Ο ΜΗΔΕΝΙΣΜΟΣ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΝΙΤΣΕ - Michael Gillespie (12)

 Συνέχεια από: Κυριακή 26 Απριλίου 2026

Nihilism Before Nietzsche

Michael Allen Gillespie

Μετάφραση: Γιώργος Ν. Μερτίκας

ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Ο DESCARTES ΚΑΙ Ο ΑΠΑΤΕΩΝΑΣ ΘΕΟΣ

Ο William Ockham και η νομιναλιστική επανάσταση

Η θεϊκή παντοδυναμία, σύμφωνα με την έποψη του Ockham, συνεπάγεται την ουσιώδη διαφορά του θεϊκού είναι από το είναι όλων των δημιουργημένων όντων, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου. Δεν υπάρχει μονοσημία τού είναι. Ο Θεός είναι άπειρος, με όλη τη σημασία της λέξης, και ο άνθρωπος είναι ανίκανος να κατακτήσει το άπειρο, είτε υλικά είτε διανοητικά. Επίσης, ο Θεός είναι το μόνο αναγκαίο ον. Ο κόσμος από την ίδια την ουσία του είναι τυχαίος και καθορίζεται μόνο από την αναγκαιότητα που ο Θεός προς στιγμήν του παρέχει. Επομένως δεν υπάρχουν καθολικές έννοιες, ούτε γένη ούτε είδη. Επιπλέον, δεν υπάρχουν ενύπαρκτοι σκοποί για κάποια άτομα που να προκύπτουν από την ουσία των ειδών και να ανταποκρίνονται σε τούτα. Μάλιστα, δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε ουσία και ύπαρξη. Με άλλα λόγια, οι θεϊκές ιδέες δεν είναι τίποτε άλλο από τα ίδια τα πλάσματα. Καθετί είναι, λοιπόν, απόλυτα ατομικό, δημιουργημένο εκ του μηδενός από τον Θεό είτε άμεσα είτε μέσω δευτερευουσών αιτιών. Κανένα από όσα πράγματα υπάρχουν δεν ακολουθεί κατ’ ανάγκην τέτοιες δευτερεύουσες ή φυσικές αιτίες - ο Θεός είναι το βασικό στήριγμα της δυνατότητας όλων και καθενός εκ των πραγμάτων και μπορεί να διατηρεί οποιοδήποτε πράγμα χωρίς το υπόλοιπο της πραγματικότητας.

Σε οντολογικό επίπεδο, η σκέψη του Ockham αντιπροσωπεύει την ολοκληρωμένη και αδιαμφισβήτητη απόρριψη του ρεαλισμού, εφ’ όσον η δεσμευτική δύναμη των κατηγοριών περιορίζει τη δύναμη του Θεού. Εάν πάρουμε στα σοβαρά τον ρεαλισμό, σε τελική ανάλυση είναι αδύνατον για τον Θεό να εξολοθρεύσει κάποιο άτομο χωρίς να εξολοθρεύσει το είδος. Άρα ο Θεός δεν μπορεί να δημιουργεί καθολικές έννοιες χωρίς να αντιφάσκει, δηλαδή χωρίς να περιορίζεται με έναν τρόπο ασυμβίβαστο με τη παντοδυναμία του. Συνεπώς είναι υποχρεωμένος από την ίδια του τη φύση να δημιουργεί μόνο μεμονωμένα πράγματα. Η θεϊκή παντοδυναμία, εάν κατανοηθεί δεόντως, συνεπάγεται τον απόλυτο ατομικισμό.

Στο λογικό επίπεδο, οι καινοτομίες του Ockham ήσαν εξ ίσου επαναστατικές. Για τον σχολαστικισμό ο οντολογικός ρεαλισμός συμβάδιζε με τη συλλογιστική λογική. Εάν η βασική προκείμενη του ρεαλισμού, η εξωπνευματική ύπαρξη των καθολικών εννοιών, γίνει αποδεκτή και εάν αυτές οι καθολικές έννοιες συνταυτίζονται με τις σκέψεις του Θεού με βάση το νεοπλατωνικό τρόπο του Πορφύριου, του Boethius (Βοήθιου) και των Αράβων, τότε η λογική γίνεται καθολική επιστήμη που εξηγεί τις αναγκαίες και ουσιαστικές σχέσεις όλων των δημιουργημένων πραγμάτων. Καμία ουσιαστική γνώση των Γραφών δεν είναι αναγκαία για να συλλάβουμε την αλήθεια της φύσης. Συνεπώς η απόρριψη του ρεαλισμού υπονομεύει τη συλλογιστική λογική. Εάν όλα τα πράγματα είναι απολύτως ατομικά, τότε οι καθολικές έννοιες είναι απλώς ονόματα (nomina), γλωσσικά εργαλεία που δημιουργήθηκαν από πεπερασμένα ανθρώπινα όντα προκειμένου να αντιμετωπίσουν την αχανή παράθεση απολύτως μεμονωμένων πραγμάτων. Οι καθολικές έννοιες υπ’ αυτή την έννοια έχουν μόνο λογικό νόημα. Η λογική επομένως γίνεται λογική ονομάτων ή σημείων μάλλον παρά λογική που εκφράζει τις πραγματικές σχέσεις μεταξύ πραγμάτων.

Ο νομιναλισμός αντιτίθεται επίσης στη συλλογιστική επιστήμη του σχολαστικισμού. Όλες οι λογικές εξηγήσεις, σύμφωνα με τον Ockham, είναι απλώς ανθρώπινα δημιουργήματα, τα οποία δεν αντανακλούν θεϊκή σοφία. Ο Θεός κατανοεί κάθε πράγμα ατομικά όπως το δημιούργησε μέσω cognitio intuitiva, και άρα δεν χρειάζεται καθολικές έννοιες. Η ανθρώπινη περατότητα εμποδίζει τους ανθρώπους να συλλάβουν τη δημιουργία απλώς ως σύνολο απολύτως μεμονωμένων πλασμάτων. Κάποια νέα αρχή λογικής εξήγησης είναι λοιπόν αναγκαία. Η αρχή που παρουσιάζει ο Ockham είναι η αρχή της φειδωλίας, το περίφημο ξυράφι του. Θα πρέπει να τονίσουμε ότι η φειδωλία δεν γίνεται η βασική αρχή επειδή πιστεύει η φύση δεν κάνει τίποτε ασκόπως, όπως υποστήριζαν ο Αριστοτέλης και μεταγενέστεροι στοχαστές, αλλά επειδή η φύση είναι απολύτως ατομική και κάθε καθολική έννοια είναι επομένως διαταραχή της πραγματικότητας. Για να περιορίσουμε αυτή τη διαταραχή, είναι αναγκαίο να ελαχιστοποιήσουμε τον αριθμό των καθολικών εννοιών, και γι’ αυτό ο Ockham διατυπώνει αυτή την αρχή ως επιταγή: «Μην πολλαπλασιάζετε τις καθολικές έννοιες ασκόπως».

Η θεϊκή παντοδυναμία, ωστόσο, θέτει ένα θεμελιώδες επιστημολογικό πρόβλημα, αφού αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο της θεϊκής απάτης. Αυτό το ενδεχόμενο απορρέει αβίαστα από την έννοια της παντοδυναμίας, επειδή ένας πραγματικά παντοδύναμος Θεός ενεργεί άμεσα, χωρίς να χρησιμοποιεί δευτερεύουσες αιτίες. Αυτό σημαίνει ότι ο Θεός μπορεί να διατηρήσει οποιοδήποτε πράγμα ανεξάρτητα από όλα τα υπόλοιπα πράγματα. Έτσι, για παράδειγμα, ο Θεός μπορεί και διατηρεί την ύπαρξη κάποιου μεμονωμένου ανθρώπινου πλάσματος χωρίς βοηθητικές αιτίες, δηλαδή χωρίς το υπόλοιπο της φύσης. Μπορεί επίσης να συντηρεί την εντύπωση από κάποιο πράγμα όταν το ίδιο το πράγμα δεν υπάρχει πλέον, και μπορεί να ενισχύει την εντύπωση από κάποιο πράγμα χωρίς την αναγκαία παρεμβολή του ίδιου του πράγματος. Για τον Ockham η έννοια της θεϊκής παντοδυναμίας σημαίνει, λοιπόν, ότι τα ανθρώπινα όντα δεν είναι ποτέ δυνατόν να είναι βέβαια ότι κάποια από τις εντυπώσεις που έχουν ανταποκρίνεται σε ένα πραγματικό αντικείμενο.

Υπό μίαν έννοια είναι ανακριβές να αναφερόμαστε σε τούτο εν είδει απάτης, αφού καθετί τελικά προέρχεται από την παντοδύναμη βούληση του Θεού. Η επιλογή του Θεού να ενεργεί μάλλον άμεσα παρά έμμεσα απλώς συντομεύει τον δρόμο της δημιουργίας. Ωστόσο, από την άποψη του ανθρώπινου εγχειρήματος να κατανοηθεί και να ελεγχθεί ο φυσικός κόσμος, η διαφορά ενδέχεται να είναι αποφασιστική. Ο Ockham πιστεύει ότι ο Θεός ενεργεί με τέτοιο τρόπο μόνο σπανίως, αλλά αυτό δεν εξαλείφει το επιστημολογικό πρόβλημα, διότι, ακόμη κι αν δεν επρόκειτο να ενεργήσει ποτέ με τέτοιο τρόπο, η πιθανότητα και μόνο να το κάνει θα αρκούσε για να υπονομεύσει τη βεβαιότητα οποιασδήποτε γνώσης.

Έχοντας να αντιμετωπίσει αυτά τα επιστημολογικά προβλήματα, ο Ockham αναπτύσσει μια νέα αντίληψη της γνώσης, που απορρίπτει τη συλλογιστική επιστήμη του σχολαστικισμού χάριν της φυσικής πραγματικότητας. Η ανθρώπινη γνώση, σύμφωνα με τον Ockham, αρχίζει με την ενορατική γνώση των μεμονωμένων γεγονότων. Συνήθως η γνώση των γεγονότων είναι ασφαλής επειδή δεν υπάρχει διαμεσολάβηση ανάμεσα σε μεμονωμένα πράγματα και στην ανθρώπινη αντίληψη. Τα ανθρώπινα όντα με την ενόραση των γεγονότων μιμούνται τον Θεό, ο οποίος γνωρίζει καθετί ενορατικά. Υπ’ αυτή την έννοια δεν υπάρχει γνώση για τα δημιουργημένα πράγματα που να είναι προγενέστερη των πραγμάτων, αφού η ύπαρξή τους δεν είναι λογικά αναγκαία. Για τον Ockham όπως και για τον Duns Scotus ό,τι εξαρτάται από την ελεύθερη απόφαση του Θεού δεν συνάγεται φιλοσοφικά. Κάθε πράγμα είναι ατομικό, μοναδικό και απολύτως ενδεχομενικό. Άρα το κριτήριο της γνώσης δεν είναι η λογική του συλλογισμού και η αλήθεια των προκείμενών του αλλά η βεβαιότητα της ενόρασης. Σε αυτή την προοπτική, εσωτερικά γεγονότα, όπως ενέργειες της βούλησης, τα γνωρίζουμε με μεγαλύτερη βεβαιότητα απ ό,τι αυτά που γίνονται αντιληπτά με τις αισθήσεις. Ο Ockham παραθέτει τον ισχυρισμό του Αυγουστίνου ότι η μεγαλύτερη βεβαιότητα είναι η βεβαιότητα πως «γνωρίζω ότι είμαι ζωντανός».

Με αυτό τον τρόπο ο Ockham περιγράφει απέριττα τη σφαίρα της ανθρώπινης γνώσης. Όπως ο Duns Scotus, απορρίπτει την ιδέα της θεϊκής φώτισης, και άρα την πιθανότητα να κατανοήσουμε τον Θεό μέσω εσωστρεφούς αυτοεξέτασης. Απορρίπτει επίσης την ιδέα μιας συλλογιστικής επιστήμης για τη φύση. Στη θέση αμφότερων θέτει την ενόραση γεγονότων, δηλαδή κατασκευασμένων ([fact] από το facere, «ποιώ») ή δημιουργημένων πραγμάτων, και θεωρεί κριτήριο για την αλήθεια τη βεβαιότητα γι’ αυτά τα γεγονότα.[spiritus creator] Ωστόσο η γνώση για τον άνθρωπο δεν μπορεί απλώς να αποτελείται από την ενορατική κατανόηση του κάθε μεμονωμένου πράγματος στην ατομικότητα του. Σε αντίθεση με τον Θεό, ο άνθρωπος χρειάζεται καθολικές έννοιες και γενικεύσεις. Παρά ταύτα, κάθε πολλαπλασιασμός των καθολικών εννοιών είναι απομάκρυνση από την πραγματικότητα. Η ίδια η γνώση δεν είναι έκφραση της ουσίας των πραγμάτων, όπως ήταν για τον σχολαστικισμό, αλλά έκφραση των ενδεχόμενων σχέσεων ή ομοιοτήτων ανάμεσα σε μεμονωμένες υπάρξεις. Δεν υπάρχουν φυσικά είδη αλλά μόνο μεμονωμένα πράγματα που μοιάζουν αναμεταξύ τους και είναι δυνατόν να συμβολιστούν, δηλαδή να αναπαρασταθούν με κάποιο σημείο. Επομένως γνωρίζουμε μόνο με συσχετίσεις ή κατά προσέγγιση.

Η γνώση έχει μια ποικιλία νοημάτων για τον Ockham. Η επιστήμη, σύμφωνα με την άποψή του, σημαίνει τη βέβαιη γνώση αληθινών προτάσεων και συμπεριλαμβάνει τις αλήθειες της πίστης. Γνωρίζουμε, ακόμη, μέσω προφανών αποφάνσεων βασιζόμενων σε άμεσες ενοράσεις. Επίσης, γνωρίζουμε όποτε έχουμε κάποια πρόδηλη γνώση μιας αναγκαίας αλήθειας που δεν είναι γεγονική, όπως, για παράδειγμα, η αρχή της μη αντίφασης. Τέλος, γνωρίζουμε όταν διαθέτουμε γνώση για κάποια αναγκαία αλήθεια που απορρέει από κάποια πρόδηλη γνώση.

Ο Ockham κάνει διάκριση ανάμεσα σε βέβαιες και πρόδηλες αλήθειες. Οι αλήθειες της θεολογίας, για παράδειγμα, είναι βέβαιες επειδή εδράζονται στις Γραφές, αλλά δεν είναι πρόδηλες, δηλαδή δεν υπάρχει κάποια μαρτυρία γι’ αυτές, επειδή δεν εξαρτώνται από την ενορατική γνώση, όπως συμβαίνει με τις αλήθειες της φυσικής επιστήμης. Η θεολογία επομένως είναι περισσότερο βέβαιη απ’ ό,τι η φυσική επιστήμη, επειδή εδράζεται στην αλάθητη ενόραση του Θεού, ενώ η φυσική επιστήμη εξαρτάται από τις ικανότητες των ανθρώπων, που υποπίπτουν σε πλάνη. Επιπλέον, αφού καθετί στη δημιουργία είναι ενδεχόμενο και η παραγωγή είναι συνεπώς αδύνατη, κάθε γνώση αιτιωδών σχέσεων βασίζεται στην εμπειρία. Επομένως τόσο η θεολογία όσο και η φυσική επιστήμη απαιτούν έρευνα, παρ’ ότι η μέθοδος της έρευνας σε κάθε περίπτωση είναι διαφορετική. Αμφότερες οι επιστήμες, επίσης, διαφέρουν από τη λογική, η οποία, σύμφωνα με τον Ockham, είναι ορθολογική αλλά όχι πραγματική επιστήμη. Όλα αυτά συμπυκνώνονται σε μία από τις εναλλακτικές μορφές του ξυραφιού: Κανείς δεν θα πρέπει να επιβεβαιώνει κάποια απόφανση ως αληθινή ή να υποστηρίζει ότι κάτι υπάρχει, εκτός κι αν εξαναγκάζεται να το κάνει επειδή είναι κατάδηλο, αυταπόδεικτο, δηλαδή είναι αποκάλυψη, εμπειρία ή κάποια λογική παραγωγή από αποκεκαλυμμένη αλήθεια ή απόφανση επαληθευμένη μέσω παρατήρησης.

