Ο πόλεμος εναντίον του παρελθόντος 3 Γιατί η Δύση πρέπει να αγωνιστεί για την ιστορία της Frank Furedi

Συνέχεια από Τετάρτη 24. Ιουνίου 2026

Ο πόλεμος εναντίον του παρελθόντος 3

Γιατί η Δύση πρέπει να αγωνιστεί για την ιστορία της

Frank Furedi

Polity Press, 2024

Τι είναι ο πόλεμος εναντίον του παρελθόντος;

Η πολιτικοποίηση της ταυτότητας ριζοσπαστικοποίησε τον παρουσιοκρατισμό. Η πολιτική της ταυτότητας ενθάρρυνε τον παρουσιοκρατισμό να γίνεται ολοένα πιο εμμονικός ως προς τον προσανατολισμό του προς το παρελθόν. Εκείνοι που έχουν πολιτικοποιημένες ταυτότητες θεωρούν το παρελθόν ως γόνιμο έδαφος για ιστορική επικύρωση. Επιτυγχάνουν αυτόν τον σκοπό καταγγέλλοντας το παρελθόν επειδή δεν αναγνώρισε ότι υπήρχαν πάντοτε, αλλά ήταν κρυμμένοι από το βλέμμα.

Η Συλλογή Burrell, που αναφέρθηκε προηγουμένως, προσφέρει ένα υποδειγματικό παράδειγμα του πολιτικοποιημένου παρουσιοκρατισμού εν δράσει. Δίπλα στην πορσελάνινη μορφή της Guanyin, φτιαγμένη κατά τη δυναστεία Qing στην Κίνα, ένα σημείωμα αναφέρει: «Οι τρανς άνθρωποι υπήρχαν πάντοτε και είναι ριζωμένοι στην ιστορία». Ισχυρίζεται ότι η μορφή της Guanyin «αντανακλά αυτό, δείχνοντας ότι το φύλο και η ταυτότητα δεν είναι πάντοτε σταθερά».

Σχεδόν χωρίς καμία δυσκολία, αυτό το σημείωμα πηδά πίσω στην εποχή της δυναστείας Qing —1662–1722— και δηλώνει μονομερώς ότι η Guanyin, η κινεζική θεά του ελέους, είναι τρανς! Χωρίς κανέναν σεβασμό ή ευαισθησία προς το ιστορικό πλαίσιο, προβάλλει τη σημερινή ενασχόληση με την τρανς ταυτότητα και το φύλο σε μια εποχή όπου δεν θα μπορούσε να έχει καμία πολιτισμική σημασία. Οι επιμελητές της Συλλογής Burrell επιθυμούν να εισαγάγουν την πολιτική της συμπερίληψης του 21ου αιώνα στον βιόκοσμο της δυναστείας Qing. Ο παραλογισμός αυτής της άσκησης ηθικού αναχρονισμού παραβλέπεται από, κατά τεκμήριο, ευφυείς μουσειολόγους, ιδεολογικά δεσμευμένους στην επικύρωση πρόσφατα επινοημένων ταυτοτήτων μέσω του εντοπισμού τους στην Κίνα του 17ου και 18ου αιώνα.

Η πολιτικοποίηση του παρουσιοκρατισμού χρησιμοποιείται τόσο για να επικυρώνει όσο και για να ακυρώνει σύγχρονες μέριμνες. Στα επόμενα κεφάλαια, αυτή η φαινομενική αντίφαση ανάμεσα στη χρήση του παρελθόντος για επικύρωση και ακύρωση, και ανάμεσα στην ιδεολογία του Έτους Μηδέν και τον παρουσιοκρατισμό, θα αναφέρεται ως το παράδοξο του παρελθόντος. Το παράδοξο του παρελθόντος εφιστά την προσοχή στη μεταβαλλόμενη και, κατά καιρούς, άβολη σχέση ανάμεσα σε αυτά τα δύο εξωτερικά αντιφατικά θέματα στη σταυροφορία εναντίον του παρελθόντος.

Στην πράξη, η συνύπαρξη του μίσους προς το παρελθόν και της εμμονικής παρόρμησης να αλλαχθεί συμφιλιώνονται μέσω μιας εκδικητικής και κατηγορητικής προσέγγισης απέναντί του. Η παράδοξη σχέση ανάμεσα στην απαίτηση για ρήξη με το παρελθόν και στην επιβολή εκδίκησης εναντίον του διαμεσολαβείται μέσω της πολιτικοποίησης του παρουσιοκρατισμού. Μόλις το όριο ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν καταστεί πορώδες, οι πολιτικές συγκρούσεις αποσπώνται από τους περιορισμούς της χρονικότητας. Με αυτόν τον τρόπο, το παρελθόν μπορεί να παρουσιαστεί ως ένας σκοτεινός τόπος, όπου η ανθρώπινη ταπείνωση, η κακοποίηση, η θυματοποίηση και η γενοκτονία ήταν τα κανονικά χαρακτηριστικά της καθημερινής ζωής.

Ένας σκοπός αυτής της ευσεβοφανούς και κακεντρεχούς ιστορίας είναι να δημιουργήσει μια ηθική απόσταση ανάμεσα στο παρόν και την κληρονομιά του παρελθόντος. Ο άλλος είναι να μετατρέψει τις αδικίες του παρελθόντος σε ηθικό νόμισμα, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πόρος για τη διεκδίκηση προσοχής, σεβασμού και αυθεντίας στο εδώ και τώρα.

Είναι δελεαστικό να ερμηνεύσει κανείς τη σταυροφορία εναντίον του παρελθόντος απλώς ως το πιο πρόσφατο κεφάλαιο στη σύγκρουση αιώνων ανάμεσα σε διαφορετικές ερμηνείες της ιστορίας. Βεβαίως, ο Πόλεμος Εναντίον του Παρελθόντος εξαπέλυσε μια έντονα πολωμένη συζήτηση για τα γεγονότα της ιστορίας και την ερμηνεία τους. Οι διαφωνίες για την ιστορία των αγγλοαμερικανικών κοινωνιών διατυπώνονται συχνά με τόνο δηλητηρίου και μίσους. «Ξέπλυμα της ιστορίας των ΗΠΑ με “πατριωτική εκπαίδευση”», διακήρυξε The Guardian. Η Independent επιτέθηκε σε αυτό που περιέγραψε ως ύπουλη απόπειρα του Trump να ξαναγράψει την ιστορία. «Πρέπει να καθαρίσουμε τον διεστραμμένο ιστό ψεμάτων στα σχολεία και στις τάξεις μας και να διδάξουμε στα παιδιά μας τη μεγαλειώδη αλήθεια για τη χώρα μας», απάντησε ο Trump.

Οι έντονες ανταλλαγές απόψεων για τα ιστορικά γεγονότα αποτελούν αποδεκτό χαρακτηριστικό της δημοκρατικής δημόσιας ζωής. Είναι απολύτως θεμιτό να υιοθετεί κανείς μια διερωτητική στάση απέναντι στη μελέτη της ιστορίας. Στο Colonial Wars and the Politics of Third World Nationalism —1994— ασχολήθηκα εκτενώς με την προσπάθεια των αυτοκρατορικών δυνάμεων να αποκτήσουν τον έλεγχο της αποαποικιοποίησης, ώστε να την καταστήσουν ακίνδυνη, αμφισβητώντας την παρουσίαση των αντιαποικιακών κινημάτων από τους απολογητές της αποικιακής κυριαρχίας. Ως κάποιος που έχει δημοσιεύσει αρκετά ιστορικά βιβλία τα οποία προσφέρουν μια ριζοσπαστική κριτική του ιμπεριαλισμού, της αποικιοκρατίας και του ρατσισμού, παραμένω ευνοϊκά διακείμενος προς τη συνέχιση της συζήτησης αυτών των παγκόσμιων ζητημάτων.

Ωστόσο, η σημερινή παρουσίαση της αποαποικιοποίησης έχει ελάχιστη σχέση με μια δέσμευση να αποκατασταθεί η ιστορική αλήθεια. Όπως παρατήρησε ο Αμερικανός φιλόσοφος Olúfẹ́mi Táíwò, η τρέχουσα εκδοχή της αποαποικιοποίησης συνιστά την «απολυτοποίηση της αποικιοκρατίας». Η αποαποικιοποίηση σήμερα δεν αφορά πλέον την απόκτηση ελευθερίας και ανεξαρτησίας από την επιρροή της αποικιακής δύναμης. Είναι ένα κίνημα που υιοθέτησε εκούσια τον ρόλο του ιστορικού θύματος και του οποίου η ταυτότητα εξαρτάται ολοκληρωτικά από τη ζωή μέσα στο παρελθόν. Οι υποστηρικτές της σύγχρονης επανερμηνείας της αποαποικιοποίησης δεν μπορούν να αφήσουν πίσω τους το παρελθόν, αφού τόσο μεγάλο μέρος της ταυτότητάς τους εξαρτάται από τη διαιώνισή του.

Η σημερινή σταυροφορία εναντίον του παρελθόντος διαφέρει πολύ από προηγούμενες προσπάθειες να ξαναγραφεί η ιστορία. Κατά τον 20ό αιώνα, το σχέδιο της επανεγγραφής ή της επανερμηνείας της ιστορίας παρακινούνταν κυρίως από την αποφασιστικότητα της Αριστεράς και της Δεξιάς να επεξεργαστούν μια εκδοχή του παρελθόντος που θα μπορούσε να προσφέρει νομιμοποίηση στα πολιτικά τους σχέδια. Οι ιστορικοί της Δεξιάς έλκονταν από τον στόχο της αναζωογόνησης και της υπεράσπισης της φαινομενικά άσχετης παράδοσης και κληρονομιάς του παρελθόντος. Ιδιαίτερα ενδιαφέρονταν για την αποκατάσταση των εθνικών ιστοριών.

Οι ιστορικοί της Αριστεράς, από την άλλη, ήταν αφοσιωμένοι στην ανάπτυξη μιας αίσθησης του παρελθόντος που αναγνώριζε τον ρόλο των εργαζόμενων ανθρώπων και των καταπιεσμένων και περιθωριοποιημένων μειονοτήτων. Η δική τους ήταν μια «ιστορία των αδικημένων», η οποία επιδίωκε να συμπληρώσει την αφήγηση διαφορετικών ομάδων ταυτότητας με μεγαλύτερη συνοχή και νόημα. Μέχρι πρόσφατα, αυτές οι ιστορίες ήταν πολύ περισσότερο αφοσιωμένες στην επικύρωση και στη δόξα του παρελθόντος των ομάδων τους παρά στην αποκοπή της κοινωνίας από αυτό.

Ο Πόλεμος Εναντίον του Παρελθόντος μοιάζει μόνο επιφανειακά με το κλασικό σχέδιο της επανεγγραφής της ιστορίας. Παρόλο που μπορεί λανθασμένα να εκληφθεί ως σύγκρουση ανάμεσα σε αντιτιθέμενες απόψεις για την ιστορία, είναι πολύ περισσότερο από αυτό: πρόκειται για την αποστέρηση του παρελθόντος από κάθε λυτρωτικό γνώρισμα.

Γιατί έχουν σημασία όλα αυτά;

Η σχέση της κοινωνίας με το παρελθόν της και ο τρόπος με τον οποίο το βλέπει και το κατανοεί έχουν βαθιές συνέπειες για την καθημερινή ζωή. «Όταν οι ηγεμονικές ιδέες αιχμαλωτίζουν την κατανόησή μας για το παρελθόν, αιχμαλωτίζουν και το παρόν, καθώς και ό,τι μπορούμε να δημιουργήσουμε από αυτό», παρατήρησε ο κοινωνιολόγος David Inglis. Αν η αρνητική και καταστροφική αφήγηση του παρελθόντος εδραιώσει την αυξανόμενη αυθεντία της, θα κατορθώσει να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη των ανθρώπων στον εαυτό τους, στις κοινότητές τους και στην ικανότητά τους να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις που θα τεθούν στο μέλλον.

Μόλις το παρελθόν παρουσιαστεί με εντελώς αρνητικό φως, μένει ελάχιστη δυνατότητα καλλιέργειας μιας αίσθησης ελπίδας για το μέλλον. Σε τέτοιες περιστάσεις, το παρελθόν παύει να παρέχει οποιαδήποτε καθοδήγηση. Η συνεχής παράθεση των φρικαλεοτήτων του παρελθόντος έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της ανθρώπινης φιλοδοξίας. Μια παθολογικοποιημένη ιστορία θέτει υπό αμφισβήτηση την ικανότητα της ανθρωπότητας να αλλάξει προς το καλύτερο και να βελτιώσει τις συνθήκες της.

Η εμμονή με την επανερμηνεία του παρελθόντος ως ιστορίας ανθρώπινης κακοποίησης, θηριωδίας, γενοκτονίας, εθνοκάθαρσης, δουλείας και Ολοκαυτωμάτων συνυπάρχει με την τάση της κοινωνίας να θεωρεί τον εαυτό της αντικείμενο μάλλον παρά υποκείμενο της ιστορικής αλλαγής. Μια σκυθρωπή γοητεία από το ανθρώπινο κακό απειλεί να κατακλύσει την ικανότητά μας να φανταστούμε τη δυνατότητα του ατόμου για αλτρουισμό, ηρωισμό ή απλώς για το να κάνει το καλό.

Στη θέση του, η ανθρωπότητα καταδικάζεται σε έναν κόσμο του οποίου η ιστορία ανακυκλώνεται αδιάκοπα ως προειδοποιητικό αφήγημα εναντίον της φιλοδοξίας να ασκηθεί η ανθρώπινη υποκειμενικότητα. Στην πιο ακραία μορφή του, ο ιστορικός ρόλος της ανθρωπότητας γίνεται μια ιστορία αυτομίσους περί οικοκτονίας, με τους ανθρώπους ως καταστροφείς όλων των καλών πραγμάτων. Αυτή η τελεολογία του κακού μεταδίδει το μήνυμα ότι υπάρχουν ελάχιστα πράγματα που μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι για να επηρεάσουν το μέλλον τους: έχουμε δημιουργήσει μια Κόλαση από την οποία δεν μπορούμε να ξεφύγουμε.

Κι όμως, αν θέλουμε να αποφύγουμε τα πραγματικά λάθη του παρελθόντος και να διορθώσουμε τις αδικίες του, η κοινωνία χρειάζεται να πιστεύει στην ικανότητά της να κάνει το καλό, ώστε να καλλιεργήσει μια πολιτική της ελπίδας. Αυτό είναι το παράδοξο του Πολέμου Εναντίον του Παρελθόντος: εκείνοι που τον διεξάγουν αρνούνται, άθελά τους, στον εαυτό τους την ικανότητα να νικήσουν. Διότι, αν το παρελθόν σου είναι κακό, αν η αιώνων ιστορία σου ορίζεται από πικρία και κακή πίστη, πώς μπορείς άραγε να ελπίζεις ότι θα λυτρωθείς;

Αλλά τι είναι το παρελθόν που έχει γίνει τώρα στόχος τόσο μεγάλης ανησυχίας και σύγκρουσης; Στο κεφάλαιο που ακολουθεί, θα διερευνήσουμε το νόημα αυτού του όρου και θα σκιαγραφήσουμε πώς οι ιδέες για το παρελθόν εξελίχθηκαν και άλλαξαν μέσα στους αιώνες. Η εστίασή του βρίσκεται στην ανάδυση μιας ευαισθησίας που διέκρινε ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν. Μόλις αυτή η διάκριση εδραιώθηκε στην πολιτισμική φαντασία, τότε η σχέση ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν μπορούσε να γίνει αντικείμενο συζήτησης και αντιπαράθεσης.

Στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, το παρελθόν διέθετε αυθεντία και συχνά γινόταν αντιληπτό ως σημαντικός πόρος που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να καθοδηγήσει την πορεία της κοινωνίας προς το μέλλον της. Η σταδιακή διάβρωση της αυθεντίας του παρελθόντος δημιούργησε την προϋπόθεση για την αποκρυστάλλωση αρνητικών αφηγήσεων απέναντί του. Το κεφάλαιο αυτό σκιαγραφεί τα διάφορα στάδια της αποξένωσης της σύγχρονης κοινωνίας από το παρελθόν και εξηγεί πώς η απώλεια της αυθεντίας του οδήγησε σε μια δραματική αναθεώρηση του πολιτισμικού του καθεστώτος.

Ο σκοπός του κεφαλαίου 2 είναι να σκιαγραφήσει τη βραδεία ανάδυση του Πολέμου Εναντίον του Παρελθόντος, εξετάζοντας τις ιστορικές φάσεις που οδήγησαν σε αυτόν. Στόχος αυτού του κεφαλαίου είναι να εξηγήσει τι είναι ιδιαίτερο στη στάση και στη σχέση της σύγχρονης κοινωνίας με το παρελθόν της.

Το κεφάλαιο 3 είναι αφιερωμένο σε μια συζήτηση της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν. Η ισχυρή επιρροή αυτής της ιδεολογίας νομιμοποιεί το αίτημα για ρήξη με το παρελθόν και για εκ νέου έναρξη του κόσμου. Η ιδεολογία του Έτους Μηδέν δικαιολογεί αυτή τη ρήξη με το επιχείρημα ότι η επιρροή του παρελθόντος είναι τοξική και ότι, επομένως, η κοινωνία χρειάζεται να απελευθερωθεί από την επιρροή του. Χαράσσει μια ηθική αντίθεση ανάμεσα σε δύο χρονικές καταστάσεις, μία από τις οποίες δαιμονοποιεί το παρελθόν. Αυτή η ιδεολογία ενθαρρύνει την κοινωνία να αισθάνεται ντροπή για το παρελθόν της και καλλιεργεί ένα πολιτισμικό κλίμα πρόσφορο για την αποξένωση των ανθρώπων από την καταγωγή τους.

Ο υποβιβασμός του παρελθόντος από το Έτος Μηδέν στηρίζεται από ένα Zeitgeist που είναι εμμονικά εστιασμένο στο παρόν. Αυτή η εξέλιξη οδήγησε στην επικράτηση της οπτικής του παρουσιοκρατισμού, που αποτελεί το αντικείμενο του κεφαλαίου 4. Έχοντας αφήσει πίσω της το παρελθόν, η σύγχρονη δυτική κοινωνία επέλεξε να κατοικήσει σε ένα ατελείωτο παρόν. Ο παρουσιοκρατισμός ενθάρρυνε την απώλεια της ιστορικής ευαισθησίας και, ως αποτέλεσμα, καθετί που προηγείται του παρόντος θεωρείται απλώς ως μια προγενέστερη εκδοχή του ίδιου του παρόντος. Ο παρουσιοκρατισμός προωθεί έναν αναχρονιστικό προσανατολισμό απέναντι στα διαφορετικά στάδια της ιστορίας, μέχρι του σημείου να αντιμετωπίζει ανθρώπους που έζησαν πριν από χιλιάδες χρόνια σαν να ήταν σύγχρονοί μας.

Μία από τις σημαντικότερες συνέπειες της επικράτησης του παρουσιοκρατισμού είναι η διάβρωση των χρονικών ορίων. Το κεφάλαιο αυτό υποστηρίζει ότι η επιρροή του παρουσιοκρατισμού οδήγησε τους σύγχρονους Πολιτισμικούς Πολέμους να διεξάγονται στο έδαφος του παρελθόντος.

Το κεφάλαιο 5 προωθεί τη συζήτηση διερευνώντας τον τρόπο με τον οποίο η πολιτικοποίηση της ταυτότητας αλληλεπιδρά με τον Πόλεμο Εναντίον του Παρελθόντος. Υποστηρίζει ότι η ίδια η άνοδος της πολιτικής της ταυτότητας είναι παραπροϊόν της αποκοπής της κοινωνίας από το παρελθόν της. Με τη σειρά της, η πολιτικοποίηση της ταυτότητας κινήθηκε παράλληλα με την επινόηση μιας αρνητικής αφήγησης αδιάκοπης καταπίεσης στο παρελθόν. Εφόσον οι αδικίες του παρελθόντος λειτουργούν ως πόρος για την εγκαθίδρυση της ηθικής αυθεντίας των ομάδων ταυτότητας, οι αρχαιολόγοι των παραπόνων έχουν κίνητρο να παρέχουν διαρκώς υλικό για μια ζοφερή εκδοχή της ιστορίας.

Το κεφάλαιο 6 εξηγεί πώς ο Πόλεμος Εναντίον του Παρελθόντος κατευθύνει τόσο μεγάλο μέρος της ενέργειάς του προς την απόκτηση ελέγχου πάνω στο καθημερινό λεξιλόγιο. Μέσω της προώθησης της γλωσσικής μηχανικής, επιδιώκει να εκτοπίσει το παραδοσιακό λεξιλόγιο με το επιχείρημα ότι οι λέξεις του είναι παρωχημένες και προσβάλλουν μειονότητες και ομάδες ταυτότητας. Νέες λέξεις επινοούνται διαρκώς και, μέσω της αστυνόμευσης της γλώσσας, οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν πίεση να αλλάξουν το λεξιλόγιό τους. Το σχέδιο της αποστέρησης των ανθρώπων από τη γλώσσα τους είναι μία από τις πιο ύπουλες εκδηλώσεις του Πολέμου Εναντίον του Παρελθόντος. Από τη σκοπιά των πολεμιστών της κουλτούρας, η κατάληψη του ελέγχου της γλώσσας λειτουργεί ως προοίμιο για τον έλεγχο του τρόπου με τον οποίο σκεφτόμαστε.

