Συνέχεια από Τρίτη 21. Ιουλίου 2026
Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΚΑΙ Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ 2
MALACHI MARTIN
G.P. Putnam's Sons, New York 1981
Ο Ποντιανός που περίμενε τον Ιησού
Αν θέλετε να μάθετε πώς ήταν κάποτε η Εκκλησία του Ιησού —και πώς θα μπορούσε να ξαναγίνει— και τι ήταν εκείνο που κάποτε απορροφούσε ολόκληρη την προσοχή των διαδόχων του Πέτρου, κοιτάξτε έναν άνθρωπο που ονομαζόταν Ποντιανός.
Διακόσια χρόνια αφότου ο Ιησούς ανήγγειλε την Εκκλησία Του και όρισε τον Πέτρο ως επικεφαλής της, οι χριστιανοί της Ρώμης, όπως έκαναν από τις απαρχές τους, έλπιζαν και περίμεναν με αγωνία να εμφανιστεί ξανά ο Ιησούς, να θριαμβεύσει επάνω στους εχθρούς τους και να τους ευλογήσει με αιώνια ευτυχία. Έτρεφαν ακλόνητη ελπίδα γι’ αυτόν τον θρίαμβο και γι’ αυτή την ευλογία, που πλέον αισθάνονταν ότι είχαν καθυστερήσει πολύ περισσότερο απ’ όσο έπρεπε.
Διότι ο Πέτρος τούς είχε πει: «Το τέλος του κόσμου πλησιάζει… στηρίξτε τις ελπίδες σας στη στιγμή κατά την οποία θα εμφανιστεί ο Ιησούς». Θυμούνταν επίσης ότι, όταν ο Πέτρος επρόκειτο να πεθάνει, είχε ορίσει ως διάδοχό του έναν δούλο, τον Λίνο, ώστε, όπως είπε στους χριστιανούς, «να σας υπενθυμίζει όσα κηρύττω». Και όταν ο Λίνος πλησίασε στον θάνατο, όρισε, με τη συγκατάθεση ολόκληρης της κοινότητας, έναν άνθρωπο που ονομαζόταν Κλήτος. Έτσι συνεχίστηκαν τα πράγματα. Υπήρχε πάντοτε ένας άνθρωπος επιφορτισμένος με το κεντρικό λειτούργημα του Πέτρου ως πάπα — η λέξη αποτελεί απόδοση στα αγγλικά του ιταλικού «papa», το οποίο είναι συντόμευση του pater patruum και σημαίνει «πατέρας των πατέρων» ή «πρώτος πατέρας».
Κάπου ανάμεσα στον διάδοχο του Κλήμεντος, τον Ευάριστο, και σε έναν πάπα που ονομαζόταν Υγίνος —τον όγδοο διάδοχο του Πέτρου— ολόκληρη η κοινότητα των χριστιανών της Ρώμης άρχισε να διορίζει τον επικεφαλής της· πιθανότατα επειδή ο εκάστοτε ηγέτης, ή πάπας, είχε συλληφθεί αιφνιδιαστικά και είχε οδηγηθεί στον θάνατο. Όταν συνέβαινε αυτό, όπως συνέβαινε συχνά, οι χριστιανοί ανακαλούσαν στη μνήμη τους τι είχαν κάνει οι πρώτοι ακόλουθοι του Ιησού, όταν ο Ιούδας ο Ισκαριώτης εγκατέλειψε την ομάδα τους: συγκεντρώθηκαν, προσευχήθηκαν για λίγο και κατόπιν πραγματοποίησαν εκλογή σύμφωνα με την αρχή «ένας άνθρωπος, μία ψήφος», προκειμένου να αντικαταστήσουν τον αυτόχειρα, αποδεχόμενοι το αποτέλεσμα ως απόφαση του Ιησού, επειδή Εκείνος τούς είχε πει διά του Πέτρου: «Ό,τι επιτρέψετε στη γη, θα είναι αυτό που επιτρέπει και ο Ουρανός».
Έτσι, η εκλογική διαδικασία στη ρωμαϊκή κοινότητα ήταν εξίσου απλή και είχε μόνον δύο προϋποθέσεις: δικαίωμα ψήφου είχαν μόνον οι χριστιανοί της Ρώμης —άνδρες και γυναίκες, παρεμπιπτόντως— και μπορούσε να εκλεγεί μόνον ένας πολίτης της Ρώμης. Αυτή η απλή εκλογική διαδικασία ακολουθούνταν κατά τους πρώτους αιώνες, όποτε ένας ετοιμοθάνατος πάπας δεν υπεδείκνυε τον διάδοχό του.
