Συνέχεια από Σάββατο 2. Μαΐου 2026
Οι άνθρωποι του ψεύδους 23
Του M. Scott Peck
Η συνάντηση με το κακό στην καθημερινή ζωή
Κεφάλαιο 4
Του M. Scott Peck
Η συνάντηση με το κακό στην καθημερινή ζωή
Κεφάλαιο 4
Charlene: Μια διδακτική περίπτωση
Έχω σημειώσει πόσο δύσκολο είναι να εξετάσει κανείς σε βάθος τους κακούς ανθρώπους, επειδή είναι στη φύση τους να αποφεύγουν το φως. Αρνούμενοι την ατέλειά τους, οι κακοί αποφεύγουν τόσο την αυτοεξέταση όσο και κάθε κατάσταση στην οποία θα μπορούσαν να εξεταστούν προσεκτικά από άλλους.
Ωστόσο, σε αυτό το κεφάλαιο θα περιγραφεί μια γυναίκα η οποία —φαινομενικά κακή σε κάποιον βαθμό— παρ’ όλα αυτά υπέβαλε τον εαυτό της σε εκτεταμένη ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία.
Αν και σπάνια, αυτή η περίπτωση δεν είναι μοναδική. Εγώ ο ίδιος προσπάθησα να θεραπεύσω μία ακόμη τέτοια ασθενή και έχω εποπτεύσει θεραπευτές που εργάζονταν με αρκετές αξιοσημείωτα παρόμοιες περιπτώσεις. Σε κάθε περίπτωση, παρότι η θεραπεία ήταν μακρά, απέτυχε.
Δεν είναι ευχάριστο να αποτυγχάνει κανείς. Αλλά μπορεί να είναι εξαιρετικά διδακτικό —στην ψυχοθεραπευτική εργασία όπως και στην υπόλοιπη ζωή. Πιθανότατα έχουμε ακόμη περισσότερα να μάθουμε από τις αποτυχίες μας παρά από τις επιτυχίες μας. Ασφαλώς κανένας ασθενής δεν με δίδαξε ποτέ περισσότερα από εκείνη που θα περιγραφεί. Ελπίζω ότι θα χρησιμεύσει και σε άλλους.
Εξετάζοντας ερωτήματα όπως γιατί μπήκε εξαρχής σε θεραπεία, γιατί επέμεινε σε αυτήν για περίπου τετρακόσιες συνεδρίες και γιατί τελικά δεν επηρεάστηκε καθόλου από αυτήν, ίσως μπορέσουμε τελικά να φτάσουμε σε ένα βάθος κατανόησης από το οποίο θα είμαστε σε θέση να βοηθήσουμε να θεραπευτούν οι Charlene αυτού του κόσμου.
Στην αρχή, σύγχυση. Στην αρχή δεν υπήρχε τίποτε που να χαρακτηρίζει τη Charlene ως ιδιαίτερα ασυνήθιστη. Ήρθε σε μένα σε ηλικία τριάντα πέντε ετών με παράπονο κατάθλιψης ύστερα από έναν χωρισμό με τον φίλο της. Η κατάθλιψή της δεν φαινόταν σοβαρή.
Ήταν μικροκαμωμένη και μάλλον ελκυστική, αλλά όχι εντυπωσιακή καλλονή. Είχε αίσθηση του χιούμορ και εμφανή υψηλή νοημοσύνη. Ωστόσο, ήταν σαφώς μια άνθρωπος που δεν είχε καταφέρει όσα θα μπορούσε στο παιχνίδι της ζωής. Για λόγους που αρχικά ήταν ασαφείς, είχε αποτύχει επανειλημμένα σε ένα όχι απαιτητικό κολέγιο. Παρ’ όλα αυτά, ύστερα από έναν χρόνο κατά τον οποίο απέδειξε την αξία της ως εθελόντρια, προσλήφθηκε από την Επισκοπική της εκκλησία ως διευθύντρια θρησκευτικής εκπαίδευσης. Έξι μήνες αργότερα απολύθηκε από τον εφημέριο. Το απέδιδε στην ιδιοτροπία του. Αλλά το μοτίβο συνεχίστηκε. Έχασε επτά ακόμη δουλειές πριν αποκτήσει εκείνη της τηλεφωνήτριας, την οποία κρατούσε όταν ήρθε να με δει. Παρόμοια, ο πρόσφατος χωρισμός της από τον φίλο της ήταν μόνο ο τελευταίος σε μια μακρά, αδιάκοπη αλυσίδα αποτυχημένων ερωτικών σχέσεων. Στην πραγματικότητα, η Charlene δεν είχε καθόλου πραγματικούς φίλους.