Το κεφάλαιο 7 εφιστά την προσοχή σε μια εξαιρετικά ανησυχητική εξέλιξη, δηλαδή στη διατάραξη εκείνου του είδους της συναλλαγής μεταξύ των γενεών που είναι αναγκαία για την κοινωνικοποίηση των νέων. Ο Πόλεμος Εναντίον του Παρελθόντος κατευθύνει τις ενέργειές του προς τον στόχο της αποσύνδεσης των νέων από την εμπειρία και τα επιτεύγματα των προγόνων τους. Επιδιώκει να υπονομεύσει τη διαγενεακή μετάδοση των αξιών και των ιδανικών που είναι ριζωμένα στο παρελθόν. Κατά συνέπεια, τίθεται σε κίνδυνο η κατανόηση των νέων για το ποιοι είναι και από πού προέρχονται. Το κεφάλαιο αυτό υποστηρίζει ότι η απώλεια σύνδεσης των νέων με την κληρονομιά του παρελθόντος δημιούργησε την προϋπόθεση για την άνθηση μιας κρίσης ταυτότητας. Η δυσκολία που έχουν οι νέοι να επιλύσουν αυτή την κρίση εξασφάλισε ότι η ταυτότητα έγινε μόνιμο ζήτημα στην κοινωνία.

Τέλος, το Συμπέρασμα του βιβλίου προβάλλει την υπόθεση υπέρ ενός λεπταίσθητου και υπεύθυνου προσανατολισμού προς το παρελθόν. Υποστηρίζει ότι η υπεράσπιση του παρελθόντος και η μάθηση από την κληρονομιά του αποτελούν προϋπόθεση για την κατοχή της ικανότητας να αντιμετωπίσουμε το μέλλον.

21 Eksteins (1989), σ. 291.
22 https://www.theguardian.com/us-news/2020/sep/18/first-thing-whitewashing-us-history-with-patriotic-education.
23 https://www.independent.co.uk/voices/trump-speech-1619-project-critical-race-theory-b473614.html.
24 https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/remarks-president-trump-white-house-conference-american-history/.
25 Βλ. Furedi (1989b, 1994a, 1994b, 1998).
26 Táíwò (2022), σ. 8.
27 Inglis (2014), σ. 113.

Κεφάλαιο 1: Τι είναι το παρελθόν;

Η Αμερική ως πεδίο μάχης 3 Ο πόλεμος κατά του Αμερικάνικου Λαού

Συνέχεια από Σάββατο 20. Ιουνίου 2026

Η Αμερική ως πεδίο μάχης 3

Ο πόλεμος κατά του Αμερικάνικου Λαού

Του John W. Whitehead

Εκδόσεις SelectBooks, Inc., 2015

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3

Κατάσταση στρατιωτικού νόμου

«Η ολοκληρωτική παράνοια είναι βαθιά ριζωμένη στην αμερικανική κοινωνία και τώρα κατοικεί στα υψηλότερα επίπεδα της κυβέρνησης. … Από τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, η Αμερική έχει υποκύψει σε μια μορφή ιστορικής αμνησίας, τροφοδοτούμενης από μια κουλτούρα φόβου, στρατιωτικοποίησης και επισφάλειας. Στον κάλαθο των αχρήστων της οργανωμένης λήθης πετάχτηκαν οι μακροχρόνιες καταχρήσεις που διέπραξαν οι υπηρεσίες πληροφοριών της Αμερικής, καθώς και η μακροχρόνια δυσπιστία του κοινού απέναντι στο FBI, στις κυβερνητικές παρακολουθήσεις και στις αστυνομικές ενέργειες που απειλούσαν τα δικαιώματα ιδιωτικότητας, τις πολιτικές ελευθερίες και εκείνες τις ελευθερίες που είναι θεμελιώδεις για μια δημοκρατία».

— ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ HENRY GIROUX

Παρασυρμένοι από το τηλεοπτικό δράμα ενός στρατιωτικού τύπου ανθρωποκυνηγητού για τους υπόπτους της έκρηξης στον Μαραθώνιο της Βοστώνης το 2013, οι περισσότεροι Αμερικανοί δεν αντιλήφθηκαν ότι ο κόσμος γύρω τους είχε ξαφνικά και βίαια εκτραπεί από τον άξονά του — και αυτός ο άξονας ήταν το Σύνταγμα των ΗΠΑ. Για όσους, όπως εγώ, έχουμε μελετήσει την ανάδυση αστυνομικών κρατών, το θέαμα μιας πόλης που τέθηκε υπό στρατιωτικό νόμο μας άφησε σε μια αυξανόμενη κατάσταση ανησυχίας.

Η Βοστώνη ήταν, σε κάθε πρακτική έννοια, αποκλεισμένη· οι πολίτες της βρίσκονταν σε κατ’ οίκον περιορισμό —οι αξιωματούχοι χρησιμοποίησαν την οργουελική φράση «shelter in place», «μείνετε προστατευμένοι στον χώρο σας», για να περιγράψουν το υποχρεωτικό lockdown—, στρατιωτικού τύπου ελικόπτερα εξοπλισμένα με θερμικές κάμερες βούιζαν στον ουρανό, άρματα και τεθωρακισμένα οχήματα βρίσκονταν στους δρόμους, ελεύθεροι σκοπευτές ήταν τοποθετημένοι στις στέγες, ενώ χιλιάδες αστυνομικοί ντυμένοι στα μαύρα κατέκλυζαν τους δρόμους και ομάδες SWAT πραγματοποιούσαν έρευνες από σπίτι σε σπίτι, αναζητώντας δύο νεαρούς υπόπτους για τη βομβιστική επίθεση.

Αυτά δεν ήταν πλέον προειδοποιητικά σημάδια ενός αστυνομικού κράτους που προχωρούσε σταθερά. Το αστυνομικό κράτος είχε φτάσει.

Σέρνοντας τον λαό μαζί τους

Εξίσου ανησυχητική ήταν η ευκολία με την οποία πολλοί Αμερικανοί καλωσόρισαν το καθολικό lockdown της πόλης, τη συνηθισμένη εισβολή στην ιδιωτικότητά τους και την αποδόμηση κάθε συνταγματικού δικαιώματος που προοριζόταν να λειτουργεί ως προπύργιο εναντίον των κυβερνητικών καταχρήσεων.

Παρακολουθώντας τα γεγονότα να εκτυλίσσονται, δεν μπορούσα να μη σκεφτώ τα λόγια του ναζί στρατάρχη Hermann Goering κατά τις δίκες της Νυρεμβέργης. Ο Goering σημείωσε:
«Είναι πάντοτε απλό πράγμα να σύρεις τον λαό μαζί σου, είτε πρόκειται για δημοκρατία είτε για φασιστική δικτατορία, είτε για κοινοβούλιο είτε για κομμουνιστική δικτατορία. Με φωνή ή χωρίς φωνή, ο λαός μπορεί πάντοτε να οδηγηθεί στην υπακοή των ηγετών. Αυτό είναι εύκολο. Το μόνο που χρειάζεται είναι να τους πεις ότι δέχονται επίθεση και να καταγγείλεις τους ειρηνιστές για έλλειψη πατριωτισμού και για έκθεση της χώρας σε κίνδυνο. Λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε κάθε χώρα».

Όπως κατέστησαν σαφές τα γεγονότα στη Βοστώνη, πράγματι λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε κάθε χώρα. Η ίδια προπαγάνδα και οι ίδιες τακτικές αστυνομικού κράτους που λειτούργησαν για τον Adolf Hitler συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται με μεγάλη επιτυχία στην Αμερική μετά την 11η Σεπτεμβρίου.

Όποια κι αν είναι η απειλή για τη λεγόμενη ασφάλεια —είτε πρόκειται για φημολογούμενα όπλα μαζικής καταστροφής, σχολικούς πυροβολισμούς, υποτιθέμενες τρομοκρατικές πράξεις ή έναν κατά συρροή δολοφόνο που κυκλοφορεί ελεύθερος— δεν χρειάζονται πολλά για να βαδίσει ο αμερικανικός λαός σε απόλυτο βηματισμό με τις εντολές της κυβέρνησης, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει να υποταχθεί σε στρατιωτικό νόμο, να δει τα σπίτια του να ερευνώνται και να απογυμνωθεί από τα συνταγματικά του δικαιώματα μέσα σε μια στιγμή.

«Συμφωνήσαμε να παραιτηθούμε από τα περισσότερα από τα απαριθμημένα δικαιώματά μας και τις πολιτικές μας ελευθερίες με αντάλλαγμα πολλή υπερπατριωτική σκληρή ρητορική, την υπόσχεση ασφάλειας και την ελευθερία να συνεχίσουμε να καθόμαστε στους πισινούς μας και να καταναλώνουμε ό,τι στο διάβολο θέλαμε», εξήγησε ο δημοσιογράφος του Salon, Andrew O’Hehir. «Το γεγονός είναι ότι, όποιες αξιοπρεπείς ιδιωτικές απόψεις κι αν έχουμε εσύ κι εγώ, δεν κάναμε αρκετά για να το σταματήσουμε, και τα συνταγματικά μας δικαιώματα θεωρούνται τώρα μερικά ή προσωρινά μάλλον παρά απόλυτα, δεν εφαρμόζονται κατ’ ανάγκην σε όλους και μπορούν να ανακληθούν από την κυβέρνηση οποιαδήποτε στιγμή».

Μια γυναίκα μεταφέρει ένα κορίτσι έξω από το σπίτι τους, καθώς μια ομάδα SWAT, αναζητώντας έναν ύποπτο για τις βομβιστικές επιθέσεις στον Μαραθώνιο της Βοστώνης, εισέρχεται στο κτίριο στο Watertown της Μασαχουσέτης.
19 Απριλίου 2013

Φωτογραφία: Associated Press

Από τη Βοστώνη στο Ferguson και στην Αμερική

Η διαφορά ανάμεσα σε όσα συνέβησαν στη Βοστώνη μετά τη βομβιστική επίθεση στον Μαραθώνιο της Βοστώνης το 2013 και σε όσα έλαβαν χώρα έναν χρόνο αργότερα, τον Αύγουστο του 2014, στο Ferguson του Missouri, όπου οι κάτοικοι βγήκαν στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι για τον πυροβολισμό ενός άοπλου κατοίκου από την αστυνομία, δεν βρίσκεται στην αντίδραση της κυβέρνησης αλλά στην αντίδραση της κοινότητας.

Ενώ λίγοι Αμερικανοί αντέδρασαν όταν η πόλη της Βοστώνης αποκλείστηκε και τέθηκε υπό καθεστώς σχεδόν στρατιωτικού νόμου, έναν χρόνο αργότερα πολλοί Αμερικανοί φάνηκαν σοκαρισμένοι από τις τακτικές που χρησιμοποιήθηκαν για την καταστολή της κοινωνικής αναταραχής στο Ferguson του Missouri. Ωστόσο, αν συγκρίνει κανείς τις τακτικές και τον εξοπλισμό που χρησιμοποιήθηκαν και στις δύο πόλεις, υπήρχε μικρή διαφορά: και οι δύο χρησιμοποίησαν ομάδες SWAT, τεθωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού και άνδρες με στολές παραλλαγής που στόχευαν με βαρύ οπλισμό.

Σχολιάζοντας το χάος γύρω από τα γεγονότα στο Ferguson, ο δημοσιογράφος Will Bunch έγραψε:
«Νόμιζα ότι έχανα την ικανότητά μου να σοκάρομαι — αλλά τα γεγονότα στο Missouri, μόνο μέσα στις τελευταίες δύο ώρες, πέρασαν μια τρομακτική γραμμή, μια γραμμή που με κάνει να προσεύχομαι ώστε αυτή η επίθεση στις θεμελιώδεις αμερικανικές αξίες να είναι απλώς η παρέκκλιση μιας ακυβέρνητης κοινότητας της ενδοχώρας, και όχι τα πρώτα συμπτώματα ενός έθνους που τρελάθηκε με όπλα υψηλής τεχνολογίας για να κρατά τους ίδιους του τους πολίτες σε τάξη».

Δυστυχώς, αυτό συμβαίνει όταν αγνοείς τα προειδοποιητικά σημάδια. Αυτό συμβαίνει όταν δεν θορυβείσαι από το πρώτο πείραμα πάνω στις ελευθερίες σου. Αυτό συμβαίνει όταν αποτυγχάνεις να αμφισβητήσεις την αδικία και την κυβερνητική υπέρβαση εξουσίας, μέχρι οι πόρτες της φυλακής να κλείσουν με πάταγο πίσω σου.

Ιδού το πρόβλημα: στο αμερικανικό αστυνομικό κράτος που τώρα μας περιβάλλει, δεν υπάρχουν πια πράγματα όπως η αθωότητα, η νόμιμη διαδικασία ή η δικαιοσύνη —τουλάχιστον όχι με τον τρόπο που κάποτε τα γνωρίζαμε. Είμαστε όλοι δυνητικά ένοχοι, όλοι δυνητικοί εγκληματίες, όλοι ύποπτοι που περιμένουν να κατηγορηθούν για κάποιο έγκλημα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

Η ζοφερή κατάσταση των ελευθεριών μας

«Αυτό στο οποίο είναι καλή η κυβέρνηση είναι να εισπράττει φόρους, να αφαιρεί τις ελευθερίες σου και να σκοτώνει ανθρώπους. Δεν είναι καλή σε πολλά άλλα πράγματα».

— Συγγραφέας TOM CLANCY

Ο Τρίτος Ναός που διαιρεί το Ισραήλ

από την Άννα Φόα - 29 Ιουνίου 2026

Πηγή: La Stampa

Μια νέα σημαία εμφανίστηκε πρόσφατα μεταξύ των ισραηλινών θρησκευτικών εξτρεμιστών και εξαπλώνεται σε όλη τη χώρα: αυτή των υποστηρικτών της κατασκευής του Τρίτου Ναού. Δεν απεικονίζει το Άστρο του Δαβίδ, όπως η επίσημη σημαία του κράτους, αλλά μάλλον την εικόνα του Τρίτου Ναού. Κυμάτισε την ημέρα που τιμά την κατάληψη της Ιερουσαλήμ το 1967 και αποτελεί σύμβολο ενός ολοένα και πιο ακραίου ριζοσπαστισμού.

Στον Ιουδαϊσμό, οι συναγωγές δεν είναι ιεροί τόποι. Η μόνη ιερότητα ανήκει στον Ναό. Ο Πρώτος Ναός στην Ιερουσαλήμ καταστράφηκε από τους Βαβυλώνιους το 586 π.Χ., ο Δεύτερος Ναός καταστράφηκε από τους Ρωμαίους το 70 μ.Χ., το έτος που συνήθως σηματοδοτεί την έναρξη της εβραϊκής διασποράς. Βρισκόταν εκεί που χτίστηκαν τα τρία μεγάλα τζαμιά κατά τον Μεσαίωνα. Το μόνο εναπομείναν υπόλειμμα είναι το λεγόμενο Τείχος των Θρήνων, το Δυτικό Τείχος. Ο Τρίτος Ναός δεν χτίστηκε ποτέ, αν και η ελπίδα για την ανοικοδόμησή του είναι παρούσα στην εβραϊκή λειτουργία και συνδέεται στενά με τη μεσσιανική ιδεολογία.

Αλλά είναι ένα πράγμα να προσευχόμαστε για την έλευση του Μεσσία και την ανοικοδόμηση του Ναού· είναι άλλο να εργαζόμαστε για να το κάνουμε εφικτό. Θεωρητικά, ολόκληρος ο Ορθόδοξος κόσμος το ελπίζει. Αλλά σήμερα, αυτοί που το υποστηρίζουν στο Ισραήλ, αλλά και σε ορισμένα μέρη της διασποράς, είναι οι πιο ακραίες θρησκευτικές προσωπικότητες, οι ζηλωτές, όπως αποκαλούνται, υιοθετώντας τον όρο που χρησιμοποιήθηκε τον πρώτο αιώνα για να χαρακτηρίσει τους πιο φανατικούς Εβραίους που πολεμούσαν ενάντια στους Ρωμαίους. Αυτοί που περιμένουν, σε συνδυασμό με την ανοικοδόμηση του, την έλευση του Μεσσία και της εποχής του και την αποκατάσταση των θυσιών και της ιεροσύνης.

Αυτό δεν είναι αστείο. Για παράδειγμα, το Ινστιτούτο του Ναού, που βρίσκεται στην εβραϊκή συνοικία της Παλιάς Πόλης , υπάρχει στην Ιερουσαλήμ εδώ και πολλά χρόνια. Η αποστολή του είναι να μελετήσει τις μεθόδους κατασκευής του Ναού, τις τελετουργίες του, τα τεχνουργήματά του, ακόμη και τα ιερατικά του άμφια, με στόχο την επιτάχυνση της ανοικοδόμησής του. Πέρυσι, ορισμένα από τα μέλη του, ντυμένα με ιερατικά άμφια, συνελήφθησαν ενώ έσερναν μια κατσίκα στο Όρος του Ναού, το Όρος του Ναού, για να θυσιαστεί. Ας θυμηθούμε ότι αυτός είναι ένας τόπος ιερός για τις τρεις μονοθεϊστικές θρησκείες και διέπεται από διεθνείς συμφωνίες που απαγορεύουν στους μη μουσουλμάνους να προσεύχονται εκεί. Η απαγόρευση της προσευχής παραβιάστηκε ευρέως από τον Μπεν Γβιρ και τους φανατικούς οπαδούς του. Φανταστείτε την αντίδραση του ισλαμικού κόσμου αν είχε τελεστεί πράγματι μια θυσία στο Όρος του Ναού. Μπορούμε να θυμηθούμε ότι η φρικτή επίθεση της 7ης Οκτωβρίου ονομάστηκε «Πλημμύρα του Αλ-Άκσα» από τη Χαμάς;

Όλα αυτά αποτελούν μέρος μιας στρατηγικής που στοχεύει στην ανασύσταση όχι μόνο του Ναού, αλλά και του αρχαίου Ισραήλ, των τελετουργιών του, της θρησκευτικής του ιδεολογίας . Δεν είναι τυχαίο ότι μεταξύ των οπαδών του Τρίτου Ναού βρίσκουμε τόσο υπερορθόδοξους όσο και εξτρεμιστές θρησκευτικούς Σιωνιστές, συνήθως απομακρυσμένους ο ένας από τον άλλον.

Μέχρι στιγμής, δεν έχει υπάρξει καμία ώθηση από την θρησκευτική άκρα δεξιά για να τοποθετηθεί το Άστρο του Δαβίδ (ένα σύμβολο που έγινε κυρίαρχο μόνο τον Μεσαίωνα) δίπλα στην εικόνα του Τρίτου Ναού στις σημαίες τους. Οι δύο σημαίες έχουν εμφανιστεί μαζί. Αλλά σίγουρα, όσο ακραία κι αν μας φαίνονται τα θρησκευτικά κόμματα στο Ισραήλ, αυτό το κίνημα πηγαίνει παραπέρα και οδηγεί άμεσα σε ένα θεοκρατικό κράτος με βάση το πρότυπο της Βίβλου. Όπως έγραψε πρόσφατα στο ισραηλινό περιοδικό +972Maga ο Μεναχέμ Κλάιν, ένας εξέχων ακαδημαϊκός στο Πανεπιστήμιο Μπαρ Ιλάν, αυτή η ιδεολογία «στοχεύει σε έναν βαθύ μετασχηματισμό του ίδιου του κράτους» και «την εμφάνιση μιας θεοκρατικής εβραϊκής τάξης με επίκεντρο τον Τρίτο Ναό».

Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια βαθιά μεταμόρφωση του ίδιου του Ισραήλ και της σιωνιστικής ιδεολογίας στην οποία βασίζεται. Για να ανοικοδομήσουμε το βιβλικό Μεγάλο Ισραήλ, δεν αρκεί πλέον να εκδιώξουμε τους Παλαιστίνιους, να επεκτείνουμε τα σύνορά του ή να καταστρέψουμε ολόκληρες περιοχές. Πρέπει να ανοικοδομήσουμε τη θρησκευτική ιδεολογία της βιβλικής περιόδου, καταστρέφοντας κάθε πτυχή της νεωτερικότητας, με τη δημοκρατία στην πρώτη γραμμή, και τον ίδιο τον σιωνισμό. Αν για τους φιλελεύθερους, ένα μετασιωνιστικό κράτος σημαίνει ένα κράτος στο οποίο οι Ισραηλινοί μπορούν να ζουν δίπλα σε Παλαιστίνιους, οι Εβραίοι δίπλα σε Μουσουλμάνους ή Χριστιανούς, για αυτούς τους φανατικούς σημαίνει να στοχεύουμε σε ένα θεοκρατικό κράτος που δεν είναι μόνο προσιωνιστικό αλλά ακόμη, θα έλεγα, προ-Ταλμουδικό, δηλαδή, πριν από τη διασπορά, την εξάπλωση των συναγωγών και τη μελέτη του Ταλμούδ - μια διασπορική επινόηση, τουλάχιστον το βαβυλωνιακό.

Γι' αυτό το λόγο, το να βλέπουμε σημαίες του Τρίτου Ναού να κυματίζουν στο Ισραήλ, όσο λαϊκές κι αν φαίνονται, αποτελεί πραγματικό κάλεσμα αφύπνισης. Είναι δυνατόν τόσοι πολλοί Ισραηλινοί, τυφλωμένοι από τον εθνικισμό, να μην το συνειδητοποιούν ακόμα αυτό; Είναι διατεθειμένοι να εγκαταλείψουν τόσο εύκολα τον εκσυγχρονισμό και τη δημοκρατία;

Il Terzo Tempio che divide Israele

Το άλογο του Νίτσε

από τον Lorenzo Merlo - 29 Ιουνίου 2026

Πηγή: Λορέντζο Μέρλο

Η πιο διαδεδομένη άποψη για το «Ο Θεός είναι νεκρός» του Νίτσε περιορίζεται από μια γραμμική ερμηνεία, παρόμοια με αυτήν που ο καθένας μας θα μπορούσε να διατυπώσει, για παράδειγμα, όταν θέλουμε να επικαλεστούμε τους λόγους για την παρακμή των αξιών ή να εξηγήσουμε εκείνους της βάναυσης συμπεριφοράς. Είναι παρόμοια με την καθολική έννοια του «εκτός της Χάρης του Θεού». Αλλά το «Ο Θεός είναι νεκρός» του Γερμανού φιλοσόφου είναι διαφορετικού επιπέδου και αναφέρεται στην απώλεια του εαυτού μας και της σχετικής δημιουργικής δύναμης («Θέληση για Δύναμη»), που ανάγονται στο εγώ, την ουσία του «Τελευταίου Ανθρώπου». Ένας άνθρωπος στον οποίο η επίγνωση της θεϊκής φύσης που εκφράζει έχει πεθάνει, έχει σκοτωθεί από την πίστη ή την αντίληψη ενός εξωτερικού Θεού, τον οποίο καταριέται αδέξια και επικαλείται σε λειτουργία του δικού του δυσανάλογου εγωκεντρισμού, το υπομόχλιο της άγνοιάς του για τα πάντα εκτός από τη μικρή τεχνική-ειδική γνώση, στην επιδίωξη της οποίας έχει απαρνηθεί την ψυχή του.

