Συνέχεια από Τρίτη 19. Μαΐου 2026
Ο ΚΑΝΤ ΚΑΙ Η ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΦΥΣΙΚΗ 8
LUIGI SCARAVELLI
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ (στο Κεφάλαιο Ι )
Η σύγχρονη φυσική, που άνθησε τα τελευταία είκοσι ή είκοσι πέντε χρόνια, έχει τη ρίζα της στις έρευνες του Planck γύρω στο 1900· ρίζα της οποίας η παραγωγική δύναμη αγνοήθηκε για ένα διάστημα, επειδή αρχικά δεν φαινόταν ότι η ανακάλυψη του Planck, έγκυρη για μία περίπτωση, θα έπρεπε έπειτα όχι μόνο να επεκταθεί σε όλα τα φαινόμενα του φυσικού κόσμου, αλλά και να ανατρέψει από τα θεμέλια —ή, κατά ορισμένους φυσικούς, να αλλάξει βαθιά— ολόκληρη τη σύλληψη της παραδοσιακής φυσικής, συμπεριλαμβανομένης και της αϊνσταϊνικής.
Θεωρώ σκόπιμο να αναφερθώ σε αυτό το παράρτημα στο πείραμα πάνω στο οποίο ο Planck έκανε την ανακάλυψη του «κβάντου δράσης» του, και να συνοψίσω, έστω σχηματικά, ορισμένα πειράματα που, επιβεβαιώνοντας την ανακάλυψή του, ανάγκασαν τους φυσικούς να δεχθούν τη «σταθερά του Planck». Έτσι θα φανεί πώς σχηματίστηκε σιγά σιγά, σχεδόν με αυτόματη γένεση, εκείνο που σήμερα ονομάζεται σύγχρονη φυσική.
Ας πάρουμε ένα κενό δοχείο, εφοδιασμένο με μια μικρή οπή, με μαύρα εσωτερικά τοιχώματα· ας το θερμάνουμε και ας το διατηρήσουμε σε μια ορισμένη θερμοκρασία. Το δοχείο γεμίζει από ακτινοβολίες —που σχηματίζονται εξαιτίας της θερμότητας— οι οποίες αναμειγνύονται μεταξύ τους και εν μέρει εξέρχονται από την οπή, δίνοντας, μέσω ενός πρίσματος ή άλλης ανάλογης διάταξης, ένα φάσμα με διάφορα μήκη κύματος —ποικιλία μήκους κύματος που, όπως είναι γνωστό, παράγει την ποικιλία των διαφορετικών χρωμάτων του φάσματος.
Τώρα επιχειρείται να καθοριστεί ποια είναι η κατανομή της φασματικής «έντασης» αυτής της ακτινοβολίας, δηλαδή να καθοριστεί, για παράδειγμα, πώς κατανέμεται η ένταση της ακτινοβολίας πάνω στα διάφορα μήκη κύματος στα οποία έχει διαιρεθεί εκείνη η ακτινοβολία. Για αυτό υπήρχε ήδη ένας νόμος —των Rayleigh-Jeans—, αλλά σε πιο λεπτομερή εξέταση αυτός ο νόμος είχε αποδειχθεί έγκυρος μόνο για τα μεγάλα μήκη κύματος. Όταν, αντίθετα, περνούσε κανείς σε όλο και μικρότερα μήκη κύματος, η απόκλιση ανάμεσα στα δεδομένα που παρείχε ο νόμος των Rayleigh-Jeans και σε εκείνα που διαπιστώνονταν στο πείραμα γινόταν τόσο μεγάλη, ώστε τελικά καθιστούσε τον ίδιο τον νόμο εντελώς ψευδή.
Ο Planck δέχθηκε —αρχικά με διατύπωση εξαιρετικά συγκρατημένη και προσεκτική, διότι εκείνος ο νόμος είχε συναχθεί αυστηρά από τις κλασικές αρχές, ξεκινώντας από την αρχή της «συνέχειας», και ήταν στενά συνδεδεμένος με άλλα στοιχεία που φαίνονταν καλά στερεωμένα, έτσι ώστε το να πάει κανείς εναντίον του φαινόταν σχεδόν παράτολμο— την υπόθεση ότι η ενέργεια δεν ήταν ένα «συνεχές» quid, αλλά ήταν «ασυνεχής», «κοκκώδης», δηλαδή αποτελούμενη από μονάδες «αδιαίρετης» ποσότητας²¹.
Και με αυτή την υπόθεση κατόρθωσε να δώσει την πλήρη θεωρητική εξήγηση ολόκληρου του φαινομένου της ακτινοβολίας του μέλανος σώματος. Και επειδή οι ιδιότητες ή τα χαρακτηριστικά αυτής της ακτινοβολίας δεν εξαρτώνται ούτε από το υλικό —σίδηρο, χαλκό κ.λπ.— από το οποίο είναι κατασκευασμένο το δοχείο, ούτε από τη μορφή του, φάνηκε ότι αυτές οι ιδιότητες και η —κοκκώδης— υπόθεση που τις εξηγεί έπρεπε να έχουν γενικό χαρακτήρα.
Αλλά, δεδομένου ότι η υπόθεση ερχόταν σε αντίθεση τόσο με την κλασική έννοια της συνέχειας όσο και με εκείνες τις συνδέσεις με τις οποίες συναρθρωνόταν καλά ο νόμος των Rayleigh-Jeans, καταλαβαίνει κανείς γιατί ο Planck ήταν εξαιρετικά προσεκτικός στη διατύπωση της υπόθεσής του και προσπαθούσε να την περιορίσει, ώστε να μην εισβάλει και να μην θίξει τα άλλα πεδία της επιστήμης που φαίνονταν τέλεια τακτοποιημένα.
