, εφόσον συνιστούν μια έννοια»³⁷. Οι κρίσεις είναι «λειτουργίες της ενότητας», δηλαδή μια παράσταση της ενοποιούσας ενότητας της έννοιας στον κατηγορηματικό της χαρακτήρα. Αυτήν την ενοποιούσα παράσταση την ονομάζουμε κατηγορηματική σύνθεση.

Αυτή όμως δεν ταυτίζεται και πάλι με εκείνη τη συνένωση (Einigen), μέσα στην οποία η κρίση εμφανίζεται ως σύνδεση υποκειμένου και κατηγορουμένου. Αυτήν τη δεύτερη σύνθεση υποκειμένου και κατηγορουμένου την ονομάζουμε αποφαντική (apophantische).

Κατά συνέπεια, στην αληθευτική σύνθεση (veritative Synthesis), η οποία συνιστά εν γένει την ουσία της πεπερασμένης γνώσης, είναι αναγκαίο να συνενώνονται η κατηγορηματική και η αποφαντική σύνθεση σε μία δομική ενότητα συνθέσεων.

Αν τώρα ισχυριστεί κανείς ότι, κατά τον Kant, η ουσία της γνώσης είναι «σύνθεση», τότε αυτή η θέση παραμένει άνευ περιεχομένου όσο ο όρος Synthesis αφήνεται μέσα στην πολυσημία και την ακαθόριστη ασάφειά του.

Η πεπερασμένη εποπτεία, ως έχουσα ανάγκη προσδιορισμού, εξαρτάται από τον νου (Verstand). Αυτός δεν ανήκει απλώς στην περατότητα της εποπτείας, αλλά είναι ο ίδιος ακόμη πιο πεπερασμένος, στο μέτρο που του λείπει ακόμη και η αμεσότητα της πεπερασμένης εποπτείας. Η παράστασή του απαιτεί την παράκαμψη, έναν έμμεσο δρόμο, μια αναφορά σε κάτι καθολικό, μέσω του οποίου και από το οποίο τα πολλά επιμέρους καθίστανται εννοιολογικώς παραστάσιμα. Αυτή η έμμεση φύση (Umwegigkeit, δισκουρσιβικότητα) που ανήκει στην ουσία του νου αποτελεί τον οξύτερο δείκτη της περατότητάς του.

Όπως, όμως, το μεταφυσικό ουσιώδες της πεπερασμένης εποπτείας, ως δεκτικότητας, διατηρεί εντός του τον γενικό ουσιώδη χαρακτήρα κάθε εποπτείας —ότι δηλαδή αυτή είναι «δοτική»— έτσι και η περατότητα του νου φανερώνει ακόμη κάτι από την ουσία μιας απόλυτης γνώσης, δηλαδή μιας «πρωταρχικής [γεννώσας] εποπτείας». Αυτή φέρνει στο φως, από μόνη της, μέσα και δια του εποπτεύειν, το εποπτεύσιμο ον. Ο νους, βεβαίως, στο μέτρο που αναφέρεται στην πεπερασμένη εποπτεία, δεν είναι λιγότερο μη-δημιουργικός από αυτήν. Ποτέ δεν παράγει το ον. Ωστόσο, σε αντίθεση με τη δεκτικότητα της εποπτείας, αποτελεί έναν τρόπο παραγωγής. Βεβαίως, η κρίση περί του όντος δεν παράγει καθ’ εαυτήν το καθολικό, εντός του οποίου το εποπτευόμενο παρασταίνεται εννοιολογικά. Το καθολικό, ως προς το περιεχόμενο του πράγματος, αντλείται από το ίδιο το εποπτικό. Μόνον ο τρόπος με τον οποίο αυτό το περιεχόμενο ισχύει, ως περιεκτική ενότητα, για πολλά, αποτελεί έργο του νου.

Κατά τη διαμόρφωση της μορφής της έννοιας, ο νους συμβάλλει στο να προσκομισθεί το περιεχόμενο του αντικειμένου. Σε αυτόν τον τρόπο του «θεσμίζειν» (Stellen) εκδηλώνεται η ιδιότυπη παράσταση της σκέψης. Το μεταφυσικό ουσιώδες του έτσι «παραγωγικού» νου συν-καθορίζεται μεν από αυτόν τον χαρακτήρα του «από μόνος του» (αυθορμησία, Spontaneität), αλλά δεν πλήττεται στον πυρήνα του.

Η περατότητα της γνώσης χαρακτηρίσθηκε έως τώρα ως δεκτική και, γι’ αυτό, σκεπτόμενη εποπτεία. Αυτή η διαύγαση της περατότητας πραγματοποιήθηκε με αναφορά στη δομή της γνώσης. Δεδομένης της θεμελιώδους σημασίας της περατότητας για το πρόβλημα της θεμελίωσης της μεταφυσικής, η ουσία της πεπερασμένης γνώσης πρέπει να φωτισθεί και από μία άλλη πλευρά, και συγκεκριμένα με αναφορά σε εκείνο που είναι γνωρίσιμο σε μια τέτοια γνώση.

… Αν η πεπερασμένη γνώση είναι δεκτική εποπτεία, τότε το γνωρίσιμο πρέπει να δείχνεται από μόνο του. Εκείνο, λοιπόν, που η πεπερασμένη γνώση μπορεί να καθιστά φανερό είναι ουσιωδώς το αυτοδεικνυόμενο ον, δηλαδή το εμφανιζόμενο, η εμφάνιση (Erscheinung). Ο τίτλος «εμφάνιση» σημαίνει το ίδιο το ον ως αντικείμενο της πεπερασμένης γνώσης. Ακριβέστερα: μόνον για την πεπερασμένη γνώση υπάρχει εν γένει κάτι τέτοιο όπως αντικείμενο. Μόνον αυτή είναι παραδομένη στο ήδη ον. Στην άπειρη γνώση, αντιθέτως, δεν μπορεί να αντιπαρατεθεί κανένα ήδη ον, προς το οποίο αυτή θα μπορούσε να προσανατολισθεί. Ένας τέτοιος προσανατολισμός θα σήμαινε ήδη εξάρτηση από κάτι…, άρα περατότητα. Η άπειρη γνώση είναι μια εποπτεία που, ως τέτοια, αφήνει το ον να προκύψει. Στην απόλυτη γνώση, το ον αποκαλύπτεται μέσα στο ίδιο το γίγνεσθαι-του-όντος και υπάρχει πάντοτε «μόνον» ως γινόμενο μέσα στο γίγνεσθαι, δηλαδή ως αναδυόμενο (Entstand) φανερό. Στο μέτρο που το ον είναι φανερό για την απόλυτη εποπτεία, «είναι» ακριβώς μέσα στο έρχεσθαι-εις-το-είναι. Είναι το ον ως ον καθ’ εαυτό, δηλαδή όχι ως αντικείμενο. Γι’ αυτό, αυστηρώς ομιλώντας, ούτε έτσι πλήττεται η ουσία της άπειρης γνώσης, αν πει κανείς ότι αυτή η εποπτεία παράγει πρώτα τον «αντικείμενο» μέσα στο εποπτεύειν.

Το ον «εν τη εμφανίσει» είναι το ίδιο ον με το ον καθ’ εαυτό, και μάλιστα ακριβώς αυτό και μόνον αυτό. Μόνον αυτό μπορεί, ως ον, να καταστεί —έστω και μόνον για μια πεπερασμένη γνώση— αντικείμενο. Αποκαλύπτεται δε σύμφωνα με τον τρόπο και το εύρος της δυνατότητας δεκτικότητας και προσδιορισμού που διαθέτει μια πεπερασμένη γνώση.

Ο Kant χρησιμοποιεί τον όρο «εμφάνιση» (Erscheinung) τόσο με στενότερη όσο και με ευρύτερη σημασία. Εμφανίσεις με την ευρύτερη έννοια (Phaenomena) είναι ένα είδος «αντικειμένων»³⁸, δηλαδή το ίδιο το ον, το οποίο η πεπερασμένη γνώση, ως σκεπτόμενη δεκτική εποπτεία, καθιστά φανερό. Εμφάνιση με τη στενότερη έννοια σημαίνει εκείνο το στοιχείο των εμφανίσεων με την ευρύτερη έννοια που είναι αποκλειστικά συσχετισμένο με την απογυμνωμένη από τη σκέψη (τον προσδιορισμό) προσβολή, η οποία ανήκει στην πεπερασμένη εποπτεία: τα περιεχόμενα της εμπειρικής εποπτείας. «Το ακαθόριστο αντικείμενο μιας εμπειρικής εποπτείας ονομάζεται εμφάνιση»³⁹. Το εμφανίζεσθαι σημαίνει: «να είναι αντικείμενο της εμπειρικής εποπτείας»⁴⁰.