Ο Ockham αντικαθιστά τον συλλογισμό με την εικασία ως τη βάση για την κατανόηση του Θεού και της φύσης. Η απόρριψη του ρεαλισμού και της θεϊκής φώτισης υπονομεύει κάθε παραγωγική θεολογία και κοσμολογία. Επιπλέον, η απόλυτη ενδεχομενικότητα όλων των δημιουργημένων πραγμάτων σημαίνει ότι δεν υπάρχει αποχρών λόγος για οποιοδήποτε γεγονός, αφού ο Θεός δύναται να διακόπτει όλες τις ακολουθίες φυσικών αιτιών μέσω της potentia absoluta. Η επιστήμη γενικεύει στηριζόμενη σε ό,τι καθιδρύεται με ενόραση, αλλά δεν υπάρχει κάποια αναγκαιότητα, ούτε μπορεί να υπάρξει, για τις αποφάνσεις στις οποίες καταλήγει η επιστήμη.
Ο νομιναλισμός θέτει τα θεμέλια για μια θεολογική επανάσταση. Η θεολογία για τον Ockham δεν είναι παραγωγική ή αναλογική επιστήμη. Η ριζική διαφορά ανάμεσα στον Θεό και στον άνθρωπο σημαίνει ότι τον Θεό και τα βασικά δόγματα της θρησκείας είναι δυνατόν να τα γνωρίσουμε μόνο μέσω αποκάλυψης. Η θεολογία μπορεί να αποδείξει την ύπαρξη, την απειρότητα και την ανωτερότητα του Θεού, όχι όμως και τη μοναδικότητά του, την αντίληψή του για τα εξωτερικά πράγματα ή την ικανότητά του για ελεύθερη δημιουργία. Ο Ockham υπ’ αυτή την έννοια αντιπροσωπεύει το πρώτο βήμα στον δρόμο για την ενόραση ότι η πίστη είναι η μοναδική βάση για σωτηρία.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

ΙΣΩΣ ΤΩΡΑ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΔΟΥΜΕ ΚΑΘΑΡΑ ΓΙΑΤΙ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ Η ΣΩΤΗΡΙΑ ΠΑΡΑΔΟΘΗΚΑΝ ΣΤΙΣ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ. ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΜΕΤΕΦΕΡΑΝ ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΝΟΜΙΝΑΛΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΕΞΟΣΤΡΑΚΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΣΤΟΥΣ ΟΥΡΑΝΟΥΣ ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΝΑ ΤΑΥΤΙΣΟΥΜΕ ΤΙΣ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ.
ΔΙΟΤΙ ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΗ. ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΚΑΤΕΣΤΗΣΑΝ ΑΝΕΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ ΚΑΤΑΛΛΗΛΑ ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕΣΗ. ΕΠΙΠΛΕΟΝ ΓΙΑΤΙ Ο ΕΧΘΡΟΣ ΤΗΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΕΙΝΑΙ Ο ΗΣΥΧΑΣΜΟΣ, Η ΔΥΝΑΜΙΣ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ, ΠΟΥ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΝΟΙΑ ΚΑΙ ΔΙΩΧΝΕΙ ΤΟΥΣ ΔΑΙΜΟΝΕΣ. Ο ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΕΙΣ ΤΥΠΟΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΝ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ Ο ΙΔΙΟΣ, Ο ΠΑΤΗΡ ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ.

AΒΕΛΑΡΔΟΣ, ο πρώτος μοντέρνος άνθρωπος .

MARIE DOMINIQUE CHENU

Abelard, le premier home moderne
AΒΕΛΑΡΔΟΣ, ο πρώτος μοντέρνος άνθρωπος.

Υπάρχει ένας κοινός τόπος πού θέλει νά θεωρεί τόν Αβελάρδο έναν διαλεκτικό καί μ’αυτόν τόν τίτλο τόν δημιουργό τής σχολαστικής μεθόδου. Όμως μ’αυτόν τόν τρόπο περιορίζουμε τό εκπληκτικό ταλέντο αυτού τού ανθρώπου σέ ένα ειδικό μέρος, αφήνοντας κατά μέρος τόν εκπληκτικό του ανθρωπισμό καί τήν ατελείωτη ενέργεια τής πίστεώς του. Αρκεί νά δούμε τήν αλληλογραφία του γιά νά τό καταλάβουμε. Πραγματικά , μέσα στά κοσμογονικά γεγονότα τών ετών 1120-1160, η ανακάλυψη τού υποκειμένου υπήρξε, μέσω αυτού καί σ’αυτόν, παταγώδης, ένα από τά επίκεντρα τής δημιουργίας ενός νέου ανθρώπου.

Η ηθική τής προθέσεως προκάλεσε ένα ανατρεπτικό σόκ βοηθούμενης καί από τήν υπερβολή του (αναφερώμαστε στό βιβλίο τού Αβελάρδου : Γνώθι σ’αυτόν ή Ηθική) ηθική τής προθέσεως κατά τήν οποίαν η αξία τών πράξεών μας καί η κρίση πού απαιτούν, μπρός στόν θεό καί μπροστά στούς ανθρώπους, δέν ρυθμίζονται ριζικά πάνω στά αντικείμενα, καθεαυτά καλά ή κακά, τά οποία αποκτώνται μέσω αυτών τών πράξεων— μιά κλοπή, ένα έγκλημα, μιά σαρκική πράξη—αλλά στήν εσωτερική συγκατάθεση (consensus/intentio) πού δίνουμε σ’αυτές. Δέν είναι τό γεγονός τού φόνου καθ’εαυτό αμαρτία, αλλά η άδικη συγκατάθεση η οποία προηγείται τού φόνου. Είναι η θέληση νά πράξουμε κάτι απαγορευμένο πού συγκροτεί τό κακό, ακόμη καί άν αυτή η θέληση εμποδίζεται νά τό διαπράξει.

Το αντικειμενικό περιεχόμενο τής πράξεώς μου έχει χωρίς άλλο τό ειδικό του βάρος : μιά φυσική απόλαυση δέν είναι αμαρτωλή εάν δέν φέρνει αταξία. Αλλά στήν πράξη πού έχει ορισθεί σάν καλή, όπως καί σέ εκείνη πού ορίζεται σάν κακή, η συμφωνία είναι τό κριτήριο τής ηθικότητος καί όχι η ίδια η πράξη, τό αντικειμενικό περιεχόμενο. Ούτε τό αποτέλεσμα τής υλικότητός του. Τό αποτέλεσμα μιάς καλής προθέσεως δέν μπορεί νά είναι κακό. Η αμαρτία είναι πέρα από τήν επιθυμία, από τήν βούληση, καθότι κίνηση ανελεύθερης προδιαθέσεως. Η ίδια η πράξη τής αμαρτίας δέν προσθέτει τίποτε στήν ενοχή τού αμαρτωλού, ούτε στήν καταδίκη του από τήν θεία δικαιοσύνη (ΑΓΑΠΑ ΚΑΙ ΚΑΝΕ Ο,ΤΙ ΘΕΣ).

Μπορούμε νά πούμε σχετικά μ’αυτή τήν ανάλυση λοιπόν πώς κάθε ανθρώπινο σχέδιο αξίζει γιά τό νόημά του, γιά τήν σημασία πού λαμβάνει. Τό αντικείμενο καί η έννοια πού τό εκφράζει επικαλούνται συνεχώς ένα υποκειμενο πού πρέπει νά είναι ένας φορέας ελεύθερος, διότι ο άνθρωπος είναι ένα όν πού παραμένει αμείωτο, πού επιθυμεί τόν εαυτό του στό άνοιγμά του στόν κόσμο καί βρίσκει σ’αυτό τό άνοιγμα τό μέτρο του, τόν νόμο του. (Από εδώ γεννιέται ο διάλογος τών εκκλησιών, η ανάγκη ανοίγματος γιά ΄την σωτηρία τού κόσμου).

Στήν αρχή τής Ηθικής, ο Αβελάρδος πολλαπλασιάζει τά παραδείγματα γιά νά δείξει τήν διάκριση ανάμεσα στό Πάθος – διάθεση εγγεγραμμένη στήν ψυχή ή στό σώμα, ακόμη καί όταν απουσιάζει κάθε πράξη, έτσι όπως ο κουτσός είναι κουτσός ακόμη κάι όταν δέν περπατά—καί στήν Αμαρτία, η οποία αντιθέτως είναι μιά πράξη (οperatio) πού μάς κάνει ενόχους, σέ μιά σιωπηρή περιφρόνηση τού θεού. «Ο θεός γιά νά δώσει τό βραβείο του, κοιτάζει καί ζυγίζει τήν ψυχή παρά την πράξη, καί η πράξη δέν προσθέτει τίποτε στήν αξία, είτε προέρχεται από μία καλή θέληση είτε από μία κακή».[ΟΛΟ ΤΟ ΧΟΛΛΥΓΟΥΝΤ]

Μερικά παραδείγματα : Η υπόθεση ενός πού σκοτώνει γιά νά υπερασπιστεί τή ζωή του ενάντια σ’αυτόν πού τού επιτίθεται, ή τού πατέρα ο οποίος αντικαθίσταται από τόν γιό, στή φυλακή, χωρίς να θέλη τήν φυκάκιση τού γιού του. Αλλά το πιό προκλητικό παράδειγμα, αυτό πού σκανδάλισε καί τόν άγιο Βερνάρδο, είναι εκείνο τών σφαγέων στρατιωτών οι οποίοι δέν γνωρίζουν τί κάνουν, αλλά υπακούουν στίς διαταγές πού έλαβαν, καί οι οποίοι είναι αθώοι γιά τό αίμα πού έχυσαν. Έτσι εμείς αμαρτάνουμε ακριβώς γι αυτό! Διότι συμφωνούμε μέ τήν αμαρτωλή πράξη, έτοιμοι νά τήν διαπράξουμε μόλις βρούμε τήν ευκαιρία.

Μέ τόν ίδιο τρόπο καί αναλόγως, η αγαθότης μιάς πράξεως μετριέται από την πρόθεσή της, απότήν αγνότητα τής προθέσεώς της. Δέν μπορούμε νά εκφράσουμε καλύτερα τήν υπέρτατη αξία τής προθέσεως , στήν συμπεριφορά τού πνεύματος καί τής καρδιάς, παρά ανακαλώντας τό πάθος τής Ελοΐζας, τής πιστής μαθήτριας τού Αβελάρδου καί σχεδόν ζωντανή απόδειξη τού δόγματός του. Η Ελοΐζα υπερασπίζεται καί ομολογεί μέ μεγαλοψυχία τήν αλήθεια καί την αγιότητα τής αγάπης της «γιά μένα δέν κράτησα τίποτε». Τό είχε αποδείξει, ακολουθώντας χωρίς νά επαναστατήσει τόν μοναχικό βίο πού είχε επιλέξει ο άντρας της καί φανερώνοντας μ’αυτόν τόν τρόπο πώς αυτός ήταν ο Κύριος τής καρδιάς της καί τού σώματός της. Ο Ζιλσόν σ’αυτό τό σημείο σχολίασε: «Η Ελοΐζα κατορθώνει εδώ, εις βάρος τού Αβελάρδου, τόν πιό πλήρη θρίαμβο. Στό τέλος δέ κατορθώνει νά τόν διδάξει κάτι σημαντικό : θέλετε νά αγαπήσετε τόν θεό; λέει ο Αβελάρδος : νά μήν τόν αγαπήσετε όπως εγώ αγαπούσα τήν Ελοΐζα, αλλά όπως η Ελοΐζα αγάπησε εμένα».

Χωρίς νά παρακολουθήσουμε από κοντά τίς αναλύσεις τού Αβελάρδου, θά παρατηρήσουμε τίς ψυχολογικές καί θρησκευτικές αιτίες τού αντιδραστικού σόκ πού ξεκίνησε από τότε, καί χτύπησε τίς νοοτροπίες, τίς νοητικές συμπεριφορές καί τούς θεσμούς η νέα Ηθική. Διότι οι θέσεις τού Αβελάρδου σήμαιναν τήν διάλυση από τή βάση του, τού ηθικού καί νομικού συστήματος πού ίσχυε μέχρι τότε, όπως είχε ορισθεί σέ συμφωνία μέ τόν αντικειμενικό νόμο καί τίς απαιτήσεις τής συνήθειας.

Οι χριστιανοί, τόσο στόν λαό όσο καί στούς ποιμένες, παρά τις πολύτιμες εμπνεύσεις τών πατέρων, τίς λεπτές διδασκαλίες τών ιδρυτών τών Μοναστικών Ταγμάτων, καί παρά τό εσωτερικό νόημα τού Ευαγγελίου, περιορίζοντο συνήθως σέ συμπεριφορές μιάς γλυκειάς καί παθητικής αδράνειας. Θά έπρεπε σ’αυτό τό σημείο νά κάνουμε την διαδρομή όλης τή ποιμαντικής λογοτεχνίας, πού στηρίζεται στό ακαταμάχητο βάρος τών πράξεων, πέρα από τίς αρχές οι οποίες εμφανίζονται εδώ κι εκεί.

Άς δούμε μερικά παραδείγματα.

Τά πιό άμεσα φανερώνονται στό μυστήριο τής εξομολογήσεως : ένα Μυστήριο γεμάτο νόημα γιά τήν εκκλησία, διότι αφορά τήν συνείδηση τών πράξεων πού πραγματοποιήθηκαν καί τήν μετάνοια. ΜΙΑ ΔΙΠΛΗ ΑΠΑΙΤΗΣΗ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΗΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΟΣ.

Η Γρηγοριανή μεταρρύθμιση δέν είχε εξαλείψει εις βάθος τίς πρακτικές, τούς κανόνες, καί τήν νοοτροπία πού είχαν δημιουργήσει πάνω στήν ήπειρο τά Κέλτικα εξομολογητάρια καί η διάδοσή τους. Τό περιεχόμενο αυτών τών εξομολογηταρίων έκανε τήν εμφάνισή του ακόμη καί στό εξομολογητάριο τού Θεοδώρου (στά μέσα τού 8ου αιώνος ).

Χωρίς νά έχει εγκαταλειφθεί πλήρως η πνευματική παραίτηση καί η μετάνοια τής καρδιάς, τό καθεστώς τών κανόνων αντικειμενοποιούσε σκληρά, ιδίως στά ποσά πού μοίραζε, τούς κανόνες μετανοίας, καθώς ταίριαζαν εξ’άλλου εκείνη τήν εποχή στήν βαρβαρότητα τών ηθών καί στον πρωτογονισμό τών αμαρτωλών. Αυτό το καθεστώς συνέχιζε νά εξουσιάζει τήν εκκλησία παρότι νέες ευαισθησίες διέλυαν τήν αξιοπιστία τους. Μέσα στίς σύνθετες πράξεις τού Μυστηρίου τής Ευχαριστίας, τό κοινωνικό δίκτυο τής Εκκλησιαστικής εξουσίας καί ο δικανικός χαρακτήρας τών υποχρεώσεων πού επιδίδοντο γιά την μετάνοια εμπόδιζαν τήν χειραφέτηση τών συνειδήσεων καί τήν προσωπική κρίση.

Γιά νά μιλήσουμε με τήν λαϊκή γλώσσα, οι πράξεις αποκατάστασης (satisfactio), ένας παράγων αντικειμενικός καί εκκλησιαστικός, υπερτερούσαν στήν μετάνοια καθ’εαυτή, στόν υποκειμενικό παράγοντα.

Στήν γραμμή όμως τού Αβελάρδου, η μετάνοια θά γίνει τό κέντρο τής πρακτικής τής μετανοίας : Έτσι η μετάνοια ελευθέρωνε αμέσως από τήν αμαρτία, ελαχιστοποιώντας τό ρόλο τής λυτρώσεως, η οποία καταλήγει συνήθως σέ απλή ομολογία, καί έφτασε νά απειλήσει ακόμη καί την εξουσία τών ΚΛΕΙΔΙΩΝ, δηλ. τήν άφεση τών αμαρτιών η οποία ήταν στηριγμένη στήν εξουσία τού κλήρου, η οποία ήταν ένα κοινοτικό αντικειμενικό γεγονός.

Ο άγιος Βερνάρδος, στήν Σύνοδο τής Sens (1140) θά καταγγείλει αυτή τή θέση σάν μία από τίς αιρέσεις τού Αβελάρδου.

Συνεχίζεται.

Ο MARIE DOMINIQUE CHENU, είναι ένας μεγάλος ιστορικός τής Μεσαιωνικής Θεολογίας. Γεννιέται στίς 7 Ιανουαρίου τού 1895 στό Soisy-sur-Seine. Eισήλθε στίς τάξεις τών Δομηνικανών καί δίδαξε στήν διάσημη θεολογική σχολή τών ιδίων «La Saulchoir» από τό 1932 έως τό 1942. Βρέθηκε νά διδάσκει στή Σορβόννη από τό 1946 έως το 1952. Τά πιό γνωστά βιβλία του είναι: Η θεολογία τού 12ου αιώνος καί Η θεολογία σάν επιστήμη στόν 13ο αιώνα.

ΣΧΟΛΙΟ : Ακολουθώντας τήν διδασκαλία τής νέας Ηθικής τού Αβελάρδου, ο κ.Γιανναράς, όταν προειδοποιήθηκε, ότι στό βιβλίο του Ενάντια στή θρησκεία, υβρίζει τήν Θεοτόκο, απάντησε: ΔΕΝ ΗΤΑΝ Η ΠΡΟΘΕΣΙΣ ΜΟΥ. ΑΠΟ ΚΟΝΤΑ ΚΑΙ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΔΙΑΤΑΖΕΙ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ ΣΤΗΝ ΟΥΡΑ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΒΑΤΟΠΑΙΔΙΟΥ.

Αμέθυστος

W.WINDELBAND - Η ΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ (ΤΑ «ΚΑΘΟΛΟΥ») (5-7)

  Συνέχεια από:  Σάββατο 25 Απριλίου 2026

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ (ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΤΟΜΟΣ)

WINDELBAND WILHELM - HEIMSOETH HEINZ

Η ΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ (ΤΑ «ΚΑΘΟΛΟΥ»)

5. Στὴν ἱστορικὴ ἐξέλιξη αὐτῶν τῶν ἀντιθέσεων ὁ ρεαλισμός θεωρήθηκε πλατωνικὸς καὶ ὁ νομιναλισμὸς ἀριστοτελικός. Είναι φανερὸ ὅτι ὁ τελευταῖος χαρακτηρισμός εἶναι πολὺ πιὸ ἀτυχής απὸ τὸν προηγούμενο. Καθὼς ὅμως ἡ παράδοση ήταν πολύ έλλιπής, εὔκολα ἐννοοῦμε γιατί οἱ συμβιβαστικές τάσεις που παρεμβάλλονται μεταξύ ρεαλισμοῦ καὶ νομιναλισμού προβλήθηκαν ως προσπάθειες γιὰ τὴ συμφιλίωση τῶν δύο μεγάλων στοχαστῶν τῆς ἀρχαιότητας. Βασικά πρέπει νὰ ἀναφέρουμε ἐδῶ δύο τέτοιες προσπάθειες: ἀπὸ τὴν πλευρὰ τοῦ ρεαλισμοῦ τὴ λεγόμενη «θεωρία τοῦ ἀδιάφορου» (indifferentismus) καὶ ἀπὸ τὴν πλευρὰ τοῦ νομιναλισμοῦ τὴ διδασκαλία τοῦ Αβελάρδου.