Λίγο αργότερα, το 1905, ο Einstein εφάρμοσε αυτή την υπόθεση του Planck σε ένα φωτεινό φαινόμενο που ήταν αδύνατο να εξηγηθεί με την κλασική κυματική θεωρία του φωτός: το «φωτοηλεκτρικό» φαινόμενο. Ένα σώμα, ένα μικρό κομμάτι ύλης, υποβαλλόμενο σε ακτινοβολίες μικρών μηκών κύματος, δηλαδή σε κύματα υψηλής συχνότητας, εκπέμπει και προβάλλει γύρω του ηλεκτρόνια· οι ενέργειες αυτών των εκπεμπόμενων ηλεκτρονίων δεν εξαρτώνται από την ένταση της ακτινοβολίας που τα αποσπά, αλλά αποκλειστικά από τη συχνότητα· πράγμα ανεξήγητο με τους κλασικούς νόμους, για να μην πούμε ότι είναι ευθέως αντίθετο προς αυτούς. Με την παραδοχή της υπόθεσης των «κόκκων», δηλαδή της ασυνεχούς μονάδας φωτός —των φωτονίων—, κατέστη δυνατό να εξηγηθεί ο μηχανισμός του φωτοηλεκτρικού φαινομένου και να δοθεί η θεωρία του.
Το 1923 ανακαλύφθηκε και συστηματοποιήθηκε από την άποψη της θεωρίας των «κβάντων» το φαινόμενο Compton. Όταν μια ακτινοβολία προσπίπτει σε ένα σώμα, ένα μέρος της ενέργειας αυτής της ακτινοβολίας διασκορπίζεται προς όλες τις κατευθύνσεις —διάχυτη ακτινοβολία· η κλασική θεωρία ορίζει ότι τα κύματα της διάχυτης ακτινοβολίας πρέπει να έχουν το ίδιο μήκος κύματος με την ακτινοβολία που προσέπεσε στο σώμα. Αλλά μια πιο ακριβής εξέταση των πειραμάτων —ιδίως με ακτίνες Χ— έδειξε ότι, εκτός από αυτή τη διάχυση, υπήρχε και μια άλλη, με άλλα μήκη κύματος. Πράγμα ακατανόητο με την κλασική θεωρία.
Ακόμη και από αυτή τη σύντομη αναφορά σε λίγα από τα γεγονότα των οποίων ο εσωτερικός μηχανισμός παραμένει ακατανόητος με την κλασική φυσική και τα οποία, αντίθετα, η θεωρία των κβάντων μπόρεσε να εξηγήσει, φαίνεται ότι τα σημαντικότερα πειράματα συνίστανται σε φωτεινά φαινόμενα και απαιτούν μια θεωρία για την ερμηνεία των γραμμών που παρατηρούνται στα φάσματα.
Η σημασία της ερμηνείας αυτών των φασμάτων προέρχεται από το γεγονός ότι «δεν μπορούμε να εξερευνήσουμε άμεσα το εσωτερικό του ατόμου, αυτού του απειροελάχιστου μικρόκοσμου μέσα στον οποίο όλα τα μεγέθη είναι απειροελάχιστα κλάσματα εκείνων που μπορούμε να αντιληφθούμε. Η δομή του ατόμου δεν μπορεί να μας αποκαλυφθεί παρά μόνο από φαινόμενα παρατηρήσιμα από εμάς, τα οποία είναι συνέπειες αυτής της ίδιας της δομής. Μεταξύ αυτών των φαινομένων βρίσκονται τα φάσματα γραμμών που εκπέμπονται, υπό ορισμένες συνθήκες θερμικής ή ηλεκτρικής διέγερσης, από τα άτομα των απλών σωμάτων. Αυτές οι γραμμές είναι πράγματι χαρακτηριστικές των ατόμων που τις εκπέμπουν: αντιστοιχούν σε συμβάντα που παράγονται στο εσωτερικό αυτών των ατόμων και μπορούν επομένως να μας πληροφορήσουν για τη δομή τους. Η μελέτη και η μεθοδική ταξινόμηση των φασματικών γραμμών ήταν λοιπόν στη φυσική έργο κεφαλαιώδους σημασίας»²².
Τώρα, «οι κλασικές ιδέες της θεωρητικής φυσικής φαίνονταν εντελώς ανίκανες να εξηγήσουν τους φασματικούς νόμους που οι πειραματικοί ερευνητές κατόρθωναν υπομονετικά να εξάγουν από τα παρατηρούμενα γεγονότα»²³. Και καθώς ήταν ανίκανη να ερμηνεύσει τα συμβάντα που λαμβάνουν χώρα στο εσωτερικό του ατόμου —συμβάντα που συνιστούν την εσωτερική δομή όλων των φαινομένων του φυσικού κόσμου—, η κλασική φυσική αποκαλύπτεται ανίκανη να συλλάβει την ύφανση από την οποία είναι σχηματισμένος ο φυσικός κόσμος.
Σημείωση:
21 Μπορεί κανείς να «παραστήσει» πόσο μικρή είναι η τιμή αυτών των αδιαίρετων «κόκκων», αν αυτή η τιμή ή το μέγεθος γραφεί αναλυτικά: h —με αυτό το γράμμα δηλώνεται αυτό το μέγεθος, που ονομάζεται «σταθερά του Planck»—, h = 6,542 × 10⁻²⁷· δηλαδή:
h = 0,000000.000000.000000.000000.006542
—ergon × secondi, έργιο × δευτερόλεπτα—
Αυτή η αδιαίρετη —κοκκώδης— παγκόσμια σταθερά h ονομάζεται «στοιχειώδες κβάντο δράσης» —μάλλον παρά «κβάντο ενέργειας»—, επειδή έχει την τιμή ή το μέγεθος μιας ενέργειας × χρόνος, δηλαδή ενέργεια πολλαπλασιασμένη με την τιμή της διάρκειας —περιόδου— μιας ταλάντωσης, για παράδειγμα της δόνησης του φωτός· και «δράση» είναι ακριβώς ενέργεια × χρόνος.
Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί πώς ο χρόνος εισέρχεται ως συστατικό στοιχείο σε αυτή την έννοια του στοιχειώδους κβάντου δράσης, η οποία έγινε θεμελιώδης σε όλα τα φυσικά φαινόμενα, συμπεριλαμβανομένης και της φαινομενικά «ακίνητης» παρουσίας ή θέασης οποιουδήποτε αντικειμένου.