Οι εμφανίσεις δεν είναι απλή φαινομενικότητα (bloßer Schein), αλλά το ίδιο το ον. Αυτό το ον, με τη σειρά του, δεν είναι κάτι άλλο από τα πράγματα καθ’ εαυτά, αλλά ακριβώς αυτό το ένα και το αυτό ον. Το ίδιο το ον μπορεί να είναι φανερό χωρίς το ον «καθ’ εαυτό» (δηλαδή ως Ent-stand) να έχει αναγνωρισθεί. Ο διπλός χαρακτηρισμός του όντος ως «πράγμα καθ’ εαυτό» και ως «εμφάνιση» αντιστοιχεί στον διττό τρόπο κατά τον οποίο μπορεί να σχετίζεται με την άπειρη και την πεπερασμένη γνώση: το ον ως Ent-stand και το ίδιο ον ως αντικείμενο.

Εάν πράγματι, στην Κριτική του Καθαρού Λόγου, η περατότητα του ανθρώπου αποτελεί τη βάση προβληματισμού για τη θεμελίωση της οντολογίας, τότε η «Κριτική» οφείλει να αποδίδει ιδιαίτερο βάρος σε αυτή τη διάκριση μεταξύ πεπερασμένης και άπειρης γνώσης. Γι’ αυτό ο Kant λέγει για την Κριτική του Καθαρού Λόγου ότι «μας διδάσκει να λαμβάνουμε το αντικείμενο με διπλή σημασία, δηλαδή ως εμφάνιση ή ως πράγμα καθ’ εαυτό»⁴¹. Ακριβέστερα εξεταζόμενο, δεν θα έπρεπε να γίνεται λόγος για «αντικείμενο»· διότι για την απόλυτη γνώση δεν μπορεί να υπάρχουν αντικείμενα. Στο Opus postumum ο Kant λέγει ότι το πράγμα καθ’ εαυτό δεν είναι ένα άλλο ον από την εμφάνιση, δηλαδή ότι «η διαφορά των εννοιών ενός πράγματος καθ’ εαυτό και του πράγματος εν τη εμφανίσει δεν είναι αντικειμενική, αλλά μόνον υποκειμενική. Το πράγμα καθ’ εαυτό δεν είναι ένα άλλο αντικείμενο, αλλά μια άλλη σχέση (respectus) της παράστασης προς το ίδιο αντικείμενο»⁴².

Με αφετηρία αυτήν την ερμηνεία των εννοιών «εμφάνιση» και «πράγμα καθ’ εαυτό», η οποία προσανατολίζεται στη διάκριση της πεπερασμένης και της άπειρης γνώσης, πρέπει τώρα να διευκρινισθεί και τι σημαίνουν οι εκφράσεις «πίσω από την εμφάνιση» και «απλή εμφάνιση». Αυτό το «πίσω» δεν μπορεί να σημαίνει ότι για την πεπερασμένη γνώση, ως τέτοια, το πράγμα καθ’ εαυτό στέκει απέναντί της και ότι απλώς δεν συλλαμβάνεται «πλήρως», ότι η ουσία του διαφεύγει, αλλά κατά καιρούς καθίσταται έμμεσα ορατή. Το «πίσω από την εμφάνιση» εκφράζει μάλλον το γεγονός ότι η πεπερασμένη γνώση, ως πεπερασμένη, αναγκαστικά συγχρόνως αποκρύπτει —και μάλιστα αποκρύπτει εκ των προτέρων— κατά τέτοιον τρόπο ώστε το «πράγμα καθ’ εαυτό» να μην είναι απλώς ατελώς, αλλά κατ’ ουσίαν καθόλου προσβάσιμο σε αυτήν ως τέτοιο. Το «πίσω από την εμφάνιση» είναι το ίδιο ον με την εμφάνιση.

Επειδή όμως [η πεπερασμένη γνώση] δίδει το ον μόνον ως αντικείμενο, δεν το αφήνει, το ίδιο αυτό ον, να φανεί κατ’ αρχήν ως Ent-stand. «Σύμφωνα με την Κριτική, τα πάντα μέσα σε μια εμφάνιση είναι με τη σειρά τους και πάλι εμφάνιση»⁴³.

Συνεπώς, συνιστά παρεξήγηση του τι σημαίνει πράγμα καθ’ εαυτό το να πιστεύει κανείς ότι πρέπει να αποδείξει, μέσω μιας θετικιστικής κριτικής, την αδυνατότητα της γνώσης των πραγμάτων καθ’ εαυτά. Τέτοιες αποδεικτικές απόπειρες προϋποθέτουν ήδη ότι το πράγμα καθ’ εαυτό είναι κάτι το οποίο, εν γένει, θα μπορούσε να νοηθεί εντός της πεπερασμένης γνώσης ως αντικείμενο, του οποίου η πραγματική απροσπελασιμότητα θα μπορούσε και θα έπρεπε να αποδειχθεί. Αντίστοιχα, στην έκφραση «απλή εμφάνιση» το «απλή» δεν αποτελεί περιορισμό ή υποβάθμιση της πραγματικότητας του πράγματος, αλλά μόνον την άρνηση του ότι το ον αναγνωρίζεται στην ανθρώπινη γνώση κατά άπειρο τρόπο. «… [στον αισθητό κόσμο] έχουμε να κάνουμε, ακόμη και στην πιο βαθιά διερεύνηση των αντικειμένων του, με τίποτε άλλο παρά με εμφανίσεις»⁴⁴.

Η ουσία της διαφοράς μεταξύ εμφάνισης και πράγματος καθ’ εαυτό αναδεικνύεται, τέλος, με ιδιαίτερη σαφήνεια στη διπλή σημασία της έκφρασης «εκτός από εμάς»⁴⁵. Και στις δύο σημασίες εννοείται πάντοτε το ίδιο το ον. Ως πράγμα καθ’ εαυτό, είναι «εκτός από εμάς», στο μέτρο που εμείς, ως πεπερασμένα όντα, αποκλειόμαστε από τον σε αυτό προσήκοντα τρόπο της άπειρης εποπτείας. Όταν, αντιθέτως, σημαίνει τις εμφανίσεις, τότε είναι «εκτός από εμάς», στο μέτρο που εμείς μεν δεν είμαστε το ίδιο αυτό ον, έχουμε όμως πρόσβαση σε αυτό.

Η διερεύνηση της διαφοράς μεταξύ πεπερασμένης και άπειρης γνώσης, υπό το πρίσμα του διαφορετικού χαρακτήρα εκείνου που κάθε φορά αναγνωρίζεται σε αυτές, δείχνει ταυτόχρονα, αντιστρόφως, ότι οι θεμελιώδεις για την Κριτική έννοιες της εμφάνισης και του πράγματος καθ’ εαυτό μπορούν να γίνουν κατανοητές και να τεθούν περαιτέρω ως πρόβλημα μόνον εφόσον τεθεί ρητά ως βάση η προβληματική της περατότητας του ανθρώπινου όντος. Δεν πρόκειται, αντιθέτως, για δύο διαδοχικά διατεταγμένα στρώματα αντικειμένων εντός μιας ενιαίας, πλήρως αδιάφορα νοούμενης γνώσης.

Με αυτή τη χαρακτηριστική αποτύπωση της περατότητας της ανθρώπινης γνώσης υποδεικνύεται το ουσιώδες της διάστασης μέσα στην οποία και εντός της οποίας κινείται η θεμελίωση της μεταφυσικής. Ταυτόχρονα, καθίσταται έτσι σαφέστερη η προκαταρκτική χάραξη της κατεύθυνσης που οφείλει να ακολουθήσει η αναδρομή προς τις πηγές της εσωτερικής δυνατότητας της οντολογίας.

