Ο παπικός έπαινος του Διαφωτισμού παρακάμπτει το ζήτημα Εκκλησίας-νεωτερικότητας

από τον Στέφανο Φοντάνα

Στην ομιλία του Πάπα στο Μέγαρο των Ηλυσίων στο Παρίσι στις 25 Σεπτεμβρίου 2026, η προσοχή στράφηκε στις πέντε γραμμές αφιερωμένες στα «επιτεύγματα» του Διαφωτισμού, αφήνοντας στην άκρη τον επαναστατικό διαχωρισμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τον Θεό και το φυσικό δίκαιο.

Ένα σύντομο απόσπασμα, αλλά επαρκές για να αναδείξει ένα άλυτο πρόβλημα.

Μετά το ταξίδι του Λέοντα ΙΔ΄ στη Γαλλία, συνέβη κάτι παράξενο που αξίζει προσοχής. Το ταξίδι ήταν πλούσιο, έντονο και πολύπλευρο: ομιλίες, συναντήσεις, επισκέψεις...
Παρά την πληθώρα θεμάτων και καταστάσεων ικανών να τραβήξουν την προσοχή των παρατηρητών, πολλοί επικεντρώθηκαν σε πέντε γραμμές από την ομιλία του Πάπα στο Μέγαρο των Ηλυσίων , ενώπιον των αρχών, της κοινωνίας των πολιτών και του Διπλωματικού Σώματος, στις 25 Σεπτεμβρίου, την πρώτη ημέρα της παραμονής του στη Γαλλία.
Η La Bussola ολοκλήρωσε επίσης το πρώτο της συνοπτικό άρθρο για το παπικό ταξίδι με μια αναφορά σε αυτό το απόσπασμα. Γιατί πέντε γραμμές από μια ομιλία ξεχωρίζουν και ξεχωρίζουν τόσο καθαρά από μια θάλασσα άλλων γραμμών από τόσες άλλες ομιλίες;

Για να κατανοήσουμε το ζήτημα, είναι χρήσιμο να τις θυμηθούμε.
Ο Πάπας μιλούσε για τη Γαλλία ως « γη με αρχαίες χριστιανικές ρίζες ». Είχε θυμηθεί τον Άγιο Ειρηναίο και το Βάπτισμα του Κλόβις , τονίζοντας ότι η ψυχή της Γαλλίας « έχει αναπτυχθεί αντλώντας από τον Χριστιανισμό μια πνευματική, πολιτιστική, διανοητική, καλλιτεχνική και ιεραποστολική ιδιοφυΐα, η οποία σήμερα λάμπει σε όλο τον κόσμο ».
Στη συνέχεια, μίλησε για τον Ουμανισμό , την Αναγέννηση και τον Μεγάλο Σικλέ , τον οποίο ακολούθησε – και εδώ αρχίζουν οι πέντε γραμμές –

« Ο Διαφωτισμός και η Γαλλία στη συνέχεια έφεραν στον κόσμο πραγματικές κατακτήσεις· μεταξύ αυτών, η αναγνώριση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που είναι εγγενή στη φύση του ανθρώπινου προσώπου, ιδιαίτερα η θρησκευτική ελευθερία. Αυτή η συνεχής προσοχή στην εγγενή αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπινου προσώπου αντηχεί στο εθνικό σας σύνθημα. Η ελευθερία, η ισότητα και η αδελφοσύνη δεν είναι απλώς λέξεις χαραγμένες στα αετώματα των δημόσιων κτιρίων σας, αλλά αναφέρονται σε καθολικές ηθικές απαιτήσεις, οι οποίες βρίσκουν επίσης στο μήνυμα του Ευαγγελίου μια ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης και εκπλήρωσης .»

Μια απλή ερμηνεία αυτών των αποσπασμάτων αρκεί για να εξηγήσει την κατακραυγή που προκάλεσαν.
Ο Διαφωτισμός είχε επίσης μετριοπαθείς εκδοχές, όπως στην Ιταλία, αλλά εδώ ο Πάπας μιλούσε για τον Γαλλικό Διαφωτισμό, τον αθεϊστικό και επαναστατικό.
Σε ιστορικό επίπεδο έφερε αδικία και σφαγές, σε επίπεδο πολιτικής σκέψης έφερε την πιο ριζική αποσύνδεση που έχει ποτέ συλληφθεί μεταξύ πολιτικής και χριστιανικής θρησκείας.
Έφερε επίσης τα ανθρώπινα δικαιώματα;
Ναι, αλλά αποσυνδέοντάς τα από τον φυσικό νόμο και από τον Θεό, και ακριβώς ενάντια σε αυτά τα αποκλίνοντα δικαιώματα που δεν είναι αληθινά δικαιώματα αγωνιζόταν πάντα η Εκκλησία, πρώτα καταδικάζοντάς τα αποφασιστικά και στη συνέχεια, με τον Ιωάννη Παύλο Β' , προσπαθώντας να τα αντιτάξει με δικαιώματα που βασίζονται σε καθήκοντα και επομένως στον Θεό.