Μόλις επιλεγόταν ένας νέος διάδοχος του Πέτρου, είτε με διορισμό είτε με εκλογή, η είδηση μεταδιδόταν από στόμα σε στόμα ή μέσω επιστολής που αποστελλόταν κρυφά: «Ο Κλήμης πέθανε. Επιλέξαμε τον Ευάριστο»… «Ο Σίξτος πέθανε. Επιλέξαμε τον Τελεσφόρο»… Έτσι συνέβαινε πάντοτε. Οι άλλες χριστιανικές κοινότητες γύρω από τη Μεσόγειο έπρεπε να πληροφορούνται την είδηση, επειδή όλες προσέβλεπαν στην κοινότητα του Πέτρου ως θεματοφύλακα εκείνης της ιδιαίτερης εξουσίας που ο Ιησούς είχε υποσχεθεί στον Πέτρο, όταν του μίλησε κοντά στο όρος Ερμών, στους Αγίους Τόπους. Η μοναδική τους ελπίδα βρισκόταν σε αυτή την εξουσία. Καμία άλλη εξουσία δεν ήταν διαθέσιμη σε αυτούς. Έτσι, το έτος 230, διαδόθηκε η είδηση: «Ο Ουρβανός πέθανε. Επιλέξαμε τον Ποντιανό».
Από την αρχή, ο Ποντιανός είχε τα χέρια του γεμάτα. Σε προσωπικό επίπεδο, βέβαια, οι προοπτικές του ως χριστιανού ήταν ζοφερές. Οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας ή της νύχτας μπορούσε να θανατωθεί επί τόπου· ο ρωμαϊκός νόμος το επέτρεπε. Ή μπορούσε να συλληφθεί, να φυλακιστεί και κατόπιν να θανατωθεί μέσα στη φυλακή· ή να περιφερθεί στο ρωμαϊκό στάδιο και να κατασπαραχθεί από θηρία, προς τέρψη έως και 80.000 θεατών που ούρλιαζαν· ή να σταλεί να εργαστεί και να πεθάνει σε κάποιο ρωμαϊκό μεταλλείο, σε κάποια περιοχή γύρω από τη Μεσόγειο.
Εκτός όμως από ορισμένες σύντομες περιόδους, έτσι ήταν τα πράγματα από τότε που γεννήθηκε σε μια οικογένεια δούλων. Εκπαιδεύτηκε ως γραμματέας στενογραφίας, απελευθερώθηκε από έναν ευγνώμονα κύριο, ασπάστηκε τον χριστιανισμό στην εφηβεία του, χειροτονήθηκε ιερέας σε ηλικία είκοσι ετών και υπηρέτησε υπό τέσσερις πάπες —τον Βίκτωρα, τον Ζεφυρίνο, τον Κάλλιστο και τον Ουρβανό—, καθέναν από τους οποίους είδε να ανατρέπεται και να θανατώνεται. Ωστόσο, ο μεγαλύτερος πονοκέφαλος του Ποντιανού δεν προερχόταν από τη διαρκώς παρούσα απειλή ενός αιφνίδιου και βίαιου θανάτου, αλλά από έναν άλλο χριστιανό που ονομαζόταν Ιππόλυτος.
Δύο πιο διαφορετικοί άνθρωποι δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν. Ο Ποντιανός ήταν μεγαλόσωμος, ογκώδης, αργός, σταθερός, συνετός, όχι ιδιαίτερα μορφωμένος, μάλλον χωρίς μεγάλη φαντασία, αλλά ασφαλώς άνθρωπος συμπονετικός, βαθιά θεμελιωμένος στη χριστιανική πίστη και —όπως πολλοί ευσεβείς άνθρωποι— προικισμένος με πείσμα και ακατάβλητη θέληση. Ο Ιππόλυτος, τρία χρόνια μεγαλύτερος από τον Ποντιανό, ήταν Έλληνας, γεννημένος στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, μορφωμένος στην Αθήνα και στη Ρώμη, μικρόσωμος, ορμητικός και μαχητικός στους τρόπους, με ευκίνητη φαντασία και λεπτό νου, πολυδιαβασμένος και πολύγλωσσος, με ελάχιστη κατανόηση για τις αδυναμίες των λιγότερο προικισμένων ανθρώπων και ωθούμενος διαρκώς προς τα εμπρός από μια βαθιά επίγνωση της προσωπικής του αποστολής.