Σημειώσεις:

Η εποχή των μάγων(5)

  Συνέχεια από: Δευτέρα 19 Ιανουαρίου 2026

Η ΝΕΩΤΕΡΗ ΔΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΘΕΟΙ ΤΗΣ

Η εποχή των  μάγων

Η μεγάλη δεκαετία της φιλοσοφίας

1919-1929

Καί η τελευταία επανάσταση τής σκέψης

Ι. Πρόλογος-Οι μάγοι

Χωρίς θεμέλιο

Ανεξαρτήτως της κατεύθυνσης ή της σχολής σκέψης, στην οποία ανήκαν οι συμμετέχοντες της ημερίδας στο Davos -Ιδεαλισμός, Ουμανισμός, Φιλοσοφία της ζωής, Φαινομενολογία ή Λογικισμός- σε ένα ουσιαστικό σημείο κυριαρχούσε συναίνεση μεταξύ τών παρόντων φιλοσόφων: το κοσμοθεωρητικό και πάνω απ’ όλα το επιστημονικό θεμέλιο, πάνω στο οποίο κάποτε ο Kant είχε οικοδομήσει το εντυπωσιακό του φιλοσοφικό σύστημα, είχε διαβρωθεί. Ήταν πάντως αναγκαίο να αναθεωρηθεί. Η «Κριτική του καθαρού Λόγου» του Kant στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στην αντίληψη περί των μορφών θεώρησης του χώρου και του χρόνου, ξεκάθαρα δηλαδή στην φυσική του 18^ου αιώνος. Η νευτώνεια όμως κοσμοαντίληψη είχε αναθεωρηθεί από την επαναστατική θεωρία της σχετικότητας του Einstein (1905). Ο χώρος και ο χρόνος δεν μπορούσαν πια να θεωρηθούν χωριστά το ένα από το άλλο, ούτε ήταν με ρητό τρόπο a priori, δηλαδή δεδομένα προ της εμπειρίας. Προηγουμένως, η εξελικτική θεωρία του Δαρβίνου είχε αφαιρέσει σε σημαντικό βαθμό την ισχύ της ιδέας πως η ανθρώπινη φύση είναι πέραν του χρονικού γίγνεσθαι, από αιώνων δεδομένη. Με την δια του Δαρβίνου ανύψωση της σημασίας της τυχαιότητας στην εξέλιξη των ειδών στον πλανήτη- πράγμα που ο Nietzsche μετέφερε, ασκώντας μεγάλη επιρροή, στην κουλτούρα- είχε αποδυναμωθεί αποφασιστικά και η προοπτική της προς ένα σκοπό κατευθυνόμενης, από την λογική οδηγούμενης, πορείας της ιστορίας. Ακόμα και η ολοκληρωτική διαφάνεια της ανθρώπινης συνείδησης για τον εαυτό της -ως σημείο εκκίνησης της υπερβατικής μεθόδου διερεύνησης του Kant- μετά τον Sigmund Freud δεν φαινόταν πια αυτονόητη. Πάνω απ’ όλα όμως, οι φρικαλεότητες ανώνυμου σκοτωμού εκατομμυρίων κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, αφαίρεσε κάθε αξιοπιστία από την ρητορική του Διαφωτισμού περί πολιτισμένης προόδου της ανθρωπότητας με τα μέσα της κουλτούρας, της επιστήμης και της τεχνολογίας. Το περί του ανθρώπου ερώτημα, υπό το φως των πολιτικών και οικονομικών κρίσεων της δεκαετίας, αναδείχθηκε ως πιο επείγον από ποτέ. Μόνο η αλλοτινή βάση για την απάντηση του είχε τεθεί οριστικά σε αμφισβήτηση.

Ο φιλόσοφος Max Scheler, ο οποίος πέθανε ξαφνικά το 1928, -συγγραφέας του έργου «Η θέση του ανθρώπου μέσα στον κόσμο»- σε μια από τις τελευταίες του διαλέξεις, περιέγραψε με τα εξής λόγια το αίσθημα αυτό για την κρίση: «Στα περίπου δέκα χιλιάδες χρόνια ιστορίας, είμαστε η πρώτη εποχή, στην οποία ο άνθρωπος έγινε πλήρως και εντελώς προβληματικός. Καθώς δεν γνωρίζει πια τι είναι, αλλά ταυτόχρονα ξέρει, πως δεν το ξέρει».

Αυτός είναι ο ορίζοντας των ερωτημάτων ενώπιον του οποίου συναντιούνται ο Cassirer και Heidegger. Αυτός ο ορίζοντας είχε τα προηγούμενα δέκα χρόνια εμπνεύσει τους δυο στοχαστές, οδηγώντας τους στη συγγραφή των κύριων έργων τους. Αντί όμως να προσπαθήσουν να  δώσουν μια άμεση και ουσιαστική απάντηση στο ερώτημα του Kant «Τι είναι ο άνθρωπος;» - συγκεντρώθηκαν στην αποσιωπημένη ερώτηση πίσω από την ερώτηση.

Ο άνθρωπος είναι ένα ον το οποίο πρέπει να θέτει ερωτήσεις, τις οποίες δεν μπορεί να απαντήσει. Ωραία και καλά. Ποιες όμως πρέπει να είναι οι δεδομένες συνθήκες, για να είναι ένα ον σε θέση να κάνει αυτές τις ερωτήσεις; Ποιες είναι οι συνθήκες που κατ’ αρχάς δίνουν τη δυνατότητα να τεθούν οι ερωτήσεις αυτές; Σε τι στηρίζεται η ικανότητα διερεύνησης των ερωτήσεων αυτών; Αυτή η ώθηση; Οι απαντήσεις εκφράζονται ήδη στους τίτλους των κύριων έργων τους: στην περίπτωση του Cassirer έχει ως εξής: «Η φιλοσοφία των συμβολικών μορφών». Στην περίπτωση του Heidegger: «Είναι και Χρόνος».

Δυο οράματα

Ο άνθρωπος είναι σύμφωνα με τον Cassirer ένα ον που χρησιμοποιεί και που δημιουργεί σύμβολα - ένα animal symbolicum. Είναι με άλλα λόγια ένα ον που με την χρήση συμβόλων δίνει στον εαυτό του και τον κόσμο του νόημα, στήριγμα και προσανατολισμό. Το σημαντικότερο σύστημα συμβόλων του ανθρώπου είναι η φυσική του μητρική γλώσσα. Υπάρχουν όμως πολυάριθμα συστήματα συμβόλων -στη γλώσσα του Cassirer: συμβολικές μορφές- όπως αυτά (συστήματα) του μύθου, της τέχνης, των μαθηματικών ή της μουσικής. Οι συμβολισμοί αυτοί, γλωσσικοί, εικονικοί, ακουστικοί ή χειρονομίας, δεν κατανοούνται κατά κανόνα καθ’ εαυτοί. Απαιτούν αντιθέτως την ερμηνεία από άλλους ανθρώπους. Η συνεχής διαδικασία, σύμφωνα με την οποία στον κόσμο εγκαθίστανται σύμβολα, και μέσω άλλων ανθρώπων ερμηνεύονται και μεταβάλλονται, είναι η διαδικασία της ανθρώπινης κουλτούρας. Είναι αυτή η ικανότητα χρήσης συμβόλων, που επιτρέπει στον άνθρωπο να θέτει μεταφυσικά ερωτήματα, ή έστω οποιαδήποτε ερωτήματα για τον εαυτό του και τον κόσμο. Η «Κριτική του καθαρού λόγου» θα καταστεί για τον Cassirer πρόγραμμα διερεύνησης των συστημάτων των συμβολικών μορφών, με τα οποία (συστήματα) προσδίδουμε νόημα στον κόσμο μας. Με τον τρόπο αυτό καθίσταται μια Κριτική της Κουλτούρας, σε όλο το αναγκαστικά αντιφατικό της πλάτος και την ποικιλία.