Ωστόσο, οι άνθρωποι συνήθως μπαίνουν σε θεραπεία για κάποια μορφή ανεπαρκούς επίτευξης, και, παρότι έντονη, η έλλειψη επιτυχίας της Charlene δεν ήταν καθόλου μοναδική. Δεν ήξερα καθόλου ότι θα αποδεικνυόταν η πιο «καταραμένα» δύσκολη ασθενής με την οποία είχα ποτέ εργαστεί.
Εξερευνώντας το παρελθόν της, διαπίστωσα ότι η Charlene φαινόταν να έχει λίγες αυταπάτες για τους γονείς της. Εκτός από αρκετά χρήματα, προφανώς λίγα της είχαν δώσει. Απορροφημένος από τον κληρονομημένο πλούτο του, ο πατέρας της δεν είχε καμία απολύτως συμμετοχή στη φροντίδα της ή της μικρότερης αδελφής της, Edith. Η μητέρα τους, φανατική επισκοπιανή, που πρόφερε συνεχώς τα λόγια του Ιησού, δεν έκρυβε καθόλου το μίσος της για τον σύζυγό της. «Αν δεν ήσασταν εσείς τα κορίτσια, θα τον είχα εγκαταλείψει εδώ και πολύ καιρό», τους έλεγε τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα. «Βέβαια», παρατήρησε η Charlene με πικρό χιούμορ, «παρόλο που η Edie κι εγώ έχουμε φύγει από το σπίτι εδώ και πάνω από μια δεκαετία, εκείνη ακόμη δεν τον έχει εγκαταλείψει».
Η Edie είχε γίνει λεσβία. Η Charlene θεωρούσε τον εαυτό της αμφισεξουαλικό. Η Edie τα πήγαινε καλά στον τραπεζικό κλάδο, αλλά δεν ήταν ευτυχισμένη. Κάθε φορά που θεωρούσε ότι είχε πρόβλημα, η Charlene δεν είχε κανέναν ενδοιασμό να κατηγορήσει τους γονείς της. «Μας κατέστρεψαν πραγματικά —ο πατέρας μου ερωτευμένος μόνο με τις μετοχές και τα ομόλογά του και η μητέρα μου με τα αέρια στο στομάχι της και το προσευχητάρι της». Ασφαλώς οι γονείς της ακούγονταν αδιάφοροι, ακόμη και κακοί και μοχθηροί.
Αλλά πολλοί ασθενείς έχουν μοχθηρούς γονείς. Ούτε η ασυνήθιστη θρησκευτική πίστη της Charlene την ξεχώριζε. Αφού απολύθηκε από τη δουλειά της στην εκκλησία, η Charlene είχε σταδιακά παρασυρθεί σε κάποιο είδος λατρευτικής ομάδας, η οποία διακήρυσσε ένα συνονθύλευμα ινδουιστικής, βουδιστικής, χριστιανικής και εσωτερικής θεολογίας, μαζί με μια πίστη στις «δονήσεις αγάπης του διαλογισμού». Αλλά τέτοιες λατρευτικές ομάδες υπάρχουν με το τσουβάλι, και αυτή δεν φαινόταν να ενθαρρύνει ούτε τον φανατισμό ούτε την εξάρτηση. Η συμμετοχή της σε αυτήν φαινόταν αρκετά φυσική, αν λάβει κανείς υπόψη την κακή χρήση του χριστιανισμού από τη μητέρα της και τη δική της οργή απέναντι στον εφημέριο που την είχε απολύσει.
Εκείνο όμως που ξεχώριζε τη Charlene ήταν η δική μου σύγχυση σε σχέση μαζί της.
Συνήθως, όταν οι ψυχίατροι έχουν περάσει πέντε ή έξι ώρες θεραπείας με έναν ασθενή, διαθέτουν τουλάχιστον μια επιφανειακή κατανόηση του προβλήματος του ασθενούς. Θα υπάρχει τουλάχιστον μια προσωρινή διάγνωση. Ύστερα από τέσσερις δωδεκάδες συνεδρίες με τη Charlene, εγώ ακόμη δεν είχα την παραμικρή ιδέα τι δεν πήγαινε καλά μαζί της.
Ανεπαρκής επίτευξη, ναι. Αλλά γιατί, όχι.