Η ενέργεια, με τη σειρά της, είναι η ικανότητα που έχει ένα quid, ένα κάτι, να παράγει έργο. «Έργο» μιας δύναμης ονομάζεται εκείνο που αντιστοιχεί στη μετατόπιση του σημείου εφαρμογής αυτής της δύναμης. Όσο για τη «δύναμη»... καταφεύγει κανείς σε «μυϊκά» και παρόμοια παραδείγματα· και ορίζεται ως δύναμη κάθε «ικανότητα» —για να αποφευχθεί η λέξη «αιτία»— να παράγει αποτελέσματα ανάλογα με εκείνα που μπορούν να παραχθούν με τους μύες.
Αν λάβει κανείς υπόψη την τεράστια μικρότητα του h, γίνεται αμέσως φανερό ότι η παρουσία και η επίδρασή του δεν είναι ορατή στα συνηθισμένα ή μακροσκοπικά φαινόμενα. Αλλά αν λάβει κανείς υπόψη ότι, για να εξεταστούν μεμονωμένα ή λίγα άτομα, είναι αναγκαία όργανα μεγάλης λεπτότητας, και ότι όργανα λεπτότερα από ένα άτομο δεν υπάρχουν —ώστε το όργανο είναι της ίδιας τάξης μεγέθους με το παρατηρούμενο αντικείμενο—, και αν θυμηθεί κανείς ότι τόσο σε ένα τέτοιο όργανο όσο και στα άτομα που πρόκειται να παρατηρηθούν το h παίζει θεμελιώδη ρόλο, αφού το μέγεθός του γίνεται, αναλογικά, εξαιρετικά σημαντικό —ενώ ήταν κάτι περισσότερο από αμελητέο στις μακροσκοπικές διαπιστώσεις και μετρήσεις—, τότε κατανοεί όχι μόνο πώς, ερχόμενο το h στο προσκήνιο, η ασυνέχεια βρίσκεται ακριβώς στη βάση κάθε παρατηρήσιμου φυσικού φαινομένου, αλλά και πώς το αντικείμενο ή φαινόμενο που μας προκύπτει στην εμπειρία δεν είναι το υποθετικό «αντικείμενο» της κλασικής φυσικής, απομονωμένο «θεωρητικά» από τον παρατηρητή και από την ίδια την παρατήρηση, αλλά είναι το φαινόμενο ως «αλληλεπίδραση» του παρατηρούντος οργάνου με αυτό που παρατηρείται.
Διότι μόνο αλληλεπιδράσεις ή ανταλλαγές ενέργειας είναι «εκείνο που συγκεκριμένα παρατηρείται», δηλαδή εκείνο που σχηματίζει τον γνωστό φυσικό κόσμο.
22 DE BROGLIE, ό.π., σ. 129.
23 DE BROGLIE, ό.π., σ. 131.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙI
Η ΑΙΣΘΗΣΗ ΩΣ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ
Το μόνο νόμιμο σημείο αφετηρίας όλων των φυσικών ερευνών: οι αισθήσεις
PLANCK
LUIGI SCARAVELLI
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ (στο Κεφάλαιο Ι )
Η σύγχρονη φυσική, που άνθησε τα τελευταία είκοσι ή είκοσι πέντε χρόνια, έχει τη ρίζα της στις έρευνες του Planck γύρω στο 1900· ρίζα της οποίας η παραγωγική δύναμη αγνοήθηκε για ένα διάστημα, επειδή αρχικά δεν φαινόταν ότι η ανακάλυψη του Planck, έγκυρη για μία περίπτωση, θα έπρεπε έπειτα όχι μόνο να επεκταθεί σε όλα τα φαινόμενα του φυσικού κόσμου, αλλά και να ανατρέψει από τα θεμέλια —ή, κατά ορισμένους φυσικούς, να αλλάξει βαθιά— ολόκληρη τη σύλληψη της παραδοσιακής φυσικής, συμπεριλαμβανομένης και της αϊνσταϊνικής.
Θεωρώ σκόπιμο να αναφερθώ σε αυτό το παράρτημα στο πείραμα πάνω στο οποίο ο Planck έκανε την ανακάλυψη του «κβάντου δράσης» του, και να συνοψίσω, έστω σχηματικά, ορισμένα πειράματα που, επιβεβαιώνοντας την ανακάλυψή του, ανάγκασαν τους φυσικούς να δεχθούν τη «σταθερά του Planck». Έτσι θα φανεί πώς σχηματίστηκε σιγά σιγά, σχεδόν με αυτόματη γένεση, εκείνο που σήμερα ονομάζεται σύγχρονη φυσική.
Ας πάρουμε ένα κενό δοχείο, εφοδιασμένο με μια μικρή οπή, με μαύρα εσωτερικά τοιχώματα· ας το θερμάνουμε και ας το διατηρήσουμε σε μια ορισμένη θερμοκρασία. Το δοχείο γεμίζει από ακτινοβολίες —που σχηματίζονται εξαιτίας της θερμότητας— οι οποίες αναμειγνύονται μεταξύ τους και εν μέρει εξέρχονται από την οπή, δίνοντας, μέσω ενός πρίσματος ή άλλης ανάλογης διάταξης, ένα φάσμα με διάφορα μήκη κύματος —ποικιλία μήκους κύματος που, όπως είναι γνωστό, παράγει την ποικιλία των διαφορετικών χρωμάτων του φάσματος.
Τώρα επιχειρείται να καθοριστεί ποια είναι η κατανομή της φασματικής «έντασης» αυτής της ακτινοβολίας, δηλαδή να καθοριστεί, για παράδειγμα, πώς κατανέμεται η ένταση της ακτινοβολίας πάνω στα διάφορα μήκη κύματος στα οποία έχει διαιρεθεί εκείνη η ακτινοβολία. Για αυτό υπήρχε ήδη ένας νόμος —των Rayleigh-Jeans—, αλλά σε πιο λεπτομερή εξέταση αυτός ο νόμος είχε αποδειχθεί έγκυρος μόνο για τα μεγάλα μήκη κύματος. Όταν, αντίθετα, περνούσε κανείς σε όλο και μικρότερα μήκη κύματος, η απόκλιση ανάμεσα στα δεδομένα που παρείχε ο νόμος των Rayleigh-Jeans και σε εκείνα που διαπιστώνονταν στο πείραμα γινόταν τόσο μεγάλη, ώστε τελικά καθιστούσε τον ίδιο τον νόμο εντελώς ψευδή.