Μόλις ὁ ρεαλισμὸς ἔπαψε νὰ ὑποστηρίζει ὅτι οἱ ἔννοιες έχουν χωριστή ὕπαρξη (δηλαδὴ τὸν πλατωνικό χωρισμὸν) καὶ περιορίστηκε στο «universalia in re» [ἔννοιες γένους στὸ πράγμα], πρόβαλε ἡ τάση νὰ θεωρηθοῦν οἱ διαφορετικές διαβαθμίσεις τῆς καθολικότητας (Universalität) πραγματικές καταστάσεις ἑνὸς καὶ μόνο ὑπόβαθρου. Ἡ ἴδια ἀπόλυτη πραγματικότητα εἶναι στις διαφορετικές καταστάσεις της (status) έμβιο ὄν, ἄνθρωπος, Έλληνας, Σωκράτης. Υπόβαθρο αὐτῶν τῶν καταστάσεων εἶναι κατὰ τοὺς μετριοπαθεῖς ρεαλιστές— τὸ γενικό (καὶ σὲ τελικὴ ἀνάλυση τὸ ens realissimum). Γι' αὐτὸ ἀποτελοῦσε σημαντική παραχώρηση στο νομιναλισμὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἄλλοι στοχαστὲς ὑποστήριζαν ὅτι φορέας αὐτῶν τῶν καταστάσεων εἶναι τὸ ἄτομο. Τὸ ἀληθινὸ ὄν, ἔλεγαν, εἶναι τὸ ἐπιμέρους πράγμα. Τοῦτο ὅμως ἔχει ὡς οὐσιαστικοὺς καθορισμοὺς τῆς ἴδιας τῆς φύσης του ορισμένες ἰδιότητες καὶ δέσμες ἰδιοτήτων ποὺ εἶναι κοινὲς καὶ σὲ ἄλλα ὄντα. Αὐτὴ ἡ πραγματικὴ ὁμοιότητα εἶναι τὸ μὴ διαφορετικό, τὸ ἀ-διάφορο, δηλαδὴ ὅ,τι δὲν εἶναι διαφορετικὸ σὲ ὅλα αὐτὰ τὰ ἄτομα. Ἔτσι, τὸ γένος ἐνυπάρχει στὸ εἶδος καὶ τὸ εἶδος στὸ ἐπιμέρους δεῖγμα ὡς μὴ διαφορετικό. Κύριος ἐκπρόσωπος αὐτῆς τῆς τάσης παρουσιάζεται ὁ ᾿Αδελάρδος του Bath• φαίνεται ὅμως ὅτι ἦταν πλατύτερα διαδομένη ἴσως μὲ κάπως εντονότερα νομιναλιστική ἀπόχρωση.

6. ᾿Αλλὰ τὸ ζωντανό κέντρο τῆς διαμάχης γιὰ τὰ καθόλου ἦταν ὁ Αβελάρδος, ποὺ ἐπέδρασε πρὸς ὅλες τὶς κατευθύνσεις. Μαθητὴς καὶ συνάμα ἀντίπαλος καὶ τοῦ Roscellinus καὶ τοῦ Γουλιέλμου ἀπὸ τὸ Champeaux, πολέμησε καὶ τὸ νομιναλισμὸ καὶ τὸ ρεαλισμό. Καὶ καθὼς δανειζόταν τὰ ὅπλα τῆς πολεμικής του ἄλλοτε ἀπὸ τὴ μιὰ καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, μοιραία διαμορφώθηκαν διαφορετικὲς ἀντιλήψεις καὶ κρίσεις γιὰ τὴν ἄποψή του, παρόλο που στις βασικές γραμμές της εἶναι καθαρὴ καὶ σαφής. 

Στὴν πολεμικὴ ἐναντίον κάθε ρεαλισμοῦ ὁ ᾿Αβελάρδος ἐπανέρχεται τόσο συχνὰ καὶ ἐμφαντικὰ στὴν ἄποψη ὅτι συνέπεια τοῦ ρεαλισμοῦ εἶναι ὁ πανθεϊσμός, ὥστε δεν πρέπει να θεωρήσουμε ὅτι ἀπὸ καιροσκοπισμό χρησιμοποιεῖ ἕνα μέσο πολεμικῆς ἀρεστό στοὺς ἐκκλησιαστικούς κύκλους, ἀλλὰ μᾶλλον ὅτι ἐκφράζει με αὐτὸ μιὰ προσωπικὴ ἄποψῃ, ὅπως τὴν ἐννοοῦσε ἕνας τόσο δραστήριος, γεμάτος αὐτοπεποίθηση ἄνθρωπος ποὺ ἐνδιαφερόταν πολὺ γιὰ τὴν καλή του φήμη. Πυρήνας ὅμως αὐτῆς τῆς προσωπικότητας ἦταν τελικὰ ἡ καθαρή, κοφτερή διάνοια, ἡ γνήσια γαλλική λογοκρατία. Γι' αὐτὸ καὶ ἦταν ἐξίσου ἔντονη ἡ ἀντίθεσή της πρὸς τὶς αἰσθησιοκρατικές τάσεις τοῦ νομιναλισμοῦ.

Τὰ καθόλου, διδάσκει ὁ ᾿Αβελάρδος, δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ εἶναι πράγματα οὔτε ὅμως καὶ λέξεις. Η λέξη (vox), ὡς σύμπλεγμα ήχων, εἶναι κι αὐτὴ κάτι μοναδικό. Έμμεσα μόνο μπορεῖ νὰ ἀποκτήσει γενικὴ σημασία, δηλαδή μόνο ἂν γίνει ἔκφραση (sermo). ᾿Αλλὰ μιὰ τέτοια χρήση τῆς λέξης εἶναι δυνατὴ μόνο μὲ τὴν παρέμβαση τῆς ἐννοιολογικής σκέψης (conceptus), ἡ ὁποία, συγκρίνοντας τὰ περιεχόμενα τῆς αἰσθητηριακῆς ἀντίληψης, ἐπιλέγει ἐκεῖνο ποὺ σύμφωνα μὲ τὴν οὐσία του εἶναι κατάλληλο νὰ ἀποτελέσει ἔκφραση (quod de pluribus natum est praedicari [ἐκεῖνο ἀπὸ τὰ πολλὰ ποὺ ἔχει γεννηθεῖ γιὰ νὰ ἀποτελέσει κατηγόρημα]. Το γενικό λοιπὸν εἶναι ἡ ἔκφραση ποὺ ἀποτελεῖται ἀπὸ ἔννοιες (sermonismus) ἢ ἡ ἴδια ἡ ἔννοια (conceptualismus).

Καθὼς ὅμως τὸ ἴδιο τὸ γενικὸ εἶναι σκέψη, κρίση, καὶ χάρη σὲ αὐτὸ καὶ ἔκφραση, ἕπεται ὅτι δὲν εἶναι καθόλου ἄσχετο μὲ τὴν ἀπόλυτη πραγματικότητα. Τὰ καθόλου δὲν θὰ ἦταν οἱ ἀπαραίτητοι τύποι κάθε γνωστικῆς δραστηριότητας, ὅπως πραγματικὰ εἶναι, ἂν στὴν ἴδια τὴ φύση τῶν πραγμάτων δὲν ὑπῆρχε κάτι ποὺ τὸ ἐννοοῦμε καὶ τὸ ἐκφράζουμε μὲ λέξεις. Αὐτὸ ὅμως εἶναι ἡ ἰσότητα ἢ ὁμοιότητα (conformitas) τῶν οὐσιαστικῶν καθορισμῶν τῶν ἀτομικῶν ὄντων. Τὸ καθόλου ὑπάρχει στη φύση ὄχι ὡς ἀριθμητικὴ ἢ οὐσιαστικὴ ταυτότητα ἀλλὰ ὡς πολλαπλότητα ποὺ ἔχει τοὺς ἴδιους καθορισμούς. Καὶ μόνο όταν συλλαμβάνεται ἀπὸ τὴν ἀνθρώπινη σκέψη γίνεται ἑνιαία ἔννοια, ἡ ὁποία κάνει δυνατὴ τὴν ἔκφραση. Γιὰ τὴν πολλαπλότητα τῶν ἀτόμων ποὺ ἔχουν τους ἴδιους καθορισμούς ὁ Αβελάρδος δίνει τὴν ἐξήγηση ὅτι ὁ Θεὸς ἔπλασε τὸν κόσμο σύμφωνα μὲ τὰ ἀρχέτυπα ποὺ εἶχε στὸ νοῦ του.

Κατὰ τὴ διδασκαλία του λοιπὸν τὰ καθόλου ὑπάρχουν, πρῶτον: πρὶν ἀπὸ τὰ πράγματα, στὸ νοῦ τοῦ Θεοῦ, ὡς conceptus mentis [πλάσματα τοῦ νοῦ], δεύτερο: μέσα στὰ πράγματα, ὡς ἰσότητα τῶν οὐσιαστικῶν γνωρισμάτων τῶν ἀτόμων, καὶ τρίτο: μετὰ τὰ πράγματα, στὴν ἀνθρώπινη διάνοια, ὡς ἔννοιες καὶ ἐκφράσεις ποὺ προέκυψαν μὲ τὴ συγκριτική σκέψη.

Ἔτσι στὸν ᾿Αβελάρδο συνενώνονται οἱ διαφορετικές τάσεις τῆς ἐποχῆς. Ἀλλὰ τὰ διαφορετικὰ στοιχεῖα αὐτῆς τῆς ἄποψης τὰ διατύπωσε ὁ ᾿Αβελάρδος εὐκαιριακὰ ἐν μέρει στὴν πολεμική του τονίζοντας πότε αὐτὸ καὶ πότε τὸ ἄλλο, χωρὶς νὰ καταλήξει σὲ μιὰ συστηματικὴ ὁλική ρύθμιση τοῦ προβλήματος. Ὡς πρὸς τὸ περιεχόμενο ὅμως εἶχε προχωρήσει τόσο πολύ, ὥστε ἡ θεωρία ποὺ τελικὰ ἐπικράτησε μὲ τὴ μορφὴ ποὺ τῆς εἶχαν δώσει οἱ ἄραβες φιλόσοφοι: «universalia ante multiplicitatem, in multiplicitate et post multiplicitatem» [τὰ καθόλου πρὶν ἀπὸ τὴν πολλαπλότητα, μέσα στην πολλαπλότητα, μετὰ τὴν πολλαπλότητα] εἶναι οὐσιαστικὰ ἡ δική του: Τὰ καθόλου ἔχουν σημασία ἐξίσου ante rem (πρὶν ἀπὸ τὸ πράγμα) σε σχέση μὲ τὸ νοῦ τοῦ Θεοῦ, in re (μέσα στὸ πράγμα) σε σχέση μὲ τὴ φύση, καὶ post rem (μετὰ τὸ πράγμα) σε σχέση μὲ τὴν ἀνθρώπινη γνώση. Καὶ καθὼς ἀργότερα ὁ Θωμάς Ακινάτης καὶ ὁ Duns Scotus συμφώνησαν βασικὰ μὲ αὐτὴ τὴν ἄποψη, το πρόβλημα τῶν γενικῶν ἐννοιῶν -ποὺ ἔτσι βέβαια δὲν λύθηκε- προσωρινὰ ἔπαψε νὰ ἀπασχολεῖ τὴ σκέψη και μόνο ἀργότερα, μὲ τὴν ἀνανέωση τοῦ νομιναλισμοῦ ξαναῆρθε στο προσκήνιο.

7. ᾿Αλλὰ ὁ ᾿Αβελάρδος εἶναι ἀκόμη πιὸ σημαντικός πέρα ἀπὸ τὴν κεντρικὴ θέση που κατέχει στὴν ἔριδα γιὰ τὶς γενικὲς ἔννοιες- γιατὶ ὁλόκληρη ἡ προσωπικότητά του ἐκφράζει τυπικὰ τὴ θέση που κατέλαβε στην πνευματικὴ ζωὴ ἐκείνης τῆς ἐποχῆς ἡ διαλεκτικὴ ποὺ ἀναπτύχθηκε στὸ πλαίσιο ἐκείνης τῆς ἔριδας. Εἶναι ὁ ἐκπρόσωπος τῆς ἐλεύθερης ἐπιστήμης στὸ βαθμὸ ποὺ αὐτὸ ἦταν ἐφικτὸ ἐκείνη τὴν ἐποχή, ὁ προφήτης τῆς τάσης γιὰ ἀνεξάρτητη καὶ αὐτόνομη γνώση, ποὺ τώρα ἔρχεται πάλι στὴν ἐπιφάνεια. Ο Αβελάρδος (καὶ ὁ Gilbert) εἶναι πρώτιστα ὀρθολογιστής: Γνώμονας τῆς ἀλήθειας εἶναι ἡ νόηση. Ἔργο τῆς διαλεκτικῆς εἶναι ἡ διάκριση ἀληθοῦς-ψευδούς. Βέβαια ὑποτάσσεται καὶ αὐτὸς στὴν ἀποκάλυψη που διασώζεται στην παράδοση. Πιστεύουμε ὅμως στὴ θεία ἀποκάλυψη, ὑποστηρίζει ὁ ᾿Αβελάρδος, ἀποκλειστικὰ ἐπειδὴ εἶναι ἔλλογη. Ἔργο τῆς διαλεκτικῆς δὲν εἶναι πιὰ μόνο -όπως υποστήριζε ὁ ῎Ανσέλμος, ἀκολουθώντας τον Αύγουστίνο- νὰ κάνει προσιτό στὴ διάνοια τὸ περιεχόμενο τῆς πίστης. Ο ᾿Αβελάρδος διεκδικεῖ ἐπίσης γιὰ τὴ διάνοια το δικαίωμα νὰ κρίνει, νὰ ἀποφαίνεται σύμφωνα με τους δικούς της κανόνες στὶς ἀμφισβητούμενες περιπτώσεις. Στο σύγγραμμά του Sic et non ἀντιπαραθέτει τὶς ἀπόψεις τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας καὶ τὶς ἀναλύει διαλεκτικά, γιὰ νὰ καταλήξει στὴν ἄποψη πὼς ἀξιόπιστο εἶναι μόνο ὅ,τι μπορεῖ νὰ ἀποδειχτεῖ. ᾿Αλλὰ καὶ στὸ Διάλογο του ὁ λόγος διαμέσου τοῦ ὁποίου γνωρίζουμε ἐμφανίζεται ὡς κριτὴς τῶν διαφορετικῶν θρησκειῶν. Καὶ παρόλο που θεωρεῖ τὸ χριστιανισμὸ ἰδανικὴ κατάληξη τῆς ἱστορίας τῶν θρησκειῶν, σὲ ἄλλα σημεῖα περιορίζει τὸ περιεχόμενό του στὸν πρωταρχικὸ ἠθικὸ νόμo, ποὺ ἡ καθαρότητά του ἀποκαταστάθηκε χάρη στὸν Ἰησοῦ. Μόνο ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἀφετηρία μπορεῖ πάλι ὁ ᾿Αβελάρδος νὰ ἀντικρίσει μὲ ἐλεύθερη ματιὰ τὴν ἀρχαιότητα: θαύμαζε τοὺς Ἕλληνες, παρότι δὲν ἤξερε πολλὰ πράγματα γι' αὐτούς. Τοὺς θεωρεῖ χριστιανοὺς φιλόσοφους πρὶν ἀπὸ τὸ χριστιανισμό. Πιστεύει ότι ἄνδρες ὅπως ὁ Σωκράτης καὶ ὁ Πλάτων ἦταν θεϊκὰ ἐμπνευσμένοι καὶ -ἀντιστρέφοντας τη σκέψη τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας- ρωτᾶ ἂν ἴσως εἶναι δυνατὸ νὰ ἀντλήσουμε ἐν μέρει τὴ θρησκευτικὴ παράδοση ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς φιλοσόφους. Ο χριστιανισμὸς εἶναι γι' αὐτὸν ἡ δημοκρατικὴ ἐκδοχὴ τῆς φιλοσοφίας τῶν Ἑλλήνων. 

Τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ ᾿Αβελάρδος ἔχει σημασία περισσότερο για τὴν ἱστορία τῆς θρησκείας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ παρὰ γιὰ τὴ φιλοσοφία δὲν πρέπει νὰ μᾶς ὁδηγεῖ στὴ λανθασμένη άποψη ὅτι ἦταν -ὅπως ἄλλωστε καὶ ὅλοι σχεδὸν οἱ «διαφωτιστές» τοῦ Μεσαίωνα- ὑπάκουο τέκνο τῆς Ἐκκλησίας. Αρκεῖ νὰ ἀναλογιστοῦμε τὶς ἐπιθέσεις ποὺ δέχτηκε. Πραγματικά, ἡ διένεξή του μὲ τὸν Βερνάρδο ἀπὸ τὸ Clairvaux είναι πάλη της γνώσης μὲ τὴν πίστη, τοῦ λόγου μὲ τὴν αὐθεντία, τῆς ἐπιστήμης μὲ τὴν Ἐκκλησία. Ἡ προσωπικότητα τοῦ ᾿Αβελάρδου δὲν εἶχε βέβαια τὸ εἰδικὸ βάρος καὶ τὰ ἐσωτερικὰ στηρίγματα ὥστε νὰ νικήσει σὲ αὐτὴ τὴν πάλη, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀναλογιστοῦμε ὅτι μιὰ ἐπιστήμη ὅπως ἐκείνη τοῦ 12ου αιώνα -ἀκόμη καὶ ἂν δὲν ὑπολογίσουμε τὴν ἐξωτερική δύναμη που διέθετε τότε ἡ Ἐκκλησία- ἦταν μοιραῖο νὰ ὑποκύψει στὴν τεράστια εσωτερικότητα τῆς πίστης, ἀκόμη καὶ ἂν τὴν ἐκπροσωποῦσε μια προσωπικότητα πολύ σπουδαιότερη ἀπὸ τὸν ᾿Αβελάρδο. Γιατί ποια μέσα διέθετε τότε γιὰ τὴν ἐκπλήρωσή του τὸ παράτολμο καὶ ἐλπιδοφόρο αἴτημα ότι μόνο ἡ ἀπροκατάληπτη ἐπιστημονική γνώση πρέπει να καθορίζει τὴν πίστη; Υπήρχαν μόνο οἱ κενοὶ κανόνες της διαλεκτικής, ἀλλὰ ὅ,τι εἶχε νὰ ἐπιδείξει ὡς περιεχόμενο αὐτὴ ἡ ἐπιστήμη, τὸ χρωστοῦσε ἀκριβῶς σ' ἐκείνη τὴν παράδοση, τὴν ὁποία τώρα ἐπιχειροῦσε νὰ ὑποβάλει στον κριτικὸ ἔλεγχο της διάνοιας. Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἐπιστήμη έλειπαν τὰ πραγματολογικά στοιχεῖα, καὶ γι' αὐτὸ δὲν ἦταν σὲ θέση νὰ διεκπεραιώσει το ρόλο που αἰσθανόταν ὅτι εἶχε κληθεῖ νὰ διαδραματίσει. Έθεσε όμως ένα πρόγραμμα πού, ἂν καὶ δὲν μπόρεσε νὰ τὸ ἐκτελέσει, χαράχτηκε για πάντα στη μνήμη τῶν εὐρωπαϊκῶν λαῶν.