Και ο Heidegger τονίζει την σημασία της γλώσσας ως μέσου για το Είναι του ανθρώπου. Την πραγματική όμως βάση για την μεταφυσική του ουσία δεν την βλέπει σε ένα κοινό για όλους σύστημα συμβόλων, αλλά μέσα σε ένα ιδιαίτερα προσωπικό αίσθημα - αυτό του φόβου. Κατ’ ακρίβειαν, εκείνου του φόβου, που καταλαμβάνει το άτομο, όταν συνειδητοποιεί τον πεπερασμένο χαρακτήρα της ύπαρξης του. Η γνώση της ιδίας περατότητας, που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο ως μέσα στον κόσμο «πεταγμένο Είναι», γίνεται για τον άνθρωπο σκοπός -με διαμεσολάβηση του φόβου- ώστε να συλλάβει και να γνωρίσει τις προσωπικές δυνατότητες του Είναι του. Ο Heidegger ονομάζει τον σκοπό αυτό Eigentlichkeit (κάτι είναι αυτό που πραγματικά είναι, δηλαδή δεν είναι κάτι άλλο από αυτό που πραγματικά είναι). Ο τρόπος ύπαρξης του ανθρώπου χαρακτηρίζεται επιπλέον από μια αναπόφευκτη αναφορά στον χρόνο. Από την μια, μέσω της κάθε φορά μοναδικής ιστορικής συγκυρίας, στην οποία είναι ριγμένη, χωρίς να έχει ερωτηθεί, μια ύπαρξη. Από την άλλη, μέσω της γνώσης που έχει η ύπαρξη αυτή για την περατότητα της.

Για τον λόγο αυτό, η αποστολή της κουλτούρας και της γενικής χρήσης των συμβόλων που κήρυττε ο Cassirer ήταν σύμφωνα με την ερμηνεία του Heidegger να αποσπάσει τον άνθρωπο από τον φόβο του, από την περατότητα του, και με τον τρόπο αυτό, από την αποστολή του να βρει την αληθινή του ύπαρξη (Eigentlichkeit). Αντιθέτως, η αποστολή της φιλοσοφίας έγκειται ακριβώς στο να κρατήσει τον άνθρωπο ανοικτό για την αληθινή άβυσσο του φόβου του, και να απελευθερώσει έτσι με την αληθινή (eigentlich) έννοια.

Προ της επιλογής

Εύκολα μπορούμε να υποθέσουμε, πως η απάντηση στην παλιά ερώτηση του Kant περί ανθρώπου, αναλόγως εάν ακολουθεί την προσπάθεια του Cassirer ή του Heidegger, οδηγεί σε δυο αντίθετα ιδανικά, τόσο της πολιτισμικής όσο και της πολιτικής εξέλιξης: η ομολογία ενός ισόνομου ανθρωπισμού όλων των όντων που χρησιμοποιούν σύμβολα βρίσκεται απέναντι από την ελιτίστικη τόλμη προς επίτευξη της αληθινής ύπαρξης (Eigentlichkeit). Η ελπίδα για μια πολιτισμένη εξημέρωση των βαθέων φόβων έναντι της απαίτησης, να εκτεθεί κανείς όσο το δυνατόν πιο ριζικά στους φόβους αυτούς. Η αποδοχή μιας ποικιλίας πολιτισμικών μορφών και ενός πλήθους, έναντι της αίσθησης μιας αναγκαίας απώλειας του εαυτού μέσα στη σφαίρα των πάρα πολλών. Μια διαμεσολαβούμενη συνέχεια έναντι της βούλησης για μια ολική ρήξη και νέο ξεκίνημα.

Όταν στις 26 Μαρτίου του 1929 στις 10 το πρωί συναντήθηκαν ο Cassirer και ο Heidegger, μπορούσαν με το δίκιο τους να ισχυριστούν πως με τις φιλοσοφίες τους ενσάρκωναν ολόκληρες κοσμοθεωρίες. Αυτό που διακυβεύονταν στο Davos ήταν η επιλογή μεταξύ δυο θεμελιωδώς αποκλινόντων οραμάτων περί της πορείας της εξέλιξης του μοντέρνου ανθρώπου. Οράματα, οι αντιφατικές ελκτικές δυνάμεις των οποίων χαρακτηρίζουν και καθορίζουν μέχρι σήμερα από μέσα την κουλτούρα μας.

Η κρίση των φοιτητών και των νεαρών ερευνητών που ήταν παρόντες στο Davos, είχε πολύ πριν από την αντιπαράθεση ξεκαθαρίσει. Όπως ήταν αναμενόμενο σε μια κλασική αντιπαράθεση γενεών, η κρίση ήταν σαφώς υπέρ του νεαρού Heidegger. Κάποιο ρόλο θα έπαιξε και το γεγονός πως ο Cassirer -όπως και το απελπιστικά ξεπερασμένο αστικό ιδανικό μόρφωσης το οποίο προσπαθούσε να επιδείξει και στο σώμα του- ήταν κατά το μεγαλύτερο μέρος της ημερίδας με πυρετό στο κρεββάτι του δωματίου του, ενώ ο Heidegger έπιανε τα σκι σε κάθε ελεύθερο λεπτό, και μαζί με τον νεαρό ζωηρό φοιτητόκοσμο κατρακυλούσε στις μαύρες πίστες των Άλπεων.

Συνεχίζεται

Ο «ΜΑΓΙΚΟΣ ΕΡΩΣ». ΣΤΙΣ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ «MAGIA NATURALIS»: ΠΛΑΤΩΝ, ΠΛΩΤΙΝΟΣ, ΜΑΡΣΙΛΙΟ ΦΙΤΣΙΝΟ

Συνέχεια από: Δευτέρα 26 Ιανουαρίου 2026

Ο «ΜΑΓΙΚΟΣ ΕΡΩΣ». ΣΤΙΣ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ «MAGIA NATURALIS»: ΠΛΑΤΩΝ, ΠΛΩΤΙΝΟΣ, ΜΑΡΣΙΛΙΟ ΦΙΤΣΙΝΟ

L' « AMOUR MAGICIEN ». AUX ORIGENES DE LA NOTION DE « MAGIA NATURALIS » : PLATON, PLOTIN, MARSILE FICIN 

Author(s): Pierre Hadot 

Source: Revue Philosophique de la France et de l'Étranger , Avril-Juin 1982, T. 172, No. 2, ÉTUDES DE PHILOSOPHIE ANCIENNE: Hommage à Pierre-Maxime Schuhl pour son quatre-vingtième anniversaire (Avril-Juin 1982), pp. 283-292 Published by: Presses Universitaires de France Stable 

URL: https://www.jstor.org/stable/41093330

                          Pierre Hadot

Γνωρίζουμε όλοι ;;; το περίφημο χωρίο του Συμποσίου¹ του Πλάτωνα, στο οποίο η Διοτίμα αφηγείται τη γέννηση του Έρωτα και περιγράφει τα γνωρίσματα που κληρονόμησε από τον πατέρα του, τον Πόρο, και από τη μητέρα του, την Πενία — τον Πόρο και την Πενία, δηλαδή την Επινοητικότητα και τη Φτώχεια, όπως μεταφράζει ο L. Robin. Έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε αυτή τη διήγηση ως «μύθο» — και πράγματι εντάσσεται στη λογοτεχνική παράδοση των «γενεαλογιών του Έρωτα»² — θα ήταν όμως ίσως ακριβέστερο να μιλήσουμε για αλληγορία, διότι, αφηγούμενη αυτή την ιστορία, η Διοτίμα τελικά δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να προσωποποιεί, στους δύο γονείς του Έρωτα, τις δύο αντίθετες όψεις που εμπλέκονται στην επιθυμία.

Γιος της Πενίας, ο Έρως βρίσκεται πάντοτε σε ένδεια — επιθυμούμε μόνο ό,τι δεν έχουμε — αλλά γιος του Πόρου κατορθώνει, με τα τεχνάσματα και τις επινοήσεις του (διότι η επιθυμία καθιστά εφευρετικό), να εξέλθει από αυτή την ένδεια, για να πέσει βεβαίως αμέσως ξανά σε αυτήν. Διακρίνουμε λοιπόν εδώ, υπό αλληγορική μορφή, μια περιγραφή — γεμάτη κωμική γεύση — της ψυχολογίας του ερωτευμένου. Ήταν αυτό ένα παραδοσιακό θέμα της ελληνικής ποίησης, όπως έδειξε ο F. Lasserre, παραθέτοντας ιδίως αυτό το απόσπασμα του Αρίσταρχου, όπου βρίσκουμε το προσχέδιο της πλατωνικής ανάλυσης: «Ο θεός αυτός δίνει δύναμη στον αδύναμο και πόρο (poron) στον άπορο (aporon).» Και ο Ευριπίδης επίσης μιλά για τον Έρωτα ως «κύριο γεμάτο πόρους» (euporotaton).