Ο Ιππόλυτος ήταν από τη φύση του πλασμένος έτσι ώστε να προκαλεί τη δυσπιστία ενός ανθρώπου σαν τον Ποντιανό. Ο Ποντιανός ήταν πλασμένος έτσι ώστε να περιφρονείται από έναν άνθρωπο σαν τον Ιππόλυτο. Η σύγκρουση μεταξύ τους ήταν σχεδόν αναπόφευκτη. Και όταν πράγματι συνέβη, μας θυμίζει από πολλές απόψεις τη σύγκρουση ανάμεσα στον πάπα Παύλο ΣΤ΄ και στον Γάλλο παραδοσιαρχικό αρχιεπίσκοπο Μαρσέλ Λεφέβρ τον εικοστό αιώνα, ο οποίος κατήγγειλε τον Παύλο ως διεφθαρμένο και ανάξιο, όπως ακριβώς και η Ρώμη της εποχής του Ποντιανού παρουσίαζε μια απόκοσμη ομοιότητα με τη Ρώμη του Παύλου ΣΤ΄ και με τη σημερινή Ρώμη.
Στην εποχή του Ποντιανού, ο παλαιός ρωμαϊκός κόσμος πέθαινε και μαζί του πέθαινε και το ιδεώδες της Pax Romana, της ρωμαϊκής ειρήνης που είχε δημιουργηθεί από την καθολική εφαρμογή του ρωμαϊκού δικαίου. Ο Παύλος ΣΤ΄ ήταν ένας από τους πρώτους που επισήμαναν ότι το τέλος του εικοστού αιώνα θα έβλεπε να εξαφανίζεται ο παλαιός κόσμος του συμπαγούς Ρωμαιοκαθολικισμού, ενώ τα σταθερά του αγκυροβόλια μέσα σε μια καπιταλιστική Δυτική Ευρώπη θα αποκόπτονταν.
Ο ρωμαϊκός κόσμος του Ποντιανού, όπως και ο ρωμαιοκαθολικός κόσμος του ύστερου εικοστού αιώνα, πέθαινε μέσα σε έναν κυκεώνα νέων δοξασιών, έτοιμων προς χρήση μεσσιών, εξωτικών παρορμήσεων, οικονομικών κρίσεων, κοινωνικών αναταραχών και πολιτικών επαναστάσεων, καθώς και μέσα σε μια δίνη αντικρουόμενων θεωριών και εντελώς νέων εναλλακτικών λύσεων για τους χριστιανούς.
Σήμερα απορούμε μπροστά στο μείγμα ιδεών, φιλοσοφιών, μανιών και κινημάτων, τα οποία καθοδηγούνται από εντελώς ασυνήθιστες προσωπικότητες και περιβάλλουν τον κόσμο μας. Όμως ο κόσμος του Ποντιανού και της Ρώμης του ήταν εξίσου συγκεχυμένος. Από την Αίγυπτο, τη Συρία, την Περσία, την Παλαιστίνη, τη Μεσοποταμία, την Ελλάδα, τη Γαλατία, τη Βρετανία, τη Γερμανία και την Αφρική —από όλες τις απομακρυσμένες αποικίες της Ρώμης και ακόμη πιο πέρα— κατέφθανε στη Ρώμη ένα πλήθος από ανθρώπους που αναζητούσαν την τύχη τους, οξύνους και εξωτικούς αστρολόγους, βοτανολόγους, μάγους, λογοτέχνες, μουσικούς, θεολόγους, θεοσοφιστές και γιατρούς.
Δημόσιες και μυστικές λατρείες, νέες διδασκαλίες και ομάδες αφοσιωμένων οπαδών κάθε είδους ξεφύτρωναν —και εξαφανίζονταν— σχεδόν κυριολεκτικά μέσα σε μία νύχτα.
Τόσο η καθιερωμένη θρησκεία της αρχαίας Ρώμης όσο και η νέα χριστιανική θρησκεία επηρεάστηκαν. Οι παλαιοί ρωμαϊκοί θεοί σύντομα άρχισαν να συνωστίζονται στο Πάνθεον μαζί με ένα ετερόκλητο πλήθος νέων μορφών: ο Δίας, η Ήρα και ο Απόλλων μαζί με φρυγικούς θεούς-φαύνους, αιγυπτιακές θεές-γάτες του Νείλου, γνωστικά όντα, δυνάμεις-λεοπαρδάλεις από την υποσαχάρια Αφρική, ινδικούς δαίμονες-ελέφαντες, κελτικές νεράιδες-ιππόκαμπους, γερμανικούς θεούς-πτηνά και ασιατικές διαβόλισσες που ανεμίζουν χίλια χέρια και πόδια. Η παλαιά πολιτειακή θρησκεία της Ρώμης νοθεύτηκε.