᾿Ακοῦμε λοιπὸν γιὰ τὴ θορυβώδη κίνηση ἐκείνων που ζητοῦσαν νὰ πραγματεύονται ὅλα τὰ ζητήματα μόνο με «επιστημονικό» τρόπο• ἀκοῦμε ὅτι ὕστερα ἀπὸ τὸν ᾿Ανσέλμο πληθαίνουν τὰ παράπονα γιὰ τὸν διαρκῶς αὐξανόμενο ὀρθολογισμό ἐκείνης τῆς ἐποχῆς• ἀκοῦμε γιὰ τοὺς «κακούς» ἀνθρώπους ποὺ πίστευαν μόνο σὲ ὅ,τι ἦταν δυνατὸ νὰ γίνει κατανοητὸ ἢ νὰ ἀποδειχτεί, γιὰ τοὺς σοφιστὲς ποὺ μὲ ἰταμὴ ἐπιδεξιότητα ζύγιζαν στις συζητήσεις τους τὰ ὑπὲρ καὶ τὰ κατά, γιὰ τοὺς «ἀρνητές» ποὺ ἀπὸ ὀρθολογιστὲς εἶχαν καταντήσει ὑλιστὲς καὶ μηδενιστές. Ωστόσο όχι μόνο δὲν σώθηκε τίποτε ἀπὸ τὴ διδασκαλία αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ οὔτε καὶ τὰ ὀνόματά τους δὲν ἔφτασαν ὡς ἐμᾶς. Καὶ ἀκριβῶς ἡ ἀπουσία ἑνὸς ἰδιαίτερου περιεχομένου ὑπῆρξε ἡ αἰτία ποὺ ὅλη αὐτὴ ἡ διαλεκτικὴ κίνηση, τῆς ὁποίας ἐπιφανέστερος ἐκπρόσωπος ἦταν ὁ ᾿Αβελάρδος, τελικὰ δὲν εἶχε ἄμεσα ἀποτελέσματα, παρ' ὅλο τὸ ζῆλο καὶ τὴν ὀξύνοια τῶν φορέων της.

Τέλος

Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (33)

 Συνέχεια από: Σάββατο 25 Απριλίου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΣΤ΄

Η ΕΙΡΩΝΕΙΑ, Η ΕΛΕΓΚΤΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ Η «ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ»

Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ, ΟΠΩΣ ΕΚΦΡΑΖΕΤΑΙ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑΣ ΤΟΥ «ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΥ» ΤΟΥ ΩΣ «ΑΛΗΘΙΝΟΥ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟΥ»

Ἡ μαιευτικὴ ὡς στοιχεῖο τῆς ἀμφισθένειας τῆς σωκρατικῆς ἐλεγκτικῆς μεθόδου

Ἡ «μαιευτική» συνιστᾶ μία ἀπὸ τις πλέον φημισμένες μεταφορές τῆς σωκρατικῆς φιλοσοφίας καθώς καί, ἀπὸ πολλὲς ἀπόψεις, σημεῖο ἀναφορᾶς τῆς σύγχρονης παιδαγωγικῆς ἐπιστήμης. Ωστόσο, δὲν εἶναι καὶ τόσον εὔκολο νὰ κατανοήσουμε τὴν ἱστορικο-φιλοσοφική σημασία της.

Ἀς ἐπιχειρήσουμε τὴν ἀνάγνωση τοῦ σπουδαίου πλατωνικοῦ κειμένου, ποὺ ἀποτελεῖ ξεχωριστό μέρος τοῦ διαλόγου Θεαίτητος:
ΣΩ. Μά, ἀγαπητέ μου Θεαίτητε, ἔχεις τοὺς πόνους του τοκετού, γιατί δὲν εἶσαι ἄδειος, ἐγκυμονεῖς.
ΘΕΑΙ. Δεν ξέρω, Σωκράτη· λέγω μόνο ἐκεῖνο ποὺ μοῦ συμβαίνει.
ΣΩ. Εἶσαι γιὰ γέλια, παιδί μου, δὲν ἔχεις ἀλήθεια ἀκούσει πὼς ἐγὼ εἶμαι γιὸς μαμῆς πολὺ εὐγενικῆς καὶ ἐπιβλητικῆς, τῆς Φαιναρέτης;
ΘΕΑΙ. Τοῦτο ναι, τὸ ἔχω ἀκούσει.
ΣΩ. Καὶ ὅτι ἐξασκῶ τὴν ἴδια τέχνη, τὸ ἔχεις ἄραγε ἀκούσει;
ΘΕΑΙ. Καθόλου.
ΣΩ. Μάθε το λοιπὸν καλὰ τώρα· μὴν πᾶς ὅμως καὶ τὸ πῆς στοὺς ἄλλους. Δὲν ἔχουν πάρει εἴδηση, φίλε μου, πὼς ἐξασκῶ αὐτὴ τὴν τέχνη. Καὶ ὁ κόσμος, ἐπειδὴ δὲν ξέρουν, δὲν λένε αὐτὸ γιὰ μένα, ἀλλὰ ὅτι εἶμαι ἕνας πολύ παράξενος ἄνθρωπος καὶ ρίχνω τοὺς ἄλλους σὲ ἀξεδιάλυτες ἀπορίες. Ἀλήθεια τὸ ἔχεις καὶ τοῦτο ἀκούσει;
ΘΕΑΙ. Ναί, τὸ ἄκουσα.
ΣΩ. Νὰ σοῦ πῶ λοιπὸν τὴν αἰτία;
ΘΕΑΙ. Πολύ σὲ παρακαλώ.
ΣΩ. Φέρε στὸ νοῦ σου τὶ ἀπασχολεῖ τὶς μαῖες, ὅλο τὸ ζήτημά τους ὅπως γίνεται, καὶ θὰ καταλάβης εὐκολώτερα ἐκεῖνο ποὺ θέλω. Ξέρεις, φαντάζομαι, πὼς καμμιὰ ἀπ᾿ αὐτὲς δὲν κάνει τὴ μαμὴ στις ἄλλες, ὅσο ἡ ἴδια μένει ἔγκυος καὶ γεννᾶ· αὐτὸ τὸ ἔργο τὸ κάνουν ὅσες δὲν μποροῦν πιὰ νὰ γεννήσουν.
ΘΕΑΙ. Βεβαιότατα.
ΣΩ. Καὶ ἰσχυρίζονται πὼς αἰτία σ' αὐτὸ εἶναι ἡ Ἀρτεμη, ποὺ ἐνῶ δὲν ἐγνώρισε τὸ γάμο, τῆς ἔλαχε νὰ προστατεύη τὴ γέννα. Στὶς στείρες δὲν ἔδωσε λοιπὸν τὴν ἱκανότητα νὰ ξεγεννοῦν, γιατὶ ἡ ἀνθρώπινη φύση εἶναι πολὺ ἀδύναμη καὶ δὲν μπορεῖ νὰ μάθη τέχνη γιὰ πράγματα ποὺ δὲν ἐδοκίμασε· ἀλλὰ ὥρισε τὸ ἔργο σὲ κεῖνες ποὺ δὲν γεννοῦν ἐξ αἰτίας τῆς ἡλικίας των, τιμώντας σ' αὐτὲς τὴ δική της εἰκόνα.
ΘΕΑΙ. Εύλογο.
ΣΩ. Μὰ καὶ τοῦτο δὲν εἶναι καὶ εὔλογο καὶ ἀναγκαῖο, οἱ μαῖες νὰ ξεχωρίζουν καὶ ὄχι ἄλλες, ποιές ἔχουν συλλάβει καὶ ποιὲς ὄχι;
ΘΕΑΙ. Βεβαιότατα.
ΣΩ. Οἱ μαῖες ἀκόμη μὲ τὰ γιατροσόφια καὶ τοὺς ξορκισμούς τους μποροῦν καὶ νὰ ξυπνούν τοὺς πόνους τοῦ τοκετοῦ καὶ νὰ τοὺς κάνουν μαλακώτερους, ἂν θέλουν, καὶ νὰ ξεγεννούν τὶς γυναῖκες ποὺ ἔχουν δυστοκία, καὶ, ἂν κρίνουν, ἐπειδὴ εἶναι πρόωρος ὁ τοκετός, ὅτι πρέπει νὰ προχωρήσουν σὲ ἄμβλωση, προχωροῦν. Ἔτσι;
ΘΕΑΙ. Αὐτὰ γίνονται.
ΣΩ. Ἔχεις ἄραγε ἀντιληφθῆ ἕνα ἄλλο ἔργο τους ἀκόμη, ὅτι εἶναι καὶ πολὺ ἱκανές προξενῆτρες, ἐπειδὴ εἶναι ἐξαιρετικὰ ἄξιες νὰ καταλαβαίνουν ποιὰ γυναίκα μὲ ποιὸν ἄνδρα πρέπει νὰ ἑνωθῆ γιὰ νὰ γεννήση τὰ καλύτερα παιδιά;
ΘΕΑΙ. Αὐτὸ δὲν τὸ ξέρω.
ΣΩ. Νὰ ξέρης λοιπὸν ὅτι εἶναι περισσότερο περήφανες γι' αὐτό τους τὸ ἔργο παρὰ γιὰ τὸ κόψιμο τοῦ ἀφαλοῦ. Να, σκέψου· φαντάζεσαι ὅτι εἶναι ἔργο τῆς ἴδιας ἢ τῆς ἄλλης τέχνης ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος ἡ περιποίηση καὶ ἡ συγκομιδὴ τῶν καρπῶν ποὺ δίνει ἡ γῆ, καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος νὰ ξέρης σὲ ποιὰ γῆ ποιό φυτὸ καὶ ποιὸ σπέρμα πρέπει νὰ σπείρωμε;
ΘΕΑΙ. Ὄχι ἄλλης, τῆς ἴδιας.
ΣΩ. Γιὰ τὴ γυναίκα, ἀγαπητέ μου, ἄλλη τέχνη δέχεσαι γιὰ τὸ ἀνάλογο ἔργο καὶ ἄλλη γιὰ τὴ συγκομιδή;
ΘΕΑΙ. Δὲ φαίνεται εύλογο.
ΣΩ. Ὄχι βέβαια. Ἐπειδὴ ὅμως γίνεται ἡ κακὴ καὶ χωρὶς τέχνη ἕνωση τοῦ ἄνδρα καὶ τῆς γυναίκας – τὸ ὄνομά της προαγωγία – για τοῦτο οἱ μαῖες, σὰ σεμνὲς ποὺ εἶναι, ἀποφεύγουν τὶς προξενιὲς ἀπὸ φόβο μήπως ἐξ αἰτίας τους κατηγορηθοῦν γιὰ προαγωγία.
ΘΕΑΙ. Εἶναι φανερό.
ΣΩ. Ὡς ἐδῶ φτάνει τὸ ἔργο τῆς μαμῆς καὶ εἶναι μικρότερο ἀπ' αὐτὸ ποὺ ἐγὼ ἐπιτελῶ. Γιατί οἱ γυναῖκες δὲν συμβαίνει κάποτε νὰ γεννούν εἴδωλα καὶ κάποτε πραγματικά παιδιά, καὶ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα νὰ μὴ εἶναι εὔκολο νὰ τὸ ξεχωρίσουν. Ἂν αὐτό, ἀλήθεια, γινόταν, τότε τὸ πιὸ μεγάλο καὶ τὸ πιὸ ὄμορφο ἔργο τῆς μαίας θὰ ἦταν νὰ ξεχωρίζη τὸ πραγματικό καὶ τὸ μὴ πραγματικό. Ή δὲν νομίζεις;
ΘΕΑΙ. Βέβαια καὶ νομίζω.
ΣΩ. Η δική μου μαιευτική τέχνη ἔχει ὅσα ἄλλα καὶ ἡ δική τους, ξεχωρίζει ὅμως στὸ ὅτι ξεγεννᾶ ἄνδρες καὶ ὄχι γυναῖκες, καὶ στὸ ὅτι ἐπισκοπεῖ τὴν ψυχή τους ὅταν γεννᾶ, ὄχι τὸ σῶμα τους. Μὰ τὸ πιὸ μεγάλο στὴν τέχνη μας εἶναι τοῦτο, ὅτι εἶναι σὲ θέση νὰ ἐλέγχη μὲ κάθε τρόπο, ἂν αὐτὸ ποὺ φέρνει στὸ φῶς ὁ στοχασμὸς τοῦ νέου εἶναι φανταστικό ἢ ψεύτικο, ἢ κάτι γόνιμο καὶ ἀληθινό. Γιατὶ ἀλήθεια ἔχω καὶ ἐγὼ ἐκεῖνο ποὺ ἔχουν καὶ οἱ μαῖες· δὲ γεννῶ σοφία. Καὶ ἐκεῖνο γιὰ τὸ ὁποῖο πολλοὶ ὡς τώρα μὲ ὀνείδισαν, ὅτι ἐρωτῶ τοὺς ἄλλους, ἐνῶ ὁ ἴδιος δὲν δίνω καμμιὰ γνώμη γιὰ τίποτε, ἐπειδὴ δὲν ἔχω τίποτε σοφὸ νὰ πῶ, εἶναι σωστό. Μὰ νὰ ποιὰ εἶναι ἡ αἰτία γι' αὐτό: ὁ θεὸς μὲ ἀναγκάζει νὰ ξεγεννῶ τοὺς ἄλλους, νὰ γεννῶ ὁ ἴδιος δὲ μοῦ ἐπέτρεψε. Ὁ ἴδιος λοιπὸν δὲν εἶμαι καθόλου σοφός, καὶ δὲν ἔχω κανένα εὕρημα σοφὸ ποὺ νὰ τὸ γέννησεν ἡ δική μου ψυχή. Ὅσοι μὲ συναναστρέφονται, στὴν ἀρχὴ φαίνονται, μερικοί μάλιστα ὅλως διόλου, ἀμαθεῖς· ὅλοι τους ὅμως, ὅσο προχωρεῖ ἡ συναναστροφή τους μαζί μου, σὲ ὅσους βέβαια ὁ θεὸς τὸ ἐπιτρέψη, εἶναι φανερὸ ὅτι σημειώνουν τὴν πιὸ θαυμαστὴ ἐπίδοση, ὅπως καὶ οἱ ἴδιοι καὶ ὁ ἄλλος κόσμος νομίζουν. Καὶ ὅμως εἶναι ὁλοφάνερο ὅτι ἀπὸ μένα δὲν ἔμαθαν ποτέ τίποτε, ἀλλὰ μόνοι τους ἀπὸ τὸν ἑαυτό τους πολλὰ καὶ ὄμορφα βρῆκαν καὶ γέννησαν. Αἴτιος ὅμως ὅτι ξεγέννησαν εἶναι ὁ θεὸς καὶ ἐγώ. Καὶ γίνεται φανερὸ ἀπὸ τοῦτο δῶ: πολλοὶ ὡς τώρα, ἐπειδὴ δὲν κατάλαβαν αὐτὸ τὸ πράγμα, ἀπέδωσαν στὸν ἑαυτό τους την αἰτία τῆς γέννας καὶ ἐμένα με καταφρόνησαν. Ἔπειτα, ἢ μόνοι τους ἔπεισαν τὸν ἑαυτό τους ἢ ἄλλοι τοὺς ἔπεισαν καὶ ἔφυγαν ἀπὸ κοντά μου πρὶν τὴν ώρα τους· ἔφυγαν ἀπό κοντά μου, καὶ ὄχι μόνο ὅσα σπέρματα εἶχαν ἀκόμη μέσα τους τὰ ἐξάμβλωσαν μὲ τις κακές συναναστροφές, ἀλλὰ καὶ ὅσα ἐγὼ είχα ξεγεννήσει τὰ κατέστρεψαν μὲ τὴν κακή ἀνατροφὴ ποὺ τοὺς ἔδωσαν, καὶ μὲ τὴν προτίμηση ποὺ ἔδειξαν στὰ ψεύτικα καὶ στὰ εἴδωλα καὶ ὄχι στὴν ἀλήθεια· στο τέλος καὶ στὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό τους καὶ στοὺς ἄλλους φάνηκαν πὼς εἶναι ἀμαθεῖς. Ένας ἀπ᾿ αὐτοὺς ἦταν ὁ Ἀριστείδης ὁ γιὸς τοῦ Λυσιμάχου καὶ πλῆθος ἄλλοι. Ξαναγυρίζουν πάλι καὶ μὲ παρακαλοῦν μὲ τρόπο ὑπερβολικό νὰ τοὺς δεχτώ στη συντροφιά μου. Μὲ μερικοὺς ἀπ' αὐτοὺς τὸ θεϊκὸ μήνυμα που γίνεται μέσα μου μὲ ἐμποδίζει νὰ συνδεθῶ, μὲ ἄλλους μοῦ ἐπιτρέπει καὶ αὐτοὶ πάλι σημειώνουν πρόοδο. Ὅσοι μὲ συναναστρέφονται παθαίνουν καὶ τοῦτο ἀκόμη, ἴδιο μὲ τὶς γυναῖκες ποὺ γεννοῦν· νὰ, ἔχουν πόνους καὶ εἶναι γεμάτοι στενοχώρια καὶ τὴ νύχτα καὶ τὴν ἡμέρα, πολύ περισσότερο ἀπὸ ἐκεῖνες. Καὶ αὐτοὺς τοὺς πόνους ἡ δική μου τέχνη εἶναι σε θέση να τοὺς ξυπνά ἢ νὰ τοὺς καταπραΰνη. Ἔτσι μὲ τούτους. Σὲ ἄλλους πάλι, Θεαίτητε, γιὰ τοὺς ὁποίους σχηματίζω τη γνώμη πὼς δὲν είναι σε ἐγκυμοσύνη, ἐπειδὴ ξέρω ὅτι ἐμένα καθόλου δὲν μὲ χρειάζονται, γίνομαι με καλή προαίρεση προξενητής, καί, μὲ τὴ βοήθεια τοῦ θεοῦ, πολύ καλά συμπεραίνω μὲ ποιοὺς ἂν συναναστραφούν θὰ εἶχαν ὠφέλεια. Ἀπ' αὐτοὺς δὰ πολλοὺς ἔδωσα στὸν Πρόδικο, καὶ πολλοὺς σὲ ἄλλους καὶ σοφοὺς καὶ θεσπέσιους ἄνδρες. Τοῦτα, ἄριστε νέε, σοῦ τὰ ἐλεπτολόγησα, ἐπειδὴ ὑποψιάζομαι ὅτι εἶσαι σὲ ἐγκυμοσύνη καὶ ἔχεις τοὺς πόνους τοῦ τοκετοῦ. Ἔλα λοιπόν μὲ ἐμπιστοσύνη σὲ μένα, ποὺ καὶ γιὸς μαίας είμαι καὶ αὐτὴ τὴν τέχνη ἀσκῶ, καὶ νὰ εἶσαι πρόθυμος σὲ ὅσα σὲ ἐρωτῶ, ὅπως μπορεῖς, ἔτσι νὰ ἀπαντᾶς. Καὶ ἂν φυσικά, ὅταν ἐξετάζω κάτι ἀπὸ ὅσα λέγεις, τὸ κρίνω εἴδωλο καὶ ὄχι ἀληθινό, καὶ γι' αὐτὸ τὸ ἀποσπῶ ἀπὸ πάνω σου καὶ τὸ πετῶ μακριά, νὰ μὴν ἀγριεύης, ὅπως κάνουν οἱ γυναῖκες γιὰ τὸ παιδί τους στην πρώτη τους γέννα. Γιατί πολλοὶ ὡς τώρα, θαυμάσιε νέε μου, τέτοια διάθεση ἔδειξαν ἀπέναντί μου ἦταν στ' ἀλήθεια ἕτοιμοι νὰ μὲ δαγκάσουν, ὅταν προσπαθοῦσα νὰ τοὺς ἀφαιρέσω κάποια ἀνόητη σκέψη· στὸ νοῦ τους δὲν ἔρχεται ὅτι αὐτὸ τὸ κάνω ἀπὸ ἀγάπη γι' αὐτοὺς. Είναι πολύ μακριὰ ἀπὸ τὸ νὰ καταλάβουν πὼς κανένας θεὸς δὲ θέλει τὸ κακὸ τοῦ ἀνθρώπου καὶ πὼς οὔτε ἐγὼ ἀπὸ δυσμένεια ἐνεργῶ ὅπως ἐνεργῶ γιὰ νὰ ἀφήσω νὰ περάση τὸ ψεῦδος καὶ νὰ ἐξαφανίσω τὴν ἀλήθεια, αὐτὸ μὲ κανένα τρόπο δὲν εἶναι θεμιτό45.