Απογοητευμένος, πέρασα νοερά έναν κατάλογο διαγνωστικών κατηγοριών, κάνοντάς της πολύ συγκεκριμένες ερωτήσεις. Αναρωτήθηκα, για παράδειγμα, μήπως είχε ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση, και τη ρώτησα για όλα τα πιθανά συμπτώματα αυτής της νεύρωσης, όπως η τελετουργική συμπεριφορά. Η Charlene καταλάβαινε τέλεια. Με αρκετό ενθουσιασμό περιέγραψε αρκετά μικρά τελετουργικά που εκτελούσε στην πρώιμη εφηβεία της — μια συνηθισμένη, σχεδόν φυσιολογική περίοδο για τέτοιες συμπεριφορές. Τακτοποιούσε τα αντικείμενα στο δωμάτιό της με έναν ορισμένο τρόπο και σε ορισμένες ακολουθίες, πριν νιώσει άνετα να κοιμηθεί το βράδυ. Ως παιδί τής είχαν πει ότι στον στρατό οι στρατιώτες ήταν υποχρεωμένοι να στρώνουν τα κρεβάτια τους τόσο σφιχτά ώστε ο λοχίας να μπορεί να αναπηδήσει πάνω τους ένα νόμισμα των είκοσι πέντε σεντς.
Έτσι, κάθε πρωί, όταν ήταν δεκατριών και δεκατεσσάρων ετών, η Charlene αναπηδούσε ένα τέτοιο νόμισμα πάνω στο κρεβάτι της, πάντοτε πριν βουρτσίσει τα δόντια της. «Αλλά όταν έγινα δεκαπέντε», είπε, «κατάλαβα ότι αυτά τα πράγματα ήταν μια ανόητη σπατάλη χρόνου, και απλώς σταμάτησα να τα κάνω. Από τότε δεν είχα κανένα τελετουργικό».
Έτσι βρέθηκα ξανά σε αδιέξοδο. Και παρέμεινα σε αδιέξοδο. Θα περνούσαν ακόμη τρεις δωδεκάδες συνεδρίες προτού πάρω την πρώτη ιδέα για τον χαρακτήρα της Charlene.
Μια μέρα, ύστερα από εννέα μήνες θεραπείας, όταν μου έδωσε μια επιταγή για τον προηγούμενο μήνα, παρατήρησα ότι είχε εκδοθεί από διαφορετική τράπεζα.
«Άλλαξες τράπεζα;» ρώτησα αδιάφορα.
Η Charlene έγνεψε καταφατικά. «Ναι, έπρεπε».
«Έπρεπε;» Τέντωσα τα αυτιά μου.
«Ναι, μου τελείωσαν οι επιταγές».
«Σου τελείωσαν οι επιταγές;» επανέλαβα χαζά.
«Ναι, δεν το έχεις προσέξει;» Η Charlene ακούστηκε κάπως ενοχλημένη. «Κάθε επιταγή που σου έχω δώσει είχε διαφορετικό σχέδιο επάνω».
«Όχι, δεν το έχω προσέξει», παραδέχτηκα. «Αλλά τι σχέση έχει αυτό με την αλλαγή τράπεζας;»
«Δεν είσαι και πολύ γρήγορος, έτσι;» αντέτεινε η Charlene. «Μου τελείωσαν τα νέα σχέδια στην παλιά μου τράπεζα, οπότε έπρεπε να ανοίξω νέο τρεχούμενο λογαριασμό για να έχω νέα σχέδια».
Πιο μπερδεμένος από ποτέ, ρώτησα: «Γιατί πρέπει να χρησιμοποιείς κάθε φορά διαφορετικό σχέδιο;»
«Επειδή είναι μια προσφορά αγάπης».
«Προσφορά αγάπης;» επανέλαβα ξανά, σαστισμένος.
«Ναι. Κάθε φορά που γράφω μια επιταγή σε κάποιον, αναρωτιέμαι ποιο είναι το δικό του ιδιαίτερο σχέδιο εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή. Είναι ζήτημα δονήσεων, καταλαβαίνεις. Μέσα από την αγάπη συντονίζομαι στις δονήσεις τους και έπειτα κάνω την επιλογή. Αλλά ποτέ δεν μου αρέσει να δίνω σε ένα πρόσωπο το ίδιο σχέδιο πάνω από μία φορά, και η παλιά μου τράπεζα είχε μόνο οκτώ διαφορετικά σχέδια. Στην πραγματικότητα, εξαιτίας σου χρειάστηκε να αλλάξω τράπεζα, αφού αυτή είναι η ένατη επιταγή που σου δίνω. Πάντως έπρεπε να αλλάξω έτσι κι αλλιώς εξαιτίας της εταιρείας ηλεκτρισμού. Αλλά εκείνοι είναι πιο απρόσωποι. Είναι δύσκολο να πιάσεις δονήσεις από αυτούς».
Έμεινα άναυδος. Ίσως θα έπρεπε να είχα πιάσει το ζήτημα της «αγάπης» εκεί και τότε. Αλλά με είχε κατακλύσει η παραξενιά αυτής της μικρής αλλά επαναλαμβανόμενης αλληλεπίδρασης.