Σχολές, δημόσιες αντιλογίες, ομάδες μελέτης, φυλλάδια, θεατρικά έργα, ποιήματα, βιβλία, ιστορικά συγγράμματα, αιρέσεις, διαλέξεις, μυστικιστές, μάγοι και αλχημιστές μετέτρεψαν την παλαιά συμπαγή τάξη σε μια παχύρρευστη μάζα που βρισκόταν διαρκώς σε ζύμωση, διαρκώς σε αναβρασμό, διαρκώς σε διάχυση.
Ο ανεξέλεγκτος πληθωρισμός, η κρατική επιβολή τιμών, τα δυσμενή ισοζύγια εξαγωγών και εισαγωγών, οι βαρείς φόροι, η ανεργία και η αυξανόμενη εγκληματικότητα επιδείνωναν όλες τις συνθήκες ζωής. Οι χριστιανοί της εποχής του Ποντιανού δεν μπορούσαν να μείνουν ανεπηρέαστοι από όλα αυτά. Ήταν διάχυτα στην ατμόσφαιρα.
Ακόμη και μέσα σε εκείνον τον μικρόκοσμο της Ρώμης, και σε μια εποχή κατά την οποία οι χριστιανοί δεν αριθμούσαν περισσότερους από 70.000 σε ολόκληρο τον κόσμο, ο χριστιανισμός σπαρασσόταν από τις αντικρουόμενες θεωρίες και θεολογίες αυτοδιορισμένων μεσσιών, όπως ακριβώς σήμερα η αρχαία διδασκαλία της Ρώμης ανατέμνεται και μετασχηματίζεται από τους «νέους» θεολόγους, από ομάδες ανανέωσης και απλώς από τις αλλαγές της κοινωνίας.
Όπως ακριβώς και σήμερα, έτσι και στην εποχή του Ποντιανού φαινόταν να μην υπάρχουν απαντήσεις, αλλά μόνο οι συγκρούσεις εξαιρετικά δραστήριων πνευμάτων και χαρισματικών προσωπικοτήτων: ο Ουαλεντίνος, ο αρχιερέας της κοσμικής συνείδησης· ο Ηγήσιππος, ο πρώτος από τους «Ιουδαίους για τον Ιησού»· ο Μαρκίων, ο άγριος οπαδός του ενός Θεού· ο κυνικός σημιτολόγος Τατιανός· ο Ιουστίνος, ο Έλληνας φιλόσοφος· ο Αριστείδης, ο Αθηναίος ανθρωπιστής· ο Τερτυλλιανός, ο χαρισματικός· ο Ωριγένης, που παρέθετε διαρκώς χωρία από τη Βίβλο· ο Ειρηναίος, ο πολεμιστής της αντιλογίας· και δεκάδες άλλοι, όλοι να αντιμάχονται, να προσεύχονται, να φιλονικούν και να αναθεματίζουν ο ένας τον άλλον, αλλά όλοι να βρίσκονται εκτεθειμένοι στον ίδιο κίνδυνο θανάτου, επειδή ήταν χριστιανοί. Ο Χανς Κυνγκ, ο Μάλκολμ Μπόιντ, ο Άντριου Γκρίλι, ο Μπίλλυ Γκράχαμ, ο Μαρσέλ Λεφέβρ και ο Τεγιάρ ντε Σαρντέν θα αισθάνονταν όλοι σαν στο σπίτι τους μέσα σε εκείνο το καζάνι του αρχαίου χριστιανισμού.
Οι παλαιότεροι της εποχής του Ποντιανού —με επικεφαλής τον Ιππόλυτο— ήταν αυστηροί στην ηθική, άκαμπτοι στη λογική και δεν ανέχονταν καμία αντίθετη άποψη. Πολεμούσαν κάθε αλλαγή και κάθε βύθιση στους νέους τρόπους σκέψης και ζωής. Μια δεύτερη, προοδευτική ομάδα καταβρόχθιζε με ενθουσιασμό τις νέες θεωρίες. Δεν έβλεπαν τίποτε το μεμπτό στο να παρομοιάζουν τον Ιησού με κάποιον αφρικανικό ή αιγυπτιακό θεΐσκο και μετέφραζαν το μήνυμα του Ευαγγελίου σε κοινωνική οργάνωση, σεξουαλική ελευθερία ή εσωτερική φιλοσοφία.