Ο Planck δέχθηκε —αρχικά με διατύπωση εξαιρετικά συγκρατημένη και προσεκτική, διότι εκείνος ο νόμος είχε συναχθεί αυστηρά από τις κλασικές αρχές, ξεκινώντας από την αρχή της «συνέχειας», και ήταν στενά συνδεδεμένος με άλλα στοιχεία που φαίνονταν καλά στερεωμένα, έτσι ώστε το να πάει κανείς εναντίον του φαινόταν σχεδόν παράτολμο— την υπόθεση ότι η ενέργεια δεν ήταν ένα «συνεχές» quid, αλλά ήταν «ασυνεχής», «κοκκώδης», δηλαδή αποτελούμενη από μονάδες «αδιαίρετης» ποσότητας²¹.
Και με αυτή την υπόθεση κατόρθωσε να δώσει την πλήρη θεωρητική εξήγηση ολόκληρου του φαινομένου της ακτινοβολίας του μέλανος σώματος. Και επειδή οι ιδιότητες ή τα χαρακτηριστικά αυτής της ακτινοβολίας δεν εξαρτώνται ούτε από το υλικό —σίδηρο, χαλκό κ.λπ.— από το οποίο είναι κατασκευασμένο το δοχείο, ούτε από τη μορφή του, φάνηκε ότι αυτές οι ιδιότητες και η —κοκκώδης— υπόθεση που τις εξηγεί έπρεπε να έχουν γενικό χαρακτήρα.
Αλλά, δεδομένου ότι η υπόθεση ερχόταν σε αντίθεση τόσο με την κλασική έννοια της συνέχειας όσο και με εκείνες τις συνδέσεις με τις οποίες συναρθρωνόταν καλά ο νόμος των Rayleigh-Jeans, καταλαβαίνει κανείς γιατί ο Planck ήταν εξαιρετικά προσεκτικός στη διατύπωση της υπόθεσής του και προσπαθούσε να την περιορίσει, ώστε να μην εισβάλει και να μην θίξει τα άλλα πεδία της επιστήμης που φαίνονταν τέλεια τακτοποιημένα.
Λίγο αργότερα, το 1905, ο Einstein εφάρμοσε αυτή την υπόθεση του Planck σε ένα φωτεινό φαινόμενο που ήταν αδύνατο να εξηγηθεί με την κλασική κυματική θεωρία του φωτός: το «φωτοηλεκτρικό» φαινόμενο. Ένα σώμα, ένα μικρό κομμάτι ύλης, υποβαλλόμενο σε ακτινοβολίες μικρών μηκών κύματος, δηλαδή σε κύματα υψηλής συχνότητας, εκπέμπει και προβάλλει γύρω του ηλεκτρόνια· οι ενέργειες αυτών των εκπεμπόμενων ηλεκτρονίων δεν εξαρτώνται από την ένταση της ακτινοβολίας που τα αποσπά, αλλά αποκλειστικά από τη συχνότητα· πράγμα ανεξήγητο με τους κλασικούς νόμους, για να μην πούμε ότι είναι ευθέως αντίθετο προς αυτούς. Με την παραδοχή της υπόθεσης των «κόκκων», δηλαδή της ασυνεχούς μονάδας φωτός —των φωτονίων—, κατέστη δυνατό να εξηγηθεί ο μηχανισμός του φωτοηλεκτρικού φαινομένου και να δοθεί η θεωρία του.
Το 1923 ανακαλύφθηκε και συστηματοποιήθηκε από την άποψη της θεωρίας των «κβάντων» το φαινόμενο Compton. Όταν μια ακτινοβολία προσπίπτει σε ένα σώμα, ένα μέρος της ενέργειας αυτής της ακτινοβολίας διασκορπίζεται προς όλες τις κατευθύνσεις —διάχυτη ακτινοβολία· η κλασική θεωρία ορίζει ότι τα κύματα της διάχυτης ακτινοβολίας πρέπει να έχουν το ίδιο μήκος κύματος με την ακτινοβολία που προσέπεσε στο σώμα. Αλλά μια πιο ακριβής εξέταση των πειραμάτων —ιδίως με ακτίνες Χ— έδειξε ότι, εκτός από αυτή τη διάχυση, υπήρχε και μια άλλη, με άλλα μήκη κύματος. Πράγμα ακατανόητο με την κλασική θεωρία.
Ακόμη και από αυτή τη σύντομη αναφορά σε λίγα από τα γεγονότα των οποίων ο εσωτερικός μηχανισμός παραμένει ακατανόητος με την κλασική φυσική και τα οποία, αντίθετα, η θεωρία των κβάντων μπόρεσε να εξηγήσει, φαίνεται ότι τα σημαντικότερα πειράματα συνίστανται σε φωτεινά φαινόμενα και απαιτούν μια θεωρία για την ερμηνεία των γραμμών που παρατηρούνται στα φάσματα.
Η σημασία της ερμηνείας αυτών των φασμάτων προέρχεται από το γεγονός ότι «δεν μπορούμε να εξερευνήσουμε άμεσα το εσωτερικό του ατόμου, αυτού του απειροελάχιστου μικρόκοσμου μέσα στον οποίο όλα τα μεγέθη είναι απειροελάχιστα κλάσματα εκείνων που μπορούμε να αντιληφθούμε. Η δομή του ατόμου δεν μπορεί να μας αποκαλυφθεί παρά μόνο από φαινόμενα παρατηρήσιμα από εμάς, τα οποία είναι συνέπειες αυτής της ίδιας της δομής. Μεταξύ αυτών των φαινομένων βρίσκονται τα φάσματα γραμμών που εκπέμπονται, υπό ορισμένες συνθήκες θερμικής ή ηλεκτρικής διέγερσης, από τα άτομα των απλών σωμάτων. Αυτές οι γραμμές είναι πράγματι χαρακτηριστικές των ατόμων που τις εκπέμπουν: αντιστοιχούν σε συμβάντα που παράγονται στο εσωτερικό αυτών των ατόμων και μπορούν επομένως να μας πληροφορήσουν για τη δομή τους. Η μελέτη και η μεθοδική ταξινόμηση των φασματικών γραμμών ήταν λοιπόν στη φυσική έργο κεφαλαιώδους σημασίας»²².