[Το άρθρο χρησιμοποιεί τον όρο «επίγνωση» αρκετές φορές με την ακόλουθη έννοια.

Η επίγνωση, της οποίας η φύση δεν είναι γνωστική-μαζική, της οποίας η διαδικασία πραγμοποίησης δεν έγκειται στην πνευματική κατανόηση. Αντίθετα, είναι η έλευση ενός ατομικού-ψυχαγωγικού γεγονότος, όχι μεταφυσικού, αλλά σαρκικού, ανέφικτου, μη κωδικοποιήσιμου, μη πρωτοκολλημένου και μη μεταδοτικού. Όποιος επιθυμεί να μεταδώσει την επίγνωση μπορεί να στραφεί στη μαιευτική, όχι στη μέθοδο, στη μεταφορά, όχι στον κατακερματισμό της ανάλυσης, στο σύνολο, όχι στα μέρη.

Η τριπλή ενότητα

Η πιο συχνή ερμηνεία της έννοιας του «Θάνατος του Θεού» του Νίτσε, στην οποία αποδίδει την προέλευση του μηδενισμού, δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, συνεπής με τη γραμμή σκέψης του Γερμανού φιλοσόφου.
Μια γραμμή σκέψης της οποίας η κορύφωση εξελίσσεται σε μια τριπλή ενότητα που θα μπορούσε να συνοψιστεί στον τύπο του, «Η Μεταμόρφωση Όλων των Αξιών». Εκτός από τον Θάνατο του Θεού, περιλαμβάνει επίσης τη «Θέληση για Δύναμη» και τον «Επόπτη». Τρεις ανθρώπινες διαστάσεις διαθέσιμες για ενσάρκωση μόνο ταυτόχρονα.

Ο Υπεράνθρωπος αποτελείται από μια επίγνωση που απελευθερώνει τον άνθρωπο από τα δεσμά της εξάρτησης από τον εξωτερικό Θεό, αυτόν στον οποίο πιστεύει και περιγράφει ο Απόλυτος Άνθρωπος, ανθρωπομορφικός και διαφορετικός από τον εαυτό του. Αυτή η απελευθέρωση, με τη σειρά της, συμβαίνει μέσω της Θέλησης για Δύναμη, συνώνυμη με την επίγνωση της ανθρώπινης δημιουργικής δύναμης, η οποία, μεταξύ άλλων, δημιούργησε επίσης αυτόν τον Θεό που φοβάται ή στον οποίο στρέφεται όταν χρειάζεται, πάντα εκεί, ψηλά στα σύννεφα, που βλέπει όλα όσα κάνουμε. Ένα είδος ιδεολογίας στην οποία πρέπει να τηρείται για να επιτευχθεί η σωστή συμπεριφορά, στην οποία πρέπει να στραφεί με την πεποίθηση ότι παρέχει την απάντηση σε άλυτα ερωτήματα και διλήμματα. Μια οντότητα ψυχολογικά πιο παρόμοια με τον υπηρέτη Αλαντίν, πάντα έτοιμη να σπεύσει να σώσει, τουλάχιστον με την ελπίδα μιας προσευχής που, αντί να είναι ένωση με το θείο που υπάρχει σε όλα και πρόσβαση στην εξύψωση των ανησυχιών κάποιου σε αναγεννητική ενέργεια, μειώνεται σε μια αναίσχυντη έκκληση, μια απαίτηση για βοήθεια, την οποία, αν μόνο την αναζητούσαν, θα έβρισκαν μέσα τους. Μια χειρονομία με την ακριβώς αντίθετη ενέργεια, καθώς είναι εγωκεντρική, σε σύγκριση με τη στοχαστική, ικανή να συγκεντρώσει δύναμη και δημιουργικότητα για να ξεπεράσει τις δυσκολίες, να τις ακυρώσει με αποδοχή.

Μια δημιουργημένη οντότητα που πιστεύεται ότι δημιουργεί, ακατανόητη για τον Τελευταίο Άνθρωπο, αμβλεία στους εγωιστικούς της ορίζοντες, διαποτισμένη με θετικιστικές αξιώσεις και λογικές-ορθολογικές μεθόδους που τον προβληματίζουν συνεχώς γιατί ο Θεός επιτρέπει τόσο κακό. Μια διπλή οντότητα, δηλαδή, που αναγκάζεται να υπάρχει μόνο παρουσία του αντιθέτου της. Αυτή η υπαρξιακή φάρσα αποκαλύπτει την αδυναμία του Τελευταίου Ανθρώπου να αναγνωρίσει τον Θεό του Χριστού, δηλαδή, το Ένα ή την ενότητα όλων των πραγμάτων, ή τη θειότητα μέσα μας.

Ο Υπεράνθρωπος, με τη σειρά του, αντιστοιχεί στον «πλήρη άνθρωπο», αυτόν που δεν ενδιαφέρεται για την αυτοϊκανοποίηση, που θεωρεί τον εαυτό του αποκλειστικά υπεύθυνο για την κατάστασή του, μια κατάσταση απέναντι στην οποία διαθέτει απεριόριστη ανθεκτικότητα. Σε αντίθεση με τον κατώτερο άνθρωπο, που είναι αναγκασμένος να σπαταλά την ενέργειά του τόσο στην αυτοϊκανοποίηση όσο και στη θυματοποίηση, καθώς και στην υπεράσπιση του εγώ και της υπερηφάνειάς του, ο Υπεράνθρωπος ενσαρκώνει την ανεξαρτησία και τη χειραφέτηση από όλα τα ρυθμιστικά, συνταγματικά και ιδεολογικά συστήματα - την καλύτερη δύναμη που έχει στη διάθεσή του.

Μηδενισμοί

Ο μηδενισμός, ή μάλλον, οι μηδενισμοί, δεν μπορούν να παραλειφθούν από τη συζήτηση. Ο ένας είναι αρνητικός, καταστροφικός, καταστροφικός ή απόλυτος, και ο άλλος καταφατικός, ψυχαγωγικός, εξελικτικός ή σχετικός.

Απόλυτο, ως έμμεση συνέπεια της πίστης του ανθρώπου στα έργα του δικού του εγώ. Ένας πρόλογος στο δράμα που κορυφώνεται αποκαλύπτοντας το ακριβώς αντίθετο από αυτό που πίστευε, δηλαδή, την επίγνωση του κενού και της άγνοιας στην οποία είχε βυθιστεί μέχρι τον καταστροφικό επίλογο της κατάρρευσης του χάρτινου σπιτιού με το οποίο είχε ταυτιστεί στην αναζήτηση της τεχνικής και ηθικής γνώσης, η οποία, όπως ισχυριζόταν, ήταν η εστία της δικαιοσύνης και της αλήθειας.

Τα δόντια του θανατηφόρου μηδενισμού δαγκώνουν, και τα σαγόνια του μπορούν να καταβροχθίσουν μόνο τον Τελευταίο Άνθρωπο. Τον πιο διαδεδομένο τύπο ατόμου στη Δύση και αλλού. Είναι αυτός που αναζητά έξω από τον εαυτό του θεραπείες για ό,τι του λείπει, για ό,τι του προκαλεί δυσφορία. Είναι αυτός που δημιουργεί και μετά κατηγορεί τον εχθρό του για τη δική του κατάσταση. Στην ουσία, αυτός που σπαταλά όλες τις ζωτικές του ενέργειες σε ακατάλληλες αναζητήσεις για μια καλύτερη ζωή. Μόνο αυτός ο τύπος ανθρώπου μπορεί να πέσει στην απώλεια νοήματος, στον βάναυσο αποπροσανατολισμό του θανατηφόρου μηδενισμού.

Ο σχετικός μηδενισμός, από την άλλη πλευρά, παραπέμπει στην επίγνωση ότι η ανύψωση οποιασδήποτε ανθρώπινης επιβεβαίωσης πάνω από όλες τις άλλες, οποιασδήποτε ιεραρχίας ιδεών που πραγμοποιούν χειρονομίες, επιλογές και έργα, αντιστοιχεί σε μια καθαρά εγωιστική αντίληψη της ύπαρξης. Επομένως, καθίσταται απαραίτητο να αποκηρύξουμε την ταύτιση με κατακτητές ή ιερείς ανώτερων αξιών, καθώς αυτό προαναγγέλλει σύγκρουση, διατήρηση του status quo και αναπαραγωγή της ιστορίας. Σχετικός, επομένως, σημαίνει παρατήρηση του κόσμου από μέσα και θέαση της μαριονέτας του εαυτού που νομίζαμε ότι ήμασταν.

Ενώ ο απόλυτος μηδενισμός αφορά το εγώ και, όταν μας κατακλύζει, καταστρέφει το πλαίσιό του, αφήνοντάς μας στο σκοτάδι, ο σχετικός μηδενισμός - που μπορεί να προκύψει μέσα μας μέσω τραύματος, μιας στιγμής «εύρηκα» ή σταδιακά μέσω της αναζήτησης απαντήσεων που δεν είναι εφήμερες και ιδιοτελείς, όπως αυτές που παρέχει το εγώ - εκμεταλλεύεται την απελευθέρωση από το ίδιο μας το εγώ. Εξαιτίας αυτού, δεν σβήνει το φως μας, αλλά φωτίζει την πραγματικότητα, αποκαλύπτοντας τις σκιές που νομίζαμε ότι ήταν γνώση. Κάνει την ενεργειακή δυναμική των σχέσεων μεταξύ όλων των πραγμάτων να λάμπει σαν λευκό σε μια ντίσκο, αφήνοντάς μας ελεύθερους να παρατηρήσουμε τι διέπει την ανθρώπινη συμπεριφορά και πώς η νωθρότητά τους τα οδηγεί σε αδιέξοδο. Έτσι, μας επιτρέπει να λειτουργούμε χωρίς τα καθήκοντα και τη ματαιοδοξία του εγώ. Χωρίς το απώτερο κίνητρο να πιστεύουμε ότι είμαστε μια ταυτότητα ανεξάρτητη από οτιδήποτε άλλο.

Το λουλούδι

Ο ενεργητικός μηδενισμός δεν είναι η απεγνωσμένη κορύφωση ίση με το απόλυτο, αλλά ένα βήμα στον εξελικτικό λόγο που αναδημιουργείται από το υποκείμενο που συνειδητοποιεί την ταύτισή του με τον εγωκεντρικό εαυτό. Πράγματι, μέσα από το όραμα του κενού και της ματαιοδοξίας κάθε εγωιστικής πράξης και σκέψης απελευθερώνεται από αυτά, κινούμενο έτσι προς την αυθεντική, καθολική, υπερκοσμική γνώση. Μια γνώση, η οποία περιλαμβάνει την «Μετατόπιση όλων των αξιών», που χαρακτηρίζεται από μια κατάσταση ηθικής δύναμης που ακτινοβολεί και εμπλέκει τους άλλους, η οποία, για να χρησιμοποιήσουμε καθολικές μορφές, επιτρέπει την αντικατάσταση της υπαρξιακής κόλασης με τον επίγειο παράδεισο. Μια συμβολική γη, που παραπέμπει σε μια οικεία, εξιδανικευμένη κατάσταση, που στερείται στον κατώτερο άνθρωπο. Μια υπαρξιακή συνθήκη στην οποία η Θέληση για Δύναμη εμφανίζεται αυθόρμητα, απαλλαγμένη από τα εγωκεντρικά εμπόδια που κάποτε την εμπόδιζαν, επιτρέποντας ταυτόχρονα ή/και επιβάλλοντας την προσφυγή σε μικροπρέπεια, τεχνάσματα, ψέματα και όλα όσα περιλαμβάνει και εκφράζει το σώμα των Θανατηφόρων Αμαρτημάτων.

Ο μηδενισμός της φιλοσοφίας του Νίτσε είναι επομένως εξελικτικός, καθώς ο Υπεράνθρωπος έχει πλήρη επίγνωση του κενού που βασίζεται στη ματαιοδοξία και την εμφάνιση των ανθρώπινων φυσικών και μεταφυσικών επιτευγμάτων. Το να ενεργεί κανείς σαν αυτά να έχουν καθολική δύναμη και αξία - όπως είναι η ουσία του εγωκεντρισμού - είναι απλώς η προϋπόθεση για την απώλεια του νοήματος στη ζωή, το άλμα στο πνευματικό κενό. Με αυτή την επίγνωση, ο Υπεράνθρωπος ανεβάζει τον πήχη της άτρωτης φύσης του, δηλαδή, γίνεται ικανός να μην σπαταλά πλέον ενέργεια στην αυτολύπηση, δηλαδή να την κάνει διαθέσιμη για να ανακάμψει μετά από κάθε πτώση, σε κάθε δυσκολία. Να γίνει ο εαυτός του και να σταματήσει να ταυτίζεται με τις μάσκες των ρόλων που σταδιακά ενσαρκώνει.

Τουλάχιστον μια υπόδειξη

Από τη συζήτηση, ωστόσο, λείπει ένα κομμάτι, μια περαιτέρω επίγνωση, αυτή της «Αιώνιας Επιστροφής του Ίδιου», στην οποία τουλάχιστον αξίζει μια αναφορά. Αφορά την επανάληψη της ιστορίας. Δεν είναι ο Τελευταίος Άνθρωπος η πηγή της διαιώνισης της ιστορίας των συγκρούσεων και των δεινών που ζούμε; Ένας κύκλος μεταμφιεσμένος σε διαφορετικές μορφές και επομένως άσβεστος στην τροχιά του, που εναλλάσσεται πάντα με μια ευθεία γραμμή που οδηγεί προς το μέλλον. Πώς γίνεται ο Τελευταίος Άνθρωπος να μην παρατηρεί την αστρική του απόσταση; Ή μάλλον, πώς μπορούμε να μην βρούμε σε αυτή την επίγνωση τι, αντίθετα, χαρακτηρίζει τον Υπεράνθρωπο; Δεν είναι θεμιτό να αναγνωρίσουμε στη φύση του Υπερανθρώπου αυτό που είναι απαραίτητο για να εξελιχθεί σε ένα άλλο είδος ιστορίας στην οποία ο Θεός, σαν τον Χριστό, ανασταίνεται σε καθέναν από εμάς;

Προς την αγκαλιά

Η προσωπική απομόνωση που βίωνε ο Γερμανός φιλόσοφος, η οποία προκλήθηκε από τη γενική παρανόηση της σκέψης του, του Υπεράνθρωπου, της Θέλησης για Δύναμη και του Θανάτου του Θεού, αφενός εκφράζει το βαθύ οραματικό του ταλέντο - ίσως τόσο φυλακισμένο σε μια τόσο κρυστάλλινη διάνοια που να είναι ακατάλληλη για την ενσάρκωση της μεταστοιχείωσης όλων των αξιών - και, αφετέρου, επομένως, αποκαλύπτει τους λόγους - τουλάχιστον περιστασιακούς - της ψυχολογικής του παρακμής. Η αρχή του άσραμ, δηλαδή ενός κύκλου συντρόφων, ίσως θα τον είχε σώσει από το να αγκαλιάσει το άλογο.

Αν ίσχυε αυτό, θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει ότι η διαδικασία της φιλοσοφίας του Νίτσε, χριστόμορφης φύσης - δηλαδή, μη εγωιστικής, με θεραπευτική και ηρεμιστική δυναμική - προφανώς δεν είχε γίνει πράξη, πραγματικότητα, επειδή παρέμεινε μπλεγμένη στην πνευματική διάσταση του φιλοσόφου και, τελικά, στην εγωιστική του αξίωση για αναγνώριση. Μια πνευματικά θανατηφόρα σύγκρουση, στην οποία είχε επικρατήσει, δίνοντας έτσι στους επικριτές του λόγους να πιστεύουν ότι είχε καλλιεργήσει μια ανόητη ουτοπία.

Πρόκειται για μια ριζοσπαστική και σφοδρή κριτική, η οποία όμως είναι καταδικασμένη να καταρρεύσει αποκλειστικά στην πνευματική διάσταση. Αναφορές της είναι οι Βούδες και οι Μποντισάτβα, δηλαδή εκείνοι οι άνθρωποι που έκαναν επίσης το βήμα που παρέλειψε ο Νίτσε, στο οποίο -και αυτό είναι το θέμα- δεν κατέληξαν μέσω της σκέψης αλλά μέσω του διαλογισμού και της στοχασμού.

Μια θανατηφόρα σύγκρουση —λέγαμε— μέχρι σημείου τρέλας, που δεν είναι τίποτα άλλο από το να πέφτει κανείς στη μαύρη τρύπα των σκέψεών του, των εκκεντρικών ιδεών, των εμμονών του, των τρόμων του και των εξάρσεων του. Μια άβυσσος με στενό ορίζοντα, τυφλή στην ζωτική ώθηση (Μπεργκσόν), από τα βάθη της οποίας, όποια και αν ήταν η τελετουργία που ακολουθούσε, μπορεί κανείς μόνο να φωνάξει την κατηγορία του στον κόσμο.

Το Ένα

Δεν είναι άραγε κατανοητό ότι ο Νίτσε αγκάλιασε το άλογο, όχι επειδή ήταν τρελός, αλλά επειδή, σε μια στιγμή έντονης ενσυναίσθησης, ένιωσε τον πόνο που είχε προκαλέσει το μαστίγιο του αμαξά στο ζώο και, σε αυτό το μαστίγωμα και σε αυτό το βάσανο, μια ενότητα μαζί του, καθώς και, ταυτόχρονα, τη δική του απόσταση από την υπόλοιπη ανθρωπότητα;

Αυτή η χειρονομία, τόσο παρεξηγημένη όσο και αυθόρμητη, με σαφή νοηματική σημασία, που προκαλείται από τη μέγγενη της μοναξιάς, πηγάζει από την ίδια έμπνευση που αναβλύζει σε ένα παιδί που κακομεταχειρίζεται το γατάκι του.

Ο κίνδυνος για το γατάκι

Όταν ο Κάρλο Ροβέλι, ένας διεθνώς αναγνωρισμένος Ιταλός φυσικός, ο οποίος ερευνά επίσης την κβαντική φύση κάθε πραγματικότητας -όχι μόνο της λεγόμενης απείρως μικρής- τιτλοφορεί μία από τις δημοσιεύσεις του «Περί της Ισότητας των Πάντων», εκτός του ότι αποτελεί μια πρόσκληση για επανεξέταση του εγωκεντρικού, ανθρωποκεντρικού συστήματος πεποιθήσεων που αντιλαμβάνεται το ακριβώς αντίθετο, συνδυάζει το όραμα του Νίτσε με αυτό που, από την έλευση της κβαντικής φυσικής, έχει γίνει μια παρουσία και ένα θέμα συζήτησης στον κόσμο της επιστήμης.

Χωρίς πάντα να ξεχνάμε ότι η δυτική φιλοσοφία και επιστήμη είναι απλώς οι τελευταίες προσθήκες στη χιλιετή γνώση που προσφέρεται στην ανθρωπότητα από όλες τις σοφές παραδόσεις της γης.

Ακόμα και μερικοί φυσικοί θα πρέπει να αγκαλιάσουν το γατάκι τους.

Il cavallo di Nietzsche

Ψευδείς συναγερμοί για να κρύψουν τους πραγματικούς

Ένας τρομερός κίνδυνος μας κυριεύει, ένας θανάσιμος κίνδυνος. Γιατί; Επειδή η θερμότητα είναι «μαζικός δολοφόνος». Τουλάχιστον, αυτό ισχυρίστηκε την περασμένη εβδομάδα το Der Spiegel , το οποίο, όπως όλα τα άλλα ευρωπαϊκά «ποιοτικά μέσα ενημέρωσης», έχει διαδώσει προπαγάνδα για την κλιματική αλλαγή. Για άλλη μια φορά, πρωτοπόρος ήταν το Imperial College London, διάσημο για τα απίστευτα στοιχεία που παρήγαγε κατά τη διάρκεια της πανδημίας του κορονοϊού. Τώρα δημοσίευσε μια δραματική μελέτη για το κλίμα: ισχυρίζεται ότι 70.000 θάνατοι που σχετίζονται με τη θερμότητα καταγράφηκαν το 2003 και ότι η κατάσταση θα επιδεινωθεί μόνο. ​​Με λίγα λόγια, υπάρχουν πολλά πραγματικά άσχημα νέα, συμπεριλαμβανομένου αυτού που αφορά την τρέλα της Ευρώπης στην Ουκρανία. Όπως αναφέρθηκε, με στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας, σε προηγούμενη ανάρτηση , τα κύματα καύσωνα σίγουρα δεν αποτελούν εξαίρεση το καλοκαίρι, αλλά η μυθοποίησή τους είναι απαραίτητη για να υποστηριχθεί η ιδέα της ανθρωπογενούς θέρμανσης με επίκεντρο την παράξενη ιδεολογία του CO2, η οποία είναι η πιο λειτουργική όχι μόνο για επενδύσεις, αλλά και για νέα κοινωνική μηχανική.