Τὸ γεγονὸς ὅτι τὸ κείμενο αὐτὸ ἀπεικονίζει άψογα τὸν Πλάτωνα ἀναγνωρίζεται ἀπὸ τὴν πλειονότητα τῶν μελετητών. Δὲν θεωρούν, όμως, όλοι ότι ἡ «μαιευτική» εἶναι μία έκφραση τοῦ ἰδίου τοῦ Σωκράτους· ὁρισμένοι ἐξ αὐτῶν κρίνουν ότι πρόκειται για μία ποιητική δημιουργία του Πλάτωνος.

Ο Burnyeat καὶ ὁ Βλαστός, ἐπὶ παραδείγματι, θεωροῦν ὅτι ἡ μεταφορὰ τῆς μαιευτικῆς «εἶναι μία πλατωνική ἐπινόηση, καθόσον αὐτή ἀποδεικνύεται ξένη πρὸς τοὺς πρώτους διαλόγους τοῦ Σωκράτους»46.

Ἀλλὰ καὶ ὁ Maier ὑποστήριζε μία ἀνάλογη θέση: «Η μαιευτική μέθοδος, τὴν ὁποία ἡ σύγχρονη παιδαγωγική ἔχει συνηθίσει νὰ ἀποδίδει στον Σωκράτη, ἀποκτά νόημα μονάχα ἐὰν προϋποθέσουμε ότι στὸν νοῦ τοῦ μαθητῇ ὑπάρχει ἐκ τῶν προτέρων καὶ σὲ λανθάνουσα μορφή ἡ γνώση. Ἐὰν αὐτὸ δὲν τὸ ἀποδεχθοῦμε, εἶναι λὲς καὶ μὲ τὴ διδασκαλία αὐτὴ θέλουμε νὰ βγάλουμε ἀπὸ τὴ μύγα ξύγκι. Με τη μέθοδο αὐτή, ἡ ὁποία ἐμφανίζεται για πρώτη φορὰ στὸν Μένωνα καὶ βασίζεται στο προαναφερθέν ὑπόβαθρο – ἐν συνεχεία στὸν Θεαίτητο ὀνομάσθηκε ρητῶς μαιευτική – ὁ ἱστορικός Σωκράτης δὲν εἶχε οὐδεμίαν ἀπολύτως σχέση»47.

Στην πραγματικότητα, ἡ θεωρία τῆς ἀναμνήσεως ἀποτελεῖ ἐμβάθυνση καὶ θεωρητική ολοκλήρωση τῆς μαιευτικῆς τοῦ Σωκράτους. Ο Βλαστός, μάλιστα, ἀντιτίθεται στην ίδια του τὴν ἄρνηση, ὅταν ἐπιχειρεῖ μία εἰς βάθος ἀνάλυση τῆς δομῆς τοῦ σωκρατικοῦ ἐλέγχου. Το διαπιστώνουμε στὸ ἀκόλουθο χωρίο: «Αφοῦ ὁ Σωκράτης περιμένει πράγματι νὰ ἀνακαλύψει τὴν ἀλήθεια μέσω αὐτῆς τῆς μεθόδου, πρέπει νὰ κάνει μίαν ἐξαιρετικά τολμηρή παραδοχὴ τὴν ὁποία οὐδὲποτε διατυπώνει καὶ τὴν ὁποία, ἂν διατύπωνε, δὲν θὰ ἦταν σε θέση να ὑποστηρίξει, ὅτι δηλαδή, μαζί μὲ ὅλες τις ψευδεῖς τους πεποιθήσεις, οἱ συνομιλητές του κατέχουν πάντοτε κάπου μέσα στο σύστημα τῶν πίστεών τους καὶ τὴν ἀλήθεια· ἂν ὁ Σωκράτης ψάξει ἐδῶ καὶ ἐκεῖ στὸ σύστημα τῶν πίστεών τους, μπορεῖ νὰ ἀποκαλύψει ἀληθεῖς γνώμες οἱ ὁποῖες συνεπάγονται τὴν ἄρνηση καθεμιᾶς ἀπὸ τὶς ἐσφαλμένες» 48.

Πέραν τούτου, όμως, ὑπάρχει καὶ κάτι ἄλλο: Όπως μὲ ἄψογο τρόπο ἀπέδειξε ὁ Sarri, μποροῦμε ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτὴ νὰ διαπιστώσουμε τὴν ἀκρίβεια μίας μαρτυρίας, διασταυρώνοντάς την με στίχους τοῦ Ἀριστοφάνους.

Ἰδοὺ ἡ ἐπιχειρηματολογία τοῦ Sarri: «Μια συγκεκριμένη αναφορά στη μαιευτική μέθοδο μοιάζει νὰ μᾶς ἐπαναφέρει στην παρωδία τοῦ νέου σωκρατικού λόγου περί ψυχῆς: ὁ Ἀριστοφάνης τὴν ἀποδίδει στον Σωκράτη, χρησιμοποιώντας τὸν ἴδιο μεταφορικό λόγο που συναντούμε καὶ στὸν Πλάτωνα. Ὅταν ὁ Στρεψιάδης εἰσέρχεται στο φροντιστήριο, ἕνας μαθητὴς τὸν ἐπιπλήττει καὶ τοῦ ἀπευθύνει τὰ λόγια αὐτά, τὸ ὑπαινικτικό φορτίο τῶν ὁποίων θα προκύψει πλέον καταφανώς ἀπὸ τὴ σύγκριση μὲ τὸ πλατωνικό ἀπόσπασμα:

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ: Εἶσαι ἀμόρφωτος· κλώτσησες τὴν πόρτα ἀστόχαστα, κι ἔτσι ἔκαμες, μιὰ διανόηση που 'χε βρεθεῖ νὰ πάθει ἀποβολή (Νεφέλες, 135).
ΠΛΑΤΩΝ: Ἔφυγαν ἀπὸ κοντά μου, καὶ ὄχι μόνο ὅσα σπέρματα είχαν ἀκόμη μέσα τους τὰ ἐξάμβλωσαν μὲ τις κακές συναναστροφές, ἀλλὰ καὶ ὅσα ἐγὼ είχα ξεγεννήσει τὰ κατέστρεψαν μὲ τὴν κακὴ ἀνατροφὴ ποὺ τοὺς ἔδωσαν (Θεαίτητος, 150 e).

Στις Νεφέλες πρόκειται γιὰ ἕναν ἀστεῖο ὑπαινιγμό, ἂν ὅμως αὐτὸ θεωρηθεῖ ὑπὸ τὸ φῶς ὅσων λέγει ὁ Στρεψιάδης τριάντα στίχους νωρίτερα, όταν χαρακτηρίζει τοὺς Σωκρατικούς ὡς “ψυχαί", ὡς σοφούς, μπορεῖ νὰ φανεῖ διαφωτιστικό: ἡ γέννα ἢ ἡ ἄμβλωση εἶναι γιὰ τὸν Σωκράτη ἡ γέννα ἢ ἡ ἄμβλωση μιᾶς ψυχῆς, σύμφωνα μὲ τὴν περίφημη είκόνα ἀπὸ τὸν Θεαίτητο τοῦ Πλάτωνος» 49.

Ολοκληρώνοντας, ἂς διαβάσουμε ἐν προκειμένῳ ένα χωρίο τοῦ Kierkegaard, στὸ ὁποῖο ἐκφράζεται μία πολύ σημαντικὴ ἀντίληψη περί μαιευτικῆς, ἡ ἀντίληψη δηλαδή σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ ἐκμαίευση τῆς ἀλήθειας ἀντιπροσωπεύει τὴν καλύτερη δυνατή σχέση ποὺ μπορεῖ νὰ συναφθεῖ μεταξύ δύο ἀνθρώπων:
Παρέμεινε μαιευτήρ, ὄχι «ἐπειδὴ τοῦ ἔλειπε ἡ ἔμφυτη ικανότητα», ἀλλὰ ἐπειδὴ ἀναγνώριζε σὲ αὐτὸ τὴν ὑπέρτατη σχέση μὲ τὸν ἄλλο. Ἔτσι, ἔχει αἰωνίως τὸ δίκιο μὲ τὸ μέρος του γιατί, ἔστω ἀξιώνοντας ἕνα θεῖο ἀφετηριακό σημεῖο, ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους, βρίσκει την ἀληθινή σχέση, γιατί, ὅσο λίγο κι ἂν ὑπολογίζουμε τὸ ἀπόλυτο καὶ, ἀντὶ νὰ ἀστειευόμαστε μὲ τὸ τυχαῖο, ἀρνούμαστε ἀπὸ βάθους καρδίας να καταλάβουμε αὐτὸ τὸ μεσοδιάστημα, ποὺ φαίνεται νὰ εἶναι ἡ τέρψη τῶν ἀνθρώπων καὶ τὸ μυστικὸ τῶν ἐγελιανῶν μας.

Ἀντίθετα, ὁ Σωκράτης ἦταν ἕνας μαιευτήρ ποὺ εἶχε πάρει τὸ δίπλωμά του ἀπὸ τὸν Θεό· τὸ ἔργο ποὺ ἐπιτελοῦσε ήταν θεία ἀποστολή (βλέπε τὴν Ἀπολογία τοῦ Πλάτωνος), παρότι γιὰ τὸν κόσμο έμοιαζε ἀτοπώτατος (Θεαίτητος, 149 α)· ἦταν ὄντως ἡ θεία βούληση, καὶ ἔτσι τὴν ἐννοοῦσε ὁ Σωκράτης ὅταν ἔλεγε ὅτι τοῦ ἀπαγόρευε νὰ τεκνογονήσει (μαιεύεσθαί με ὁ θεὸς ἀναγκάζει, γεννᾶν δὲ ἀπεκώλυσεν, Θεαίτητος, 150 C)· γιατί, μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων, ἡ μαιευτικὴ εἶναι τὸ μόνο ἐφικτό, μιὰ καὶ τὸ γεννᾶν παραμένει ὑπόθεση τοῦ θείου 50.

Ο Kierkegaard προχωρᾶ ἀρκετὰ στὴν ἐμβάθυνση τῆς ἔννοιας τῆς μαιευτικής. Παρ' ὅλα αὐτά, ἡ βασικὴ ἰδέα του μᾶς φαίνεται ὀρθή, καθ' ὅτι ἀναπτύσσει τὴν ἴδια τὴν ἀντίληψη τοῦ Σωκράτους, σύμφωνα με τὴν ὁποία «ὁ θεὸς μόνο εἶναι πράγματι σοφός» (τῷ ὄντι ὁ θεὸς σοφός εἶναι) 51 καί, συνεπῶς, «ἡ ἀνθρώπινη σοφία ἔχει μικρὴ ἀξία, ἴσως καὶ καμμία» (ἡ ἀνθρωπίνη σοφία ὀλίγου τινὸς ἀξία ἐστὶν καὶ οὐδενός) 52.

Ἐν πάση περιπτώσει, εἶναι πολὺ δύσκολο νὰ μὴν ἐντοπίσουμε στη μεταφορὰ τῆς «μαιευτικῆς» μιὰ ἀπὸ τὶς ἰσχυρότερες ἐκφράσεις τῆς «ἀμφίσημης» καὶ «ἀμφισθενοῦς» (ἢ «σύνθετης», ἂν προτιμάτε) εἰρωνείας.

Συνεπῶς, ὁ Σωκράτης, ὁ ὁποῖος παρουσιάζεται ὡς στεῖρος καὶ ἀνίκανος νὰ γεννήσει, λέγει ἀλήθεια κατὰ μία ἔννοια καὶ ψέματα κατά μία ἄλλη. Αφ' ἑνός, λέγει ἀλήθεια ὅταν ἀρνεῖται ὅτι κομίζει ἐκεῖνο τὸ εἶδος γνώσης τὸ ὁποῖο μεταδίδεται στις ψυχές ἔξωθεν, σχεδόν μεταγγίζοντάς την ἀπὸ τὸ ἕνα δοχεῖο στὸ ἄλλο· τὸ λέγει, ἐπὶ παραδείγματι, στὴν ἀρχὴ τοῦ Συμποσίου, ὅταν ὁ Σωκράτης ἐμφανίζεται στο σπίτι τοῦ Ἀγάθωνος, ἀφοῦ πρῶτα κάνει μία μακρὰ στάση στον προθάλαμο μίας γειτονικῆς οἰκίας γιὰ νὰ διαλογισθεῖ βαθιά. Ο Ἀγάθων τὸν προσκαλεῖ νὰ καθίσει κοντά του, ἔτσι ὥστε νὰ μπορέσει νὰ ἐπωφεληθεῖ ἀπὸ τὴν ἐπιφοίτηση τὴν ὁποία ἐκεῖνος εἶχε δεχθεῖ στὸν προθάλαμο:

«Καλὰ θὰ ἦταν, Ἀγάθων», εἶπε, «νὰ ἦταν ἡ σοφία ἔτσι, ὥστε νὰ μεταγγίζεται μεταξύ μας ἀπὸ τὸ περισσότερον γεμᾶτον εἰς τὸ περισσότερον ἀδειανόν, ὅταν ἐγγίζει ὁ ἕνας τὸν ἄλλον, ὅπως τὸ νερὸν εἰς τὰ ποτήρια, ποὺ μεταγγίζεται μὲ τὴν κλωστὴν ἀπὸ τὸ γεμισμένον εἰς τὸ ἀδειανόν. Πράγματι, ἂν ἔχῃ αὐτὴν τὴν ἰδιότητα καὶ ἡ πνευματική ἀνωτερότης, τότε ἀποτιμῶ πολὺ ἀκριβὰ τὸ πλάγιασμα εἰς τὸ πλευρόν σου· ἔτσι πιστεύω, πὼς θὰ γεμίσω ἀπὸ σὲ μὲ σοφίαν ἄφθονον καὶ ὑπέροχον. Ἡ ἰδική μου ἄλλωστε σοφία πρέπει νὰ εἶναι μικρᾶς ἀξίας ἢ καὶ ἀμφίβολος, σὰν ὄνειρον νὰ ἦταν» 53.

Ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτή, ὁ Σωκράτης δὲν γεννά ἑτοιμοπαράδοτες ἀλήθειες. Διακρίνει, ὡστόσο, ἂν οἱ συνομιλητές του λένε ἀλήθεια ἢ ψεύδονται, καὶ εἶναι μ᾿ αὐτὸν τὸν τρόπο που γνωρίζει τὴν ἀλήθεια.

Ὅταν ἰσχυρίζεται ότι βοηθά τοὺς συνομιλητές του νὰ ἀναδείξουν τὴν ἀλήθεια ποὺ γεννᾶται στις ἐγκυμονοῦσες ψυχές τους, λέγει ἀλήθεια· πρόκειται ἐδῶ γιὰ ἕνα ἔργο τὸ ὁποῖο κατὰ κάποιον τρόπο εἶναι παρόμοιο μὲ ἐκεῖνο τῆς μαίας. ᾿Αφ' ἑτέρου, όμως, ψεύδεται. Ο Σωκράτης λέγει ἀλήθεια ὑπὸ τὴν ἔννοια ὅτι δὲν ἀναμένει νὰ ἀναδυθεῖ ἡ ἀλήθεια εὐθέως μέσα ἀπὸ τις ψυχὲς τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ ἀντίθετα τὴν ἐξάγει ὁ ἴδιος. Ψεύδεται, ὅμως, ὑπὸ τὴν ἔννοια ὅτι ἡ ἐξαγωγὴ τῆς ἀλήθειας ἀπὸ τις ψυχές προϋποθέτει τη σύνθετη δυναμικὴ ἐκείνης τῆς ἐλεγκτικῆς διαδικασίας ἡ ὁποία ὄχι μόνον γεννᾶ τὸ ἄλλο, ἀλλὰ ἐπὶ πλέον τὸ «συνδημιουργεί».

Μποροῦμε, λοιπόν, νὰ συμπεράνουμε ὅτι μὲ τὸν Patočka ἡ ἴδια ή εἰκόνα τοῦ Σωκράτους, μακράν τοῦ νὰ καταστεῖ ἀντικείμενο μιας σειρᾶς ἀρχαίων καὶ συγχρόνων μυθοπλασιῶν καὶ ἑρμηνειῶν, ἐπιβάλλεται ὡς μαιευτικὴ ἰσχὺς καὶ μὲ τὴ διάσταση τοῦ αἰώνιου: «Στην πράξη, ὑπάρχει πάντοτε ἐκείνη ἡ μαιευτική δύναμη, ἐκρηκτικὴ καὶ ἀπελευθερωτική, ποὺ μιλᾶ μέσα ἀπὸ τὴν εἰκόνα του, ἀκόμη καὶ ὑπὸ τὴ χειρότερη διαστρέβλωση καὶ τὸν ἔσχατο ἐκχυδαϊσμό, ἐὰν ὑποθέσουμε, βέβαια, ὅτι ὑπάρχει σ' αὐτὰ ἕνα ἴχνος ὑπαρξιακῆς ἀκεραιότητας, ἕνα κλάσμα ἀπορίας, ἕνα ψιχίο προβληματισμού»54.

Σημειώσεις

45. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Θεαίτητος, Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων, Ἀθήνα, Ι. Ζαχαρόπουλος, 148 e - 151 d.
46. Πβ. Γ. ΒΛΑΣΤΟΥ, Σωκράτης. Είρωνευτής καὶ ἠθικός φιλόσοφος, σσ. 51, 142 καὶ σημ. 11.
47. H. MAIER, Sokrates, σσ. 68 κ. εξ.
48. Γ. ΒΛΑΣΤΟΥ, Σωκράτης. Εἰρωνευτής καὶ ἠθικὸς φιλόσοφος, σ. 181.
49. F. SARRI, Socrate, σ. 166.
50. S. KIERKEGAARD, Φιλοσοφικά ψιχία, ΙΙ, σσ. 19-20.
51. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Απολογία Σωκράτους, 23 a.
52. Αὐτόθι.
53. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Συμπόσιον, 175 d-e
54. J. PATOCKA, Socrate, σ. 65.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (244)

Συνέχεια από: Σάββατο 25. Απριλίου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (244)

Jacob Burckhardt

ΤΟΜΟΣ 4ος

ΜΕΡΟΣ ΕΝΑΤΟ: Ο Έλληνας άνθρωπος
στην ιστορική του εξέλιξη

IΙ O ΗΡΩΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ (7η συνέχεια)

Εκτός από τους ήρωες εμφανίζονται τώρα και οι εκπρόσωποι των κοινωνικών τάξεων, οι ειδικοί άνθρωποι. Αυτοί αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, μια εξαίρεση και ένα κενό μέσα στον ιδεώδη κόσμο, είναι όμως ήδη απαραίτητοι για την κίνηση του μύθου. Εδώ θα μπορούσε, για παράδειγμα, να γίνει λόγος για τον γιατρό· αλλά ο ομηρικός Μαχάων δεν είναι ένας συνηθισμένος αρχίατρος του στρατού, αλλά ένας ηγεμόνας και άρχοντας, ο οποίος διακρίνεται επιπλέον ιδιαίτερα για την ιατρική του τέχνη. Για τον παιδαγωγό παραπέμπουμε σε όσα ειπώθηκαν παραπάνω για τον Χείρωνα¹⁰¹ και για τον μάντη στην ανάπτυξή μας στο τέταρτο μέρος¹⁰²· αντίθετα, ας γίνει τώρα λόγος, πάνω απ’ όλα, για τον αοιδό.

Αυτός φροντίζει άφθονα στον Όμηρο ώστε να μην τον ξεχάσει κανείς. Η τέχνη του τιμάται τόσο πολύ, ώστε ο ίδιος ο Αχιλλέας είναι αοιδός¹⁰³· πράγματι, ολόκληρος ο ηρωικός κόσμος και ο μύθος του υπάρχουν, στην ουσία, μόνο χάριν του αοιδού. Όταν ο Αλκίνοος, κατά το τραγούδι του Δημόδοκου για την άλωση του Ιλίου, παρατηρεί τα δάκρυα του Οδυσσέα, τον ρωτά για την αιτία αυτής της συγκίνησης και προσθέτει ότι οι θεοί είχαν ετοιμάσει αυτή τη μοίρα και είχαν ορίσει την καταστροφή, ώστε και οι μελλοντικοί άνθρωποι να έχουν από αυτήν υλικό για τραγούδι¹⁰⁴.

Επιπλέον, ο αοιδός είναι ο ενάρετος και αξιόπιστος άνθρωπος κατ’ εξοχήν. Ο Αγαμέμνων, όταν αναχώρησε για την Τροία, είχε ορίσει έναν τέτοιον για να προστατεύει και να φυλάει τη σύζυγό του. Αυτόν ο Αίγισθος τον έσυρε σε ένα έρημο νησί, τον σκότωσε εκεί και τον άφησε βορά στα πουλιά. Η Κλυταιμνήστρα όμως έπεσε στα χέρια του διαφθορέα μόνο όταν είχε εγκαταλειφθεί από αυτήν την ανώτερη ηθική δύναμη¹⁰⁵.

Στο όγδοο βιβλίο της Οδύσσειας, λοιπόν, ο Δημόδοκος, αφού πρώτα παρουσιάζεται λαμπρά (στ. 61 κ.ε.), εμφανίζεται όχι λιγότερο από τρεις φορές: με το τραγούδι για τη φιλονικία του Οδυσσέα και του Αχιλλέα, με εκείνο για τον Άρη και την Αφροδίτη, και με το προαναφερθέν για τον δούρειο ίππο. Τη ροή της αφήγησης (οἴμη) του την έχει διδάξει η ίδια η Μούσα (στ. 480 κ.ε.), και η έμπνευση του έρχεται (στ. 499) από μια θεότητα. Στην Ιθάκη, πάλι, ο Τηλέμαχος υπερασπίζεται φωναχτά τον αοιδό Φήμιο, όταν η μητέρα του θέλει να του απαγορεύσει να τραγουδά τις επιστροφές των ηρώων. Ο Ζευς είναι που εμπνέει στους ευρηματικούς αοιδούς το τραγούδι τους· και δεν πρέπει κανείς να θυμώνει με τον αοιδό, αν τραγουδά ακριβώς αυτό το τραγούδι, διότι οι άνθρωποι αγαπούν περισσότερο το πιο πρόσφατο θέμα¹⁰⁶.

Σε αυτή την εποχή ο αοιδός, ως αφηγητής μύθων, εξακολουθεί να τέρπει το ευγενές συμπόσιο, ενώ στην επόμενη εποχή το ευγενές συμπόσιο θα δημιουργήσει την ελεγεία.

Ο ύμνος του ίδιου του άσματος

Τώρα το άσμα μπορεί και το ίδιο να καυχάται αρκετά μεγαλόφωνα για τον εαυτό του. Ο Εύμαιος συγκρίνει (Οδύσσεια XVII, 518 κ.ε.) την αφήγηση του Οδυσσέα, ο οποίος του μιλούσε επί τρεις ημέρες, με τη μαγεία ενός αοιδού που έχει μάθει από τους θεούς γλυκύτατα λόγια, και τον οποίο, όταν τραγουδά, επιθυμεί κανείς να τον ακούει αδιάκοπα. Και ο Αλκίνοος επίσης δηλώνει (XI, 368) ότι ο ίδιος αφηγείται τόσο καλά όσο ένας αοιδός.

Ο έπαινος του ποιητή μέσα από τον ήρωα

Κατά βάθος, κάθε ενθουσιασμός που προκαλούν οι λόγοι του ήρωα είναι ταυτόχρονα και ένας έπαινος του ποιητή προς τον ίδιο τον εαυτό του· όπως, για παράδειγμα, όταν αφήνει τους ακροατές να σιωπούν και να παραμένουν δεμένοι από τη γοητεία μιας μαγείας μέσα στα σκιερά δώματα.

Με θαυμαστό τρόπο, λοιπόν, στο τέλος (Οδύσσεια XXII, 344 κ.ε.), ο Φήμιος, ικετεύοντας τον Οδυσσέα για τη ζωή του, μπορεί να μιλήσει για την αξία του αοιδικού λειτουργήματος: «Για σένα τον ίδιο θα είναι πόνος, αν σκοτώσεις τον αοιδό, εμένα, που τραγουδώ για τους θεούς και για τους ανθρώπους. Δεν διδάχθηκα από άλλους, αλλά ένας θεός φύτεψε μέσα μου τραγούδια κάθε είδους, και μου φαίνεται πως μπροστά σου τραγουδώ ακόμη σαν μπροστά σε θεό».

Ότι όμως ο αοιδός δεν βρίσκεται παρών μόνο σε χαρμόσυνες περιστάσεις, αλλά και σε οδυνηρές, το δείχνει η παρουσία του κοντά στο σώμα του Έκτορα στο παλάτι του Πριάμου¹⁰⁷. Και στην εξύμνησή του από τον Ησίοδο¹⁰⁸ αναπτύσσεται επίσης ποια παρηγοριά προσφέρει στον θλιμμένο.

Με το όνομα του ήρωα τιμάται και ο κήρυκας, ακόμη κι όταν είναι υπηρέτης ενός μεμονωμένου προσώπου· για παράδειγμα ο Μούλιος, ο Δουλιχιώτης κήρυκας, ο οποίος αναμειγνύει και μοιράζει το κρασί στους μνηστήρες και ονομάζεται υπηρέτης του Αμφίνομου¹⁰⁹. Αλλά ο αοιδός και ο κήρυκας σε αυτές τις αυλές θα πρέπει να γνωρίζονταν αρκετά καλά μεταξύ τους, και κατά τόπους ίσως λειτουργούσαν και οι δύο ως διασκεδαστές.

Ο Μέδων και η κωμική υποβάθμιση του κήρυκα

Κατά τη μνηστηροφονία, όπου με τη μεσολάβηση του Τηλέμαχου χαρίζεται η ζωή όχι μόνο στον αοιδό αλλά και στον κήρυκα Μέδοντα¹¹⁰, ο Όμηρος προσδίδει στον τελευταίο, με κάποια χαιρεκακία, έναν ευδιάκριτο κωμικό τόνο. Εκείνος βγαίνει έρποντας κάτω από ένα κάθισμα από βοδινό δέρμα, αγκαλιάζει τα γόνατα του Τηλέμαχου και λαμβάνει χάρη από τον «χαμογελαστό» Οδυσσέα. Ο ποιητής θέλει σαφώς να δείξει ότι ανάμεσα στους αοιδούς και στους απλούς κήρυκες υπάρχει, πάντως, κάποια διαφορά¹¹¹.

Οι μεταθανάτιες τιμές των κηρύκων

Κατά τα άλλα, ο κήρυκας —όπως, παρεμπιπτόντως, και ο μάντης και ο ηνίοχος¹¹²— απολαμβάνει και στη μεταγενέστερη εποχή ηρωικές τιμές. Του Ταλθύβιου έδειχναν δύο τάφους¹¹³, έναν στη Σπάρτη και έναν στην αγορά του Αιγίου στην Αχαΐα· και στους δύο τόπους του πρόσφεραν νεκρικές θυσίες¹¹⁴. Η οργή του εκδηλώθηκε τόσο εναντίον της Σπάρτης όσο και εναντίον της Αθήνας, όταν θανατώθηκαν οι κήρυκες του Δαρείου που ζητούσαν γη και ύδωρ.

Ο ζητιάνος ως σταθερή μορφή της ηρωικής εποχής

Ενώ ο μάντης, ο γιατρός, ο οικοδόμος-τεχνίτης και ο αοιδός καλούνται, ο ζητιάνος εμφανίζεται απρόσκλητος¹¹⁵. Είναι προφανώς και αυτός μια σταθερή μορφή της ηρωικής εποχής· αλλιώς δεν θα μπορούσαν οι αντιθέσεις του κακού και πονηρού ζητιάνου και του καλού ζητιάνου, στον Ίρο και στον Οδυσσέα, να αποδοθούν τόσο απόλυτα αληθινά και αυτονόητα. Ο ποιητής πιθανότατα συμπαθεί τον καλό ζητιάνο, επειδή η δική του κοινωνική τάξη συχνά γειτόνευε με εκείνη του ζητιάνου. Γι’ αυτό και ζωγραφίζει τον Οδυσσέα κάτω από αυτή τη μεταμφίεση με μεγάλη προτίμηση και με εξαιρετική επιτυχία.

Ο Οδυσσέας ως ζητιάνος

Ας προσέξει κανείς, για παράδειγμα, με ποια λόγια ο Οδυσσέας (Οδύσσεια XVII, 281 κ.ε.) εκφράζει την παραίτησή του μπροστά στην επικείμενη κακομεταχείριση· πώς δέχεται το φαγητό (352 κ.ε.)· πώς διατυπώνει την αρχή ότι ένας ζητιάνος δεν πρέπει να ντρέπεται (578)· και πώς, αφού ο Αντίνοος τού πετά το σκαμνί «εξαιτίας της πείνας του», έχει έτοιμη μια κατάρα ζητιάνου, που θα έπρεπε να χτυπήσει εκείνον, αν υπάρχουν κάπου και Ερινύες για την προστασία των ζητιάνων (470 κ.ε.).

Οι ύβρεις κατά των ζητιάνων και η μονομαχία του Ίρου

Εξαιρετικά ρεαλιστικές είναι, αντίθετα, και οι βρισιές του Μελάνθιου για τη ζητιανιά (217 κ.ε.), όπως επίσης και οι απειλές που ανταλλάσσονται στην αρχή του δέκατου όγδοου βιβλίου ανάμεσα στους δύο ζητιάνους. Αυτές θα οδηγούσαν σε συμπλοκή, αν, με τη μεσολάβηση των μνηστήρων, δεν προέκυπτε η μόνη μονομαχία που αρμόζει σε ζητιάνους: η πυγμαχία, η οποία τελειώνει με εκείνο το φοβερό τελικό μάθημα προς τον Ίρο (105 κ.ε.).

Η φιλοξενία προς ξένους και ζητιάνους

Φιλικά μεταχειρίζεται αυτούς τους ανθρώπους η Ναυσικά, η οποία (Οδύσσεια VI, 207 κ.ε.) διατυπώνει την αρχή ότι οι ξένοι και οι ζητιάνοι στέλνονται από τον Δία και ότι ακόμη και ένα μικρό δώρο είναι αγαπητό σε αυτούς. Φιλική διάθεση απέναντί τους εκφράζει και το όμορφο τραγούδι που ονομάζεται Ειρεσιώνη¹¹⁶, όπου ένας ζητιάνος εκμεταλλεύεται έναν αρραβώνα για να αποσπάσει κάτι για τον εαυτό του.

Ο Ησίοδος, αντίθετα, δεν τρέφει πλέον τόση συμπάθεια γι’ αυτούς· διαπιστώνει ανάμεσά τους τον ίδιο αμοιβαίο φθόνο που υπάρχει και στις άλλες κοινωνικές τάξεις¹¹⁷.

Οι μυθικές γυναίκες στον Όμηρο

Θαυμαστές παρουσιάζονται οι μυθικές γυναίκες στον Όμηρο: η Ναυσικά, η Πηνελόπη και, σε δεύτερη βαθμίδα, η Αρήτη, η Αντίκλεια και η Ευρύκλεια· πολύ ευγενέστερες από τις θεές του. Πόσο ολοκληρωτικά έχασαν οι μεταγενέστεροι Έλληνες τέτοιες μορφές, εκτός από εκείνες που, όπως η Αντιγόνη και η Ιφιγένεια εν Αυλίδι, πρέπει να θεωρηθούν δώρα του μύθου!