Τώρα, «οι κλασικές ιδέες της θεωρητικής φυσικής φαίνονταν εντελώς ανίκανες να εξηγήσουν τους φασματικούς νόμους που οι πειραματικοί ερευνητές κατόρθωναν υπομονετικά να εξάγουν από τα παρατηρούμενα γεγονότα»²³. Και καθώς ήταν ανίκανη να ερμηνεύσει τα συμβάντα που λαμβάνουν χώρα στο εσωτερικό του ατόμου —συμβάντα που συνιστούν την εσωτερική δομή όλων των φαινομένων του φυσικού κόσμου—, η κλασική φυσική αποκαλύπτεται ανίκανη να συλλάβει την ύφανση από την οποία είναι σχηματισμένος ο φυσικός κόσμος.
Σημείωση:
21 Μπορεί κανείς να «παραστήσει» πόσο μικρή είναι η τιμή αυτών των αδιαίρετων «κόκκων», αν αυτή η τιμή ή το μέγεθος γραφεί αναλυτικά: h —με αυτό το γράμμα δηλώνεται αυτό το μέγεθος, που ονομάζεται «σταθερά του Planck»—, h = 6,542 × 10⁻²⁷· δηλαδή:
h = 0,000000.000000.000000.000000.006542
—ergon × secondi, έργιο × δευτερόλεπτα—
Αυτή η αδιαίρετη —κοκκώδης— παγκόσμια σταθερά h ονομάζεται «στοιχειώδες κβάντο δράσης» —μάλλον παρά «κβάντο ενέργειας»—, επειδή έχει την τιμή ή το μέγεθος μιας ενέργειας × χρόνος, δηλαδή ενέργεια πολλαπλασιασμένη με την τιμή της διάρκειας —περιόδου— μιας ταλάντωσης, για παράδειγμα της δόνησης του φωτός· και «δράση» είναι ακριβώς ενέργεια × χρόνος.
Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί πώς ο χρόνος εισέρχεται ως συστατικό στοιχείο σε αυτή την έννοια του στοιχειώδους κβάντου δράσης, η οποία έγινε θεμελιώδης σε όλα τα φυσικά φαινόμενα, συμπεριλαμβανομένης και της φαινομενικά «ακίνητης» παρουσίας ή θέασης οποιουδήποτε αντικειμένου.
Η ενέργεια, με τη σειρά της, είναι η ικανότητα που έχει ένα quid, ένα κάτι, να παράγει έργο. «Έργο» μιας δύναμης ονομάζεται εκείνο που αντιστοιχεί στη μετατόπιση του σημείου εφαρμογής αυτής της δύναμης. Όσο για τη «δύναμη»... καταφεύγει κανείς σε «μυϊκά» και παρόμοια παραδείγματα· και ορίζεται ως δύναμη κάθε «ικανότητα» —για να αποφευχθεί η λέξη «αιτία»— να παράγει αποτελέσματα ανάλογα με εκείνα που μπορούν να παραχθούν με τους μύες.
Αν λάβει κανείς υπόψη την τεράστια μικρότητα του h, γίνεται αμέσως φανερό ότι η παρουσία και η επίδρασή του δεν είναι ορατή στα συνηθισμένα ή μακροσκοπικά φαινόμενα. Αλλά αν λάβει κανείς υπόψη ότι, για να εξεταστούν μεμονωμένα ή λίγα άτομα, είναι αναγκαία όργανα μεγάλης λεπτότητας, και ότι όργανα λεπτότερα από ένα άτομο δεν υπάρχουν —ώστε το όργανο είναι της ίδιας τάξης μεγέθους με το παρατηρούμενο αντικείμενο—, και αν θυμηθεί κανείς ότι τόσο σε ένα τέτοιο όργανο όσο και στα άτομα που πρόκειται να παρατηρηθούν το h παίζει θεμελιώδη ρόλο, αφού το μέγεθός του γίνεται, αναλογικά, εξαιρετικά σημαντικό —ενώ ήταν κάτι περισσότερο από αμελητέο στις μακροσκοπικές διαπιστώσεις και μετρήσεις—, τότε κατανοεί όχι μόνο πώς, ερχόμενο το h στο προσκήνιο, η ασυνέχεια βρίσκεται ακριβώς στη βάση κάθε παρατηρήσιμου φυσικού φαινομένου, αλλά και πώς το αντικείμενο ή φαινόμενο που μας προκύπτει στην εμπειρία δεν είναι το υποθετικό «αντικείμενο» της κλασικής φυσικής, απομονωμένο «θεωρητικά» από τον παρατηρητή και από την ίδια την παρατήρηση, αλλά είναι το φαινόμενο ως «αλληλεπίδραση» του παρατηρούντος οργάνου με αυτό που παρατηρείται.
Διότι μόνο αλληλεπιδράσεις ή ανταλλαγές ενέργειας είναι «εκείνο που συγκεκριμένα παρατηρείται», δηλαδή εκείνο που σχηματίζει τον γνωστό φυσικό κόσμο.
22 DE BROGLIE, ό.π., σ. 129.
23 DE BROGLIE, ό.π., σ. 131.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙI
Η ΑΙΣΘΗΣΗ ΩΣ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ
Το μόνο νόμιμο σημείο αφετηρίας όλων των φυσικών ερευνών: οι αισθήσεις
PLANCK
Σχεδόν στην αρχή της Dissertazione, και ακριβώς στην § 3, ο Kant ορίζει έτσι την αισθητικότητα:
«Η αισθητικότητα είναι η δεκτικότητα του υποκειμένου, μέσω της οποίας είναι δυνατό η αναπαραστατική κατάστασή του να υφίσταται κατά κάποιον τρόπο την επίδραση της παρουσίας του αντικειμένου».