Αυτά τα ποιητικά θέματα τα επαναλαμβάνει ο Πλάτων δίνοντάς τους, κάτω από τον μανδύα της αλληγορίας, διαλεκτική αυστηρότητα. Γιος του Πόρου και της Πενίας, ο Έρως είναι συγχρόνως εύπορος και άπορος· δεν μπορεί λοιπόν να ορισθεί παρά μόνο με αντίθετες αρνήσεις: ούτε πλούσιος ούτε φτωχός, ούτε σοφός ούτε αμαθής, αλλά στο μέσον μεταξύ των δύο. Γι’ αυτό δεν είναι θεός αλλά δαίμων, ενδιάμεσος μεταξύ του θείου και του θνητού⁴. Γι’ αυτό επίσης είναι φιλόσοφος, διότι ο φιλόσοφος δεν είναι ούτε σοφός ούτε αμαθής, αλλά ενδιάμεσος μεταξύ σοφίας και μη-σοφίας, επιθυμώντας τη σοφία που δεν κατέχει. Όλες αυτές οι αντιθέσεις προϋποθέτουν τη μέθοδο της διαίρεσης και ένα λεπτό παιχνίδι μεταξύ εναντίων και αντιφάσεων⁵.

Αυτή η διαλεκτική αυστηρότητα — και εδώ βρίσκεται η μεγάλη τέχνη του Πλάτωνα — τρέφεται κατά κάποιον τρόπο από τα ζωντανά παράδοξα της μορφής του Σωκράτη. Αυτός ο Έρως, αυτός ο δαίμων, αυτός ο φιλόσοφος, είναι ο ίδιος ο Σωκράτης: «τραχύς, απεριποίητος, ξυπόλυτος, άστεγος, που κοιμάται πάντοτε καταγής και στο ύπαιθρο, κοιμώμενος κάτω από τ’ άστρα στα κατώφλια και στους δρόμους» και συγχρόνως «εξαίρετος κυνηγός, διαρκώς υφαίνοντας κάποιο τέχνασμα, παθιασμένος με επινοήσεις και εύφορος σε πόρους, αφιερωμένος σε όλη του τη ζωή στη φιλοσοφία»¹⁰.

Το πορτρέτο που σκιαγραφεί ο Αλκιβιάδης για τον Σωκράτη στο τέλος του Συμποσίου προορίζεται προφανώς να καταστήσει κατανοητό ότι ο αληθινός Έρως δεν είναι άλλος από τον ίδιο τον Σωκράτη, τον κατεξοχήν φιλόσοφο. Βλέπουμε λοιπόν με πόση επιδεξιότητα ο Πλάτων αφήνει να διαφανεί μια πολλαπλότητα νοημάτων μέσα στην περιγραφή του Έρωτα που θέτει στο στόμα της Διοτίμας.

Σε αυτή τη μορφή του Έρωτα, ένα πολύ συγκεκριμένο γνώρισμα πρέπει να συγκρατήσει την προσοχή μας. Απαριθμώντας τα χαρακτηριστικά που ο Έρως κληρονόμησε από τον πατέρα του, ο Πλάτων μας λέει ότι ο Έρως, ως άξιος γιος του Πόρου, είναι μάγος (γοής), παρασκευαστής φαρμάκων (φαρμακεύς) και σοφιστής¹². Αυτές οι ειρωνικές ονομασίες φαίνονται, αρχικά, να μην είναι παρά ένας απόηχος της προγενέστερης ποιητικής παράδοσης. Ήδη στον Όμηρο, ο έρωτας, περισσότερο ή λιγότερο προσωποποιημένος¹³, συνδέεται με τη μαγεία και τη γοητεία.

Το θέμα επανεμφανίζεται στον Αλκμάνα, σύμφωνα με τον F. Lasserre¹⁴, ο οποίος ερμηνεύει ως προειδοποίηση εναντίον των μαγικών τεχνασμάτων του Έρωτα το απόσπασμα 58 (Page) αυτού του ποιητή: «Δεν είναι η Αφροδίτη, αλλά ο ηδυπαθής Έρως που, σαν νεαρό αγόρι, παίζει το γλυκό του παιχνίδι, κατεβαίνοντας πάνω στις άκρες αυτών των λουλουδιών· μην τα αγγίζεις, είναι κύπερα»¹⁵.

Όμως, για τον ίδιο τον Πλάτωνα, ο έρωτας είναι μάγος, πρωτίστως επειδή εμπνέει ωραίους λόγους. Αυτό άλλωστε υποδηλώνει και η σύνδεση που γίνεται, στο χωρίο που μας ενδιαφέρει, ανάμεσα στον «μάγο», τον «παρασκευαστή φαρμάκων» και τον «σοφιστή». Και αυτό επιβεβαιώνεται από πολυάριθμα παράλληλα χωρία, στα οποία, σε όλο το έργο του, ο Πλάτων εξομοιώνει τον σοφιστή με μάγο, με μιμητή, με θαυματοποιό¹⁶.

Μπορούμε να παραθέσουμε, για παράδειγμα, τον Σοφιστή:
«Δεν πρέπει να αναμένουμε ότι και ο λόγος θα περιέχει μια τέχνη, με τη βοήθεια της οποίας θα μπορεί κανείς, στους νέους που βρίσκονται ακόμη σε μεγάλη απόσταση από την αλήθεια των πραγμάτων, να χύνει μέσα από τα αυτιά λόγια γοητευτικά, να παρουσιάζει για τα πάντα λεκτικές μυθοπλασίες και έτσι να δίνει την ψευδαίσθηση ότι όσα ακούν είναι αληθινά και ότι εκείνος που μιλά γνωρίζει τα πάντα καλύτερα από κάθε άλλον;»¹⁷

Ο Έρως είναι λοιπόν μάγος στο μέτρο που εμπνέει ωραίους λόγους, στο μέτρο που, όπως θα πει αργότερα η Διοτίμα, «γεννά ωραίους λόγους»¹⁸. Ο Έρως είναι συνεπώς ένας σοφιστής, ο δάσκαλος των λόγων που μαγεύουν.

Όμως, για τον Πλάτωνα, υπάρχει κακή μαγεία — εκείνη που ασκούν οι σοφιστές — και υπάρχει και καλή μαγεία, εκείνη που ασκεί ο Σωκράτης¹⁹. Και εδώ πάλι ο λόγος του Αλκιβιάδη χρησιμεύει για να ερμηνεύσει την αλληγορία του Έρωτα. Ο Σωκράτης, μας λέει²⁰, έχει το χάρισμα να φέρνει όσους τον ακούν σε κατάσταση έκστασης: ο σάτυρος Μαρσύας χρειαζόταν έναν αυλό για να μαγέψει τους ακροατές του, ενώ ο Σωκράτης δεν χρειάζεται παρά να μιλήσει για να προκαλέσει το ίδιο αποτέλεσμα. Οι άλλοι διάλογοι απηχούν επίσης το Συμπόσιο²¹.

Ο Φαίδων, για παράδειγμα, μνημονεύει αυτή την καθημερινή επωδή την οποία χρειάζεται η ψυχή για να απελευθερωθεί από τον φόβο του θανάτου:
«Από πού λοιπόν θα βρούμε, Σωκράτη, είπε τότε ο Κέβης, έναν τέλειο επωδό εναντίον τέτοιων φόβων, αφού… εσύ τώρα μας εγκαταλείπεις;»²².

Ας προσθέσουμε ότι, αν ο Σωκράτης μπορεί να είναι αυτός ο γητευτής, αυτός ο μάγος που μας λυτρώνει από τους φόβους και τα πάθη, είναι επειδή είναι ένα δαιμόνιο ον, ένα από εκείνα που, σύμφωνα με τη Διοτίμα, μπορούν να επιτελούν θυσίες και επωδές, επειδή το δαιμόνιό τους τούς δίνει να είναι μεσολαβητές ανάμεσα στους θεούς και στους ανθρώπους²³.