Ωστόσο, σε αυτή την περίπτωση, ο συναγερμός πρέπει να διατηρείται υψηλός για να αποσπάται η προσοχή των ανθρώπων από τους πραγματικούς κινδύνους. Ένας από αυτούς είναι η σαφής απόφαση της Ρωσίας να απαντήσει στις τρομοκρατικές ενέργειες του ΝΑΤΟ με επιθέσεις σε ευρωπαϊκό έδαφος. Δυστυχώς, το γνωστικό επίπεδο της ηπείρου είναι τόσο χαμηλό που οι άνθρωποι προτιμούν να πιστεύουν ότι αυτό δεν θα συμβεί ποτέ, ενώ παράλληλα επιδίδονται σε ευχάριστες φαντασιώσεις για τη νίκη της Ουκρανίας. Αλλά ας το παραδεχτούμε, πεθαίνουμε από τη ζέστη, και σίγουρα δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε τις κυβερνώσες ελίτ γι' αυτό. Και μετά υπάρχει το άλλο ζήτημα, το ιρανικό, και οι συνέπειές του: παρά το ασταθές μνημόνιο συνεννόησης, το οποίο ήρθε πολύ αργά για να αποτρέψει την έλλειψη εφοδιασμού, τα πλοία αρχίζουν να φιλτράρουν τα Στενά, υποθέτοντας ότι υπακούουν στους κανόνες που έχει θέσει το Ιράν. Αλλά αυτό δεν αφορά μόνο το πετρέλαιο, αλλά και τα υλικά που προέρχονται από το φυσικό αέριο και τον μαύρο χρυσό, των οποίων η τιμή αυξάνεται ανησυχητικά: η διακοπή της παραγωγής φυσικού αερίου στο Κατάρ προκαλεί την απώλεια του ενός τρίτου του παγκόσμιου ηλίου, με αυξήσεις τιμών 100%. Οι τιμές του θείου έχουν αυξηθεί ακόμη περισσότερο, διπλασιαζόμενες παρόλο που «μόνο» το 24% της παγκόσμιας παραγωγής περνάει από τον Κόλπο. Το θείο είναι ζωτικής σημασίας για την εξόρυξη χαλκού και νικελίου, αυξάνοντας έτσι την τιμή αυτών των υλικών, όπως και η ουρία, η οποία χρησιμοποιείται ουσιαστικά για λιπάσματα. Με λίγα λόγια, το φάσμα του διψήφιου πραγματικού πληθωρισμού πλησιάζει όλο και περισσότερο, ειδικά καθώς οι ευρωπαϊκές χώρες φαίνονται αποφασισμένες να χρεωθούν (η Ιταλία αναμένεται να λάβει 15 δισεκατομμύρια ευρώ) με δάνεια Safe, τα επιτόκια των οποίων πιστεύεται από τον υπουργό Giorgetti.

Σε αυτό προστίθεται η προσπάθεια επαναφοράς φόβων πανδημίας διαφόρων ειδών (βλ. Έμπολα στη Γαλλία) παρά το γεγονός ότι αναδύεται ένα πραγματικό χάος σχετικά με την πανδημία του κορονοϊού: Ο Άντονι Φάουτσι κλήθηκε από τη Γερουσία επειδή είπε ψέματα για τις δραστηριότητές του που σχετίζονται με την «πανδημία». Η παρουσία λευκών θρόμβων αίματος σε πτώματα έχει επιβεβαιωθεί, ένα φαινόμενο που ξεκίνησε με μαζικούς εμβολιασμούς, έχει επανειλημμένα επισημανθεί και μόλις τώρα έφερε στο φως το αμερικανικό CDC. Η παρουσία νανοτεχνολογίας έχει αποδειχθεί στο «εμβόλιο» της Pfizer/BioNTech. Ένας Ισπανός υπουργός καταδικάστηκε σε 24 χρόνια φυλάκιση για διαφθορά στη σύμβαση για την προμήθεια μασκών, ενώ ο βοηθός του έλαβε 19 χρόνια. Και τέλος, αποκαλύφθηκε ότι η Βρετανική Επιτροπή Έρευνας για την Covid απέκρυψε στοιχεία παρακολούθησης από τους επικριτές του lockdown. Ένας ολόκληρος κόσμος ξετυλίγεται αργά και αδυσώπητα, και έτσι το φάσμα μιας θανατηφόρας ζέστης εγείρεται για να μας αποσπάσει την προσοχή από τα πραγματικά προβλήματα και τις προοπτικές που σίγουρα δεν είναι τα καλύτερα της ζωής, αλλά σχεδόν ένα finis historiae. Το παγκόσμιο μεγάφωνο φωνάζει λύκος προς τη λάθος κατεύθυνση, μόνο και μόνο για να πιάσει τους πάντες από πίσω.

Falsi allarmi per nascondere quelli veri | il Simplicissimus

Φυσική και Θεολογία, η φύση των όντων και οι λόγοι των όντων, Μεσογαίας Νικόλαος

Φυσική και Θεολογία, η φύση των όντων και οι λόγοι των όντων, Μεσογαίας Νικόλαος

Θέλω να εκφράσω και εγώ τη μεγάλη μου χαρά για την εξαιρετική ευκαιρία που μου δίνεται να βρεθώ σε αυτόν τον χώρο, στον οποίο είχα βρεθεί προ ετών με παιδιά. Και κάθε φορά που υπάρχει μια επικοινωνία με νέα παιδιά, δημιουργεί συγκινήσεις, παλμό, ενθουσιασμό, ελπίδα, ευγενή αισθήματα, που ανοίγουν και τη σκέψη και την καρδιά.

Χαίρομαι ιδιαιτέρως που με καλέσατε, και κυρίως τον κύριο Δημόπουλο θέλω να ευχαριστήσω, διότι αυτός είχε την πρωτοβουλία. Και εσάς βέβαια, κύριε Φιλτίση.

Διότι αισθάνομαι ότι σε μια τέτοια συνάντηση υπάρχει αυτή η ωραία πρωτοτυπία: ένα σχολείο, μια σχολή και μια ένωση που μας φέρνει όλους μαζί. Μας φέρνει μαζί για να ψάξουμε, να βρούμε την αλήθεια. Δεν θα τη βρούμε τελειώνοντας, αλλά όμως θα έχουμε τη χαρά ότι πήραμε λίγες λάμψεις από την αλήθεια, και αυτός είναι και ο σκοπός μας.

Και εγώ αυτά που θα πω δεν πρόκειται να είναι οι καταπληκτικές ομιλίες που θα λύσουν όλα τα προβλήματα. Ένα ερέθισμα θα ήθελα να δώσω. Μόλις προ ολίγου μου έδωσε ο κύριος Κούβελας το βιβλίο του, Oh My God, το οποίο μου το είχε στείλει για να το διαβάσω και το οποίο δείχνει ακριβώς αυτόν τον παλμό, αυτόν τον ενθουσιασμό, αυτή την όρεξη, στα ογδοντατόσα του χρόνια, να έχει νεανικό πνεύμα για να εκφράσει λεπτές, όμορφες και δυσθεώρητες αλήθειες.

Υπάρχουν, λοιπόν, τέτοια πάρα πολλά ερεθίσματα, και υποθέτω ότι και στη σκέψη αυτών που οργάνωσαν αυτήν εδώ την ημερίδα υπάρχει αυτή η διάθεση, όπως ακούσαμε και από τις προσφωνήσεις.

Ευχαριστώ, λοιπόν, πάρα πολύ για αυτή την ευκαιρία που μου δίνετε, και εγώ θα ήθελα έτσι να πω τις δικές μου σκέψεις πάνω στο θέμα όπως το αντιλαμβάνομαι, ξεκινώντας από τον τίτλο της σημερινής ημερίδας: «Δημιουργία: η φυσική της θεολογίας και η θεολογία της φυσικής».

Προσπάθησα να τον κατανοήσω, να τον δικαιολογήσω, για να βρω τη θέση μου, τις συντεταγμένες μου, σε μια τέτοια ανοιχτή προβληματική. Σκέφτηκα ότι μου ζητήθηκε να μιλήσω σε αυτή την ημερίδα προφανώς λόγω του επιστημονικού μου παρελθόντος, σε συνδυασμό με την όχι και τόσο συνηθισμένη επιλογή που έκανα στη ζωή μου: ανάμεσα στην αίγλη και στη λάμψη της επιστήμης, όπως παρουσιάζεται σήμερα, και τη σχετικά παρεξηγημένη εικόνα της Εκκλησίας και της θεολογίας, τελικώς εγώ να προκρίνω το δεύτερο.

Να σας πω, όσο κι αν νιώθω έτσι, δεν μπορώ να παραστήσω τον επιστήμονα, παλιό σας· δεν είμαι πλέον. Ούτε όμως και τον θεολόγο. Η θεολογία δεν είναι ιδεολογία που εκφράζεται ως δυναμικός στοχασμός από έξυπνους και μορφωμένους ανθρώπους, ούτε εύρος γνώσεων, ούτε έξυπνα επιχειρήματα, ούτε πειστικές αποδείξεις, ούτε εντυπωσιακές απαντήσεις.

Η θεολογία είναι πίστη· και η πίστη είναι πνοή, ενδιάθετος λόγος, που δύσκολα εκφράζεται έξω από την εσωτερική ησυχία της σιωπής και τη μυστική λατρεία. Και όταν μεταφράζεται σε δημόσιο λόγο, συνήθως αποδυναμώνεται και εξοδεύεται.

Αυτά όλα επιθυμώ να τα διευκρινίσω από την αρχή, ώστε ό,τι πω να το ακούσετε σαν από κάποιον που στο συγκεκριμένο θέμα μπορεί μεν να πει λάθη —δεν τα φοβάται—, αλλά δεν θα ήθελε να πει ψέματα.

Θα ήθελα να ξεκινήσω με τρεις αρχικές παρατηρήσεις.

Η πρώτη είναι ότι το θέμα σχέσεων φυσικής ως καθαρής επιστήμης και θεολογίας ως πίστης φαίνεται να απασχολεί κυρίως τους θεολόγους, και ίσως τη σύγχρονη θεολογική σκέψη, ή κάποιους επιστήμονες ως θρησκευόμενους όμως, και λιγότερο ή καθόλου την επιστήμη. Επίσης ενδιαφέρει και αθέους, οι οποίοι επιδιώκουν με κάθε τρόπο να στηρίξουν την αθεΐα τους, καθώς επικαλούνται την αντιεπιστημονικότητα της θρησκείας εν γένει.

Για την επιστήμη ο Θεός είναι έξω από το πεδίο της. Δεν διαθέτει εργαλεία για να Τον προσεγγίσει άμεσα, με αποτέλεσμα οι επιστήμονες, εάν ενδιαφέρονται για τον Θεό, να μην Τον ψάχνουν μέσα από την ερευνητική ενασχόλησή τους, αλλά να Τον διαπιστώνουν μέσα τους από άλλους δρόμους. Εξάλλου Θεός, που λογικά αποδεικνύεται πως υπάρχει ή πως δεν υπάρχει, δεν φαίνεται να υπάρχει.

Η δεύτερη παρατήρηση είναι ότι ο τίτλος «η φυσική της θεολογίας και η θεολογία της φυσικής» υπονοεί μια ισοτιμία μεταξύ της φυσικής και της θεολογίας, σαν να είναι δύο μεγέθη κάπως ίσης αξίας, που από μόνα τους είναι μάλλον ελλιπή, και το ένα έχει την ανάγκη του άλλου προκειμένου να ολοκληρωθεί. Σαν να υπάρχει μια αλληλοσυμπλήρωση στο ταξίδι της αναζήτησης της αλήθειας αυτού του κόσμου, του ανθρώπου και του προορισμού του.

Η φυσική όμως, στην προσπάθειά της να ερευνήσει τη φύση των όντων, δεν χρειάζεται και τόσο πολύ τη θεολογία. Ούτε και η θεολογία χρειάζεται την επιστημονική έρευνα, ούτε καν την επιστημονική λογική, προκειμένου να διηγηθεί τους λόγους των όντων.

Τα δύο αυτά, ως οδοί γνώσεως, είναι κάπως σχετιζόμενα, αλλά όχι ισότιμα, ούτε και αμοιβαίως αναιρούμενα ή επικαλυπτόμενα. Η επιστήμη γενικά μελετά την αισθητή και λογική πραγματικότητα, ενώ η θεολογία την αλήθεια που αυτή κρύβει και τους λόγους της.

Σίγουρα η επιστημονική σκέψη, η ανακάλυψη, δεν οδηγεί υποχρεωτικά στην αλήθεια, στους λόγους των όντων. Στο πλαίσιο όμως που παράγει φιλοσοφικό προβληματισμό, θα μπορούσε να οδηγήσει στη θεολογία.

Θα διατυπώσω και μια τρίτη παρατήρηση. Νομίζω ότι τα δύο προηγούμενα υπαινίσσονται μια υπερεκτίμηση της επιστήμης και μια μειονεκτική στάση των θεολόγων, του θεολογικού κόσμου και των πιστών έναντι αυτής. Αυτός είναι και ο λόγος που συχνά εμφανίζεται ο πιστός κόσμος να επιζητεί την επιστημονική επιβεβαίωση ως στήριγμα της ασθενικής, νομίζω, πίστης.

Δυστυχώς, η ανάγκη της πίστης να στηριχθεί στην επιστήμη είναι μεγαλύτερη από την ανάγκη της επιστήμης να φωτιστεί από τη θεολογία. Έτσι, ενώ σχεδόν ποτέ οι επιστήμονες δεν ζητούν τη βοήθεια των θεολόγων, πολύ συχνά επιστρατεύονται οι χριστιανοί επιστήμονες να δώσουν επιστημονική μαρτυρία περί της πίστεως. Ίσως και εμένα γι’ αυτόν τον λόγο να με έχετε καλέσει.

Δεν χρειάζεται όμως κάτι τέτοιο. Παρά ταύτα, χρειάζονται κάποιοι επιστήμονες σαν τους άλλους τρεις εξαιρετικούς ομιλητές της παρούσης ημερίδας, όχι για να αποδείξουν τον Θεό, αλλά για να καταδείξουν την ομορφιά της επιστημονικής γνώσης ως δώρο του Θεού και ότι η περιρρέουσα, κυριαρχούσα και ίσως κατευθυνόμενη αντίληψη ότι η επιστήμη αναιρεί την πίστη και εξαφανίζει από τον ορίζοντα τον Θεό είναι αβάσιμη, αυθαίρετη, παραπλανητική και εντελώς εσφαλμένη. Εντελώς. Είναι φιλοσοφική προκατάληψη, όχι επιστημονικό συμπέρασμα.

Δύσκολα ένας άπιστος θα οδηγηθεί στην πίστη μέσα από την επιστημονική του ανακάλυψη ή θεώρηση, και το αντίστροφο: δύσκολα ένας γνήσιος πιστός από την έρευνά του θα οδηγηθεί στην απιστία. Αυτό, είτε το ένα είτε το άλλο, θα μπορούσε να συμβεί μόνο από μια καθαρά υποκειμενική ερμηνεία και φιλοσοφική προέκταση που θα μπορούσε κάποιος να κάνει.

Προηγείται η πίστη ή η απιστία της επιστήμης. Δεν έπεται. Όπως υποστηρίζει ο Φράνσις Κόλινς, ο συγγραφέας ενός εξαιρετικού βιβλίου, Η Γλώσσα του Θεού, και ο οποίος ήταν μέχρι πριν από δύο-τρεις μήνες ο πρόεδρος στα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας και ο επικεφαλής του προγράμματος του ανθρώπινου γονιδιώματος, οι άνθρωποι δεν μπορούν να στραφούν στον χριστιανισμό, στην πίστη, μόνο με λογική και επιχειρήματα.

Το τελευταίο στάδιο της μεταστροφής απαιτεί, όπως λέγει, ένα άλμα πίστης. Το μόνο που θα μπορούσαμε να πούμε είναι ότι η επιστήμη με κανέναν τρόπο δεν αναιρεί την πίστη. Δεν μπορεί να το κάνει.

Ας δούμε όμως: έχει η φυσική θεολογία; Εκ πρώτης όψεως, φαίνεται πως η φυσική έχει κάποια θεολογία. Όπως γράφει ο Απόστολος Παύλος στους Ρωμαίους: «Τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης, εἰς τὸ εἶναι αὐτοὺς ἀναπολογήτους».

Με άλλα λόγια, η μελέτη του φυσικού κόσμου, που είναι το αντικείμενο της φυσικής, παραπέμπει σε αόρατο κόσμο και φανερώνει ποιητή, δημιουργό του κόσμου, με αιώνια και ακατάλυτη δύναμη, και υπό την έννοια αυτή οδηγεί στη θεολογία.

Στους ψαλμούς του Δαβίδ αναγνωρίζεται, ομολογείται ο ουρανός και το στερέωμα, το ορατό δηλαδή σύμπαν, ως θαυμαστό δημιούργημα του πάνσοφου Θεού, που αποδίδει τιμή και δόξα σε Αυτόν: «Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα».

Επίσης, στο βιβλίο του Ιώβ υπάρχει ενθουσιώδης αναφορά στη δημιουργία των αστέρων, η οποία εκφράζει την παγκόσμια δοξολογία του Θεού ως δημιουργού της κτίσεως: «Ὅτε ἐγεννήθησαν ἄστρα, ᾔνεσάν με φωνῇ μεγάλῃ πάντες ἄγγελοί μου».

Είναι σαφές για τη θεολογία ότι η επιστήμη και η φυσική γνώση αποτελούν εξαιρετικό δώρο του Θεού, που όχι μόνο δεν κρύβει τον Θεό, αλλά μπορεί και να ανοίγει τον ορίζοντα προς Αυτόν. «Κύριος ἔδωκεν ἀνθρώποις ἐπιστήμην, ἐνδοξάζεσθαι ἐν τοῖς θαυμασίοις αὐτοῦ». Μάλιστα, η χρήση του όρου —και γι’ αυτό το τόνισα— «δόξα», παραπέμπει θεολογικά στη θεότητα. Συνεπώς, η παραπάνω αναφορά σημαίνει ότι η επιστήμη, η καλή και βαθιά κατανόηση των θαυμαστών έργων του Θεού, φανερώνει τη δόξα Του, δηλαδή τη θεότητά Του.

Υπό την έννοια αυτήν, η φυσική έχει σημαντικές προεκτάσεις προς τη θεολογία, καθώς η δυναμική της δημιουργίας του κόσμου δείχνει τον Θεό, αλλά δεν Τον αποδεικνύει. Πρέπει να θέλεις για να Τον δεις. Δεν σε υποχρεώνει. Όπως επίσης πρέπει να θέλεις για να Τον απορρίψεις.

Όπως ένας άλλος φημισμένος στοχαστής επιστήμων, που πήρε το Νόμπελ Φυσικής το 2004, ο Γουίλτσεκ, λέει ότι το σύμπαν ενσωματώνει θαυμάσιες ιδέες, αλλά παρότι αυτό μπορεί να εμπνεύσει μια πνευματική ερμηνεία, δεν την απαιτεί. Η πίστη προϋποθέτει και απαιτεί μια εσωτερική, βαθύτερη ελευθερία.

Το επόμενο ερώτημα είναι αν η θεολογία έχει φυσική. Είναι αλήθεια ότι όταν ο θεολογικός λόγος ομιλεί για κοσμολογία, για τη δημιουργία του κόσμου, όταν ο Μέγας Βασίλειος, ο Άγιος Αναστάσιος ο Σιναΐτης, στην Εξαήμερό τους, ή ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός στην Έκδοση Ορθοδόξου Πίστεως, αξιοποιούν την επιστημονική σκέψη και γνώση της εποχής τους προκειμένου να καταδείξουν τον Θεό ως δημιουργό, αυτό και μόνο δικαιολογεί μια σχέση της θεολογίας προς την κατεύθυνση της επιστημονικής γνώσης.

Είναι επίσης ενδιαφέρον ότι οι μυστικοί θεολόγοι, όπως ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Μάξιμος ο Ομολογητής, ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, όταν μιλούν περί της αληθούς γνώσεως του Θεού και της μυστικής θεολογίας, παράλληλα αναφέρονται και στη φυσική γνώση και θεωρία· και όταν γράφουν τα βαθιά θεολογικά τους κεφάλαια, συμπεριλαμβάνουν και τα λεγόμενα φυσικά κεφάλαια.

Εξάλλου, η Παλαιά Διαθήκη, στο πρώτο της βιβλίο, στη Γένεση, ξεκινάει με μια περιγραφή της αρχής του κόσμου ως θεϊκής δημιουργίας, όπου από τις πρώτες πέντε κύριες λέξεις οι τρεις αποτελούν έννοιες καθαρά φυσικές, όπως αρχή, ουρανός, γη, και στη συνέχεια βέβαια το φως, το στερέωμα, οι φωστήρες, ο ήλιος και η σελήνη, οι αστέρες κτλ. Χωρίς βέβαια κάτι τέτοιο να σημαίνει ότι ομιλεί επιστημονικά η Αγία Γραφή.

Παρ’ όλα αυτά, εάν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε μια γλώσσα ακριβείας, δεν φαίνεται να έχει η φυσική θεολογία ούτε και η θεολογία ακριβώς έχει φυσική, μιας και η θεολογία δεν στηρίζεται στη φυσική ούτε κάπως την επηρεάζει, ούτε όμως και το αντίστροφο. Ίσως σωστότερο είναι να πούμε ότι η φυσική προκαλεί τη θεολογία και η δεύτερη αγκαλιάζει την πρώτη, δεν στηρίζεται όμως σε αυτήν.

Αυτός είναι ο λόγος που, παρ’ όλα όσα αναφέραμε προηγουμένως, ο διάλογος μεταξύ κορυφαίων συγχρόνων επιστημόνων για τη σχέση επιστήμης και θρησκείας είναι και στις μέρες μας αρκετά έντονος και ζεστός, ζωντανός. Σχεδόν πάντοτε στις συνεντεύξεις τους προκαλούνται να κάνουν μια δήλωση πίστεως ή απιστίας, ακόμη και από τα κοσμικά περιοδικά. Και βέβαια τις περισσότερες φορές δηλώνουν έναν αγνωστικισμό ή κάποιας μορφής αθεΐα. Αυτό εξηγείται, αλλά είναι άλλο θέμα.