Και λίγο παρακάτω, στην § 4:
«Εκείνο που υπάρχει ως αισθητικό στοιχείο στη γνώση εξαρτάται από τον ειδικό χαρακτήρα του υποκειμένου, καθόσον, εξαιτίας της παρουσίας των αντικειμένων, είναι ικανό για αυτήν ή εκείνη την τροποποίηση».
Άρα, στο υποκείμενο, ως ειδικός του χαρακτήρας ή ως εσωτερική του φύση, αποδίδεται η ικανότητα να τροποποιείται· και αυτή η ικανότητα ή δύναμη να τροποποιείται είναι η αισθητικότητα. Κάθε μεμονωμένη και ορισμένη αίσθηση, λοιπόν, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια μεμονωμένη και ορισμένη τροποποίηση.
Την ίδια αυτή θεωρία της αισθητικότητας ως δεκτικότητας και ικανότητας που έχει το υποκείμενο να τροποποιείται —και, κατά συνέπεια, ότι κάθε ιδιαίτερη αίσθηση δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια ιδιαίτερη τροποποίηση— ο Kant την επαναλαμβάνει ακριβώς ίδια στην Κριτική του καθαρού λόγου:
«Η ικανότητα —δεκτικότητα— να δεχόμαστε παραστάσεις μέσω του τρόπου με τον οποίο τροποποιούμαστε από τα αντικείμενα ονομάζεται αισθητικότητα. Τα αντικείμενα, λοιπόν, μας δίνονται μέσω της αισθητικότητας»¹.
Αυτό λέγεται ακριβώς στην πρώτη σελίδα της Υπερβατολογικής Αισθητικής· και στην προηγούμενη γραμμή:
«Το ότι το αντικείμενο δίνεται είναι δυνατό, τουλάχιστον για εμάς τους ανθρώπους, μόνο καθόσον τροποποιεί κατά κάποιον τρόπο το πνεύμα»².
Και στην αρχή του πρώτου κεφαλαίου της Αναλυτικής των αρχών:
«Ο μόνος τρόπος με τον οποίο μας δίνονται τα αντικείμενα είναι η τροποποίηση [Modification] της αισθητικότητάς μας»³.
Αυτή η σύλληψη της αισθητικότητας και της αίσθησης, η οποία ανοίγει την Κριτική του καθαρού λόγου και την οποία ο Kant διατηρεί στην Κριτική του πρακτικού λόγου, στην Κριτική της κριτικής δύναμης και στα μεταγενέστερα γραπτά του, αποδίδει στην τροποποίηση ή αίσθηση μια διπλή όψη, ή μια διπλή λειτουργία. Αυτές οι δύο λειτουργίες όμως είναι τόσο στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους, ώστε μοιάζουν να είναι ένα μόνο στοιχείο. Κι όμως είναι σκόπιμο να τις κρατήσουμε νοητικά διακριτές.
Η μία βεβαιώνει ότι αυτή η τροποποίηση είναι «ο μόνος τρόπος με τον οποίο μας δίνονται τα αντικείμενα», δηλαδή ότι μόνο η αίσθηση είναι εκείνο που εγγυάται την πραγματικότητα της εμπειρίας, την εμπειρική ύπαρξη· διότι «η αίσθηση εκφράζει... κυριολεκτικά το υλικό στοιχείο —το πραγματικό, εκείνο μέσω του οποίου δίνεται κάτι υπάρχον—»⁴.
Η άλλη βεβαιώνει ότι αυτή η αίσθηση δεν είναι παρά τροποποίηση της αισθητικότητας. Για την αίσθηση ως πραγματικότητα θα γίνει λόγος στα επόμενα κεφάλαια. Στις ακόλουθες Παρατηρήσεις, αντίθετα, θα γίνει λόγος για το άλλο χαρακτηριστικό, δηλαδή για την αίσθηση ως τροποποίηση. Πρόκειται για θεωρία που εμφανίζεται ταυτόσημη τόσο στα μεταγενέστερα όσο και στα προκριτικά γραπτά· θεωρία που ο Kant είχε κληρονομήσει και αποδεχθεί από την παράδοση.
Και πράγματι, ότι η αίσθηση είναι τροποποίηση και ότι αυτή η τροποποίηση συμβαίνει σύμφωνα με τη φύση ή τη δομή του quid που τροποποιείται είναι πολύ παλαιά διδασκαλία, που ανάγεται πέρα από τον Αριστοτέλη και που στην εποχή του Kant υποστηριζόταν κοινά· και ο Kant ούτε την απέρριψε ούτε την άλλαξε ποτέ στην ουσία της.
Η αίσθηση, πράγματι —παρά τα πολλά και πολλά χρόνια στοχασμού σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιείται η «γνωστική διαδικασία», παρά όλες τις περισσότερο ή λιγότερο ριζικές αλλαγές που επέφερε ο Kant σε σχέση με τον παραδοσιακό τρόπο σύλληψης αυτής της διαδικασίας—, η αίσθηση παραμένει γι’ αυτόν «τροποποίηση» της αισθητικότητας, όπως είχε πάντοτε συλληφθεί.
Και αν η Dissertazione και το αντίστοιχο μέρος της Κριτικής —η Υπερβατολογική Αισθητική— φέρνουν στο φως ότι μέσα στην αισθητικότητα υπάρχει κάτι που, από σφάλμα ανάλυσης, είχε διαφύγει από το οξύ βλέμμα ενός Descartes και ενός Leibniz —δηλαδή η μορφή ή η αυτόνομη δομή αυτής της ίδιας της αισθητικότητας—, αυτό το νέο στοιχείο που ο Kant έφερε στο φως, όσο κι αν συμβάλλει έπειτα στο να μετασχηματίσει ριζικά τη γνωστική διαδικασία ή δραστηριότητα σε σχέση με τον τρόπο με τον οποίο την είχαν συλλάβει ο Descartes, ο Leibniz κ.λπ., δεν αλλάζει την παραδοσιακή σύλληψη ότι το αισθάνεσθαι είναι το να τροποποιείται κανείς.