Τελικά, αυτός ο σωκρατικός Έρως, που γεννά τους ωραίους λόγους, είναι ο παιδαγωγικός έρωτας που εμπνέει ολόκληρη τη ζωή της Ακαδημίας του Πλάτωνα και που εμψυχώνει τη διαλογική συζήτηση — τη διαλεκτική, τη μόνη ικανή να γονιμοποιεί τις ψυχές²⁴.

Έξι αιώνες μετά τον Πλάτωνα, ο Πλωτίνος, επαναλαμβάνοντας τους ίδιους όρους του Συμποσίου, μνημονεύει κι αυτός τον έρωτα μάγο και παρασκευαστή φαρμάκων. Αλλά αυτή τη φορά το κάνει μέσα σε ένα τελείως διαφορετικό πλαίσιο. Βρισκόμαστε πολύ μακριά από τη μορφή του Σωκράτη και του φιλοσόφου. Βρισκόμαστε τώρα αντιμέτωποι με το ίδιο το πρόβλημα της μαγείας.

Το κείμενο που μας ενδιαφέρει εντάσσεται πράγματι σε μια ευρεία ανάπτυξη, μέσα στην οποία ο Πλωτίνος προσπαθεί να προτείνει μια ορθολογική θεωρία του σύμπαντος, τέτοια ώστε να αποκλείεται κάθε ιδιοτροπία, κάθε αυθαίρετη απόφαση στη βούληση των θεών. Πρέπει λοιπόν να δώσει λόγο για φαινόμενα που φαίνεται να συνεπάγονται μια επιρροή την οποία θα ασκούσαν οι άνθρωποι πάνω στους θεούς: την προσευχή και τη μαγεία.

Η λύση θα συνίσταται, για τον Πλωτίνο, στο να θεωρήσει ότι η προσευχή και η μαγεία είναι δυνατές μόνο χάρη στο θεμελιώδες φαινόμενο που κατά κάποιον τρόπο ορίζει την ίδια την ουσία του αισθητού σύμπαντος, δηλαδή τη συμπάθεια του παντός. Αυτές οι τεχνητές ενέργειες που είναι η προσευχή και η μαγεία, και που φαίνεται να προκαλούν μια μεταβολή στην πορεία των πραγμάτων, δεν είναι λοιπόν παρά φαινόμενα της ίδιας τάξεως με τα φυσικά φαινόμενα: τελικά δεν είναι παρά μια χρήση, από τον μάγο, των φυσικών δράσεων και αντιδράσεων που ασκούνται ανάμεσα στα μέρη του κόσμου.

«Ακόμη και χωρίς να ασκεί κανείς μαγικές πρακτικές, λέει ο Πλωτίνος²⁵, υπάρχουν (μέσα στο σύμπαν) πολλές έλξεις και γοητείες».

Με άλλα λόγια, πολλές φυσικές διεργασίες παρουσιάζονται σαν μαγικές διεργασίες, δηλαδή ασκούνται από απόσταση. Οι μουσικές χορδές, κουρδισμένες σε αρμονία, αρχίζουν να πάλλονται όταν κρούεται μία από αυτές. Το φίδι μαγεύει το θήραμά του²⁷. Οι χειρονομίες που ικετεύουν έλεος μας συγκινούν²⁸, η μουσική μας γοητεύει²⁹.

Αυτή η άμεση και αυθόρμητη μαγεία είναι απλώς η μαγεία του έρωτα:
«Ο πρώτος “μάγος”, ο πρώτος “παρασκευαστής φαρμάκων”, συνεχίζει ο Πλωτίνος, παραθέτοντας έτσι το δικό μας χωρίο του Συμποσίου, είναι εκείνος που οι άνθρωποι γνωρίζουν καλά, επειδή χρησιμοποιεί ο ένας προς τον άλλον τα φίλτρα και τα μάγια του. Πράγματι, επειδή οι άνθρωποι είναι εκ φύσεως επιρρεπείς στο να αγαπούν και επειδή καθετί που προκαλεί αγάπη τους έλκει μεταξύ τους, γι’ αυτό καθίσταται αποτελεσματική η τέχνη του να προκαλεί κανείς την αγάπη με μαγεία, οι μάγοι δίνοντας σε ορισμένα πρόσωπα διάφορες ουσίες που ωθούν να ενωθούν διά της αφής και που φέρουν μέσα τους δυνάμεις έρωτος. Και οι μάγοι δένουν μια ψυχή με μιαν άλλη, όπως οι κηπουροί που δένουν μεταξύ τους χωριστά φυτά»³⁰.

Το τελευταίο αυτό παράδειγμα εικονογραφεί αρκετά καλά τι θέλει να πει ο Πλωτίνος. Οι κηπουροί «παντρεύουν» — έτσι είναι η καθιερωμένη ήδη από την αρχαιότητα έκφραση — το αμπέλι με τη φτελιά³¹. Κάνοντας όμως αυτό, δεν κάνουν παρά να ευνοούν τη φυσική συγγένεια, τον «έρωτα» τρόπον τινά, που συνδέει τα δύο φυτά³².

Με τον ίδιο τρόπο, η φυσική μαγεία του έρωτα καθιστά δυνατή την τεχνητή μαγεία των ερωτικών φίλτρων. Είναι η ίδια και μία φύση που ενεργεί μαγικά τόσο στην έλξη του έρωτα όσο και στην έλξη που προκαλείται από τα ερωτικά φίλτρα.

Ο Πλάτων, όπως είδαμε, όταν σκιαγραφούσε το πορτρέτο του Έρωτα, χρησιμοποιούσε τους όρους μάγος, παρασκευαστής φίλτρων και σοφιστής με μεταφορική έννοια, επειδή γι’ αυτόν η μαγεία του έρωτα ήταν πριν απ’ όλα μια μαγεία του λόγου.

Ο Πλωτίνος, αντίθετα, λαμβάνει εδώ αυτές τις εκφράσεις με την κυριολεκτική τους σημασία και φαίνεται να πιστεύει ότι ο Πλάτων ήθελε να μιλήσει για μαγικές πρακτικές εμπνευσμένες από τον έρωτα. Φαινομενικά, υπάρχει εδώ μια παρεξήγηση. Στην πραγματικότητα όμως βρισκόμαστε μπροστά σε μία από τις πολλές περιπτώσεις όπου η αρχαία ερμηνευτική, μέσω μιας φαινομενικής παρανόησης, αναδεικνύει, αναπτύσσει, αναδημιουργεί ένα από τα λανθάνοντα νοήματα του αρχικού κειμένου.

Είδαμε καταρχάς ότι η ιδέα του «μαγικού έρωτα», όπως εμφανιζόταν στο Συμπόσιο, ήταν στην πραγματικότητα παραδοσιακή και συνδεόταν με την ιδέα των ερωτικών μαγγανειών. Από την άλλη — και κυρίως — είδαμε ότι, για τον Πλάτωνα, ο έρωτας ήταν ένας μεσολαβητής ανάμεσα σε άκρα, και ότι γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο ήταν δαίμων, αφού ίδιον του δαίμονος είναι, όπως έλεγε ρητά ο Πλάτων, «να είναι ο σύνδεσμος του σύμπαντος» και να εξασφαλίζει τη συνοχή του όλου με τον εαυτό του³³.

Υπήρχε λοιπόν, λανθάνουσα στον Πλάτωνα, η ιδέα μιας ένωσης και μιας διαμεσολάβησης ανάμεσα στα ιεραρχημένα μέρη του σύμπαντος, ένωση και διαμεσολάβηση που εξασφαλίζονταν από τους δαίμονες, οι οποίοι προΐστανται των θυσιών και της μαγείας³⁴.

Αυτό ακριβώς το δαιμονικό στοιχείο περνά στο προσκήνιο στη χρήση που κάνει ο Πλωτίνος από το κείμενο του Συμποσίου, και ο ανθρώπινος έρωτας, περιγραφόμενος με τα ίδια τα λόγια του Πλάτωνα, είναι στα μάτια του Πλωτίνου η εκδήλωση της κοσμικής δύναμης του έρωτα, την οποία — κατά τη γνώμη του — είχε ήδη διαβλέψει ο Εμπεδοκλής, αναγνωρίζοντας στη Φιλία και στο Νεῖκος, στη Φιλότητα και στη Νείκη, τις δυνάμεις που ρυθμίζουν τον ρυθμό του κόσμου³⁵.