«Ακούγεται σαν ένα είδος τελετουργικού», ήταν το καλύτερο σχόλιο που μπόρεσα να κάνω.
«Ναι, υποθέτω ότι θα μπορούσες να το ονομάσεις τελετουργικό».
«Αλλά νόμιζα ότι δεν είχες καθόλου τελετουργικά».
«Ω, έχω πολλά τελετουργικά», απάντησε η Charlene χαρούμενα.
Και είχε. Στις επόμενες συνεδρίες μού μίλησε για δεκάδες τελετουργικά. Σχεδόν κάθε πράγμα που έκανε συνδεόταν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, με κάποιο τελετουργικό. Έγινε απολύτως σαφές ότι η Charlene είχε πράγματι μια μορφή ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής.
«Αφού έχεις δεκάδες τελετουργικά», τη ρώτησα, «πώς γίνεται, όταν σε ρώτησα για τελετουργικά πριν από τέσσερις μήνες, να μου είπες ότι δεν είχες κανένα;»
«Απλώς δεν είχα διάθεση να σου το πω. Ίσως δεν σε εμπιστευόμουν αρκετά».
«Μα έλεγες ψέματα».
«Φυσικά».
«Γιατί να με πληρώνεις πενήντα δολάρια την ώρα για να σε βοηθήσω και έπειτα να μου λες ψέματα, ώστε να μην ξέρω πώς να βοηθήσω;» ρώτησα.
Έχω σημειώσει πόσο δύσκολο είναι να εξετάσει κανείς σε βάθος τους κακούς ανθρώπους, επειδή είναι στη φύση τους να αποφεύγουν το φως. Αρνούμενοι την ατέλειά τους, οι κακοί αποφεύγουν τόσο την αυτοεξέταση όσο και κάθε κατάσταση στην οποία θα μπορούσαν να εξεταστούν προσεκτικά από άλλους.
Ωστόσο, σε αυτό το κεφάλαιο θα περιγραφεί μια γυναίκα η οποία —φαινομενικά κακή σε κάποιον βαθμό— παρ’ όλα αυτά υπέβαλε τον εαυτό της σε εκτεταμένη ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία.
Αν και σπάνια, αυτή η περίπτωση δεν είναι μοναδική. Εγώ ο ίδιος προσπάθησα να θεραπεύσω μία ακόμη τέτοια ασθενή και έχω εποπτεύσει θεραπευτές που εργάζονταν με αρκετές αξιοσημείωτα παρόμοιες περιπτώσεις. Σε κάθε περίπτωση, παρότι η θεραπεία ήταν μακρά, απέτυχε.
Δεν είναι ευχάριστο να αποτυγχάνει κανείς. Αλλά μπορεί να είναι εξαιρετικά διδακτικό —στην ψυχοθεραπευτική εργασία όπως και στην υπόλοιπη ζωή. Πιθανότατα έχουμε ακόμη περισσότερα να μάθουμε από τις αποτυχίες μας παρά από τις επιτυχίες μας. Ασφαλώς κανένας ασθενής δεν με δίδαξε ποτέ περισσότερα από εκείνη που θα περιγραφεί. Ελπίζω ότι θα χρησιμεύσει και σε άλλους.
Εξετάζοντας ερωτήματα όπως γιατί μπήκε εξαρχής σε θεραπεία, γιατί επέμεινε σε αυτήν για περίπου τετρακόσιες συνεδρίες και γιατί τελικά δεν επηρεάστηκε καθόλου από αυτήν, ίσως μπορέσουμε τελικά να φτάσουμε σε ένα βάθος κατανόησης από το οποίο θα είμαστε σε θέση να βοηθήσουμε να θεραπευτούν οι Charlene αυτού του κόσμου.
Στην αρχή, σύγχυση. Στην αρχή δεν υπήρχε τίποτε που να χαρακτηρίζει τη Charlene ως ιδιαίτερα ασυνήθιστη. Ήρθε σε μένα σε ηλικία τριάντα πέντε ετών με παράπονο κατάθλιψης ύστερα από έναν χωρισμό με τον φίλο της. Η κατάθλιψή της δεν φαινόταν σοβαρή.