Ένας τίτλος όπως «Φυσική και Θεολογία» θα ήταν πιο πεζός, ίσως πιο σκέτος, αλλά κατά τη γνώμη μου πιο σωστός.

Ας δούμε τώρα κάποια μοναδικά χαρακτηριστικά που έχει η φυσική. Η φυσική μελετά τη φύση των όντων. Αποβλέπει στην ερμηνεία και κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου, του υλικού και αισθητού δηλαδή κόσμου. Φαινόμενα είναι αυτά που φαίνονται και συνεπώς αυτά που παρατηρούνται με επαρκείς τρόπους. Άρα ξεκινάει από μια απλή παρατήρηση και προχωράει σε αυτά που δεν φαίνονται, αλλά μπορούν να διαπιστωθούν ή και να φανούν άμεσα ή έμμεσα. Είναι αυτά που υπάρχουν και κάπως κρύβονται, αλλά μπορούμε να τα δούμε και πρέπει να τα βρούμε.

Έτσι, οι μη ορατές λεπτομέρειες του μικροκόσμου ή του μακροκόσμου μπορεί να αναχθούν σε ένα επίπεδο των αισθήσεων, ή αυτό που αρχικά δεν κατανοείται μπορεί να αποδειχθεί. Αυτός είναι ο χώρος στον οποίο κινείται η επιστήμη. Το ίδιο και η μελέτη του σύμπαντος ή των δυνάμεων, της κίνησης, του ηλεκτρισμού, των μορφών της ενέργειας, των οπτικών και ακουστικών ερεθισμάτων και ούτω καθεξής.

Αυτά, καθώς φαίνονται, παρατηρούνται, δημιουργούν ερεθίσματα, διαπιστώνονται και με κάποιον τρόπο ερμηνεύονται και εξηγούνται. Σε αυτό βοηθούν τα μαθηματικά, οι θεωρίες, η ορθή λογική και ο διαρκής διάλογός τους με την παρατήρηση και το πείραμα.

Όταν το 1981, μεταπτυχιακός τότε φοιτητής της αστροφυσικής και της θεωρητικής φυσικής και κοσμολογίας, σκεπτόμουν να δοκιμάσω στη ζωή μου μια στροφή προς σύγχρονους τομείς των επιστημών υγείας, πλησίασα μια ομάδα νεαρών επιστημόνων του τομέα βιοφυσικής στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, όπου όλοι αυτοί ήταν φωτιά τα μυαλά τους από πλευράς φυσικής αντίληψης. Επικεφαλής του προγράμματος ήταν ο Γουόλτερ Γκίλμπερτ, ο οποίος είχε διδακτορικό στη θεωρητική φυσική, στα στοιχειώδη σωμάτια· πήρε μετά το βραβείο Νόμπελ Χημείας και ήταν ο επικεφαλής της μοριακής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ.

Αυτός λοιπόν, όταν τους πλησίασα και τους είπα ότι σκέφτομαι κάτι τέτοιο, μου είπε την εξής έκφραση, την οποία και συγκράτησα: Physics is the best intellectual exercise. Μου άρεσε αυτό και το αισθάνομαι μέχρι σήμερα βαθιά μέσα μου. Και δεν είναι μόνο η καλύτερη διανοητική άσκηση, αλλά είναι και το καλύτερο εργαλείο, η καλύτερη γλώσσα, προκειμένου κανείς να εκφράσει και φιλοσοφικές θέσεις, αλλά ακόμη και δυσπρόσιτες και δυσνόητες θεολογικές έννοιες και αλήθειες.

Έχει μια μοναδικότητα η φυσική. Καταρχάς είναι το εύρος της. Το πεδίο έρευνάς της εκτείνεται από ό,τι πιο μικρό δομικά υπάρχει στη φύση, όπως τα στοιχειώδη σωμάτια, τα κουάρκς και τα λοιπά, με τα οποία ασχολείται ο κύριος Γούναρης, μέχρι τα μεγαλύτερα, όπως είναι οι γαλαξίες, το σύμπαν ολόκληρο.

Η έρευνά της περιλαμβάνει ό,τι πιο παλιό, όπως η αρχή του υλικού κόσμου πριν από 13,7 δισεκατομμύρια χρόνια, και εκτείνεται στο απώτερο μέλλον με τη μελέτη της κοσμικής εξέλιξης του σύμπαντος. Ασχολείται με το πιο κοντινό και ψηλαφητό, όπως και με το πλέον απόμακρο και δυσπρόσιτο. Βυθίζεται σε απειροστά ή εκτείνεται σε ιλιγγιώδη μεγέθη που υπερβαίνουν την αντιληπτική ικανότητα και αίσθηση. Δεν καταλαβαίνουμε τι θα πει ένα δισεκατομμύριο. Δεν μπορούμε να το αντιληφθούμε εύκολα· μπορούμε να το περιγράψουμε.

Κυκλοφορεί μέσα και στις πιο σκοτεινές γωνιές του υλικού κόσμου και ερευνά τα μυστικά τους. Η πορεία προς τη γνώση του κόσμου είναι μαγευτική. Είναι μία περιπέτεια —την είπε τη λέξη κάπως, νομίζω, ο κύριος Φιλτίσης—, ένα πέρασμα μέσα από συμμετρίες και ασυμμετρίες, κατανοήσεις και απορίες, σφάλματα και προσεγγίσεις, σκοτάδια άγνοιας και φωτεινές εκπλήξεις. Μια διακοπή πάλι με το άγνωστο και το καινούργιο.

Το εύρος λοιπόν είναι το πρώτο στοιχείο. Το δεύτερο: η διεισδυτικότητα. Είναι μοναδική.

Θεωρείται όλο αυτό το ταξίδι, που αξιοποιεί την προσεκτική παρατήρηση και την οξύτητα της σκέψης, συνθετικής και αναλυτικής, που τομογραφεί και διαπερνάει σαν τρυπάνι τα πιο δύσβατα σημεία του αισθητού και κατανοητού κόσμου, πράγματι συναρπαστικό, καθώς ανακαλύπτει και ξεσκεπάζει νέους κόσμους, καθώς κυνηγάει και διαλέγεται συνεχώς με το υπαρκτό μεν, αλλά άγνωστο, σκαρφαλώνοντας σε μια αέναη κλίμακα σημαντικών ανακαλύψεων και εκπλήξεων, που η μία διαδέχεται την άλλη, καθώς ξεδιπλώνει τα άγνωστα μυστικά του κόσμου και φανερώνει την ασύλληπτη ομορφιά και σοφία του.

Και καθώς η προσπάθεια κατανόησής του απαιτεί σπάνια ιδιοφυΐα και διανοητική οξυωπία, δεν είναι για όλους, και από την πλευρά του ερευνητή της.

Και ερχόμαστε στο επόμενο χαρακτηριστικό, το οποίο είναι η διαπίστωση της ομορφιάς, της αρμονίας του κόσμου, των κρυμμένων συμμετριών και των ασυμμετριών, της ποικιλότητας, των χρωματισμών, των ακραίων τιμών, των διαφόρων μεγεθών, των ασύλληπτων συμπτώσεων και αιφνιδιαστικών λεπτομερειών, των νόμων που διέπουν τις φυσικές σχέσεις και ισορροπίες, τις κανονικότητες και τις διαταραχές τους.

Η φυσική έρευνα είναι ένα διαρκές ταξίδι μέσα σε χώρους γοητευτικού κάλλους και άπειρου μεγαλείου, σε έναν κόσμο που ονομάζεται κόσμος, δηλαδή κόσμημα, γιατί το βασικό χαρακτηριστικό του είναι η σοφή σκέψη που διέπει την ύπαρξη και τη λειτουργία του και η απερίγραπτη ομορφιά του.

Αυτό ακριβώς υπογράμμιζε ο Αναξαγόρας, όταν, παρά τις όποιες ιδεολογικές επιφυλάξεις του Πλάτωνα, έλεγε ότι «νοῦς ἐστιν ὁ διακοσμῶν καὶ πάντων αἴτιος». Μεγαλύτερη από την ομορφιά του φυσικού κόσμου είναι η σοφία του, η ιδιοφυΐα του, αυτή που απολαμβάνει ο ευφυής ερευνητής του.

Ίσως πιο συναρπαστικό από τον περίπατο των αστροναυτών στο διάστημα να είναι αυτό το ταξίδι του φυσικού ερευνητή στο υπέροχο χάος του αγνώστου του. Είναι σαν να έχει πλησιάσει τις εσχατιές του σύμπαντος, τα όριά του, και αυτό διαρκώς να του απομακρύνεται και να του ανοίγει την όρεξη. Να προσπαθεί να κοιτάξει παραπέρα, σίγουρος ότι θα τα καταφέρει, και αυτό να του κρύβεται.

Είναι μεθυστικό αυτό το κυνήγι των ορίων. Δεν χορταίνεται η σοφία και η ομορφιά του κόσμου. Είναι πραγματικά αριστούργημα αυτός ο κόσμος και είναι εξαιρετικό δώρο η φυσική, κύριε Φιλτίση. Έτσι νομίζω. Θείο δώρο.

Και ενώ η φυσική έχει τα παραπάνω χαρακτηριστικά —το τεράστιο εύρος στο πεδίο της, τη μοναδική διεισδυτικότητα στα πιο δυσπρόσιτα μυστικά του φυσικού κόσμου, τη σχέση με τη σπάνια ομορφιά και σοφία του— έχει και τις απογοητευτικές διαπιστώσεις της.

Οι πιο βασικές θεωρίες της αποδεικνύουν ότι ο κόσμος μας διέπεται από σχετικότητα και αβεβαιότητα. Τα διάφορα κοσμικά μεγέθη, αποστάσεις, χρόνοι, εντάσεις, σε σχέση με τις υφιστάμενες σταθερές, δικαιολογούν μεν την ύπαρξη και συντηρούν τη ζωή του, επιβεβαιώνουν όμως ότι το σκοτάδι κυριαρχεί του φωτός, το ψύχος της θερμότητας, το κενό της παρουσίας, η στατικότητα της κίνησης· ότι και αυτά που γνωρίζουμε δεν είναι απόλυτα αντιληπτά ή άμεσα κατανοητά.

Ότι κάθε μορφή επικοινωνίας μεταξύ των λογικών όντων μέσα σε αυτό το σύμπαν, σε μικρή κλίμακα, είναι περιορισμένη και σε μεγάλη είναι απαγορευμένη. Ότι υπάρχει όχι για να το κατακτήσουμε ούτε για να το γνωρίσουμε σε κάθε του λεπτομέρεια, αλλά μόνο για να το απολαμβάνουμε. Και αυτό πολύ λίγοι και για πολύ λίγο· άγνωστο για πόσο λίγο. Υπάρχει όμως και για να προκαλεί τη σκέψη, να εμπνέει.

Όλα αυτά είναι θαυμάσια, αλλά όμως από μόνα τους δεν μπορούν να προσφέρουν τίποτα παραπάνω από μια ικανοποίηση της ακόρεστης ανθρώπινης περιέργειας και δίψας για γνώση. Αυτό που τελικά λαμβάνει ως αντάλλαγμα ο φυσικός ερευνητής και που θα μπορούσε να αποτελεί τον σκοπό και το κίνητρο της έρευνάς του είναι η απόλαυση της ομορφιάς του σύμπαντος, η βαθιά ικανοποίησή του για την ικανότητά του να το μελετά και να το γνωρίζει, ή η δυνατότητα που η μελέτη του παρέχει στην επινόηση ποικίλων τεχνολογικών εφαρμογών, που βελτιώνουν τους όρους της ζωής και της καθημερινότητας και διευκολύνουν τις συνθήκες επιβίωσης.

Τίποτε όμως από όλα αυτά δεν εξηγεί τους λόγους των όντων: το γιατί υπάρχει ο κόσμος, γιατί είναι όπως είναι, αν, πώς και από ποιον δημιουργήθηκε, γιατί κυριαρχεί η φθορά και ο θάνατος, γιατί η ανθρώπινη ζωή έχει όρια στη σκέψη, στη διάρκειά της, στις δυνατότητές της, στην ελευθερία της.

Ποιος είναι ο λόγος ύπαρξης του ανθρώπου μέσα σε αυτό το σύμπαν, μιας πολύ σύντομης και απρόβλεπτης, ως προς τη μορφή και την εξέλιξή της, ζωής, σε σχέση με τους τεράστιους κοσμικούς χρόνους; Γιατί να είμαστε σκεπτόμενοι; Και άλλα τόσα σχετικά. Τελικά, ποια είναι η αλήθεια που κρύβεται πίσω από τη φυσική πραγματικότητα αυτού του κόσμου;

Δεν φαίνεται να μπορεί η επιστήμη να μας τη δείξει. Δεν επαρκεί για τα πάντα, παρά την ομορφιά που περιέγραψα και την αίγλη της. Η αίσθηση ότι ο άνθρωπος γνωρίζει τα πάντα μέσω της επιστήμης και ότι μπορεί τα πάντα μέσω της τεχνολογίας είναι απατηλή ψευδαίσθηση. Δεν είναι παντογνώστης ούτε παντοδύναμος. Απλά έτσι νομίζει στις μέρες μας και ξεγελιέται.

Διερωτάται κανείς αν τελικά η γνώση της φύσης των όντων από μόνη της, όσο μεγάλη και ευρεία, διεισδυτική και μαγευτική και αν είναι, πράγματι αξίζει. Την απολαμβάνουν ελάχιστοι, για πολύ λίγο· δεν έχει βεβαιότητα, δεν έχει προοπτική· ενώ έχει αποδείξεις, δεν έχει λόγο. Πού είναι η αξία της;

Στο σημείο αυτό έρχεται η θεολογία. Δική της αποστολή είναι να ψάξει για τους λόγους των όντων, όχι να περιγράψει τις λεπτομέρειες της φύσης τους. Για τον λόγο αυτόν και τα ιερά κείμενα δεν αποσκοπούν στο να προσφέρουν τη φυσική γνώση σε πλήρη επάρκεια. Αυτά παρέχουν τη θεία γνώση ως αποκάλυψη, αφήνοντας στον άνθρωπο την ανακάλυψη της φυσικής γνώσης.

Η θεολογία ενδιαφέρεται όχι τόσο για την περιγραφική κατανόηση των φαινομένων, αλλά κυρίως για το βαθύτερο νόημα και τη σημασία τους. Όχι για την πραγματικότητα γυμνή και σκέτη, αλλά περικοσμημένη με την αλήθεια της. Αυτή τη ζωντανεύει.

Αυτό προσπαθεί και η φιλοσοφία, αλλά δεν έχει σταθερές. Είναι σαν να ανεβαίνεις σε έναν πύργο χωρίς βάση, που αιωρείται από κάπου ανεξέλεγκτα. Αντίθετα, η θεολογία στηρίζεται πάνω στην πίστη της στην ύπαρξη του Θεού και στην ενεργό και επιβεβαιωμένη παρουσία Του, από την οποία και φωτίζεται ο λόγος της.

Θεολογία δεν είναι μια σύνθεση ασταθών στοχασμών ή λογικών επιχειρημάτων περί του Θεού, ούτε η αυθαίρετη προβολή κάποιων δογματικών αξιωμάτων που ονομάζονται αλήθειες. Δεν είναι ένα ιδεολόγημα που επιδιώκει να πείσει για την ύπαρξη του Θεού και δεν έχει σχέση με την πραγματικότητα.

Ο Θεός υπάρχει όχι γιατί το υπαγορεύει η λογική, ούτε γιατί το γράφουν κάποια ιερά βιβλία, αλλά γιατί Αυτός είναι η πηγή του Είναι. Υπάρχει, και χωρίς Αυτόν καταρρέουν τα πάντα, ακόμη και η αξία της επιστήμης. Αυτή μένει με τις απολαύσεις της, με γυμνή την ομορφιά της, χωρίς τους λόγους των ευρημάτων της.

Για την ορθόδοξη θεολογία, ο Θεός είναι πρώτον, ο προαιώνιος και αΐδιος· δεύτερον, το αίτιο, ο λόγος και ο δημιουργός πάντων των όντων· και τρίτον, ο πάντοτε παρών.

Οι λόγοι των όντων συνδέονται άμεσα με το αίτιο των πάντων, τον Θεό. Είναι εντυπωσιακό ότι το όνομα του Θεού στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται ως Yahweh, που σημαίνει «ὁ Ὤν». Αυτός που υπάρχει, που αποτελεί την πηγή της ύπαρξης, του είναι και της ζωής των πάντων.
Δεν θα υπήρχε ίσως καλύτερο και πιο πετυχημένο όνομα για τον Θεό από την ταύτισή Του με το Είναι. Είναι άναρχος και αιώνιος, προϋπάρχων Θεός: «πρὸ τοῦ ὄρη γεννηθῆναι καὶ πλασθῆναι τὴν γῆν καὶ τὴν οἰκουμένην, καὶ ἀπὸ τοῦ αἰῶνος καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος σὺ εἶ».

Κάποιοι αγνωστικιστές επιστήμονες υποστηρίζουν ότι είμαστε μια ανακατανομή του τίποτα —τα λέμε με τον κύριο Γούναρη. Δηλαδή το τίποτα κάπως ανακατεύθηκε με τον εαυτό του και προέκυψε ο κόσμος, το σύμπαν.
Από το τίποτα προέκυψε το μεγαλείο, το κάλλος, η σοφία του κόσμου. Στη λογική τους αυτήν, ο κόσμος έγινε μόνος του. Δεν χρειάζεται δημιουργός. Τον γέννησε το μηδέν, το τίποτα, ο κανείς. Αυτό όμως, όσο και αν παρουσιάζεται έτσι, δεν είναι επιστημονική άποψη ούτε και ισχυρή λογικά θέση.

Ας το δούμε αυτό από θεολογικής πλευράς. Όταν ο ερευνητής, αντί να μαγεύεται με την ομορφιά του κόσμου, αντί να διεκδικεί τους λόγους της, αντί να διακρίνει στο βάθος τον Θεό, δημιουργό του, αρκείται κυρίως στο να θαυμάζει με έπαρση την ιδιοφυή σκέψη του και να απολαμβάνει τις ικανότητές του, το επίτευγμά του, τον εαυτό του, τότε έχει κλείσει πολύ τον ορίζοντά του και έχει βουλιάξει στο βαρυτικό πεδίο του εγωκεντρισμού του.

Είναι σαν να ζει μέσα σε μια διαστελλόμενη ημιδιαφανή σφαίρα, που ξεγελιέται από το ότι διαστέλλεται. Απολαμβάνει τα όσα βλέπει από τον εισερχόμενο φωτισμό στο εσωτερικό της, αλλά δεν μπορεί να δει τι συμβαίνει έξω. Χωρίς ενδεχομένως να το καταλαβαίνει, γίνεται ο ίδιος Θεός και εκτοπίζει τον Θεό, Τον κάνει ξένο και ανεπιθύμητο, Τον αγνοεί και Τον αρνείται.

Η περιγραφή της φύσης των όντων χωρίς τη σοφία των λόγων τους χαρίζει κάποια απόλαυση, αλλά δεν προσφέρει το κλειδί της αλήθειας που ελευθερώνει. Στη θεολογική αντίληψη, πριν γίνουν όντα τα όντα, δηλαδή πριν έρθουν στο είναι, τότε που επικρατούσε —θα είναι λίγο πυκνά αυτά που θα πω— το μη είναι, το τίποτα, ο Θεός, που το όνομά Του είναι ὁ Ὤν και ως ὁ Ὤν προϋπήρχε του υλικού κόσμου, παρεμβαίνει δημιουργικώς και εκ του μη όντος εις το είναι τα πάντα, δηλαδή το σύμπαν, παρήγαγε.
Είναι πιο δύσκολο και παράλογο να δεχθείς την τύχη από το να πιστεύεις ως πηγή των όντων τον ὄντα. Τον ὄντα Θεό, αντί να επιθυμείς να κοινωνείς μαζί Του επειδή ακριβώς είναι ὁ Ὤν, να Τον απορρίπτεις εκ προοιμίου.
Ο Θεός λοιπόν υπήρχε τότε που δεν υπήρχε κόσμος και χρόνος, δηλαδή προϋπήρχε. Αυτός ο άκτιστος Θεός είναι ο δημιουργός του κτιστού κόσμου, διότι «πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ὃ γέγονεν». Είναι το μόνο άκτιστο αίτιο και ο κόσμος το κτιστό αιτιατό.
Ανάλογη διδασκαλία συναντάται στο βιβλίο των Μακκαβαίων, αλλά και γενικότερα στην πατερική γραμματολογία, με λιτότητα και σταθερότητα. Το σύμπαν δεν προέκυψε αυτόματα ούτε από μόνο του, αλλά δημιουργήθηκε. Έχει δημιουργό. Αυτή είναι η μεγαλύτερη παρακαταθήκη του. Από αυτό αντλεί την αξία και το μεγαλείο του, όχι από την ομορφιά και τη σοφία των νόμων του.

Ο Τριαδικός Θεός με τις άκτιστες ενέργειές Του αγκαλιάζει όλη την κτίση. Κατά τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, τα απλώς όντα, τα χωρίς δηλαδή ζωή, μετέχουν της ουσιοποιού ενεργείας του Θεού. Τα ζώντα, τα ζώα, τα φυτά, και της ζωοποιού. Τα λογικά όντα και της σοφοποιού ενεργείας του Θεού. Ενώ μόνο οι άγγελοι και οι άνθρωποι μετέχουν και της θεοποιού ενεργείας του Θεού. Και αυτός είναι ο λόγος ύπαρξης των ανθρώπινων όντων: η μετοχή στις άκτιστες ενέργειες του Θεού.

Ο Θεός είναι τρίτον και πάντοτε παρών. Σε όλη την κτίση. Και όπως διά της δημιουργικής ενεργείας έφερε όλα τα όντα στην ύπαρξη, εκ του μη όντος, έτσι και διά της συνεκτικής και εποπτικής Του άκτιστης ενέργειας συγκρατεί όλα τα όντα εις το είναι και ορίζει τους φυσικούς και πνευματικούς νόμους που διέπουν την υλική και νοερά κτίση.