Η Ναυσικά, όπως μας παρουσιάζεται στο έκτο βιβλίο της Οδύσσειας, είναι το ύψιστο που μπορεί να φανταστεί κανείς σε χάρη και ελεύθερη αφέλεια, με μια ανείπωτη γλυκύτητα. Ο ίδιος ο Όμηρος προφανώς δεν αντιλαμβάνεται καν πόσο όμορφα επιδρά στον ακροατή, όταν εκείνη θαυμάζει άφοβα τον μεταμορφωμένο Οδυσσέα και επιθυμεί να αποκτήσει έναν τέτοιο σύζυγο (στ. 239 κ.ε.), και όταν, στο τέλος, τον διδάσκει με ποιον τρόπο πρέπει να ενεργήσει ώστε να μη δημιουργηθεί κουτσομπολιό και να κερδίσει με το μέρος του τη μητέρα της, την Αρήτη (στ. 255 κ.ε.)¹¹⁸.

Και δίπλα της στέκει τώρα αυτή η μητέρα, ισάξια σε αξιοπρέπεια και σημασία με τον σύζυγό της Αλκίνοο, έτσι ώστε ο ικέτης πρέπει πρώτα σε εκείνη να απευθυνθεί· μια βασίλισσα που συμφιλιώνει και κρίνει.

Η ένωση χάρης και σταθερότητας φτάνει έπειτα στο ύψιστο σημείο της στην Πηνελόπη. Παρ’ όλα αυτά, ο ποιητής δεν της στερεί ορισμένα αυστηρά λόγια του γιου της. Ήδη στην αρχή (Οδύσσεια I, 356 κ.ε.), ο Τηλέμαχος διεκδικεί πολύ κατηγορηματικά το προνόμιο του λόγου για τους άνδρες και ιδίως για τον εαυτό του, ως κύριο του οίκου. Εκείνη θαυμάζει, το κρατά μέσα της και αποχωρεί· επάνω όμως κλαίει, ώσπου η Αθηνά τη βυθίζει στον ύπνο.

Το ίδιο επαναλαμβάνεται (Οδύσσεια XXI, 344 κ.ε.), όταν η Πηνελόπη διατάζει να επιτραπεί στον Οδυσσέα να δοκιμάσει το τόξο. Και για το τόξο ο Τηλέμαχος θέλει να αποφασίσει μόνος του και τη στέλνει με τα ίδια λόγια στο πάνω δωμάτιο, κοντά στις δούλες· και τώρα εκείνη υπακούει με θαυμασμό και επάνω κλαίει πάλι.

Δίπλα στις υπόλοιπες γυναίκες βρίσκεται έπειτα η θαυμάσια μελαγχολική σκιασμένη μορφή της μητέρας του Οδυσσέα, της Αντίκλειας, και τέλος το αρχέτυπο της πιστής υπηρέτριας, η σεβάσμια Ευρύκλεια¹¹⁹.

Συνεχίζεται

ΑΓΙΟΣ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ:ΤΩΡΑ ΑΛΛΑΖΕΙ Η ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

                                         

Μικρό αφιέρωμα βασισμένο σε απόσπασμα του βιβλίου "Πνευματική Ολυμπιάδα" του Γέροντα Γεωργίου Αλευρά, που περιγράφει όλα όσα αποκαλυπτικά είπε ο Άγιος Πορφύριος λίγο πριν φύγει από αυτόν τον κόσμο σχετικά με το Γ' Κεφάλαιο του Προφήτου Ησαΐα και τί θα ζήσουμε κι εμείς ως νέος Ισραήλ αντίστοιχα με όσα έζησε και το Ισραήλ, που προφητικά αναφέρονται σε αυτό το κεφάλαιο.

Προσκυνητής: ΑΓΙΟΣ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ:ΤΩΡΑ ΑΛΛΑΖΕΙ Η ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

Ο σταυρός στο ανδρόγυνο. Δημήτριος Παναγόπουλος

Ο σταυρός στο ανδρόγυνο
Δημήτριος Παναγόπουλος

Συναντάμε μία τάξη σταυροφορούντων ανθρώπων να φέρνουν σταυρό και μάλιστα σοβαρό σταυρό μέσα στο ανδρόγυνο. Και εκεί, εάν κάποιος θελήσει να εξετάσει, και θελήσει ο άλλος να απαντήσει με ειλικρίνεια, θα πει ότι μόνος μου τον έφτιαξα τον σταυρό. Φτάσαμε, λέει, στον χωρισμό. Το ανδρόγυνο σταυροφορεμένο. Ο σύζυγος από δω με παιδιά, που του άφησε η γυναίκα. Η σύζυγος από εκεί με παιδιά, που της άφησε ο σύζυγος. Και είναι χωρισμένοι χωρίς παιδιά και φέρουν ένα σταυρό στον ώμο τους. Και μια αλυσίδα πίσω να κρέμεται. Διότι όσο και να θέλουμε εμείς να τον διαλύσουμε τον γάμο και να κάνουμε άλλους και άλλους, η αλυσίδα η πρώτη του γάμου πάντοτε θα σύρεται και θα είμαστε σαν το σκυλί που κόβει την αλυσίδα και γυρίζει στην αγορά, αλλά και ξαναγυρίζει κοντά και το κτυπά πάντοτε και του λέει· Εκεί είναι η πρώτη σου δουλειά. Και αν αναρωτηθεί το ανδρόγυνο αυτό, προς τι ο σταυρός αυτός επάνω μας σήμερα; γιατί οι στενοχώριες αυτές; γιατί οι θλίψεις; Θα δούμε, ότι από τις δικές μας τις ενέργειες οφείλεται. Ας το ομολογήσουμε.

Πολλοί, δυστυχώς, στον εγωισμό τους δεν θέλουν να το ομολογήσουν και λένε· αυτή φταίει, αυτός φταίει, η πεθερά φταίει, ο γαμβρός, ο κουνιάδος. Τίποτα από αυτά. Εγώ φταίω, εσύ φταις, εμείς φταίμε, γιατί δεν ρωτήσαμε τον Χριστό. Μπορώ να κάνω, Κύριε, με τη γυναίκα αυτή; Μπορώ, να κάνω με τον άνδρα αυτό; Είναι πράγματι η Εύα μου αυτή; Είναι η πλευρά μου; Είναι πράγματι ο Αδάμ ο δικός μου αυτός; Είμαι η πλευρά του, θα έχουμε αρμολογία; Αυτά παθαίνουμε εμείς. Και βλέπουμε έρωτες, σχέσεις και σχίζουμε τους αιθέρες για να φτάσουμε και να ζήσουμε παράνομα. Και όταν φτάσουμε στον γάμο, σε λίγους μήνες χωρίζει, ακούμε, το ανδρόγυνο. Αυτοί που γνωρίζονται 5-10 χρόνια στην παρανομία, χωρίζει, λέει, το ανδρόγυνο, διότι δεν συμφωνούν στον χαρακτήρα. Ώστε 5-10 χρόνια, που κάνατε τόσα πράγματα, που γκρεμίσατε κάθε ιερό και όσιο, συμφωνούσατε τότε, τώρα δεν συμφωνείτε;

Αυτός είναι ο σατανάς, στην παρανομία να ζεις, δεν σου μπαίνει στη μέση, αλλά τώρα όμως σείει τα πάντα. Βάζει ο άνθρωπος μόνος του το χέρι του και δημιουργεί τον σταυρό του. Και είναι μεγάλο πράγμα αυτό, να αποτύχει ο άνθρωπος στον γάμο. Ο Θεός έφτιαξε έναν άνδρα και μια γυναίκα. Μην κοιτάτε εμείς που τους πολλαπλασιάσαμε και παίρνουμε και δεύτερη και τρίτη, και τώρα ζητάμε να σπάσει αυτός ο δεσμός… Ο Θεός έφτιαξε μία Εύα και έναν Αδάμ. Είτε το θέλουμε είτε όχι, όπως ξέρουμε, κάποια μέρα θα φύγουμε από εδώ και ο Χριστός δεν θα μας κρίνει πώς νομοθέτησε ο κόσμος και πούθε φυσούν οι άνεμοι, αλλά πώς νομοθέτησε Εκείνος. Είμαστε δημιουργήματά Του και έπρεπε να συμβουλευόμαστε τον νόμο Του και να Τον ρωτούσαμε.

Υπάρχουν στην Παλαιά Διαθήκη δύο περιπτώσεις που υπενθυμίζουν στον άνθρωπο επάνω στον γάμο του, εάν θέλει να επιτύχει. Μη βλέπεις, ποιος είναι ψηλός και ποια περπατάει ωραία. Λέει μια λαϊκή παροιμία· «με το μπόι μου βρήκα, με τη γνώμη μου δεν βρήκα». Αυτό είναι σπουδαίο γνωμικό, βγαλμένο από την πείρα. Εάν ρωτούσαμε τον Χριστό, θα είχαμε λιγότερους σταυρούς μέσα στα ανδρόγυνα και λιγότερες θλίψεις. Ποιος είναι εκείνος ή εκείνη, που φτάνει και στη γνώμη μου; Να κατέβει λίγο πιο κάτω και να ανέβει αυτός λίγο πιο πάνω, διότι χρειάζεται να γίνεται αυτός ο συνδυασμός.

Στο όρος Σινά ο Θεός κατέβηκε και ο Μωυσής ανέβηκε 2.300 μέτρα και εκεί έζησαν ενώπιον ενωπίω για 40 ημέρες και μας έφερε τον λόγο του Θεού. Ανέβηκε ο Μωυσής όσο μπορούσε και συγκατέβηκε ο Θεός και έγινε εκεί η συνάντηση. Αυτό ακριβώς πρέπει και στο ανδρόγυνο να γίνεται. Χρειάζονται αμοιβαίες υποχωρήσεις, διότι ο σατανάς δημιουργεί καταστάσεις. Αν, όμως, θελήσει να κοντύνει και ο άλλος λίγο να σηκωθεί, με τη χάρη του Θεού θα έχουν την ίδια γνώμη. Αυτά όμως επιτυγχάνονται με την εφαρμογή των αρχών του Ευαγγελίου. Αλλά όταν ο γάμος έρχεται από εγωισμό, από σάρκα, από συμφέρον και ούτω καθεξής, τότε δεν έχει αυτή την ευλογία της ομονοίας.

Και υπάρχουν μέσα στα ανδρόγυνα σταυροί. Ο Χριστός όμως τους μεν τους κατεβάζει από αγάπη, τους δε τους ανεβάζει με την χάρη Του. Είδατε στη βυζαντινή εικόνα τους Αποστόλους Πέτρο και Παύλο, πώς κρατάνε μαζί την Εκκλησία; Ο ένας είναι στο ένα μέρος και ο άλλος στο άλλο. Εσύ, Πέτρε, κρατάς εξίσου την Εκκλησία με τον Παύλο; Ναι, γιατί ο Παύλος κατέβηκε και ο Πέτρος ανέβηκε, και αυτός ο οδοστρωτήρας του Χριστού τους έκανε να έχουν αυτή την αρμονία. Έτσι το σπίτι θα το κρατήσουν και οι δύο μαζί. Ο ένας να λέει, δώσε μου τη χάρη Σου, Κύριε, να σταθώ σωστά στον άξιο άνδρα αυτό. Και ο άλλος θα πρέπει να ταπεινώνεται μπροστά στη θυσία της γυναίκας. Είναι μυστήριο μέγα, όπως λέει ο Παύλος, γι’ αυτό και τελευταία προσπαθούν, να το ξεθεμελιώσουν, να σταματήσει πλέον να λέγεται Μυστήριο και να έχει αξία, αλλά να είναι μια συνάφεια όπως των ζώων και χωρίς άλλη υποχρέωση.

Αν, αγαπητοί, θα ήθελε ο άνθρωπος να εφαρμόσει αυτά που του είπε ο Θεός, τα πράγματα θα ήσαν πολύ διαφορετικά. Αναφέρεται στις Παροιμίες το εξής σχετικό με τον γάμο· «οίκον και ύπαρξιν μερίζουσιν πατέρες παισί, παρά δε τω Κυρίω αρμόζεται γυνή ανδρί».

Τα σπίτια, λέει, τα χωράφια και τα αμπέλια τα κληρονομείς φυσιολογικά από τους γονείς σου, τη γυναίκα όμως, λέει, θα σου τη δώσει ο Θεός. Γιατί Αυτός ξέρει… Αλλά διότι εμείς μόνοι μας βάζουμε να βρούμε την Εύα μας ή τον Αδάμ μας, δεν έχουμε αυτή την αρμονία και δημιουργούμε αυτές τις καταστάσεις που υπάρχουν σήμερα μέσα στα ανδρόγυνα και θλιβόμαστε. Άλλοι από εμάς τους ίδιους φέρουμε αυτό τον σταυρό της διαλύσεως της οικογενείας, άλλοι από το περιβάλλον μας, τα παιδιά μας, τους προσφιλείς μας. Είναι, λοιπόν, μία τάξη ανθρώπων σταυροφορεμένων μέσα σε αυτή την περίπτωση.

Από το περιοδικό «Όσιος Φιλόθεος της Πάρου» 20, έκδ. Ορθόδοξος Κυψέλη, σελ. 162 (απόσπασμα).