Ήταν μικροκαμωμένη και μάλλον ελκυστική, αλλά όχι εντυπωσιακή καλλονή. Είχε αίσθηση του χιούμορ και εμφανή υψηλή νοημοσύνη. Ωστόσο, ήταν σαφώς μια άνθρωπος που δεν είχε καταφέρει όσα θα μπορούσε στο παιχνίδι της ζωής. Για λόγους που αρχικά ήταν ασαφείς, είχε αποτύχει επανειλημμένα σε ένα όχι απαιτητικό κολέγιο. Παρ’ όλα αυτά, ύστερα από έναν χρόνο κατά τον οποίο απέδειξε την αξία της ως εθελόντρια, προσλήφθηκε από την Επισκοπική της εκκλησία ως διευθύντρια θρησκευτικής εκπαίδευσης. Έξι μήνες αργότερα απολύθηκε από τον εφημέριο. Το απέδιδε στην ιδιοτροπία του. Αλλά το μοτίβο συνεχίστηκε. Έχασε επτά ακόμη δουλειές πριν αποκτήσει εκείνη της τηλεφωνήτριας, την οποία κρατούσε όταν ήρθε να με δει. Παρόμοια, ο πρόσφατος χωρισμός της από τον φίλο της ήταν μόνο ο τελευταίος σε μια μακρά, αδιάκοπη αλυσίδα αποτυχημένων ερωτικών σχέσεων. Στην πραγματικότητα, η Charlene δεν είχε καθόλου πραγματικούς φίλους.
Ωστόσο, οι άνθρωποι συνήθως μπαίνουν σε θεραπεία για κάποια μορφή ανεπαρκούς επίτευξης, και, παρότι έντονη, η έλλειψη επιτυχίας της Charlene δεν ήταν καθόλου μοναδική. Δεν ήξερα καθόλου ότι θα αποδεικνυόταν η πιο «καταραμένα» δύσκολη ασθενής με την οποία είχα ποτέ εργαστεί.
Εξερευνώντας το παρελθόν της, διαπίστωσα ότι η Charlene φαινόταν να έχει λίγες αυταπάτες για τους γονείς της. Εκτός από αρκετά χρήματα, προφανώς λίγα της είχαν δώσει. Απορροφημένος από τον κληρονομημένο πλούτο του, ο πατέρας της δεν είχε καμία απολύτως συμμετοχή στη φροντίδα της ή της μικρότερης αδελφής της, Edith. Η μητέρα τους, φανατική επισκοπιανή, που πρόφερε συνεχώς τα λόγια του Ιησού, δεν έκρυβε καθόλου το μίσος της για τον σύζυγό της. «Αν δεν ήσασταν εσείς τα κορίτσια, θα τον είχα εγκαταλείψει εδώ και πολύ καιρό», τους έλεγε τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα. «Βέβαια», παρατήρησε η Charlene με πικρό χιούμορ, «παρόλο που η Edie κι εγώ έχουμε φύγει από το σπίτι εδώ και πάνω από μια δεκαετία, εκείνη ακόμη δεν τον έχει εγκαταλείψει».
Η Edie είχε γίνει λεσβία. Η Charlene θεωρούσε τον εαυτό της αμφισεξουαλικό. Η Edie τα πήγαινε καλά στον τραπεζικό κλάδο, αλλά δεν ήταν ευτυχισμένη. Κάθε φορά που θεωρούσε ότι είχε πρόβλημα, η Charlene δεν είχε κανέναν ενδοιασμό να κατηγορήσει τους γονείς της. «Μας κατέστρεψαν πραγματικά —ο πατέρας μου ερωτευμένος μόνο με τις μετοχές και τα ομόλογά του και η μητέρα μου με τα αέρια στο στομάχι της και το προσευχητάρι της». Ασφαλώς οι γονείς της ακούγονταν αδιάφοροι, ακόμη και κακοί και μοχθηροί.
Αλλά πολλοί ασθενείς έχουν μοχθηρούς γονείς. Ούτε η ασυνήθιστη θρησκευτική πίστη της Charlene την ξεχώριζε. Αφού απολύθηκε από τη δουλειά της στην εκκλησία, η Charlene είχε σταδιακά παρασυρθεί σε κάποιο είδος λατρευτικής ομάδας, η οποία διακήρυσσε ένα συνονθύλευμα ινδουιστικής, βουδιστικής, χριστιανικής και εσωτερικής θεολογίας, μαζί με μια πίστη στις «δονήσεις αγάπης του διαλογισμού». Αλλά τέτοιες λατρευτικές ομάδες υπάρχουν με το τσουβάλι, και αυτή δεν φαινόταν να ενθαρρύνει ούτε τον φανατισμό ούτε την εξάρτηση. Η συμμετοχή της σε αυτήν φαινόταν αρκετά φυσική, αν λάβει κανείς υπόψη την κακή χρήση του χριστιανισμού από τη μητέρα της και τη δική της οργή απέναντι στον εφημέριο που την είχε απολύσει.
Εκείνο όμως που ξεχώριζε τη Charlene ήταν η δική μου σύγχυση σε σχέση μαζί της.