Ανάμεσα στις δύο πλευρές στέκονταν πάπες όπως ο Ποντιανός και οι άμεσοι προκάτοχοί του, ο Κάλλιστος, ο Ουρβανός και ο Βίκτωρ. Δεν επέτρεπαν καμία απόκλιση από τη βασική πίστη στον Ιησού ως τον μοναδικό σωτήρα και στην Εκκλησία Του ως το μοναδικό μέσο σωτηρίας. Προσάρμοζαν όμως διαρκώς την Εκκλησία και τη σωτηρία του Ιησού στις μεταβαλλόμενες συνθήκες.
Για μία από αυτές τις υποτιθέμενες προσαρμογές συγκρούστηκαν ο Ποντιανός και ο Ιππόλυτος. Η σύγκρουση άρχισε πριν γίνει πάπας ο Ποντιανός. Αρχικά, όποιος ήταν ένοχος αμαρτημάτων όπως η άρνηση της πίστεως, η πορνεία ή η μοιχεία αποβαλλόταν για πάντα από την Εκκλησία, με το σκεπτικό ότι, όπως είχε πει ο Πέτρος, ο Ιησούς θα επέστρεφε σύντομα και το σώμα της Εκκλησίας έπρεπε να διατηρηθεί απολύτως καθαρό εν αναμονή της επιστροφής Του.
Ο Κάλλιστος όμως, όπως και πάπες πριν από αυτόν, αποφάσισε ότι αυτά τα αμαρτήματα δεν δικαιολογούσαν έναν ισόβιο αποκλεισμό. Εξάλλου, είχαν περάσει περισσότερα από διακόσια χρόνια· ίσως η επιστροφή του Ιησού να μην ήταν τόσο άμεση όσο πίστευαν όλοι. Υπήρχε χρόνος για μετάνοια. Επιπλέον, με το ίδιο Του το παράδειγμα, ο Ιησούς είχε δείξει ότι επιθυμούσε τη σωτηρία όλων των αμαρτωλών — ακόμη και των χριστιανών που είχαν αμαρτήσει. Έτσι αποφάσισε ο πάπας Κάλλιστος.
«Βλασφημία!» βρόντηξε ο Ιππόλυτος. «Άπαξ και βγήκες έξω, έμεινες έξω!»
Όταν ο Κάλλιστος εξέδωσε απόφαση για την άφεση των μετανοημένων πορνών και μοιχών, ο Ιππόλυτος έγραψε σαρκαστικά σε ένα φυλλάδιο: «Πού πρόκειται να αναρτήσει το διάταγμα; Στους παραστάτες των θυρών των πορνείων;»
Ο Ιππόλυτος και οι οπαδοί του ήταν τόσο βέβαιοι ότι ο Κάλλιστος ήταν διεφθαρμένος και ότι βρισκόταν σε πλάνη, ώστε διακήρυξαν ότι ο Κάλλιστος δεν ήταν πλέον πάπας και επέλεξαν τον Ιππόλυτο ως νέο πάπα. Έτσι, ο Ιππόλυτος έγινε ο πρώτος μιας σειράς ανθρώπων τους οποίους η Εκκλησία αργότερα αποκάλεσε αντιπάπες — άνδρες οι οποίοι, σύμφωνα με την απόφαση της Εκκλησίας, δεν είχαν εκλεγεί εγκύρως.
Η μεγάλη μάζα των χριστιανών, ωστόσο, εξακολουθούσε να αποδέχεται τον Κάλλιστο. Όταν ο Κάλλιστος σκοτώθηκε σε μια οδομαχία μεταξύ χριστιανών και ειδωλολατρών, και ο διάδοχός του, Ουρβανός Α΄, συνελήφθη γρήγορα και θανατώθηκε από τις ρωμαϊκές αρχές, ο Ποντιανός εξελέγη πάπας.