https://www.koinoniaorthodoxias.org

Πατερικός: Ο σταυρός στο ανδρόγυνο. Δημήτριος Παναγόπουλος

Οι Πολεμοκάπηλοι και η Προφητεία του Τζακ Λόντον

Alberto Bradanini - 28 Απριλίου 2026

Πηγή: L'Antidiplomatico

1. Το Ισραήλ είναι ένα κράτος που κυβερνάται από κοινωνιοπαθητικούς εγκληματίες, οι οποίοι ηγούνται ενός στρατού δολοφόνων που σκοτώνουν και σκοτώνουν, μετά ξεκουράζονται για λίγες μέρες, κατακλύζουν τα μέσα ενημέρωσης με τα αναίσχυντα ψέματά τους και μετά σκοτώνουν ξανά. Αφήνοντας στην άκρη τις φρικαλεότητες που διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια 80 ετών βίαιης κατοχής της Παλαιστίνης, μόλις πρόσφατα, μετά τη σφαγή 80.000-100.000 ανθρώπων στη Γάζα - στους οποίους πρέπει να προστεθούν 200.000-300.000 τραυματίες και ακρωτηριασμένοι σωματικά και ψυχικά, και ποιος ξέρει πόσες χιλιάδες ακόμη στη Δυτική Όχθη - στις 8 Απριλίου 2026, την έναρξη της λεγόμενης εκεχειρίας μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ/Ισραήλ και μεταξύ Λιβάνου και Ισραήλ, μια χούφτα Ισραηλινών στρατιωτών, πειραματικά προϊόντα Τεχνητής Νοημοσύνης με έντονα απανθρωποποιητικά χαρακτηριστικά, από τα ιπτάμενα φρούριά τους πάτησαν ένα κουμπί και, χωρίς να διακινδυνεύσουν ούτε μια γρατσουνιά στο πολύτιμο δέρμα τους, έσφαξαν εκατοντάδες κατοίκους της Βηρυτού, οι περισσότεροι από τους οποίους πέθαναν αμέσως, άλλοι θάφτηκαν ζωντανοί, συμπεριλαμβανομένων πολλών άτυχων παιδιών. Από τις 2 Μαρτίου 2026, ο πιο σκληρός στρατός του γαλαξία έχει σκοτώσει περίπου 2.500 ανθρώπους - και ο αριθμός αυξάνεται καθημερινά - χωρίς κανείς στον πλανήτη Γη να πει σε αυτούς τους δολοφόνους να σταματήσουν.
Δεν πρόκειται καν για επεισόδια πολέμου, είναι αυτονόητο, αλλά για προμελετημένες σφαγές, που κυκλοφορούν στα πληρωμένα μέσα ενημέρωσης για λίγες ώρες, μόνο και μόνο για να αναβληθούν στο τέλος της ημέρας, ενώ οι υπεύθυνοι συνεχίζουν να σχεδιάζουν άλλες καθημερινές φρικαλεότητες.
Το εβραϊκό κράτος, με επικεφαλής τον εγκληματία πολέμου Μπενιαμίν Νετανιάχου, για τον οποίο έχει εκδοθεί ένταλμα σύλληψης από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, και τους άλλους άξιους συνεργάτες του, δέχεται φρικαλεότητες κάθε είδους: εισβολή, βομβαρδισμός, εξόντωση, βιασμός, κλοπή γης και περιουσίας από Παλαιστίνιους, Μουσουλμάνους, Χριστιανούς, Λιβανέζους, Σύρους και Ιρανούς, χωρίς διάκριση μεταξύ μαχητών, ανδρών, γυναικών και παιδιών.
Μόνο οι γαύροι της Κανταβρικής Θάλασσας δεν συνειδητοποιούν, ωστόσο, ότι ο ισραηλινός λαγωνικός μπορεί να κάνει όλα αυτά μόνο λόγω της ειδικής σχέσης που τον συνδέει με τον Κέρβερο από τον οποίο εκπαιδεύεται και τρέφεται, τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, που κυβερνώνται σήμερα από μια σάπια, αρπακτική ολιγαρχία, αδιάφορη για τους Νόμους ή την Ηθική, αλλά ενδιαφέρεται μόνο για τη συσσώρευση πλούτου πάνω στον πλούτο, χωρίς τέλος.
Σύμφωνα με μια συγκεκριμένη ερμηνεία, η απόφαση επίθεσης στο Ιράν, η οποία καταπατά τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, το διεθνές δίκαιο, τις αρχές της συνύπαρξης μεταξύ των εθνών, την ηθική των λαών κ.ο.κ., θα εξηγούνταν από την διεισδυτικότητα των φιλοϊσραηλινών λόμπι που είναι ανεξέλεγκτα στην πολιτική των ΗΠΑ. Αυτό θα επιδεινωνόταν από τον εκβιασμό των εγγράφων Epstein, που υψώνονται πάνω από το κεφάλι του νυν ενοίκου του Λευκού Οίκου, ο οποίος βρίσκεται σε γνωστική παρακμή και ο οποίος, με τη σειρά του, ενδιαφέρεται να αποσπάσει την κοινή γνώμη από τις παιδοφιλικές τάσεις στις οποίες -όπως λένε- είχε τη συνήθεια να υποκύπτει. Σε όλα αυτά θα προστίθετο η πειστική ευγλωττία του προαναφερθέντος Ισραηλινού εγκληματία, σύμφωνα με τον οποίο αυτή η απερίσκεπτη περιπέτεια ήταν απλώς μια χαλαρωτική απογευματινή βόλτα στους κήπους της γειτονιάς.
Σαφώς, φαίνεται απίθανο μια χώρα 345 εκατομμυρίων κατοίκων, η κορυφαία οικονομία στον κόσμο και η μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη του πλανήτη, με 800 βάσεις διάσπαρτες σε όλο τον κόσμο, να υποτάξει την ατζέντα της στις μεσσιανικές-επεκτατικές ιδιοτροπίες ενός μικρού κράτους επτά εκατομμυρίων, ακόμη και αν ζυγιστεί η εκβιαστική τοξικότητα των προαναφερθέντων λόμπι με την ηθική και υλική παρακμή που μαίνεται στο κορυφαίο κράτος-αδίστακτο του πλανήτη Γη.
Τώρα, ακόμη και όταν οι ατζέντες των δύο πολεμοχαρών χωρών δεν επικαλύπτονται (στα χαρτιά, ο ισραηλινός αποικισμός δεν θα έπρεπε να αφορά την ατζέντα των ΗΠΑ), στην πραγματικότητα, τα ιμπεριαλιστικά οφέλη είναι τεράστια: εκτεταμένη αστάθεια, γεωπολιτικό χάος, ενεργειακή αποσταθεροποίηση, κατακερματισμός εχθρικών οικονομιών, εκτροπή κεφαλαίου προς τη Γουόλ Στριτ, πωλήσεις όπλων και συγκρούσεις που διαφορετικά θα ήταν καταδικασμένες να εξισορροπηθούν, η συγκράτηση εχθρικών εθνών και ούτω καθεξής.
Η βαρβαρότητα του Ισραήλ κρύβει έτσι το παγόβουνο του αμερικανικού ιμπεριαλισμού, αυτού του ακόρεστου τέρατος που απειλεί, επιτίθεται και λεηλατεί έθνη που αρνούνται να υποταχθούν, και το οποίο σήμερα, διαισθανόμενο την παρακμή του, ενεργεί με ακόμη πιο απάνθρωπη αγριότητα, αδιαφορώντας για τους κινδύνους κλιμάκωσης ή για τη διάκριση μεταξύ συμμάχων, ουδέτερων χωρών και εχθρών, χωρίς να έχει κατά νου τίποτα άλλο παρά τα συμφέροντα ενός προνομιούχου κύκλου ψυχικά διαταραγμένων ατόμων.
Αξίζει να θυμηθούμε ότι ο κύριος εχθρός της ειρήνης, της συνύπαρξης μεταξύ των εθνών, του σεβασμού των πολιτισμών, της ηθικής και πολιτιστικής προόδου, ακόμη και της επιβίωσης της ανθρώπινης φυλής, είναι μια ομάδα ολιγαρχών που, με τεράστιους πόρους - στρατούς κατασκόπων, αναλυτές πληροφοριών, πληρωμένους δημοσιογράφους, αλγοριθμικούς και παραμορφωτικούς χειριστές των μέσων ενημέρωσης, εμπόρους όπλων, και ούτω καθεξής - θέλουν να κυριαρχήσουν πάνω στα πάντα και στους πάντες, με την απανθρωποποιητική ψευδαίσθηση ότι αυτό θα θεραπεύσει τις ανίατες ασθένειες από τις οποίες υποφέρουν. Τέτοια άτομα είναι θύματα ενός παιδικού συμπλέγματος παντοδυναμίας, με την αξιολύπητη πεποίθηση ότι η ιδιαιτερότητά τους (το μόνο απαραίτητο έθνος στη γη: M. Albright, 1996, W. Clinton, 1999) τους επιτρέπει να διαπράττουν κάθε είδους φρικαλεότητες.
Γνωρίζουμε ότι αυτός ο κύριος εχθρός παίρνει διαφορετικές μορφές ανάλογα με τον χρόνο και τον τόπο: σε οικονομικό επίπεδο, ενσαρκώνεται στον αντικοινωνικό, παγκοσμιοποιημένο και πολεμοχαρή νεοφιλελευθερισμό· σε επίπεδο αξιών, στην οντολογική εμπορευματοποίηση της κοινωνίας· σε πολιτικό επίπεδο, σε μια δημοκρατία μορφής, όχι περιεχομένου· Σε φιλοσοφικό επίπεδο, σε έναν διάχυτο σολιψιστικό μηδενισμό· στις οικονομικές σχέσεις, στον κυνισμό της κυρίαρχης πλουτοκρατίας· και σε γεωπολιτικό επίπεδο, στην πιο βίαιη αυτοκρατορία στον πλανήτη.
Η πρακτική της απόκρυψης τέτοιων στοιχείων -πρέπει να τονιστεί- δεν οφείλεται σε αμέλεια ή σε κακή μνήμη, αλλά σε συστηματική ιδεολογική και μιντιακή πλύση εγκεφάλου. Για να αποφευχθούν παρεξηγήσεις, πρέπει να ειπωθεί ότι με τον όρο Ηνωμένες Πολιτείες, δεν εννοούμε τον αμερικανικό λαό -αυτά τα 345 εκατομμύρια κατοίκους που είναι επίσης εκμεταλλευόμενοι και υποταγμένοι, καθώς και σε μεγάλο βαθμό πολιτικά αναλφάβητοι- αλλά αυτό το 0,1% που, σαν χταπόδι, ρίχνει την αδηφάγα σκιά του παντού. Η προαναφερθείσα πλύση εγκεφάλου μας βοηθά επίσης να κατανοήσουμε τον σκοτεινό λόγο που εμποδίζει τους Ευρωπαίους πολίτες να συνειδητοποιήσουν την αξιοθρήνητη ποιότητα των καταθλιπτικών τάξεών τους, οι οποίες στρατολογούνται -όπως γνωρίζουν καλά ακόμη και τα μπαρακούντα του Αμαζονίου- με βάση ένα μόνο κριτήριο: να γνωρίζουν πώς να φορούν την στολή του μπάτλερ με αξιοπρέπεια.

2. Υπό το φως των παραπάνω, θα προσπαθήσουμε επομένως να αποκρυπτογραφήσουμε τα τραγικά γεγονότα που εκτυλίσσονται στη Δυτική Ασία. Στα νοσηρά βλέμματα των κυρίων του κόσμου, αφού επιτέθηκαν, αποσταθεροποίησαν και κατέστρεψαν σχεδόν κάθε χώρα της περιοχής (Ιράκ, Αίγυπτο, Συρία, Λιβύη, Σουδάν, Αφγανιστάν, Υεμένη, αν και με ανάμεικτα αποτελέσματα) και αφού αποίκισαν τις μοναρχίες του Κόλπου με το διαβόητο πετροδολάριο, είναι τώρα η σειρά του Ιράν, το οποίο αρνείται πεισματικά να λεηλατηθεί, ενώ στο παρασκήνιο ξεπροβάλλει ακόμη και μια χώρα του ΝΑΤΟ, η Τουρκία, μια χώρα την οποία το Ισραήλ έχει ήδη απειλήσει απροκάλυπτα δια στόματος του πρώην πρωθυπουργού Ν. Μπένετ.
Οι χώρες που στοχοποιούνται από το θανατηφόρο αμερικανο-σιωνιστικό δίδυμο εμπίπτουν σε δύο κατηγορίες: α) κατέχουν σημαντικές ποσότητες φυσικού αερίου και πετρελαίου (και αυτό αφορά τις ΗΠΑ)· β) είναι ισλαμικές χώρες και, ως τέτοιες, αντιτίθενται στον βιβλικό-αποικιακό επεκτατισμό του Ισραήλ ή (πώς τολμούν!) υπερασπίζονται την παλαιστινιακή υπόθεση.
Συνολικά, ο πόλεμος Τραμπ/Νετανιάχου είναι χαμένος. Ο θυμός ωθεί τον πρώτο να απειλήσει με την καταστροφή του περσικού πολιτισμού, ίσως ακόμη και με τη βόμβα, μια πιθανότητα που προφανώς διασκέδασε ο μονάρχης του ηλιακού συστήματος όταν, πιο τρελός από το συνηθισμένο, πληροφορήθηκε ότι η υποτιθέμενη επιχείρηση ανάκτησης του αγνοούμενου πιλότου -στην πραγματικότητα, που στόχευε ανόητα στην κλοπή των διαβόητων 430 κιλών ουρανίου εμπλουτισμένου κατά 60% από τον πυρηνικό σταθμό του Ισφαχάν- είχε οδηγήσει σε μια πικρή απώλεια ανδρών, αεροπλάνων και ελικοπτέρων! Όσο για τις υποτιθέμενες συνεχιζόμενες διαπραγματεύσεις, οι αναφορές που διαδίδονται, όπως πάντα, δεν είναι τίποτα άλλο παρά απάτη. Οι ΗΠΑ προσποιούνται ότι διαπραγματεύονται, ενώ στην πραγματικότητα σκοπεύουν μόνο να υπαγορεύσουν τους όρους παράδοσης (του Ιράν, φυσικά), μια πιθανότητα που έχει νόημα όταν κερδίζεται ένας πόλεμος, κάτι που δεν ισχύει στην προκειμένη περίπτωση. Για την Τεχεράνη, οι όροι που τίθενται είναι απαράδεκτοι: κανένας εμπλουτισμός ουρανίου (επιτρεπόμενος από τη Συνθήκη Μη Διάδοσης, υπό την επίβλεψη του ΔΟΑΕ, όπως συνέβαινε μέχρι την ισραηλινή επιθετικότητα του Ιουνίου 2023), κανένας πύραυλος ικανός να φτάσει το Ισραήλ και η διακοπή των δεσμών με τη Χεζμπολάχ/Χούθι (πολιτικούς και θρησκευτικούς συμμάχους) και τη Χαμάς (χρηματοδοτούμενη κυρίως από Σουνίτες Άραβες και, στο παρελθόν, από το ίδιο το Ισραήλ, για διχαστικούς σκοπούς). Τελικά, μια λίστα με παρεκκλίσεις που μόνο οι δύο Σιωνιστές διαπραγματευτές (Κούσνερ και Βίτκοφ) είχαν το θράσος να προτείνουν.
Η οικονομία των ΗΠΑ βρίσκεται, όπως γνωρίζουμε, σε παρακμή. το δολάριο υποτιμάται, κυριαρχεί στον χρηματοπιστωτικό τομέα, η παραγωγή υλικών αγαθών έχει μετατοπιστεί, η κοινωνία είναι ολοένα και πιο βίαιη, η κοινωνική αδικία είναι τεράστια, ο αριθμός των πλουσίων μειώνεται αλλά ο πλούτος τους αυξάνεται. Η επανβιομηχανοποίηση θα πρέπει να πραγματοποιηθεί μέσω της επέκτασης της παραγωγής όπλων (και επομένως της προώθησης περαιτέρω πολέμων) και του ελέγχου των ορυκτών καυσίμων. Ευτυχώς, σύμφωνα με τον νόμο των ισορροπιών, αυτό ωθεί την Κίνα ακόμη περισσότερο προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, για να αποφύγει τον εκβιασμό.
Όσο για το Ισραήλ, τα πράγματα είναι ακόμη χειρότερα. Ο διεστραμμένος επικεφαλής της ισραηλινής κυβέρνησης - ο ίδιος που αναβίωσε εκείνα τα αντισημιτικά αισθήματα που φαινόταν θαμμένα για πάντα με τη θυσία εκατομμυρίων Εβραίων από τους Γερμανούς Ναζί - σκοπεύει να ισοπεδώσει το Ιράν, ένοχο για την υποστήριξη του παλαιστινιακού σκοπού και την παραμονή ενός κυρίαρχου έθνους, και να το μετατρέψει (αν αυτό ήταν δυνατόν) σε μια γιγαντιαία Γάζα, αδιαφορώντας ακόμη και για τις τεράστιες συνέπειες (πληθωρισμός, ύφεση) για ολόκληρο τον πλανήτη και επομένως για τις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Αλλά ο περσικός πολιτισμός δεν θα δεχτεί ποτέ την καταστροφή. Πράγματι, η αντίδρασή του θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρή δυσαρέσκεια στο εβραϊκό κράτος (κανείς δεν μπορεί να προβλέψει, για παράδειγμα, τι θα συνέβαινε αν η πυρηνική εγκατάσταση της Ντιμόνα χτυπιόταν από ιρανικό βαλλιστικό πύραυλο), και σε αυτή την περίπτωση το Ισραήλ μπορεί να αποφασίσει να χρησιμοποιήσει τη βόμβα, με αποτέλεσμα να είναι αμφίβολο αν ο σημερινός ασταθής και εκβιασμένος ένοικος του Λευκού Οίκου θα μπορούσε να αντισταθεί. Μόνο η Ρωσία και η Κίνα, σε εκείνο το σημείο, θα είχαν κάποια πιθανότητα να συνετίσουν αυτόν τον κύκλο των τρελών.
Υπό το φως όλων αυτών, πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να περιορίσουμε τις αυταπάτες ενός ατόμου, και μάλιστα μιας ολόκληρης χώρας (το 93% των Ισραηλινών Εβραίων, τον Μάρτιο του 2026, ενέκριναν την επιθετικότητα κατά του Ιράν), επιτρέποντας στην ανθρωπότητα να προστατεύσει την ειρηνική συνύπαρξη μεταξύ των λαών, οι οποίοι, αν και διαφορετικοί, έχουν το δικαίωμα να αναπνέουν και να ευημερούν με τον δικό τους τρόπο, σύμφωνα με την κοινή λογική, τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και το ελάχιστο διεθνές δίκαιο που η ανθρωπότητα κατάφερε να οικοδομήσει μετά τη σφαγή του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.
Για να γίνει αυτό, δεδομένου ότι στις λεγόμενες δυτικές δημοκρατίες (των οποίων οι κυβερνήσεις είναι όλες με το μέρος του Ισραήλ), η οπτική γωνία του λαού θεωρείται απλώς ένας ενοχλητικός θόρυβος στο παρασκήνιο - όπως ακριβώς οι επαναλαμβανόμενες διαδηλώσεις της 25ης Απριλίου σε όλο τον κόσμο, γεγονότα που ουσιαστικά αποσπούν την προσοχή, που επικεντρώνονται σε απειροελάχιστες ανοησίες, ενώ όσοι βρίσκονται στην εξουσία εκεί πάνω κοιμούνται ήσυχα - όσοι μπορούν καλούνται να δείξουν σημάδια ζωής.
Αυτές τις ώρες, τα διακυβεύματα είναι αμφιλεγόμενα. Η μάζα των πεζοναυτών κοντά στο Ορμούζ υποδηλώνει ότι ο μπερδεμένος, ξανθός πρόεδρος και ο σταυροφόρος Πιτ Χέγσεθ σχεδιάζουν μια επανάληψη των εχθροπραξιών. Οι αγορές, ωστόσο, φαίνεται να κλίνουν προς έναν πιθανό συμβιβασμό, ο οποίος θα ισοδυναμούσε με μια οξεία ήττα για την αυτοκρατορία που εκπροσωπούν.
Θα ήμασταν στο σωστό δρόμο αν το Ισραήλ αποβ από κάθε διεθνές φόρουμ, εμπόριο, επενδύσεις και δεσμούς κάθε είδους, μποϊκοτάροντας τα προϊόντα του και ούτω καθεξής, ώστε ο λαός του να μπορέσει να σκεφτεί και, αφού συνέλθει, να επιστρέψει στον διάλογο με ανθρώπινη μετριοπάθεια στο δρόμο της συνύπαρξης, έχοντας κατά νου ότι 500 εκατομμύρια Μουσουλμάνοι, Άραβες, Τούρκοι, Πέρσες και άλλες εθνότητες και θρησκείες ζουν και αναπτύσσονται εντός των συνόρων του, με τους οποίους θα πρέπει να λογοδοτήσει, υποθέτοντας ότι υπάρχει ακόμα ένας κόσμος στο μέλλον.
Όσο για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ περιμένουμε να πραγματοποιηθεί η προφητεία του Τζακ Λόντον - η σοσιαλιστική επανάσταση στη φωλιά του λύκου - ας εργαστούμε για να επιταχύνουμε την ανάδυση ενός πλουραλιστικού κόσμου, ικανού να περιορίσει τις ιδιοτροπίες και την απληστία της αυτοκρατορίας. Γνωρίζουμε ότι μετράμε ελάχιστα, αλλά δεν θα σταματήσουμε να υψώνουμε τη φωνή μας στον θεό της ειρήνης και της ανακτημένης λογικής. Η ανθρώπινη ύπαρξη είναι σύντομη· δεν υπάρχει λόγος να επιταχύνουμε τον ρυθμό της. Ας ενώσουμε τις δυνάμεις μας και ας εισέλθουμε στα λιβάδια των ονείρων, στους αιθέριους χώρους, τους μόνους που αξίζει να εξερευνήσουμε, γιατί σίγουρα δεν θα μπορέσουμε να χτίσουμε μια καλύτερη κοινωνία αν δεν την έχουμε πρώτα φανταστεί στο μυαλό μας.

1 https://www.maurizioblondet.it/il-genocida-minaccia-la-turchia/
2 Τρία μαχητικά αεροσκάφη F-15E, ένα C-130 ή MC-130J, ένα A-10 Thunderbolt, τέσσερα ελικόπτερα: δύο Black Hawk (HH-60), ένα MH-6 Little Bird και ένα AH-6 ή HC-130J
3 Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας
4 https://search.brave.com/search?

I guerrafondenti e la profezia di Jack London