Είναι αυτός ο έρωτας του σύμπαντος προς τον εαυτό του, αυτή η αμοιβαία έλξη που συνδέει μεταξύ τους όλα τα μέρη του σύμπαντος, που προσδίδει στα φυσικά φαινόμενα έναν μαγικό χαρακτήρα, αφού οι διεργασίες που δρουν στο σύμπαν αντιστοιχούν σε σχέσεις συγγένειας και αρμονίας που εγκαθίστανται ανάμεσα σε ουσίες συχνά πολύ απομακρυσμένες μεταξύ τους.

Αλλά, για τον Πλωτίνο, αυτή η μαγεία του καθολικού έρωτα δεν είναι παρά ένα άλλο όνομα για να δηλώσει τη φυλάκιση της ψυχής μέσα στον αισθητό κόσμο. Το να βρίσκεται κανείς στον αισθητό κόσμο σημαίνει να είναι καταδικασμένος να υφίσταται όλες αυτές τις αμοιβαίες και απόμακρες επιδράσεις που ασκούνται ανάμεσα σε όλα τα μέρη του σύμπαντος· σημαίνει λοιπόν να υπόκειται στο πάθος.

Ακόμη και τα άστρα υφίστανται επηρεασμούς και πάθη, ως μέρη του σύμπαντος — βέβαια με ασυνείδητο τρόπο³⁶. Έτσι εκπληρώνουν τις προσευχές ή «γοητεύονται» από μαγικές πρακτικές χωρίς να το αντιλαμβάνονται ή να το συνειδητοποιούν, απορροφημένα όπως είναι στην απάθεια της θεωρίας³⁷.

Είναι λοιπόν η καθολική αλληλεπίδραση που συνιστά, για τον Πλωτίνο, τη μαγεία της φύσεως: «Καθετί που βρίσκεται σε σχέση με κάτι άλλο γοητεύεται από αυτό το άλλο. Διότι εκείνο με το οποίο βρίσκεται σε σχέση το γοητεύει και το κινεί»³⁸.

Αυτό είναι ακριβώς, στα μάτια του Πλωτίνου, το δράμα της ανθρώπινης ψυχής. Αφήνεται να γοητευθεί από αυτή τη μαγεία της φύσεως: «Μας παρασύρει όχι η τέχνη κάποιου μάγου, αλλά η φύση που παράγει μια απατηλή ψευδαίσθηση και συνδέει τα πράγματα μεταξύ τους, όχι τοπικά, αλλά με τα φίλτρα του έρωτα που προσφέρει»³⁹.

Ο Πορφύριος, ο μαθητής του Πλωτίνου, θα καταγγείλει κι αυτός με σφοδρότητα τη «γοητεία» της φύσεως. Οι μάγοι, λοιπόν, δεν κάνουν παρά να χρησιμοποιούν αυτόν τον μαγικό τρόπο λειτουργίας της φύσεως, χάρη στη γνώση που κατέχουν για τις μυστικές αντιστοιχίες ανάμεσα στα μέρη του σύμπαντος.

Μόλις είδαμε λοιπόν πώς ο μαγικός έρωτας του Πλάτωνα, μορφή του Σωκράτη και του φιλοσόφου, γίνεται, στο χωρίο αυτό του Πλωτίνου, ο έρωτας μιας απατηλής και γοητευτικής Κίρκης, η μαγική φύση⁴¹.

Ίσως έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε τι γίνεται, αυτή τη φορά δώδεκα αιώνες μετά τον Πλωτίνο, στον Μαρσίλιο Φιτσίνο, τον μεγάλο νεοπλατωνικό της Φλωρεντίας, με αυτό το θέμα του μαγικού έρωτα. Και αυτός σχολιάζει το Συμπόσιο και συναντά τις εκφράσεις της Διοτίμας: ο έρωτας είναι φοβερός μάγος, παρασκευαστής φίλτρων και σοφιστής. Η ερμηνεία που προτείνει μπορεί εκ πρώτης όψεως να φανεί πολύ κοντά σε εκείνη του Πλωτίνου: «Γιατί νομίζουμε ότι ο έρωτας είναι μάγος; Διότι όλη η δύναμη της μαγείας συνίσταται στον έρωτα. Το έργο της μαγείας είναι η έλξη ενός πράγματος από ένα άλλο δυνάμει κάποιας φυσικής συγγένειας. Ora τα μέρη αυτού του κόσμου, όπως τα μέλη ενός ζώου, εξαρτώμενα όλα από έναν μόνο δημιουργό, συνδέονται μεταξύ τους μέσω της κοινωνίας μιας και μόνης φύσεως… Από αυτή την κοινή συγγένεια γεννιέται ένας κοινός έρωτας και από αυτόν τον έρωτα μια κοινή έλξη. Αυτή είναι η αληθινή μαγεία…

Έτσι ο μαγνήτης έλκει τον σίδηρο, το ήλεκτρο το άχυρο, το θείο τη φωτιά. Ο ήλιος στρέφει προς αυτόν πολλά άνθη και φύλλα, η σελήνη συνηθίζει να έλκει τα ύδατα, ο Άρης τους ανέμους, και διάφορα βότανα έλκουν επίσης προς αυτά διάφορα είδη ζώων. Και ακόμη, στα ανθρώπινα πράγματα, ο καθένας υφίσταται την έλξη της ίδιας του της ηδονής⁴². Τα έργα της μαγείας είναι λοιπόν έργα της φύσεως⁴³, η τέχνη δεν είναι παρά το όργανο της φύσεως…

Οι αρχαίοι απέδιδαν τη μαγεία στους δαίμονες, διότι αυτοί γνωρίζουν ποια είναι η συγγένεια που υπάρχει ανάμεσα στα πράγματα της φύσεως, τι ταιριάζει στο καθένα και με ποιον τρόπο αποκαθίσταται η αρμονία μεταξύ των πραγμάτων, όταν αυτή λείπει. Λέγεται ότι μερικοί από τους αρχαίους υπήρξαν είτε φίλοι των δαιμόνων, λόγω ομοιότητας φύσεως, όπως ο Ζωροάστρης και ο Σωκράτης, είτε αγαπητοί σ’ αυτούς, όπως ο Απολλώνιος ο Τυανεύς και ο Πορφύριος, εξαιτίας της λατρείας που τους απέδιδαν. Έτσι αναφέρεται ότι αυτοί οι δαίμονες τους εμφανίζονταν κατά τις αγρυπνίες τους με σημεία, φωνές ή θαύματα, και κατά τον ύπνο τους με χρησμούς και οράματα.

Φαίνεται ότι έγιναν μάγοι μέσω της φιλίας των δαιμόνων, όπως και οι ίδιοι οι δαίμονες είναι μάγοι, λόγω της γνώσεώς τους για τον έρωτα που συνδέει τα ίδια τα πράγματα. Και ολόκληρη η φύση ονομάζεται μάγισσα, δυνάμει αυτού του αμοιβαίου έρωτα.[ΤΟ ΜΑΓΙΚΟ ΟΜΟΟΥΣΙΟ. Η ΣΗΜΑΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΓΡΑΜΜΑΤΟΣΥΝΗ ΜΑΣ]

Ακόμη περισσότερο, όποιος είναι ωραίος μας γοητεύει με την τρυφερότητα των ματιών του. Οι εραστές σαγηνεύουν εκείνους που αγαπούν με τη δύναμη της ευγλωττίας τους και τη γοητεία των τραγουδιών τους, σαν με επωδές, και τους καθιστούν ευνοϊκούς. Επιπλέον τους κατευνάζουν και τους κερδίζουν με τις τιμές και τα δώρα τους σαν με μαγγανείες.

Κανείς λοιπόν δεν μπορεί να αμφιβάλει ότι ο Έρωτας είναι μάγος, αφού όλη η δύναμη της μαγείας εδρεύει στον Έρωτα και το έργο του Έρωτα επιτελείται μέσω γοητείας, επωδής και μαγγανείας»⁴⁴.