Η άκτιστη ενέργεια του Θεού ως αιτία γίνεται κτιστή ως αποτέλεσμα και μεταποιείται σε διάφορα είδη κτιστών ενεργειών, όπως είναι η δυναμική, η κινητική, η χημική, η πυρηνική, που μελετούν οι φυσικοί. Αυτά μελετάει η φυσική, και μάλλον έτσι πρέπει να τα μελετάει.

Υπό την έννοια αυτήν, ο Θεός ως πάντοτε παρών, όταν κοινωνείται, επιβεβαιώνεται η ύπαρξή Του και διαπιστώνεται η αλήθεια Του, η θεότητά Του. Συνεπώς, διά της θεολογίας φωτίζεται η επιστημονική ανακάλυψη, αποκτά αξία η κατανόηση του κόσμου, μεγεθύνεται η ομορφιά του, ζωντανεύει η υλικότητά του, μεγαλύνεται η επιστήμη, καθώς «ἐνδοξάζεται ἐν τοῖς θαυμασίοις αὐτοῦ» ο Κύριος και «καθορᾶται ἡ ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης». Δηλαδή μέσα από τη φυσική γνώση φανερώνεται ο Θεός και η αλήθεια Του. Δεν αποδεικνύεται· δείχνεται.

Πράγματι, η φυσική οδηγεί στη θεολογία και η θεολογία αναδεικνύει πολλαπλασιαστικά τη φυσική γνώση. Και επιπλέον, η φυσική είναι για λίγους και για λίγο, λίγα χρόνια, ενώ η πίστη είναι για όλους και για πάντα, αιωνίως.

Θα κλείσω με ένα περιστατικό. Προ ετών, ένας από τους πλέον διάσημους και διεθνώς γνωστούς Έλληνες επιστήμονες, πρωτοπόρος στην έρευνα της τεχνητής νοημοσύνης, αφού έδωσε μια γεμάτη πάθος και παλμό διάλεξη στο καταληκτήριο μάθημα το οποίο έκανε, και το οποίο ήταν εντυπωσιακό, οι φοιτητές έμειναν άναυδοι και ξέσπασαν σε ένα γερό χειροκρότημα.

Τελειώνοντας λοιπόν, σηκώθηκε ένας και είπε: «Κύριε καθηγητά, πού βρίσκετε τη δύναμη, την έμπνευση, το πάθος, τη ζωή, τον τρόπο με τον οποίο εσείς μιλάτε και κάνετε την έρευνά σας; Θέλουμε να μας το πείτε. Μας μεταφέρατε γνώση· θέλουμε να μας δώσετε τώρα και την έμπνευσή σας».

«Καλύτερα να μη σας απαντήσω», τους είπε. «Δεν νομίζω ότι θα το καταλάβετε».

«Γιατί το λέτε αυτό; Γιατί δεν θα το καταλάβουμε; Είμαστε μαθητές σας και θέλουμε να μάθουμε το μυστικό σας».

«Όχι», λέει, «άστε τα για άλλη φορά».

«Τέλειωσε το μάθημα. Άλλη φορά δεν ξέρουμε αν θα σας ξαναδούμε. Θέλουμε τώρα να μας το πείτε».

«Καλά», λέει, «αφού επιμένετε, θα σας το πω. Αλλά έχετε προκαταλήψεις και θα με απορρίψετε τώρα, στο τελευταίο μάθημα».

«Όχι, να μας το πείτε».

«Είναι», λέει, «τρεις λέξεις: μετάνοια, εξομολόγηση, προσευχή».

Κόκαλο. Πάγωσαν οι πάντες. Κανείς δεν περίμενε κάτι τέτοιο. Έγινε μια σιγή. Σηκώνεται ένας και λέει: «Με συγχωρείτε, δηλαδή πιστεύετε στην Παναγία και στα θαύματα και σε τέτοια πράγματα, και κάνετε έρευνα στην τεχνητή νοημοσύνη;»

«Ακούστε», λέει, «παιδιά, δεν χρειάζεται να σας πω εγώ πού πιστεύω ούτε πώς πιστεύω και δεν ξέρω και πόσο πιστεύω. Ένα πράγμα μόνο θα σας πω: ότι πάντως ο αλγόριθμος δουλεύει».

Αυτό θα είχα και εγώ να πω: ο αλγόριθμος της πίστης δουλεύει εδώ και χρόνια, είτε αμφισβητείται είτε αγνοείται είτε περιφρονείται.

Σας ευχαριστώ πάρα πολύ.

Δημήτριος Τσελεγγίδης: «Ὁ Θεός Λόγος καί “οἱ λόγοι τῶν ὄντων”»

 

Δημήτριος Τσελεγγίδης: «Ο Θεός Λόγος καί “οι λόγοι τών όντων”»

Σεβαστοί Πατέρες, κύριε Πρόεδρε του Συνεδρίου, κύριοι Σύνεδροι, αγαπητοί εν Χριστώ αδελφοί και αδελφές, χαίρομαι που βρίσκομαι για δεύτερη φορά στο βήμα και επικοινωνώ με ένα ακροατήριο ιδιαίτερα ανεβασμένο και με ιδιάζοντα χαρακτήρα, διότι συνδυάζει αυτό που λέμε Ελληνισμός και Ορθοδοξία. Η εισήγηση που προηγήθηκε από την κυρία Βουλγαράκη θα έλεγα ότι ενσάρκωσε αυτή την πραγματικότητα, τουλάχιστον στον δικό μου νου, με έναν καταπληκτικό τρόπο, που αισθάνθηκα και ως Έλληνας και ως Χριστιανός ότι έχουμε έναν ιδιαίτερο ρόλο μέσα στην Ιστορία, όχι γιατί μας αρέσει να το λέμε για να φανούμε ανώτεροι από κάποιους άλλους, αλλά γιατί είναι η ιστορική πραγματικότητα την οποία βεβαιώνουν τα ίδια τα πράγματα και ο ίδιος ο πανανθρώπινος πολιτισμός.

Μου έκανε εντύπωση —ίσως ξεφεύγω από τη δεοντολογία και αναφέρομαι σε μία εισήγηση που προηγήθηκε, αλλά θεωρώ χρέος μου να το πω— ότι ήταν μία εκπληκτική, που δεν την περίμενα, εισήγηση, όπου έγινε μία ζεύξη αυτών των δύο οντοτήτων, αυτών των δύο όψεων της ίδιας πραγματικότητας: πώς δηλαδή προετοιμάστηκε ο κόσμος ώστε να δεχτεί αυτό στο οποίο θα αναφερθώ εγώ.

Μίλησε για ένα κτιστό φως, σε τελευταία ανάλυση, το οποίο όμως είναι δημιούργημα του άκτιστου φωτός. Είναι αγαπητικό αποτέλεσμα αυτού του Δημιουργού και χαρήκαμε ιδιαίτερα αυτό το πράγμα, γιατί δόθηκε με έναν όχι απλά γλαφυρό τρόπο, σαφώς και ίδιον της τραγωδίας, αλλά με έναν ερμηνευτικό και βαθύ τρόπο.

Το θέμα όμως δεν είναι αυτό, και εγώ δεν είμαι καλός εγκωμιαστής. Μου βγήκε αυθόρμητα και το θεώρησα χρέος να το πω. Και θα φανεί ίσως και από όσα εγώ, μάλλον σύντομα, θα πω. Θα πω μερικά πράγματα στην αρχή πολύ συμπυκνωμένα και γρήγορα, τα οποία τα θεωρώ απαραίτητα και λόγω της ιδιότητάς μου και λόγω του ότι έτσι συλλαμβάνω το θέμα. Θα έρθω όμως στα περισσότερα, τα οποία θα είναι με παραδειγματικό τρόπο και θα τα καταλάβουν όλοι.

Όποιος έχει βέβαια πνευματικά αισθητήρια, οξυμένο το πνευματικό αισθητήριό του, θα πιάσει τουλάχιστον και το νοούμενο, αν δεν γνωρίζει κάποιες λέξεις τις οποίες δεν μπόρεσα να αποφύγω, γιατί έχουν ταυτιστεί με την ιδιότητά μου όχι απλώς ως θεολόγου, αλλά ως δογματικού θεολόγου. Δηλαδή εμείς οφείλουμε να ομιλούμε με απόλυτη ακρίβεια και να μη λέμε τίποτε περισσότερο από αυτό που αποκάλυψε ο ίδιος ο Θεός, χωρίς εκπτώσεις.

Όρισα εγώ το θέμα μου. Δεν ήθελα να έρθω εδώ, αλλά μετά από αυτά που μου λέχθηκαν ότι είναι το αντικείμενο με το οποίο θα απασχοληθεί το συνέδριο, θεώρησα ότι κατ’ εξαίρεση θα ήταν καλό να έρθω, για να πω μερικά πράγματα τα οποία δεν είναι συνήθη. Είναι πράγματα τα οποία και σε μένα, μπορώ να πω, και ως καθηγητή, ωρίμασαν περισσότερο τα τελευταία χρόνια και δεν βγήκαν στο κοινό. Δεν είναι πράγματα που ακούγονται τόσο. Τα θεωρητικά, τα πρακτικά, τα ακούει κανείς, αλλά μπορεί να τα αυτονομεί.

Εδώ είδαμε με έναν δημιουργικό τρόπο αυτό που ο καθένας μπορεί να παρακολουθήσει σε μία τραγωδία. Τα συμπεράσματα όμως και ο τρόπος με τον οποίο δόθηκαν από την κυρία Βουλγαράκη μάς βοηθάει ερμηνευτικά, με τη χειραγωγία αυτή, στο βαθύτερο περιεχόμενο όντως. Και αυτό θα προσπαθήσω να κάνω και εγώ, έτσι, εκ του προχείρου, γιατί δεν ετοιμάστηκα καθόλου ιδιαίτερα για να έρθω εδώ.

Το θέμα που έθεσα είναι: «Ο Θεός Λόγος και οι λόγοι των όντων». Οι λόγοι, εντός εισαγωγικών, έχουν ειδικό περιεχόμενο, στο οποίο θα αναφερθώ. Έβαλα μάλιστα και έναν υπότιτλο για να περιορίσω τα πράγματα: θα μιλήσω για την πρωτογενή αιτία και τον σκοπό υπάρξεως όλων των όντων, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου.

Ο μόνος κατά κυριολεξία Θεολόγος είναι το υποστατικό Φως, ο Θεός Λόγος, ο μόνος εκ του μη όντος δημιουργός όλων των όντων και η απώτερη εντελέχεια των όντων. Εντελέχεια είναι αριστοτελική έκφραση που σημαίνει τον εσωτερικό σκοπό υπάρξεως του κάθε όντος.

Ο άνθρωπος οικειώνεται χαρισματικά τη θεολογία όταν ενεργοποιηθούν τα πνευματικά αισθητήριά του. Τότε βλέπει, ακούει, γεύεται και ζει υπαρξιακά, δηλαδή ψυχοσωματικά, τον Τριαδικό Θεό. Τότε ομιλεί αυθεντικά για τον Θεό και την κτίση. Δεν διανοείται και δεν πιθανολογεί. Λέγει αυτά που βλέπει ως αυτόπτης και αυτήκοος. Τότε η θεολογία του είναι αποτέλεσμα της θεοπτείας του.

Αυτός είναι ο λόγος που έχουμε λίγους μέσα στην Εκκλησία με τον τίτλο, κυριολεκτικά, του Θεολόγου. Είναι τρεις οι Θεολόγοι: ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος. Και όπως η Εκκλησία είναι μία, μία είναι και η αυθεντική θεολογία της.

Το λέω για να επικαιροποιήσω τον λόγο μου, γιατί σήμερα γίνεται λόγος για πολλές εκκλησίες και για πολλές θεολογίες, τις οποίες η επιστήμη της σημερινής εποχής τις έχει νομιμοποιήσει. Φυσικά δεν το αποδέχομαι, και έχω τόσους λόγους γι’ αυτό.

Είναι λοιπόν η θεολογία για την οποία μιλώ τώρα εκείνη που προκύπτει από τη χαρισματική θεοπτεία των θεωμένων της, των διαβεβηκότων εν θεωρία —θεωρία ίσον θεοπτεία— κατά τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο. Κάθε άλλη θεολογία είναι διανοητική, επιστημονική πιθανολογία· είναι ανθρώπινη, ακαδημαϊκή γνώση βιβλικών και πατερικών καταθέσεων, με όλη τη σχετικότητά τους.

Η θέα, η φωνή, η ζωή και η λειτουργία των όντων προϋποθέτουν την πνευματική εμπειρία της θεοπτείας, μέσα από την οποία αποκαλύπτεται βιωματικά και εμπειρικά ο λόγος τους, δηλαδή η αιτία και ο σκοπός τους, αλλά και η χωροχρονική ένταξη της λειτουργίας τους. Κάθε λέξη εδώ θέλει μεγάλη ανάλυση, αλλά από τα παραδείγματα θα γίνει κατανοητό.

Ο Απόστολος Παύλος, ως θεόπτης, μας πληροφορεί ότι τα πάντα δι’ αυτού, του Λόγου, του Υιού του Θεού, και εις αυτόν έκτισται. Μέσα σε μία μικρή πρόταση μας δίνει την απάντηση γιατί υπάρχουμε, γιατί υπάρχουν όλα εκείνα τα οποία θεωρούμε ασήμαντα ίσως και βλαβερά, και οτιδήποτε άλλο λέει ίσως και η σύγχρονη επιστήμη. Τα σχετικοποιεί, αν θέλετε, και τα αμφισβητεί, δίδοντάς τους το θετικό περιεχόμενο του Δημιουργού τους, εκείνου δηλαδή ο οποίος έθεσε, σε ένα κτιστό επίπεδο, τον εαυτό του μέσα στα όντα.

Έτσι κατανοείται, μετά από αυτά που είπα —και κλείνω— γιατί η κοσμολογία της Εκκλησίας είναι οργανικό κεφάλαιο της θεολογίας της, χωρίς την οποία, τη θεολογία δηλαδή, δεν μπορεί να ερμηνευτεί ο κόσμος και η ύπαρξή του και η λειτουργία του.

Πώς αποκαλύπτονται όμως οι λόγοι των όντων και η φωνή τους; Από το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, μέσα από το στόμα του προφητάνακτος Δαβίδ. Θα μπορούσα να σας αναφέρω πολλά σημεία, για αυτούς οι οποίοι όμως εκκλησιάζουν τη ζωή τους ολόκληρη και πηγαίνουν στην Εκκλησία ξέροντας πότε πρέπει να πηγαίνουν, όπως, κυρία Βουλγαράκη, ξέρει κανείς πότε πηγαίνει στο θέατρο, ποια ώρα ξέρει και είναι εκεί.

Τι εννοώ; Με συγχωρείτε, δεν θέλω να γίνω αιχμηρός, αλλά είναι κάτι που παραλείπουμε και αυτό ερμηνεύει τη φτώχεια μας. Δηλαδή στην Εκκλησία πάμε —επειδή είναι και ελεύθερο και αβίαστο βέβαια— και θα μας βολέψει όποτε και τα λοιπά. Όμως στην Εκκλησία πρέπει να πηγαίνουμε με το χτύπημα της καμπάνας, δηλαδή με το «Ευλογητός ο Θεός». Ακούμε τόσο σημαντικά πράγματα, τα οποία, να το πω με ένα απλό παράδειγμα, είναι ό,τι για τη νοικοκυρά το προζύμι προκειμένου να κάνει ψωμί· τόσο απαραίτητο δηλαδή είναι. Δεν έχει βάση σε αυτά που θα ακούσει· ακόμη κι αν κοινωνήσει —δεν απαξιώνουμε το μυστήριο, απεναντίας— αλλά δεν τον αγγίζει. Κάτι αισθάνθηκε, αλλά δεν πήρε αυτό για το οποίο πήγε.

Θα περιοριστώ μόνο σε ένα, γιατί βλέπω και την ώρα που με κυνηγάει. Είμαι και λίγο αργός σε αυτά, να με συγχωρείτε. Ο Ψαλμωδός λέει μία καταπληκτική κατάθεση. Σημειωτέον ότι ο ίδιος ο Κύριος είπε για τον προφητάνακτα Δαβίδ ότι τα είπε εν Πνεύματι Αγίω αυτά που είπε.

Προσέξτε, γιατί κάνουμε τραγικά λάθη μέσα στην Εκκλησία και μετά λέμε γιατί υπάρχουν αυτά τα συμπτώματα σε εμάς και γενικότερα. Λέει, και θα πω ποιο είναι το τραγικό λάθος το οποίο και εγώ έκανα για τους λόγους των όντων και τη φωνή τους: «Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα». Νομίζω είναι σαφές. «Οὐκ εἰσὶ λαλιαί, οὐδὲ λόγοι, ὧν οὐχὶ ἀκούονται αἱ φωναὶ αὐτῶν. Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν».

Δηλαδή ο Θεός μιλάει από το κάθε ον για τον σκοπό για τον οποίο υπάρχει και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί. Πλην όμως τα πράγματα δεν γίνονται μαγικά, όπως τα παιδικά που προωθούνται με μαγικό τρόπο, αλλά με θεμελιώδεις προϋποθέσεις.

Αυτά λέγονται λοιπόν. Δεν θα πω άλλα, γιατί «πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον», όρη, βουνοί, θάλασσα, χάλαζα και τα λοιπά. Είναι γεμάτο. Γι’ αυτό είπα: για έναν που πάει στην Εκκλησία, δεν του κάνω εγώ τώρα ξενάγηση στο σπίτι του. Ξέρει αυτά τα πράγματα, αλλά τον υποψιάζω ότι αυτά δεν λέγονται ποιητική αδεία. Έτσι νόμιζα και εγώ.

Και όταν λέω «νόμιζα και εγώ», όχι ως παιδάκι. Αφού πήγα στην ακαδημαϊκή θεολογία, αφού δεν άκουσα τίποτε γι’ αυτά —και θα σας πω πότε τα άκουσα— βέβαια τα άκουγα από τον άγιο πατέρα μου, ο οποίος ήταν ιερέας και τα έβλεπε και τα ζούσε. Άρα δεν υπάρχουν; Άρα λέγονται ποιητική αδεία; Άρα τα λέει επειδή είναι ευσεβής; Έτσι αδίκησα τον εαυτό μου, αδικώντας την αλήθεια και τον πατέρα μου.

Αλλά ποια είναι η πραγματικότητα; Πως δεν λέγονται ποιητική αδεία· προκύπτουν από τη χαρισματική εμπειρία, την οποία βεβαίως είχε ο πατέρας μου, στον οποίο αναφέρομαι, και το πιστοποιούσε αυτό ο Θεός δι’ απολύτως συγκεκριμένων πραγμάτων και θαυμάτων. Δεν είναι το θέμα μου όμως αυτό. Θα τα αφήσω όλα αυτά και θα πάω σε μία κάρτα μόνο, όπου θα συμπτύξουμε και θα αναλύσουμε παράλληλα την πιστοποίηση αυτών των πραγμάτων που υπαινιχθήκαμε, για να δούμε με πολύ απλό, παραδειγματικό τρόπο αυτά που είπαμε: ότι έβαλε ο Θεός ο ίδιος όχι μόνο ως αιτία, αλλά και ως σκοπό του κάθε όντος μέσα του.

Πώς βεβαιώνεται; Έτσι, επειδή μας το λέει, εμείς να το πιστέψουμε; Ή έχουμε τη δυνατότητα αυτή του Ψαλμωδού, που δεν είναι η εξαίρεση, ότι τα όντα μέσα τους μιλούν, και μιλούν σε εμάς, και μιλούν μεταξύ τους, αλλά μιλούν —το σπουδαιότερο— με τον ίδιο τον Θεό;

Θα σας το πω έτσι, με πολύ απλό λόγο, όπως μου συνέβη. Ήμουν νεαρός ακόμη· μάλλον στην πρώτη βαθμίδα του καθηγητή, λέκτορας ακόμη. Γνωριζόμουν και βλεπόμασταν πολύ συχνά με τον Άγιο Εφραίμ τον Κατουνακιώτη, τον Άγιο Παΐσιο, τους σύγχρονους Αγίους, και αυτούς ακόμη που δεν αγιοκατατάχθηκαν. Όλοι είχαν την ίδια συχνότητα, πρέπει να ξέρετε· τη συχνότητα που μας είπε και ο Άγιος Παΐσιος, που είναι η ταπείνωση και η αγάπη: η ταπείνωση για πρόσληψη, η αγάπη για έκφραση.

Αυτά όμως, προσέξτε, τα νομίσαμε εμείς ότι είναι αρετές, κτιστές δηλαδή, να το κάνουμε αφού είναι καλό. Η ταπείνωση —πώς θα το κάνεις αυτό το βράδυ; Αυτά, όπως τα είπα συμπτυγμένα στην αρχή, είναι υπόθεση μετοχής. Τι είπε ο Χριστός; «Μάθετε ἀπ’ ἐμοῦ, ὅτι πρᾷός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ».

Για να μιλήσω και με τον γλωσσικό κώδικα της κυρίας Βουλγαράκη εδώ, τι τους είπε δηλαδή; Πρώτα πρέπει να ξέρουμε ελληνικά, να πάμε στη ρίζα μαζί. Αυτό είναι πολύ σπουδαίο: το «μαθαίνω». Η λέξη αυτή, «μάθηση» και «μαθαίνω», οικειώθηκε από τη γλώσσα της Καινής Διαθήκης. Η γλώσσα της Καινής Διαθήκης είναι αυτή των αρχαίων ημών προγόνων.