Ο Ιππόλυτος επιτέθηκε στον Ποντιανό με όλη του τη δύναμη, όπως ακριβώς είχε επιτεθεί και είχε διασύρει τον Κάλλιστο. Η απάντηση του Ποντιανού θα ήταν αναμφίβολα απλή και περίπου η εξής: «Στον Πέτρο ο Ιησούς είπε: “Εσύ είσαι ο Πέτρος. Επάνω σου οικοδομώ την Εκκλησία μου”. Πώς μπορείς εσύ, Ιππόλυτε, να ισχυρίζεσαι ότι είσαι πιστός στην Εκκλησία του Ιησού, όταν επιτίθεσαι στον βράχο επάνω στον οποίο την οικοδόμησε ο Ιησούς;»
Αυτή η οξεία διαμάχη διακόπηκε απότομα από ένα γεγονός οικείο σε όλους τους χριστιανούς εκείνης της εποχής: έναν αιφνίδιο διωγμό εκ μέρους των ρωμαϊκών αρχών. Στις 27 Σεπτεμβρίου 235 εκδόθηκε διάταγμα από τον νέο αυτοκράτορα, τον Μαξιμίνο:
«Συλλάβετε όλους τους χριστιανούς ηγέτες — ιερείς, διακόνους, λογίους, επισκόπους, όλους! Κάψτε όλα τα κτίριά τους. Κλείστε όλα τα κοιμητήριά τους. Δημεύστε την προσωπική τους περιουσία».
Κατά τις περιόδους επιφυλακτικής ανοχής, επιτρεπόταν στους χριστιανούς να θάβουν τους νεκρούς τους σε ορισμένους καθορισμένους τόπους και ακόμη και να ζουν μέσα στην κοινωνία, όχι όμως να κατέχουν περιουσία.
Ο Μαξιμίνος, που είχε το προσωνύμιο «Θραξ» —λέξη που σήμαινε άνθρωπο από τη Θράκη, αλλά και κάτι άλλο εντελώς άσεμνο—, ήταν ένας πελώριος και αμόρφωτος βοσκός, ο οποίος είχε ανοίξει με τη βία τον δρόμο του προς την κορυφή, ξεκινώντας ως λοχίας στον ρωμαϊκό στρατό. Τα κίνητρά του για τη δίωξη των χριστιανών ήταν πολλά. Χρειαζόταν στρατιώτες, και οι χριστιανοί αρνούνταν να πολεμήσουν μαζί του. Ορισμένοι χριστιανοί διέθεταν κάποια περιουσία· εκείνος χρειαζόταν όσα περισσότερα μπορούσε να αποκτήσει. Χρειαζόταν επίσης αποδιοπομπαίους τράγους, επειδή η δολοφονία του προηγούμενου αυτοκράτορα, του Αλεξάνδρου, και της μητέρας του, Μαμαίας, είχε προκαλέσει τεράστια κατακραυγή. Ο Μαξιμίνος έπρεπε να επιρρίψει την ευθύνη σε κάποιον, και οι χριστιανοί βρίσκονταν πρόχειροι μπροστά του.
Ο Ποντιανός συνελήφθη από τους φρουρούς του Μαξιμίνου εκείνη την 27η Σεπτεμβρίου 235 και ρίχτηκε στη Μαμερτινή φυλακή. Την επόμενη ημέρα, ο εξηνταεπτάχρονος Ποντιανός παραιτήθηκε υπέρ ενός άνδρα που ονομαζόταν Ανθηρός, ο οποίος, σύμφωνα με το καθιερωμένο έθος, έγινε αυτομάτως πάπας.
Στο μεταξύ, ο εβδομηντάχρονος Ιππόλυτος, ως παλαιός και επιφανής χριστιανός, συνελήφθη επίσης στις 29 Σεπτεμβρίου και στάλθηκε αμέσως στα ορυχεία μολύβδου της Σαρδηνίας. Πίσω στη Ρώμη, ο Ποντιανός βασανίστηκε επί περίπου δέκα ημέρες, με την ελπίδα ότι θα κατέδιδε άλλους χριστιανούς ηγέτες — πράγμα που δεν έκανε. Έπειτα καταδικάστηκε και αυτός στα ορυχεία της Σαρδηνίας, όπου έφθασε περίπου στις 12 Οκτωβρίου.
Ήταν το πρώτο —και το τελευταίο— θαλάσσιο ταξίδι του Ποντιανού. Εκτός από την πείνα και τη δίψα, έπρεπε να υπομείνει τα τραύματα από τα βασανιστήριά του, μια εξαντλητική ναυτία, την ταπείνωση των αλυσίδων του και τη σχεδόν ζωώδη απόγνωση των συγκρατουμένων του. Η Σαρδηνία όμως ήταν το τέλος.
Συνεχίζεται