Θα μου συγχωρηθεί αυτό το μακρό απόσπασμα, επειδή έχει το πλεονέκτημα να ανακεφαλαιώνει όλα τα θέματα που συναντήσαμε: τη γοητεία του έρωτα που ασκείται τόσο μέσω της ομορφιάς του σώματος όσο και μέσω της ομορφιάς των λόγων, τη στενή σύνδεση ανάμεσα στον έρωτα και τη μαγεία της φύσεως, τον ρόλο των δαιμόνων στη γνώση των μαγικών μυστικών.

Με μια πρώτη ματιά θα μπορούσε κανείς να νομίσει ότι, παρά τους δώδεκα αιώνες που τον χωρίζουν από αυτόν, ο Μαρσίλιος Φιτσίνος δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να επαναλαμβάνει ακριβώς όσα είπε ο Πλωτίνος. Πολύ γρήγορα όμως γίνεται αντιληπτή μια διαφορά. Η μειωτική απόχρωση που συνόδευε στον Πλωτίνο την ιδέα μιας μαγείας της φύσεως έχει εντελώς εξαφανισθεί στον Φιτσίνο.

Δύο αιτίες εξηγούν, κατά τη γνώμη μου, αυτή τη μεταβολή στην αξιολόγηση της έννοιας της μαγείας.

Πρώτον, μετά τον Πλωτίνο, ο Ιάμβλιχος και ο Πρόκλος ανέπτυξαν, υπό την επίδραση των Χαλδαϊκών Χρησμών, μια νέα σύλληψη της μαγείας, η οποία αντιστοιχεί —πρέπει να το τονισθεί— σε μια αποκατάσταση της ύλης⁴⁵. Βλέπουμε έτσι να αναπτύσσεται στον ύστερο νεοπλατωνισμό ένα είδος σακραμενταλισμού: ορισμένα αισθητά σημεία, τα «σύμβολα», και ορισμένες υλικές τελετές μπορούν, για τη νεοπλατωνική θεουργία, να επιτρέψουν την επιστροφή της ψυχής προς τη θεία της αρχή.

Με το ίδιο γεγονός γίνεται δεκτό ότι ορισμένες υλικές ουσίες φέρουν μέσα τους μια θεία ενέργεια και επιχειρείται να αποκρυπτογραφηθεί ο κώδικας της καθολικής συμπάθειας, να ανασυγκροτηθούν οι αλυσίδες που συνδέουν με τους θεούς όλες τις βαθμίδες της πραγματικότητας, έως τα φυτά και τις πέτρες.

Από την άλλη πλευρά, όπως έδειξε ο Ε. Garin⁴⁶, ήδη από τα τέλη του 12ου αιώνα αναπτύσσεται στη λατινική Δύση ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για τα έργα μαγείας, συνοδευόμενο από την συγκεχυμένη επιθυμία —σύμφυτη με κάθε μαγική στάση— να αυξηθεί η δύναμη του ανθρώπου πάνω στους ομοίους του και πάνω στην ύλη. Το ρεύμα αυτό θα ενισχυθεί κατά την Αναγέννηση υπό την επίδραση του ερμητισμού, ο οποίος αποδίδει στον άνθρωπο μια θαυμαστή δύναμη επί της φύσεως: «Magnum miraculum est homo», είχε πει το Asclepius⁴⁷.[ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΛΕΗΛΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ]

Ο Φιτσίνος ανήκει σε αυτό το ρεύμα σκέψης. Και επιπλέον μετέφρασε, υπό τον τίτλο De sacrificio et magia, το έργο του Πρόκλου Περὶ τῆς ἱερατικῆς τέχνης⁴⁸.

Οι έννοιες λοιπόν «Έρως», «μαγεία», «φύση» λαμβάνουν γι’ αυτόν ένα εντελώς διαφορετικό νόημα.
Ο Πλωτίνος ασφαλώς θα μπορούσε να είχε γράψει, όπως ο Φιτσίνος: «Η φύση έχει ονομασθεί “μάγισσα” δυνάμει του αμοιβαίου έρωτα των πραγμάτων μεταξύ τους».

Αλλά, γι’ αυτόν, αυτή η φράση θα είχε αρνητικό νόημα: θα σήμαινε ότι τα όντα του αισθητού κόσμου είναι αιχμάλωτα της φύσεως, δυνάμει της καθολικής αλληλεπίδρασης που ασκείται μέσα στον κόσμο και των παθών και ελκτικών δυνάμεων που τα όντα υφίστανται παρά τη θέλησή τους.

Για τον Φιτσίνο, αντίθετα, η ίδια φράση λαμβάνει θετικό νόημα: ο έρως είναι ο μεγάλος νόμος του κόσμου⁴⁹ και αυτός εξηγεί τις ελκτικές δυνάμεις που ασκούνται μεταξύ όλων των μερών του σύμπαντος. Αν αυτό είναι το μυστικό της μαγείας της φύσεως, μπορούμε να επιδιώξουμε να γνωρίσουμε αυτούς τους νόμους της καθολικής έλξης, ώστε να έλξουμε τις ουράνιες δυνάμεις μέσα σε υλικά αντικείμενα και ιδίως στις «μορφές» και «εικόνες» που βρίσκονται σε αρμονία με ένα υπερβατικό πρότυπο⁵⁰.

Η μαγεία της φύσεως θα θεμελιώσει, λοιπόν, τη δυνατότητα μιας διδασκαλίας και μιας πρακτικής που θα επιδιώκουν να ανιχνεύσουν και να χρησιμοποιήσουν, με φυσικό και ορθολογικό τρόπο, όλες αυτές τις μυστικές αντιστοιχίες. Αυτή η, κατά κάποιον τρόπο, φυσική μαγεία θα είναι για τη φύση ό,τι είναι η γεωργία⁵¹ για τις αυθόρμητες παραγωγές της γης: θα επιταχύνει και θα πειθαρχήσει τις φυσικές διεργασίες, χάρη στην επιστήμη των συμπαθειών και των συγγενειών.[ΓΕΝΝΑ ΚΑΙ ΤΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΣΑΝ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΦΥΣΕΩΣ]

Συναντούμε εδώ ξανά τον πλωτινικό κηπουρό «που έδενε μαζί χωριστά φυτά». Αλλά ο Πλωτίνος δεν είχε διακρίνει όλα όσα συνεπαγόταν αυτή η χρήση των φυσικών ερώτων και συγγενειών. Προχωρώντας με ελπίδα και εμπιστοσύνη στον δρόμο της «φυσικής μαγείας», ο Φιτσίνος προαισθάνεται την άνθηση του επιστημονικού πνεύματος της Αναγέννησης και των Νεότερων Χρόνων. Είναι πράγματι γνωστή η επίδραση που θα ασκήσει η magia naturalis στην απαρχή και την ανάπτυξη των φυσικών επιστημών έως και τη ρομαντική εποχή⁵².

Έχουμε εδώ ένα αρκετά χαρακτηριστικό παράδειγμα της πορείας των ιδεών μέσα στην ιστορία. Ο Πλάτων είχε αναλάβει το παλαιό θέμα του «μάγου έρωτα» για να αποδώσει τη γοητεία των σωκρατικών λόγων. Ο Πλωτίνος το επαναχρησιμοποιεί για να εξηγήσει τη γοητεία που ασκεί η φύση πάνω στα όντα. Ο Φιτσίνος, με τη σειρά του, συνδέει έρωτα, μαγεία και φύση — αλλά αυτή τη φορά για να καλέσει τον άνθρωπο να ανακαλύψει και να χρησιμοποιήσει τον έρωτα που συνδέει τα πράγματα μεταξύ τους, ώστε να εξασφαλίσει έτσι την εξουσία του πάνω στη φύση.

Εφαρμόζοντας στη φύση την πλατωνική εικόνα του «μάγου έρωτα», ο Πλωτίνος κατέστησε δυνατή την επανερμηνεία του Φιτσίνου και άνοιξε τον δρόμο σε ένα ρεύμα σκέψης το οποίο ο ίδιος πιθανότατα θα είχε βαθιά αποδοκιμάσει.

Pierre HADOT.

Σημειώσεις