Σημειώσεις:
1 Critica, § 1, σ. 65 —Β 49—. Το αραιό διάστημα είναι του Kant.
2 Ό.π., § 1, σ. 65 —Β 49.
3 Critica, σ. 165 —Β 135.
4 Critica del Giudizio, Εισαγωγή.
5 Πολλές φορές ο Kant παρουσιάζει τη δική του έρευνα ως μια ανάλυση ολόκληρου του λόγου· και πολλές φορές φέρνει ως παράδειγμα αυτής της διαδικασίας του τη μέθοδο που χρησιμοποιούν οι χημικοί:
«Είναι πράγμα εξαιρετικής σημασίας να απομονώνονται οι γνώσεις οι οποίες, κατά το είδος τους και κατά την προέλευσή τους, είναι διαφορετικές από άλλες· και να εμποδίζεται επιμελώς το να αναμειγνύονται με άλλες, με τις οποίες κατά τη χρήση είναι συνήθως συνδεδεμένες» —Critica, σ. 632 —Β 544.
Όσο για τον υπαινιγμό περί της ανεπάρκειας αναλυτικής οξύτητας εκείνων που δεν βρήκαν μέσα στην αισθητή τροποποίηση μια δομή ή μορφή ιδιάζουσα στην αισθητικότητα, αλλά την απέδωσαν γενικά στο πνεύμα ή στον νου —και πίστεψαν στην ύπαρξη μιας νοητικής εποπτείας—, βλ., εκτός από τους υπαινιγμούς εναντίον του Leibniz και του Wolff στις σσ. 85, 86 κ.λπ. —Β 66, 67— της Critica, και στο παράρτημα των Prolegomeni, σε σημείωση:
«Τώρα, με αυτό —με τον “κριτικό ιδεαλισμό” μου— καταρρέει κάθε μυστικός ιδεαλισμός, ο οποίος —όπως μπορεί ήδη να φανεί από τον Πλάτωνα— από τις a priori γνώσεις μας, ακόμη και από εκείνες της γεωμετρίας, συμπέραινε τη δυνατότητα μιας άλλης εποπτείας από εκείνη των αισθήσεων, δηλαδή της νοητικής εποπτείας, επειδή ποτέ δεν σκέφτηκαν ότι οι αισθήσεις εποπτεύουν επίσης a priori».
Δηλαδή είχε διαπιστωθεί ότι οι γεωμετρίες απαιτούν μια δύναμη a priori εποπτείας· αλλά, επειδή δεν είχε καταστεί δυνατό να απομονωθεί μέσα στην ίδια την αισθητικότητα, ως αυτόνομη αξία της, μια δική της μορφή —η αισθητή εποπτεία—, εκείνη η δύναμη του εποπτεύειν είχε αποδοθεί απευθείας στον νου.
Συνεχίζεται με:
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ 1η
«Η αισθητικότητα είναι η δεκτικότητα του υποκειμένου, μέσω της οποίας είναι δυνατό η αναπαραστατική κατάστασή του να υφίσταται κατά κάποιον τρόπο την επίδραση της παρουσίας του αντικειμένου».
Και λίγο παρακάτω, στην § 4:
«Εκείνο που υπάρχει ως αισθητικό στοιχείο στη γνώση εξαρτάται από τον ειδικό χαρακτήρα του υποκειμένου, καθόσον, εξαιτίας της παρουσίας των αντικειμένων, είναι ικανό για αυτήν ή εκείνη την τροποποίηση».
Άρα, στο υποκείμενο, ως ειδικός του χαρακτήρας ή ως εσωτερική του φύση, αποδίδεται η ικανότητα να τροποποιείται· και αυτή η ικανότητα ή δύναμη να τροποποιείται είναι η αισθητικότητα. Κάθε μεμονωμένη και ορισμένη αίσθηση, λοιπόν, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια μεμονωμένη και ορισμένη τροποποίηση.
Την ίδια αυτή θεωρία της αισθητικότητας ως δεκτικότητας και ικανότητας που έχει το υποκείμενο να τροποποιείται —και, κατά συνέπεια, ότι κάθε ιδιαίτερη αίσθηση δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια ιδιαίτερη τροποποίηση— ο Kant την επαναλαμβάνει ακριβώς ίδια στην Κριτική του καθαρού λόγου:
«Η ικανότητα —δεκτικότητα— να δεχόμαστε παραστάσεις μέσω του τρόπου με τον οποίο τροποποιούμαστε από τα αντικείμενα ονομάζεται αισθητικότητα. Τα αντικείμενα, λοιπόν, μας δίνονται μέσω της αισθητικότητας»¹.
Αυτό λέγεται ακριβώς στην πρώτη σελίδα της Υπερβατολογικής Αισθητικής· και στην προηγούμενη γραμμή:
«Το ότι το αντικείμενο δίνεται είναι δυνατό, τουλάχιστον για εμάς τους ανθρώπους, μόνο καθόσον τροποποιεί κατά κάποιον τρόπο το πνεύμα»².
Και στην αρχή του πρώτου κεφαλαίου της Αναλυτικής των αρχών:
«Ο μόνος τρόπος με τον οποίο μας δίνονται τα αντικείμενα είναι η τροποποίηση [Modification] της αισθητικότητάς μας»³.
Αυτή η σύλληψη της αισθητικότητας και της αίσθησης, η οποία ανοίγει την Κριτική του καθαρού λόγου και την οποία ο Kant διατηρεί στην Κριτική του πρακτικού λόγου, στην Κριτική της κριτικής δύναμης και στα μεταγενέστερα γραπτά του, αποδίδει στην τροποποίηση ή αίσθηση μια διπλή όψη, ή μια διπλή λειτουργία. Αυτές οι δύο λειτουργίες όμως είναι τόσο στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους, ώστε μοιάζουν να είναι ένα μόνο στοιχείο. Κι όμως είναι σκόπιμο να τις κρατήσουμε νοητικά διακριτές.