Συνήθως, όταν οι ψυχίατροι έχουν περάσει πέντε ή έξι ώρες θεραπείας με έναν ασθενή, διαθέτουν τουλάχιστον μια επιφανειακή κατανόηση του προβλήματος του ασθενούς. Θα υπάρχει τουλάχιστον μια προσωρινή διάγνωση. Ύστερα από τέσσερις δωδεκάδες συνεδρίες με τη Charlene, εγώ ακόμη δεν είχα την παραμικρή ιδέα τι δεν πήγαινε καλά μαζί της.
Ανεπαρκής επίτευξη, ναι. Αλλά γιατί, όχι.
Απογοητευμένος, πέρασα νοερά έναν κατάλογο διαγνωστικών κατηγοριών, κάνοντάς της πολύ συγκεκριμένες ερωτήσεις. Αναρωτήθηκα, για παράδειγμα, μήπως είχε ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση, και τη ρώτησα για όλα τα πιθανά συμπτώματα αυτής της νεύρωσης, όπως η τελετουργική συμπεριφορά. Η Charlene καταλάβαινε τέλεια. Με αρκετό ενθουσιασμό περιέγραψε αρκετά μικρά τελετουργικά που εκτελούσε στην πρώιμη εφηβεία της — μια συνηθισμένη, σχεδόν φυσιολογική περίοδο για τέτοιες συμπεριφορές. Τακτοποιούσε τα αντικείμενα στο δωμάτιό της με έναν ορισμένο τρόπο και σε ορισμένες ακολουθίες, πριν νιώσει άνετα να κοιμηθεί το βράδυ. Ως παιδί τής είχαν πει ότι στον στρατό οι στρατιώτες ήταν υποχρεωμένοι να στρώνουν τα κρεβάτια τους τόσο σφιχτά ώστε ο λοχίας να μπορεί να αναπηδήσει πάνω τους ένα νόμισμα των είκοσι πέντε σεντς.
Έτσι, κάθε πρωί, όταν ήταν δεκατριών και δεκατεσσάρων ετών, η Charlene αναπηδούσε ένα τέτοιο νόμισμα πάνω στο κρεβάτι της, πάντοτε πριν βουρτσίσει τα δόντια της. «Αλλά όταν έγινα δεκαπέντε», είπε, «κατάλαβα ότι αυτά τα πράγματα ήταν μια ανόητη σπατάλη χρόνου, και απλώς σταμάτησα να τα κάνω. Από τότε δεν είχα κανένα τελετουργικό».
Έτσι βρέθηκα ξανά σε αδιέξοδο. Και παρέμεινα σε αδιέξοδο. Θα περνούσαν ακόμη τρεις δωδεκάδες συνεδρίες προτού πάρω την πρώτη ιδέα για τον χαρακτήρα της Charlene.
Μια μέρα, ύστερα από εννέα μήνες θεραπείας, όταν μου έδωσε μια επιταγή για τον προηγούμενο μήνα, παρατήρησα ότι είχε εκδοθεί από διαφορετική τράπεζα.
«Άλλαξες τράπεζα;» ρώτησα αδιάφορα.
Η Charlene έγνεψε καταφατικά. «Ναι, έπρεπε».
«Έπρεπε;» Τέντωσα τα αυτιά μου.
«Ναι, μου τελείωσαν οι επιταγές».
«Σου τελείωσαν οι επιταγές;» επανέλαβα χαζά.
«Ναι, δεν το έχεις προσέξει;» Η Charlene ακούστηκε κάπως ενοχλημένη. «Κάθε επιταγή που σου έχω δώσει είχε διαφορετικό σχέδιο επάνω».
«Όχι, δεν το έχω προσέξει», παραδέχτηκα. «Αλλά τι σχέση έχει αυτό με την αλλαγή τράπεζας;»
«Δεν είσαι και πολύ γρήγορος, έτσι;» αντέτεινε η Charlene. «Μου τελείωσαν τα νέα σχέδια στην παλιά μου τράπεζα, οπότε έπρεπε να ανοίξω νέο τρεχούμενο λογαριασμό για να έχω νέα σχέδια».
Πιο μπερδεμένος από ποτέ, ρώτησα: «Γιατί πρέπει να χρησιμοποιείς κάθε φορά διαφορετικό σχέδιο;»
«Επειδή είναι μια προσφορά αγάπης».
«Προσφορά αγάπης;» επανέλαβα ξανά, σαστισμένος.