«Μαθαίνω» δεν σημαίνει πληροφορούμαι ακουστικώς κάτι, άρα το έμαθα, αλλά έχω υπαρξιακή σχέση με αυτό που το λέμε αντικείμενο της μάθησης. Στην προκειμένη περίπτωση, ως θεολόγος μιλώ, έχουμε υποκείμενο της μάθησης, που είναι ο ίδιος ο Θεός, τον οποίο όχι απλώς βεβαίως ακούμε —και καλό είναι να ακούμε τον Λόγο του Θεού— αλλά δεν αρκεί. Τον άκουσαν και εκείνοι που τον σταύρωσαν, οι εκπρόσωποι στην καθέδρα του Μωυσέως και όλοι οι άλλοι, όπως αναφέρθηκε η κυρία Βουλγαράκη σε αυτούς.

Δηλαδή ποιοι τον σταύρωσαν; Αυτοί που ευεργετήθηκαν κατάφορα από αυτόν. Αφήνω το νομικό θέμα, ότι δεν είχαν βάση πουθενά αυτά. Πλην όμως, γιατί συνέβησαν αυτά; «Εἰ γὰρ ἔγνωσαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης ἐσταύρωσαν».

Θα μου δώσετε κανένα-δυο λεπτά ακόμη, γιατί μου έρχονται μερικά τα οποία είναι πολύ ζωντανά και θα σας αρέσουν.

Νεαρό πρόσωπο, σε ηλικία 17 χρονών, μου εκμυστηρεύτηκε το εξής: παρουσιάστηκε ο Χριστός ζωντανός, με το σώμα Του, και το παιδί έπαθε με αυτά που είδε· δηλαδή είδε τον Χριστό χαρισματικά, όχι απλώς με το ιστορικό σώμα Του, αλλά με τη δόξα Του, δηλαδή με τη θεότητά Του.

Και Του είπε: «Χριστέ μου, πώς μπόρεσαν;» Ρωτάει ο Χριστός: «Ποιοι να μην ξέρουν τι; Πώς μπόρεσαν;» «Πώς μπόρεσαν να Σε σταυρώσουν;» Γιατί το παιδί έβλεπε τον Κύριο όχι με κεκαλυμμένη τη θεότητα, όπως Τον έβλεπαν οι σταυρωτές Του, αλλά φανερούμενη, αποκαλυπτόμενη.

Λέω: «Γιατί το ρώτησες αυτό;» «Μα», λέει, «εγώ έπαθα μόνο που Τον είδα. Πέρα από αυτό που εξέπεμπε ως δόξα, ήταν η γλυκύτητα αυτής της αγάπης Του, η οποία με έλιωνε· η χαρά και η ειρήνη την οποία μου μετέδιδε η παρουσία Του. Και απορούσα, γιατί είδα τα χέρια Του και τα πόδια Του, τα οποία έχουν αυτό το τεκμήριο της ιστορικής αλήθειας».

Λέτε, η Ανάσταση δεν τα θεράπευσε σκοπίμως; Αφού ενίκησε τον θάνατο, θα θεράπευε αυτά. Τα άφησε εις τεκμήριο. Και στη συνέχεια λέει ο Χριστός: «Γιατί, πώς μπόρεσαν;» Και λέει: «Ένα τέτοιο έγκλημα είναι η σταύρωσή Σου». Λέει: «Μα μήπως και εσύ;»

Προσέξτε, έχουμε θεοπτεία. Προσέξτε να μην ωραιοποιούμε τα πράγματα και τα πάμε σε έναν χώρο ιδεολογικό. Το ότι καθαιρόμεθα προκειμένου να δούμε από τον Κύριο δεν σημαίνει ότι έχουμε ταυτιστεί μαζί Του. Έχουμε την ατέλειά μας. Και ο Κύριος —και είναι το τεκμήριο αυτό γνησιότητας αυτής της θεοπτείας— μας διορθώνει. Και λέει του προσώπου αυτού: «Μήπως εσύ δεν με σταυρώνεις;» «Χριστέ μου, εγώ Σε σταυρώνω;» «Ναι, καθημερινώς». Και αναφέρεται σε κάποιες πράξεις που ξέρω, που ήξερα κι εγώ, και ήμουν κι εγώ κατάπληκτος γιατί αυτά τα προσέλαβε ο Κύριος ως σταύρωση.

Για να μη σμικρύνουμε κάποια πράγματα και λέμε: «Αυτό δεν είναι τίποτα· τι είπα; Ανόητε, βλάκα, τούτο και το άλλο». Και φυσικά τα είπε ο Κύριος ότι είναι. Είτε τα πάρεις ως προαπαιτούμενα του φόνου είτε ως προστάδια είτε ως άλλη έκφραση του φόνου, ένα είναι σίγουρο: θα πας εκεί που πάει ο φονιάς. Γι’ αυτό είπε: «Ἐὰν μὴ περισσεύσῃ ὑμῶν ἡ δικαιοσύνη πλεῖον τῶν γραμματέων καὶ Φαρισαίων». Τι έκαναν οι Φαρισαίοι; Έκαναν αυτά και εκείνα. Αλλά τώρα αυτά δεν έχουν τόπο για μας; Αυτές οι αμαρτίες είχαν συνέπειες.

Αυτό όμως είναι θεοφάνεια. Αφού έκανε αυτά, γιατί παρουσιάστηκε ο Κύριος; Για να δώσει το μήνυμα της θεραπείας: ότι, ενώ τηρείς το θέλημά μου, θα ξέρεις ότι εγώ θα βρίσκομαι αόρατος πλέον, όχι ορατός· θα βρίσκομαι κοντά σου και θα σε ενισχύω. Ενώ τηρείς το θέλημά μου· το κλειδί δηλαδή είναι αυτό.

Με συγχωρείτε, δεν έλεγξα τον χρόνο. Αυτό ήταν εν παρόδω: ότι δηλαδή ο Θεός είναι παρών, είναι θεατός, αλλά αυτό δεν μας βγάζει από την πραγματικότητα, και μάλιστα την πραγματικότητα του καθαυτό είναι μας, που είμαστε πραγματικά. Και παρά ταύτα μας προσλαμβάνει, εφόσον έχουμε τη μετάνοια και εφόσον τηρούμε τις εντολές.

Πάμε τώρα στον Άγιο Εφραίμ τον Κατουνακιώτη. Εκεί λοιπόν, σε μία συζήτηση που είχα μαζί του, μου είπε το εξής: ότι βλέπει τα διάφορα όντα να ευχαριστούν και να δοξολογούν τον Κύριο. Και ενώ εμείς οι άνθρωποι, που έχουμε πλουτίσει και με τη λογική και με το αυτεξούσιο και με τόσα περισσότερα προσόντα από την άλογη κτίση, δεν προβαίνουμε σε μία τέτοια καθημερινή στάση ζωής. Μιλάμε για στάση ζωής, όχι πάμε στη δοξολογία στην Εκκλησία και μετά αρχίζουμε τις δικές μας δοξολογίες.

Λοιπόν, εγώ είχα αντίρρηση, διότι έτσι είχα διδαχτεί, δυστυχώς: ότι τα λογικά όντα υμνούν και δοξάζουν τον Θεό. Τα ζώα, τα φυτά, πολύ περισσότερο η ανόργανη ύλη, πώς να δοξολογήσει τον Θεό; «Μου το εξηγείτε, σας παρακαλώ;»

Ο παπα-Εφραίμ, για όσους δεν τον ξέρουν, τότε είχε σαράντα χρόνια στην έρημο. «Εγώ είμαι εδώ πέρα σαράντα χρόνια. Έχω ξεχάσει τα ελληνικά, πάνω στα βράχια. Δεν μπορώ να σας τα εξηγήσω αυτά. Εγώ σου λέω τι βλέπω». Αλλά σου το έλεγε με έναν τέτοιο τρόπο που δεν αμφιβάλλεις εκείνη τη στιγμή καθόλου· αλλά καταλαβαίνεις ότι εσύ είσαι μάλλον τυφλός και μάλλον τελείως απληροφόρητος. Ούφο είσαι εσύ.

Οπότε εγώ προβληματίστηκα, επειδή τότε δεν είχα ακόμα αυτόν τον γλωσσικό κώδικα για να επικοινωνούμε σε αυτό το επίπεδο, πράγμα που έγινε αργότερα βέβαια. Στη συνέχεια, με μία λέξη, μου άνοιξε η όρεξη σε μία περιοχή η οποία ήταν η πεμπτουσία της θεολογίας μας, για την οποία εγώ δεν είχα ακούσει, παρά μόνο αυτά που σας είπα κατά κάποιον τρόπο: ότι οι καθ’ αυτό θεολόγοι αυτοί είναι και μετά μιλάνε.

Άφησα όμως τη μάθηση· ότι η μάθηση είναι υπόθεση εμπειρικής οικειώσεως του μορφωτικού αγαθού, αυτού το οποίο, στην προηγούμενη περίπτωση, είναι ο ίδιος ο Θεός. Και λέει: «Μάθετε ἀπ’ ἐμοῦ», λέει ο Χριστός. Δηλαδή: γνωρίστε με εμένα. Φυσικά, για να Τον γνωρίσεις, πρέπει να Τον δεις, να Τον ακούσεις.

Εγώ είχα παράδειγμα με το παιδί αυτό, σε νεαρή ηλικία —και είχε σχέση, σημειώστε το, με τα σαρκικά αμαρτήματα— επειδή αντιστάθηκε. Έχω και άλλα τέτοια παραδείγματα νέων ανθρώπων στην εποχή μας που αντιστάθηκαν στον πειρασμό της σαρκός. Γι’ αυτό εμφανίστηκε ο Χριστός, για να πει ότι θα είμαι και θα σε ενισχύω για αυτό το πράγμα. Τον σταύρωνε ως προς τα άλλα πεπραγμένα, για να μη νομίζει ότι είναι και κάτι, και ότι μόνο εφόσον βρίσκεται σε αυτήν την ταπεινή σχέση τήρησης του θελήματός μου θα μπορεί να αντιστέκεται στον πειρασμό της σαρκός σε αυτήν την εφηβική ηλικία.

Η μάθηση λοιπόν για την οποία μιλάει ο Χριστός —και αμέσως βάζει και τα κριτήρια και τα τεκμήρια αποδείξεως του πράγματος, δηλαδή ότι έλαβε το ζητούμενο— είναι ότι αυτό που λέει, «Μάθετε ἀπ’ ἐμοῦ, ὅτι πρᾷός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ», είναι μία βιωματική, εμπειρική πραγματικότητα, την οποία οικειώνεσαι μόνο όταν τη γεύεσαι.

Για να τη γευτείς όμως —και είπα προηγουμένως, άρχισα να λέω, ότι δεν είναι αυτά αρετές— είναι κατηγορήματα του ίδιου του Θεού. Ταπεινός δεν υπάρχει, εκτός από τον Θεό· δεν υπάρχει κανένας.

Αυτός ο οποίος γνώρισε τον Θεό ως ταπεινό έχει μείνει κατάπληκτος από το γεγονός της μικρύνσεώς Του προκειμένου να κοινωνήσει μαζί σου. Έχει μείνει από αυτό που λέμε εμείς αγάπη, το οποίο είναι ασύγκριτο μέγεθος. Δηλαδή είναι άλλου γένους η αγάπη για την οποία μας μιλάει ο Χριστός: να αγαπάμε τους ανθρώπους και γενικότερα την κτίση. Είναι η αγάπη του Πατρός προς τον Υιό και η αγάπη του Υιού προς τον Πατέρα. Είναι η αγάπη εκείνη την οποία έδωσε εν μυστηρίῳ, με άκτιστο τρόπο δηλαδή, στους μαθητές-αποστόλους για να κηρύξουν· και αυτή την αγάπη ζητάει να έχουν μεταξύ τους.

Ενώ εμείς την έχουμε περιορίσει σε ένα επίπεδο συναισθηματικό, αν θέλετε ακόμη και λογικό και κοινωνικό, και νομίζουμε ότι βαυκαλιζόμαστε πως έχουμε αγάπη. Και έτσι μας λένε και οι άλλοι ότι έχουμε αγάπη, έχουμε χαμόγελα. Αυτά είναι τελείως κοσμικά πράγματα. Δεν θα πούμε πόσο άρρωστα είναι και πόσο μας αποπροσανατολίζουν από το γεγονός ότι δεν είναι αυτού του γένους.

Δηλαδή τι θέλω να πω τώρα σχετικά με τον Χριστό; Ότι η γνώση αυτή, ότι είναι πράος ο Χριστός, φυσικά τότε θα είναι και κατά πρώτον αυτού ο οποίος το έμαθε, το γεύτηκε. Και το «ταπεινός τῇ καρδίᾳ» θα το μάθει όταν το πάθει.

Και θα μου πείτε τώρα: όταν είναι σε μία κατάσταση ειρήνης, σε μία κατάσταση καλή, ευφορίας, και του λένε καλά λόγια, μήπως είναι αυτό; Όχι. Μας λέει ο Χριστός: «Καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν».

Αμέσως μας έδωσε τα τεκμήρια. Δηλαδή ποια; Το δέντρο, λέει, γνωρίζεται από τον καρπό. Ο καρπός λοιπόν αυτός είναι του Αγίου Πνεύματος. Είναι άκτιστος. Τα χαρακτηριστικά αυτού του καρπού μάς τα δίνει ο Απόστολος Παύλος. Εγώ θα τα ονομάσω οι πολυβιταμίνες του, οι οποίες, λέει, είναι η αγάπη, η χαρά, η ειρήνη, η αγαθοσύνη, η πίστη, η πραότης, η εγκράτεια και τα λοιπά. Και όχι μόνο βέβαια.

Αυτός που το γεύεται το γνωρίζει· αλλά τότε το πιστοποιεί πρώτον ο ίδιος υπαρξιακώς αυτό και μετά και οι άλλοι που έχουν αυτά τα αξιολογικά κριτήρια: κατ’ αρχήν, την τήρηση των εντολών δηλαδή, αλλά και τα τεκμήρια της γεύσης του καρπού του Αγίου Πνεύματος. Μιλάμε δηλαδή για άλλου γένους πράγματα.

Αυτό λοιπόν... Κοιτάξτε τώρα. Θα τα συμπτύξω όσο μπορώ. Στη συνέχεια, επειδή μου άνοιξε η όρεξη —και μου άνοιξε άγρια η όρεξη— και αισθάνθηκα τη φτώχεια, ότι αν αυτά δεν τα γνωρίζεις, για ποια πράγματα μιλάς;

Έτσι λοιπόν, τώρα... Θα ηχογραφείται κιόλας και τα λοιπά, αλλά είναι μία πραγματικότητα την οποία θα την πω με δύο λόγια και λίγο καλυμμένη.

Πήγα στον Άγιο Εφραίμ και του λέω: «Εγώ έχω καταλάβει ότι λάθος είμαι εδώ που είμαι. Διότι αυτά για τα οποία κλήθηκα να μιλώ, για τη Δογματική Θεολογία δηλαδή, είναι τόσο υψηλά και μακριά από μένα, που αισθάνομαι σαν να με βάφτισαν καθηγητή της Ιατρικής στο πιο υψηλό βάθρο εκεί των χειρουργικών και λεπτών αυτών επεμβάσεων, και εγώ δεν έχω μπει στο χειρουργείο. Και πώς εγώ; Δεν είναι αναίδεια και δεν είναι επικίνδυνο για μένα να μιλώ για αυτά τα πράγματα, αφού δεν τα είδα και δεν τα γεύτηκα πραγματικά;

Έχω τον λογισμό —παύλα πειρασμό— να σηκωθώ και να φύγω για λόγους αξιοπρέπειας. Βεβαίως εγώ δεν πήγα εκεί που βρέθηκα αυτοβούλως, και δεν ήθελα καθόλου, και έχω πει και βαριές κουβέντες. Όμως το οικονόμησε ο Θεός έτσι και δεν ήξερα γιατί.

Οπότε», του λέω, «ή θα πρέπει να τα δω, να τα γευτώ, οπότε μένω, ή, αν δεν γίνει αυτό, για λόγους αξιοπρέπειας πρέπει να φύγω». Και μου απαντά: «Αυτά που λες στο πανεπιστήμιο είναι σωστά». Δεν του είπα ποτέ τι λέω. «Τα έβλεπες. Όμως αυτό που ζητάς δεν γίνεται εφάπαξ. Θα το πάρεις σε δόσεις».

Δόξα τῷ Θεῷ, αυτό είναι αλήθεια. Τώρα θα μου πείτε: και γιατί τα λες αυτά; Δεν είναι προσωπικά δεδομένα; Τι να καυχηθώ, αφού είναι δώρο, αφού μου το γνώρισε;

Οφείλω να πω ότι αυτά που είπα δεν τα είπα μόνο γιατί είναι η έκφραση των Πατέρων, και μάλιστα η διαδοχική συμφωνία των Πατέρων. Είναι θεολογία, δηλαδή η προσωπική γεύση αποκάλυψης του Θεού· και το τεκμήριο ότι πραγματικά είναι αυτό, πρώτα για σένα, αλλά και για τους άλλους που έχουν τη δυνατότητα να ελέγχουν τα πράγματα. Και αυτό το οφείλω.

Αν το λέω λοιπόν τώρα, το λέω ως έκφραση ευγνωμοσύνης και ευχαριστίας, γιατί, δι’ ευχών του, το πήρα, όπως το είπε. Ας πούμε, έτσι γινόταν.

Τι έγινε λοιπόν στη συνέχεια; Μένω τώρα στο θέμα μου και όχι στο γενικό πλαίσιο μέσα από το οποίο μιλάει ο ορθόδοξος θεολόγος.

Ένας άλλος, ο οποίος δεν έχει αγιοκαταταχθεί ακόμη, είναι ο πατήρ Χαράλαμπος, πρώην ηγούμενος της Μονής Διονυσίου, από τη συνοδεία του Αγίου Ιωσήφ. Εκεί λοιπόν, ο οποίος ήταν ο άνθρωπος της προσευχής, τον οποίο γνώρισα και συζήτησα πάνω σε αυτό το θέμα, μου είπε: «Θα σου πω ένα περιστατικό. Το ίδιο το περιστατικό μιλάει από μόνο του».

Έτσι τον συνάντησα κι εγώ, όπως τον συνάντησε ένας φυσικός, να ψαρεύει με το αγκίστρι στο λιμανάκι. Του λέει: «Ξέρεις η θάλασσα τι νόμους έχει; Τι είδη από ψάρια; Ξέρεις τι σύνθεση έχει η γη;» Φυσικά του έλεγε κάποια από αυτά στο κέντρο της. «Ξέρεις για τον γαλαξία μας; Υπάρχουν και άλλοι γαλαξίες» κτλ.

Οπότε ο πατήρ Χαράλαμπος του λέει: «Σταμάτα. Αυτά που μου λες δεν χωράνε στο κεφάλι μου. Σε αφήνω και φεύγω».

Προσέξτε τώρα ένα άλλο χαρακτηριστικό αυτών των ανθρώπων. Πού πήγε; Πήγε κατευθείαν —που σημαίνει όχι τυχαία· είναι η μεθοδολογία του— εκεί που δεν έχουμε εμείς. Μας λέει να πούμε κάτι, θέλουμε να κάνουμε κάτι, εγώ αποφασίζω. Όχι. Πηγαίνουμε στην πηγή πάσης γνώσεως. Αυτός που μας δημιούργησε και μας έβαλε και τον σκοπό. Εφόσον έχουμε σκοπό να ευαρεστήσουμε στο θέλημά Του, πρέπει να το αναζητήσουμε.

Ποιο είναι; Πήγε και στάθηκε μπροστά στην εικόνα του Χριστού και Του λέει: «Χριστέ μου, αυτά που μου έλεγε ο φυσικός εκεί πέρα στη θάλασσα, έτσι είναι;» Και του απαντάει διά ζώσης ο Χριστός ότι κάποια από αυτά είναι έτσι.

«Καλά, Χριστέ μου, υπάρχουν τέτοια πράγματα και εγώ δεν έχω ιδέα για τέτοια πράγματα;» Και του λέει ο Χριστός: «Γιατί θες να τα μάθεις;» Λέει: «Γίνεται;» «Πώς δεν γίνεται;»

Προσέξτε τώρα τη σχέση, τη χαρισματική, πώς επιβεβαιώνεται από την ίδια την επιστήμη. Και όταν μιλάω για την επιστήμη, μιλάω για την κορυφή της κορυφής της επιστήμης.

Οπότε λέει: «Βλέπω τον εαυτό μου στο κελί μέσα να μικραίνει, έχοντας απόλυτη συνείδηση του είναι μου. Να μικραίνει, να μικραίνει, να μικραίνει». Και μετά ο αγράμματος αυτός άνθρωπος είπε ότι «έγινα ένα μόριο». Μετά όμως έγινα ακόμη μικρότερος· έγινα ένα άτομο. Και μετά, λέει, τόσο πολύ μίκρυνα μαζί με τον Χριστό, έγινα ένα σωματίδιο.

Προσέξτε τη λέξη «σωματίδιο»: στοιχειώδες σωμάτιο δηλαδή. Και με πήρε, μπήκαμε στη θάλασσα. Τι ήταν αυτά που είπε ο φυσικός; Σταγόνα στον ωκεανό.

Εκεί να δεις γνώσεις, εκεί να δεις νόμους που λειτουργούν και τα λοιπά· τα είδη των ψαριών. Μετά οι διαστρωματώσεις της γης, το κέντρο της γης. Πραγματικά, ότι έχει υψηλότατες θερμοκρασίες, σε αεριώδεις καταστάσεις, τα μέταλλα και τα λοιπά.

Περάσαμε από το κέντρο, βγήκαμε από την άλλη μεριά, πήγαμε στη Σελήνη, στον ήλιο, στον γαλαξία. Μετά πήγαμε σε άλλο γαλαξία, σε άλλους γαλαξίες, και μετά φύγαμε και πήγαμε σε άλλους ουρανούς. Μετά από αυτά ξαναβρέθηκα στο κελί και άρχισα να μεγαλώνω. Έγινα πάλι άτομο, έγινα στη συνέχεια μόριο και μετά πήρα τις φυσικές μου διαστάσεις.