Η μία βεβαιώνει ότι αυτή η τροποποίηση είναι «ο μόνος τρόπος με τον οποίο μας δίνονται τα αντικείμενα», δηλαδή ότι μόνο η αίσθηση είναι εκείνο που εγγυάται την πραγματικότητα της εμπειρίας, την εμπειρική ύπαρξη· διότι «η αίσθηση εκφράζει... κυριολεκτικά το υλικό στοιχείο —το πραγματικό, εκείνο μέσω του οποίου δίνεται κάτι υπάρχον—»⁴.
Η άλλη βεβαιώνει ότι αυτή η αίσθηση δεν είναι παρά τροποποίηση της αισθητικότητας. Για την αίσθηση ως πραγματικότητα θα γίνει λόγος στα επόμενα κεφάλαια. Στις ακόλουθες Παρατηρήσεις, αντίθετα, θα γίνει λόγος για το άλλο χαρακτηριστικό, δηλαδή για την αίσθηση ως τροποποίηση. Πρόκειται για θεωρία που εμφανίζεται ταυτόσημη τόσο στα μεταγενέστερα όσο και στα προκριτικά γραπτά· θεωρία που ο Kant είχε κληρονομήσει και αποδεχθεί από την παράδοση.
Και πράγματι, ότι η αίσθηση είναι τροποποίηση και ότι αυτή η τροποποίηση συμβαίνει σύμφωνα με τη φύση ή τη δομή του quid που τροποποιείται είναι πολύ παλαιά διδασκαλία, που ανάγεται πέρα από τον Αριστοτέλη και που στην εποχή του Kant υποστηριζόταν κοινά· και ο Kant ούτε την απέρριψε ούτε την άλλαξε ποτέ στην ουσία της.
Η αίσθηση, πράγματι —παρά τα πολλά και πολλά χρόνια στοχασμού σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιείται η «γνωστική διαδικασία», παρά όλες τις περισσότερο ή λιγότερο ριζικές αλλαγές που επέφερε ο Kant σε σχέση με τον παραδοσιακό τρόπο σύλληψης αυτής της διαδικασίας—, η αίσθηση παραμένει γι’ αυτόν «τροποποίηση» της αισθητικότητας, όπως είχε πάντοτε συλληφθεί.
Και αν η Dissertazione και το αντίστοιχο μέρος της Κριτικής —η Υπερβατολογική Αισθητική— φέρνουν στο φως ότι μέσα στην αισθητικότητα υπάρχει κάτι που, από σφάλμα ανάλυσης, είχε διαφύγει από το οξύ βλέμμα ενός Descartes και ενός Leibniz —δηλαδή η μορφή ή η αυτόνομη δομή αυτής της ίδιας της αισθητικότητας—, αυτό το νέο στοιχείο που ο Kant έφερε στο φως, όσο κι αν συμβάλλει έπειτα στο να μετασχηματίσει ριζικά τη γνωστική διαδικασία ή δραστηριότητα σε σχέση με τον τρόπο με τον οποίο την είχαν συλλάβει ο Descartes, ο Leibniz κ.λπ., δεν αλλάζει την παραδοσιακή σύλληψη ότι το αισθάνεσθαι είναι το να τροποποιείται κανείς.
Σημειώσεις:
1 Critica, § 1, σ. 65 —Β 49—. Το αραιό διάστημα είναι του Kant.
2 Ό.π., § 1, σ. 65 —Β 49.
3 Critica, σ. 165 —Β 135.
4 Critica del Giudizio, Εισαγωγή.
5 Πολλές φορές ο Kant παρουσιάζει τη δική του έρευνα ως μια ανάλυση ολόκληρου του λόγου· και πολλές φορές φέρνει ως παράδειγμα αυτής της διαδικασίας του τη μέθοδο που χρησιμοποιούν οι χημικοί:
«Είναι πράγμα εξαιρετικής σημασίας να απομονώνονται οι γνώσεις οι οποίες, κατά το είδος τους και κατά την προέλευσή τους, είναι διαφορετικές από άλλες· και να εμποδίζεται επιμελώς το να αναμειγνύονται με άλλες, με τις οποίες κατά τη χρήση είναι συνήθως συνδεδεμένες» —Critica, σ. 632 —Β 544.
Όσο για τον υπαινιγμό περί της ανεπάρκειας αναλυτικής οξύτητας εκείνων που δεν βρήκαν μέσα στην αισθητή τροποποίηση μια δομή ή μορφή ιδιάζουσα στην αισθητικότητα, αλλά την απέδωσαν γενικά στο πνεύμα ή στον νου —και πίστεψαν στην ύπαρξη μιας νοητικής εποπτείας—, βλ., εκτός από τους υπαινιγμούς εναντίον του Leibniz και του Wolff στις σσ. 85, 86 κ.λπ. —Β 66, 67— της Critica, και στο παράρτημα των Prolegomeni, σε σημείωση:
«Τώρα, με αυτό —με τον “κριτικό ιδεαλισμό” μου— καταρρέει κάθε μυστικός ιδεαλισμός, ο οποίος —όπως μπορεί ήδη να φανεί από τον Πλάτωνα— από τις a priori γνώσεις μας, ακόμη και από εκείνες της γεωμετρίας, συμπέραινε τη δυνατότητα μιας άλλης εποπτείας από εκείνη των αισθήσεων, δηλαδή της νοητικής εποπτείας, επειδή ποτέ δεν σκέφτηκαν ότι οι αισθήσεις εποπτεύουν επίσης a priori».
Δηλαδή είχε διαπιστωθεί ότι οι γεωμετρίες απαιτούν μια δύναμη a priori εποπτείας· αλλά, επειδή δεν είχε καταστεί δυνατό να απομονωθεί μέσα στην ίδια την αισθητικότητα, ως αυτόνομη αξία της, μια δική της μορφή —η αισθητή εποπτεία—, εκείνη η δύναμη του εποπτεύειν είχε αποδοθεί απευθείας στον νου.
Συνεχίζεται με:
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ 1η