«Ναι. Κάθε φορά που γράφω μια επιταγή σε κάποιον, αναρωτιέμαι ποιο είναι το δικό του ιδιαίτερο σχέδιο εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή. Είναι ζήτημα δονήσεων, καταλαβαίνεις. Μέσα από την αγάπη συντονίζομαι στις δονήσεις τους και έπειτα κάνω την επιλογή. Αλλά ποτέ δεν μου αρέσει να δίνω σε ένα πρόσωπο το ίδιο σχέδιο πάνω από μία φορά, και η παλιά μου τράπεζα είχε μόνο οκτώ διαφορετικά σχέδια. Στην πραγματικότητα, εξαιτίας σου χρειάστηκε να αλλάξω τράπεζα, αφού αυτή είναι η ένατη επιταγή που σου δίνω. Πάντως έπρεπε να αλλάξω έτσι κι αλλιώς εξαιτίας της εταιρείας ηλεκτρισμού. Αλλά εκείνοι είναι πιο απρόσωποι. Είναι δύσκολο να πιάσεις δονήσεις από αυτούς».
Έμεινα άναυδος. Ίσως θα έπρεπε να είχα πιάσει το ζήτημα της «αγάπης» εκεί και τότε. Αλλά με είχε κατακλύσει η παραξενιά αυτής της μικρής αλλά επαναλαμβανόμενης αλληλεπίδρασης.
«Ακούγεται σαν ένα είδος τελετουργικού», ήταν το καλύτερο σχόλιο που μπόρεσα να κάνω.
«Ναι, υποθέτω ότι θα μπορούσες να το ονομάσεις τελετουργικό».
«Αλλά νόμιζα ότι δεν είχες καθόλου τελετουργικά».
«Ω, έχω πολλά τελετουργικά», απάντησε η Charlene χαρούμενα.
Και είχε. Στις επόμενες συνεδρίες μού μίλησε για δεκάδες τελετουργικά. Σχεδόν κάθε πράγμα που έκανε συνδεόταν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, με κάποιο τελετουργικό. Έγινε απολύτως σαφές ότι η Charlene είχε πράγματι μια μορφή ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής.
«Αφού έχεις δεκάδες τελετουργικά», τη ρώτησα, «πώς γίνεται, όταν σε ρώτησα για τελετουργικά πριν από τέσσερις μήνες, να μου είπες ότι δεν είχες κανένα;»
«Απλώς δεν είχα διάθεση να σου το πω. Ίσως δεν σε εμπιστευόμουν αρκετά».
«Μα έλεγες ψέματα».
«Φυσικά».
«Γιατί να με πληρώνεις πενήντα δολάρια την ώρα για να σε βοηθήσω και έπειτα να μου λες ψέματα, ώστε να μην ξέρω πώς να βοηθήσω;» ρώτησα.
Η Σαρλίν με κοίταξε με πονηρό βλέμμα. «Σίγουρα δεν πρόκειται να σου πω τίποτα μέχρι να νομίζω ότι είσαι έτοιμος να το μάθεις», απάντησε. Τώρα που είχε «ομολογήσει» τις τελετουργίες της, ήλπιζα ότι η Σαρλίν θα γινόταν όλο και πιο ανοιχτή στη συνεργασία μας και, κατά συνέπεια, λιγότερο μπερδεμένη. Δεν επρόκειτο, ωστόσο. Μόνο σταδιακά άρχισε να συνειδητοποιώ ότι ήταν «άτομο του ψεύδους». Αν και κατά τη διάρκεια των μηνών και των ετών που ακολούθησαν θα αποκάλυπτε, θέλοντας και μη, τη μία ή την άλλη πτυχή του εαυτού της, η Σαρλίν παρέμενε σε μεγάλο βαθμό αινιγματική. Και εγώ παρέμεινα μπερδεμένος. Όπως ακριβώς το ήθελε. Συνέχισε μέχρι το τέλος να μου αποκρύπτει πληροφορίες, έστω και για τον μόνο λόγο παρά μόνο για να διατηρήσει τον έλεγχο της εκπομπής. Και ενώ η κατανόησή μου γι' αυτήν επρόκειτο να βαθύνει, το ίδιο βάθυνε και το δέος μου για την βασική της ακατανοησία. Με τον έναν ή τον άλλον τρόπο: βρέφος ή ενήλικας. Λίγο μετά την αποκάλυψη των τελετουργιών της, η Σαρλίν άρχισε να αποκαλύπτει κάτι άλλο: την έντονη επιθυμία της για μένα. Αυτό δεν ήταν έκπληξη, στην αρχή. Νοιαζόμουν για τη Σαρλίν. Παρακολουθούσε τα ραντεβού της και τα πλήρωνε πιστά, πιθανώς από μια ένθερμη επιθυμία για ανάπτυξη. Ήμουν πρόθυμος να ανταποκριθώ στις προσπάθειές της με τη δική μου αφοσίωση. Οτιδήποτε έλεγε, οτιδήποτε της συνέβαινε, είχε βαθύ ενδιαφέρον και σημασία για μένα. Είναι φυσικό για έναν ασθενή, σε απάντηση στη συνεχή προσοχή του, να επιθυμεί ρομαντικά τον θεραπευτή όταν είναι του αντίθετου φύλου. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν ο ασθενής δεν κατάφερε ποτέ, κατά την παιδική ηλικία, να ξεπεράσει το οιδιπόδειο δίλημμα. Όλα τα υγιή παιδιά βιώνουν σεξουαλική επιθυμία για τον γονέα του αντίθετου φύλου. Αυτή η επιθυμία συνήθως φτάνει στο αποκορύφωμά της γύρω στην ηλικία των τεσσάρων ή πέντε ετών και αναφέρεται ως οιδιπόδειο δίλημμα. Τοποθετεί το παιδί σε μια τρομερή δύσκολη θέση. Η ρομαντική αγάπη του παιδιού για τον γονέα είναι μια απελπιστική αγάπη. Το παιδί θα πει στον γονέα του: «Ξέρω ότι μου λες ότι δεν μπορώ να κάνω σεξ μαζί σου επειδή είμαι παιδί, αλλά κοίτα πόσο ενήλικη συμπεριφέρομαι και θα αλλάξεις γνώμη». Αυτή η ενήλικη πράξη απαιτεί τεράστια ενέργεια, ωστόσο, και τελικά δεν μπορεί να διατηρηθεί από το παιδί. Εξαντλείται. Η επίλυση του διλήμματος επιτυγχάνεται τελικά όταν το εξαντλημένο παιδί αποδέχεται την πραγματικότητα ότι είναι παιδί και δεν μπορεί - και δεν επιθυμεί πλέον - να επιδείξει την εντύπωση της ενηλικίωσης. Με αυτόν τον τρόπο, το παιδί συνειδητοποιεί επίσης ότι δεν μπορεί να έχει και το κέικ του και να το τρώει ταυτόχρονα. Δεν μπορεί να κατέχει σεξουαλικά τον γονέα του και ταυτόχρονα να είναι παιδί. Επομένως, επιλέγει τα πλεονεκτήματα του να είναι παιδί και απαρνείται την πρόωρη σεξουαλικότητά του.1
Το οιδιπόδειο δίλημμα έχει λυθεί. Όλοι αναστενάζουν με ανακούφιση, ειδικά το παιδί, το οποίο γίνεται ορατά πιο χαρούμενο και χαλαρό. Στην ψυχοθεραπεία, ο ασθενής που δεν κατάφερε να επιλύσει το οιδιπόδειο δίλημμα κατά την παιδική ηλικία πρέπει ουσιαστικά να υποβληθεί στην ίδια διαδικασία σε σχέση με τον θεραπευτή κατά την ενήλικη ζωή. Πρέπει να μάθει να εγκαταλείπει τον θεραπευτή ως ρομαντικό, σεξουαλικό αντικείμενο αγάπης και να συμβιβάζεται με το να είναι το παιδί του θεραπευτή σε συμβολικό επίπεδο. Μόλις συμβεί αυτό, τα πράγματα κυλούν πολύ ομαλά. Ο ασθενής μπορεί να χαλαρώσει και να απολαύσει τις γονικές υπηρεσίες του θεραπευτή. Ανεμπόδιστα, θα απορροφήσει στη συνέχεια τη σοφία και την αγάπη του θεραπευτή. Μόνο που δεν συνέβη έτσι μεταξύ της Σαρλίν και εμένα.
Συνεχίζεται
Το οιδιπόδειο δίλημμα έχει λυθεί. Όλοι αναστενάζουν με ανακούφιση, ειδικά το παιδί, το οποίο γίνεται ορατά πιο χαρούμενο και χαλαρό. Στην ψυχοθεραπεία, ο ασθενής που δεν κατάφερε να επιλύσει το οιδιπόδειο δίλημμα κατά την παιδική ηλικία πρέπει ουσιαστικά να υποβληθεί στην ίδια διαδικασία σε σχέση με τον θεραπευτή κατά την ενήλικη ζωή. Πρέπει να μάθει να εγκαταλείπει τον θεραπευτή ως ρομαντικό, σεξουαλικό αντικείμενο αγάπης και να συμβιβάζεται με το να είναι το παιδί του θεραπευτή σε συμβολικό επίπεδο. Μόλις συμβεί αυτό, τα πράγματα κυλούν πολύ ομαλά. Ο ασθενής μπορεί να χαλαρώσει και να απολαύσει τις γονικές υπηρεσίες του θεραπευτή. Ανεμπόδιστα, θα απορροφήσει στη συνέχεια τη σοφία και την αγάπη του θεραπευτή. Μόνο που δεν συνέβη έτσι μεταξύ της Σαρλίν και εμένα.
Συνεχίζεται