Βλέπετε ότι η γνωστοποίηση αυτή είναι κατά μετοχήν και είσαι μέσα. Έχει τεράστια σημασία για αυτό που θα σας πω στη συνέχεια, αν μου δώσετε χρόνο.

Βλέπουμε εδώ άλλα δύο τινά, τα οποία συνηγορούν σε αυτήν την κατεύθυνση. Οικονόμησε ο Θεός και είχα γνωρίσει και τον Άγιο Πορφύριο. Όπως ξέρετε, ο Άγιος Πορφύριος σήμερα είναι ο προστάτης της διαστημικής τεχνολογίας και επεμβαίνει στις όποιες δυσκολίες, όπου σηκώνει τα χέρια η NASA.

Και απάντησε και στο ερώτημα που θέτει η επιστήμη: έχει τελικά πέρας το σύμπαν ή δεν έχει; Άλλοι λένε ναι ή όχι. Όταν ερωτήθηκε: «Έχει τελικά πέρας το σύμπαν;», απάντησε: «Βέβαια έχει». Βέβαια, εγώ ως θεολόγος το καταλαβαίνω, αλλά ο επιστήμων δεν είναι θεολόγος. «Και πού το ξέρεις εσύ;» «Αφού πήγα».

Προσέξτε τον εμπειρικό τρόπο· εμπειρικότατος. Βρέθηκα, το είδα. Όπως λέμε: γνωρίζει το τάδε φαγητό. Επομένως το έχει φάει κιόλας. Άπαξ και πει ότι το έχει φάει, τα λέει όλα.

Ένα ακόμη παράδειγμα. Ίσως δεν θα με ξαναβρείτε. Οπότε συγχωρήστε μου τα παραδείγματα. Δεν ξέρω αν θα ζήσω.

Πάμε τώρα στον Άγιο Παΐσιο. Κοιτάξτε πώς έρχονται τα περιστατικά, πώς τα φέρνει ο Θεός με έναν πολύ φυσικό τρόπο κατά τα άλλα. Νεαρός εγώ, 19-20 χρονών. Γίνεται το 1969. Τον γνώρισα βέβαια επί 25 χρόνια.

Κοιτάξτε, μη φαντάζεστε τίποτα από αυτά που φαντάζονται οι άνθρωποι: τον γνώρισε τόσα χρόνια, τόσες ώρες. Ανθρωποώρες, δεν μιλάμε. Έχεις τον Άγιο Χαράλαμπο, τον Άγιο Άνθιμο —και αυτός παίρνει σειρά—, τον Άγιο Γεράσιμο· όλους αυτούς, ναι. Αλλά όλα αυτά που νομίζετε είναι πλεονεκτήματα, και μέχρι ένα σημείο είναι, είναι φοβερά μειονεκτήματα. Διότι έχεις εμπλουτιστεί με πράγματα που αναμένει ο Θεός να δει και κάποιον καρπό από αυτά. Έτσι, όχι απλώς να τα έχεις στην αποθήκη σου.

Λοιπόν, πήγα στον Άγιο Παΐσιο, νεαρός, ενθουσιώδης —ξέρετε τώρα οι επιστήμονες— και του λέω για την προσσελήνωση, πώς οι αστροναύτες πήγανε στη Σελήνη και τα λοιπά: «Πάτερ Παΐσιε...». Μη γνωρίζοντας τότε ότι ο Άγιος Παΐσιος παρακολουθούσε όχι μόνο αυτά, αλλά και όλα αυτά που ήθελα να του πω. Εντάξει, τα διαπίστωσα αργότερα. Αλλά τότε είχε το αστείο του πράγματος ότι ο Άγιος Παΐσιος ήταν τόσο αδιάφορος, σαν να του έλεγα το πιο αδιάφορο πράγμα της ζωής μας.

Και αυτό με προκαλούσε εμένα. Ανέβαζα τον λόγο μου. Λέω: «Τι έχετε να πείτε; Να κάνετε μία αποτίμηση της επιστήμης, η οποία έφτασε στο σημείο που δεν είχε φτάσει ποτέ. Πώς το βλέπετε;»

«Τι να σου πω, Δημήτρη;» Όσοι τον ξέρετε, θα τον θυμάστε. «Τα ευλογημένα μου, τι να σου πω; Αυτά δεν χρειάζονται. Ξόδεψαν τόσο μυαλό, τόσα χρήματα, τόση ενέργεια, για να πάνε στη Σελήνη, και τόσα χρόνια, ενώ θα μπορούσαν να πάνε με το κάψιμο ενός παξιμαδιού. Ήταν η τροφή τους».

Επειδή σε όλα είχε μία ευφυΐα και το έφερνε και έκανε και λογοπαίγνια, λέω εγώ μέσα μου: ευφυολόγημα είναι, αλλά ας μην τον απαξιώσω. Γιατί αισθάνθηκα ότι απαξίωσε την επιστήμη και, μέσω αυτής, και εμένα. Οπότε έμεινα εκεί. Και όταν μου είπε αυτό το πράγμα, εμένα μου έμεινε: «με το κάψιμο ενός παξιμαδιού». Ή λογοπαίγνιο κάνει ή εκ πείρας ομιλεί.

Κατάλαβα όμως ότι δεν έλεγε ποτέ τίποτε παρά μόνον, όπως μου έλεγε ο παπα-Εφραίμ: «Εγώ δεν λέω τίποτε εάν δεν μου το πει ο Χριστός». Και συνέβη αυτό το πράγμα μία φορά, που δεν μου είπε. Λέω: «Γιατί δεν μου λέτε;» Λέει: «Γιατί δεν έχω πληροφορία». «Μήπως είναι αυτό;» «Όχι, αυτό δεν είναι». Λέω: «Αφού ξέρετε ότι δεν είναι αυτό, πείτε μου ποιο είναι». Λέει: «Δεν μπορώ να σου πω». «Γιατί;» «Δεν έχω πληροφορία».

Λέω μέσα μου: θα πάω τώρα στον Άγιο Παΐσιο και θα το πάρω. Λέω: «Για πρώτη φορά δεν μπορώ να σου πω γιατί. Δεν έχω πληροφορία». Πάω στον παπα-Γιάννη πάνω· το ίδιο πράγμα. Λέω: εντάξει, πήραμε την απάντηση. Οι Άγιοι δεν είναι παντογνώστες. Αυτό μου έμεινε αμέσως. Και λέω: να που ρωτάνε. Στον Κύριο ρωτάνε, όχι στους Αγίους. Οι Άγιοι θα σου πούνε, είτε εν ζωή είτε μετά θάνατον, μόνο τόσα όσα θα τους επιτρέψει· εάν τους επιτρέψει και όσα θα τους επιτρέψει ο Κύριος των πάντων.

Εν πάση περιπτώσει, με τον Άγιο Παΐσιο έμεινα εγώ σε ένα πράγμα. Λίγο πριν την κοίμησή του τώρα πάμε. Το θέμα για μένα είναι ανοιχτό. Έχει πράξει κάτι ο Άγιος Παΐσιος το οποίο εγώ δεν μπορούσα να κατανοήσω τότε, διότι ήταν, κατά τη γνώμη μου, αδικία. Και πώς το έκανε αυτός ο άγιος άνθρωπος;

Είχε και πρόβλημα υγείας, δεν μπορούσα να τον δω. Όμως, εξαιτίας μιας αφορμής, έναν χρόνο μετά την κοίμησή του, έθεσα το ερώτημα. Βρεθήκαμε με τον Άγιο Παΐσιο· μου έλυσε αυτό το πρόβλημα. Έλεγα και στον αγαπητό Κωνσταντίνο: μου έλυσε και την άλλη παρεξήγηση που είχα απέναντί του. Δηλαδή όλα τα δεχόμουν, αλλά δεν μπορούσα να δεχτώ αυτόν τον έντονο πατριωτισμό του. Οπότε τον κατάλαβα και αυτόν. Τον κατάλαβα.

Τι θα πει «τον κατάλαβα»; Το είδα. Τι είδα δηλαδή; Είδα με το γεγονός αυτό, στο οποίο θα αναφερθώ εν τάχει, ότι κινηθήκαμε χωρίς καύσιμα. Αμφότεροι. Όχι να δεις να κινείται ο άλλος· να κινηθείς κι εσύ χωρίς καύσιμο, χωρίς καμία ενέργεια, χωρίς καμία αντίσταση αέρος, αλλά και με μία ταχύτητα την οποία μετά από δέκα χρόνια είχα τη δυνατότητα —γιατί ήρθαν έτσι τα πράγματα— να τη συγκρίνω, να τη δω συγκριτικά με τα ταχύτερα μέσα επικοινωνίας. Και μου φάνηκε το αεροπλάνο, δηλαδή, που μας είπαν τότε, όταν πήγαινα στην Αμερική, ότι τρέχει με χίλια την ώρα, ότι ήταν ούτε σαν ένα κάρο. Η ταχύτητα με την οποία κινούμασταν ήταν πολύ, πολύ ανώτερη των δορυφόρων και τα λοιπά· στην ταχύτητα περίπου του φωτός.

Αλλά αυτό έχει σημασία μόνο ως προς τα καύσιμα που λέω, αλλά και ως γνώση της εμπειρικής αλήθειας ότι δεν χρειάζονται τα καύσιμα. Για την πατρίδα μου θα πω μόνο αυτό.

Είδαμε λοιπόν με έναν εκπληκτικό τρόπο, και από πολύ ψηλά και χωρίς όλες τις άλλες αντιστάσεις, αλλά είχαμε τη δυνατότητα να βλέπουμε σαν να είχαμε στα μάτια φακό μεγεθυντικό τα επί της γης. Το εκπληκτικό —αυτά τώρα δεν είναι του παρόντος— είναι ότι φτάσαμε λοιπόν και είδαμε την Αγγλία, την Ολλανδία, την Ισπανία, τη Γαλλία, την Ιταλία.

Μόλις μπήκαμε στον ελλαδικό χώρο, έμεινα κατάπληκτος. Όσο κι αν εμείς ταξιδεύαμε μεσημέρι, ταξιδεύαμε μέσα σε ένα άλλο φως, βέβαια υπέρτερο του ηλίου. Όμως η Ελλάδα εξέπεμπε εκ των κάτω τόσο εντονότερο φως από εμάς —γι’ αυτό το αναφέρω συγκριτικά— γιατί ο Άγιος Παΐσιος ήταν μέσα στο φως του Χριστού, στο μέτρο βέβαια της δικής μας δεκτικότητας. Η Ελλάδα όμως είχε φως κατά πολύ ανώτερο αυτού του φωτός μέσα στο οποίο κινούμασταν. Και ήταν σαν να ήταν διαφανής, και από κάτω ήταν προβολείς εκατομμυρίων και δισεκατομμυρίων κεριών φωτός.

Και εγώ έκπληκτος, γιατί συζητούσα με το πρόβλημα που είχα, το οποίο μου το έλυσε τέλεια, και εγώ ανακουφίστηκα. Και λέω: «Τι γίνεται εδώ; Περάσαμε τόσες χώρες· αυτό μόνο στην Ελλάδα το βλέπουμε. Γιατί;»

«Ε, βρε ευλογημένε μου», λέει, «τόσοι Άγιοι βρίσκονται κάτω από αυτά τα χώματα· τόσα αίματα και τόσοι ιδρώτες ασκητών» και τα λοιπά. Μόλις το είπαμε αυτό —δηλαδή δέκατα του δευτερολέπτου γινόταν αυτό, ένας ήχος, φωνή δηλαδή, όπως σκέφτεται κανείς τόσο γρήγορα— βρεθήκαμε στο Αιγαίο.

Λέω: «Στο Αιγαίο το ίδιο πράγμα; Καλά, στο Αιγαίο γιατί πάλι το ίδιο φως;» «Ε, βρε ευλογημένε, μόνο στην περίοδο των τετρακοσίων ετών έπνιξαν οι εχθροί της πίστεως», και τα λοιπά και τα λοιπά, «τόσους και τόσους μάρτυρες». Και με αυτό, στη συνέχεια, μπήκαμε στην Ασία.

Να τελειώσω όμως, γιατί έτσι δεν θα τελειώσω και θα γίνετε συνένοχοι. Τι ήθελα να πω με αυτό το πράγμα; Εγώ δεν επιθυμούσα με κανέναν τρόπο, λόγω και της ιδιότητάς μου, ας πούμε, ως θεολόγου —που εννοώ ότι ο κάθε άνθρωπος, και ο διανοητικά καθυστερημένος και ο μεγαλοφυής, και ο μικρός και ο μεγάλος, και η γυναίκα και ο άνδρας και τα λοιπά, είναι απόλυτα ίσοι εξαιτίας του Αγίου Χρίσματος που έχουν πάρει, της Βασιλείας του Θεού εντός τους— και επομένως δεν μπορούμε εμείς να κάνουμε αξιολογική διαβάθμιση ενός άλλου ανθρώπου· πολύ περισσότερο, εννοώ, ως ολόκληρο έθνος.

Και επειδή έβλεπα αυτό το πράγμα από δύο σεβαστά μου πρόσωπα, πρώτον τον πατέρα μου, ο οποίος ήταν από τον Πόντο και ο οποίος είχε κάνει τη διαδρομή μέχρι τη Βηρυτό, την οικογένεια του παππού και τα λοιπά, με τα πόδια, σημειωτέον, και τα λοιπά, έλεγε για την πατρίδα. Έλεγα: τι έχει πάθει, ας πούμε; Και δεν τελείωνε σε όλη τη ζωή. Και μετά που γνώρισα και τον Άγιο Παΐσιο, ίδια γεύση. Τους σεβόμουν· δεν μπορούσα όμως να το αποδεχθώ εξαιτίας, αν θέλετε, των θεολογικών προκαταλήψεων —εντός εισαγωγικών.

Γιατί εμείς δηλαδή οι Έλληνες; Τι έχουμε εμείς; Να όμως από τα λίγα —γιατί δεν είναι αυτό το θέμα μου, καταλάβατε— θεόθεν πλέον η πληροφόρηση ότι η Ελλάδα ως οντότητα έχει κάτι διαφορετικό. Και ως προς τα στοιχεία στα οποία αναφέρεστε εσείς, που προετοιμάζουν αυτό το πράγμα το οποίο αφορά την ανθρωπότητα. Γιατί ο Χριστός, όταν είπε στον Φίλιππο, που τον ρώτησαν δύο Έλληνες —Έλληνες σημαίνει εθνικοί, προσέξτε— «καὶ νῦν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου» κτλ., αφορά τη δόξα Του, η οποία είναι άκτιστη, και είναι ο Σταυρός Του.

Ο Σταυρός του Χριστού έκανε κοινό το Σώμα, όχι απλώς με κάποιους Ιουδαίους που πίστεψαν, όπως ήταν οι μαθητές, αλλά με τους Έλληνες, που σημαίνει όλη την ανθρωπότητα, δηλαδή τους εχθρούς του Θεού —θεσμικά μιλάμε τώρα. Αυτό το πράγμα μεταποιήθηκε ιστορικά. Τώρα δεν μιλάμε φυλετικά και ρατσιστικά. Το είδαμε ιστορικά να επιβεβαιώνεται εν τοις πράγμασι. Αυτό δεν μου το άλλαζε κανένας.

Σας λέω, όταν δεν το είχα δει αυτό το πράγμα, εγώ έμενα στην άποψη ότι, εντάξει, Άγιοι είναι και ο πατέρας σου είναι άγιος και ο Άγιος Παΐσιος είναι άγιος, αλλά και οι Άγιοι κάνουν λάθη. Εδώ έκανα λάθος· εγώ δεν έκανα λάθη; Αλλά είδα ότι έκανα λάθος και σε αυτό.

Λοιπόν, πάμε τώρα να πούμε για την περίπτωση του μικροκόσμου, η οποία ελκύει ιδιαίτερα. Μου δίνετε, θέλω, πέντε-έξι λεπτά να το πω για τον μικρόκοσμο τώρα.

Γνωστός λαϊκός —επειδή τώρα διαρκώς αναφερόμαστε σε Αγίους και πάει το μυαλό μας σε μοναχούς, ασκητές, μητροπολίτες, επισκόπους, θεσμικά πρόσωπα. Δεν είναι έτσι όμως το πράγμα. Ο Χριστός δεν έχει καμία δυσκολία να αποκαλυφθεί στον οποιονδήποτε.

Αυτός για τον οποίο θα μιλήσω είναι ένας άνθρωπος λαϊκός, έγγαμος, πολύτεκνος· δεν θα δώσω άλλα στοιχεία. Ο οποίος είχε την εξής εμπειρία, ανάλογη του πατρός Χαραλάμπους, η οποία όμως του πατρός Χαραλάμπους είναι στον μακρόκοσμο. Κοιτάξτε τώρα στον μικρόκοσμο.

Δεν είπα κάποια λεπτομέρεια που έχει επιστημονικό χαρακτήρα, αλλά ιδιαίτερα το εξής: ότι μου είπε καθηγητής φίλος της θεωρητικής φυσικής —γιατί τα θέματα αυτά τα πυρηνικά είναι θέματα κυρίως της θεωρητικής φυσικής, από την οποία ξεκινούν— ότι ο όρος «σωματίδιο», χρονικά, σε σχέση με το πότε το είπε ο πατήρ Χαράλαμπος, άργησε να εμφανιστεί στον επιστημονικό χώρο είκοσι πέντε χρόνια. Δηλαδή δεν υπήρχε αυτή η λέξη, η έννοια και η πραγματικότητα. Γνωστοποιήθηκε μετά από είκοσι πέντε χρόνια. Ήξερε τι έλεγε ο πατήρ Χαράλαμπος: ότι τον έκανε μικρότερο και από τα ηλεκτρόνια.

Πάμε τώρα λοιπόν στη φυσική, στη μικροφυσική. Μπαίνει κι αυτός· τον έβαλε ο Χριστός μέσα στον πυρήνα και έζησε τη χαρά των ηλεκτρονίων· με πόση χαρά κινούνται. Δηλαδή δεν είναι γνωστοποίηση εξ αντικειμένου, αλλά υπαρξιακή. Έζησε αυτήν τη χαρά που ζούνε αυτά που λέμε ότι δεν έχουν ζωή. Φυσικά δεν έχουν ζωή, αλλά έχουν τον σκοπό της υπάρξεώς τους, που είναι η δοξολογία του Θεού, και αυτήν έκαναν.

Το κλείνω λέγοντας ένα προσωπικό γεγονός που σχετίζεται με έναν καθηγητή της πυρηνικής φυσικής, με τον οποίο είχαμε μία συνεργασία. Τον έβαλα ως μέλος συμβουλευτικής επιτροπής σε ένα διδακτορικό. Είχα έναν φυσικό, στον οποίο δώσαμε ένα θέμα: η ενέργεια κατά τη σύγχρονη φυσική και κατά τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά.

Του ζήτησα να μπει μέλος. Μου είπε: «Τι δουλειά έχω; Τι σχέση έχει η φυσική επιστήμη με την ενέργεια του Θεού;» Του λέω: «Εγώ θα μιλήσω και θα αξιολογήσω τα θεολογικά· εσύ θέλω να μου πεις αν αυτά που θα πει ο φυσικός ανταποκρίνονται στη σύγχρονη φυσική».

Τέλος πάντων, για να μην τα πολυλογούμε, επειδή κάθε χρόνο γίνεται η έκθεση, ας πούμε, προόδου, θα πήγαινα να υπογράψει. Λέει: «Όχι, θα έρθω εγώ, γιατί έχω και ένα ραντεβού με γυναίκα σε αυτό· πέντε λεπτά θα γίνει, θα φύγω». Μία η ώρα έπρεπε να είναι και στο σπίτι. Ήρθε εκεί, μου κάνει την ερώτηση, αρχίζω εγώ να του εξηγώ ότι η γνώση που έχουμε εμείς για την ενέργεια και τα λοιπά είναι βιωματική και δεν είναι θεωρητική. Δεν μας την είπε ο Θεός έτσι απλώς, αλλά την είδαμε, τη ζούμε και τα λοιπά. Και ανέφερα σε σύνοψη αυτά που είπα σε εσάς.

Κράτησαν το ενδιαφέρον του τρεις ώρες. Δεν ήθελε να φύγει ούτε να πάει στο ραντεβού του. Αλλά τι έγινε; Ενώ οι πυρηνικοί φυσικοί έχουν μία φυσική υπεροψία και έναντι όλων των άλλων επιστημών, και ενώ ήταν ψηλός, γύρω στα δύο μέτρα, έφυγε ενάμισι. Δηλαδή κυριολεκτώ. Εγώ δεν μπορούσα πλέον να μιλώ, επειδή μιλούσα από το πρωί και είχε πάει η ώρα κοντά τέσσερις. Μιλούσα συνεχώς, δεν ακουγόμουν, και σκυφτός, σκυφτός, δεν ήθελε να χάσει λέξεις από τα λεγόμενα, τα οποία φυσικά ήταν κατάθεση μιας εμπειρίας. Δεν ήταν δικές μου διανοητικές συλλήψεις και τα λοιπά.

Και ήθελα να πω ότι στον λόγο των βιωμάτων της Εκκλησίας, των λόγων των Αγίων, των αποκαλυπτικών, δεν υπάρχει αντίλογος. Οι πάντες, οι αρνητές, όσο κι αν είναι —γιατί κάτι έχουν μέσα τους κι αυτοί οι αρνητές— μπροστά στην αλήθεια, την αποκάλυψη δηλαδή του πράγματος, και επειδή όλοι γίναμε κατ’ εικόνα από την αλήθεια, μένουμε εκστατικοί και την αποδεχόμαστε.

Θα ήθελα να σας ζητήσω εκ καρδίας συγγνώμη για την υπέρβαση αυτή που έκανα. Δεν τη σκόπευα, ειλικρινά. Ήθελα έτσι να πω κάποια, μέσες άκρες, αλλά μου ξέφυγε ο λόγος.

Είναι κάτι που μου συμβαίνει όμως. Με συγχωρείτε και πάλι.