Οι πέντε γραμμές μιλούν για δικαιώματα « εγγενή στην ανθρώπινη φύση », αλλά ο Διαφωτισμός είτε αρνήθηκε ότι μπορεί κανείς να γνωρίσει την ανθρώπινη φύση, όπως στον μεγαλύτερο φιλόσοφό του , τον Ιμμάνουελ Καντ , είτε εμπιστεύτηκε στην πολιτική εξουσία το έργο της αλλαγής της, όπως στον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ .

Ο Λέων ΙΔ΄ υπενθυμίζει στη συνέχεια το εθνικό σύνθημα « Ελευθερία, Ισότητα και Αδελφοσύνη », επίσης προϊόν του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης.
Δηλώνει ότι αυτό οδηγεί « σε καθολικές ηθικές απαιτήσεις, οι οποίες βρίσκουν επίσης στο ευαγγελικό μήνυμα μια ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης και εκπλήρωσης ».

Η ελευθερία που γεννήθηκε από τον Διαφωτισμό είναι η απόλυτη και πρωταρχική ελευθερία, χωρίς όρια, του σύγχρονου ανθρώπου. Είναι η «ελευθεριακή» ελευθερία που μάχεται ενάντια σε κάθε προϋπόθεση φυσικής ή θεϊκής τάξης που την περιορίζει στην προσπάθεια να της προσδώσει νόημα.
Η ισότητα είναι η αριθμητική ισοπέδωση των πολιτών ως ατόμων, άσχετων μονάδων σύμφωνα με τον Ρουσσώ, που προστίθενται η μία πάνω στην άλλη για να δώσουν ποσοτική έκφραση σε μια υποτιθέμενη γενική Βούληση. Η αδελφότητα
είναι ο κοσμοπολίτικος μασονικός οικουμενισμός , που απορρίπτει τους φυσικούς, ιστορικούς και, ακόμη περισσότερο, τους υπερφυσικούς δεσμούς ταυτότητας. είναι η αδελφότητα χωρίς Πατέρα που επιβλήθηκε από τους ναπολεόντειους στρατούς και σήμερα από τον ιδεολογικό παγκοσμιοποίηση.

Πέρα από αυτά τα προβλήματα, στο παρασκήνιο, υπάρχει το κύριο.
Ο Διαφωτισμός διαμόρφωσε τη νεωτερικότητα που εγκαινιάστηκε από τη Λουθηρανική Μεταρρύθμιση. Ο Οικουμενισμός μας εμποδίζει τώρα να θυμηθούμε αυτή την τελευταία πτυχή. Πρέπει να κάνουμε το ίδιο και με τον Διαφωτισμό;

Όπως γνωρίζουμε, η νεωτερικότητα ως ιστορική περίοδος περιέχει πολλά στοιχεία, μερικά από αυτά καλά. Αλλά ως σύστημα σκέψης, συνεπάγεται ένα σύνολο αρχών που περιορίζονται στην εμμονή.
Αν η Εκκλησία πρέπει να ασχοληθεί με τη νεωτερικότητα με την πρώτη έννοια, επειδή πρέπει να συναντήσει τον σύγχρονο άνθρωπο, αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραμελήσει τη νεωτερικότητα με τη δεύτερη έννοια, με τις απαράδεκτες αρχές της, οι οποίες βρίσκουν ακριβή έκφραση στον Διαφωτισμό.
Ο διάλογος με τον κόσμο πρέπει να διακρίνει μεταξύ αυτών των δύο επιπέδων, διαφορετικά η αθεϊστική νεωτερικότητα θα εισαχθεί στην Εκκλησία.
Μήπως οι πέντε στίχοι του Λέοντα, που αποδέχονται τον Διαφωτισμό, αποσκοπούν επίσης στην αποδοχή της θεωρητικής νεωτερικότητας;
Ας πούμε απλώς ότι για αυτόν τον λόγο, τουλάχιστον μερικοί ακόμη στίχοι θα έπρεπε να είχαν αφιερωθεί σε αυτούς.

Δεν μπορούμε παρά να αναρωτηθούμε για το νόημα αυτών των πέντε στίχων και, αντιμέτωποι με την ανησυχία που προκύπτει από την εξήγησή τους, αναζητούμε άλλες εξηγήσεις.

Ίσως με τη λέξη Διαφωτισμός, ο Πάπας εννοούσε κάποια πιο γενική κατηγορία από τον Γαλλικό Διαφωτισμό της γκιλοτίνας;
Ακόμα και ο Βενέδικτος ΙΣΤ΄, στην ομιλία του στη Γερμανική Ομοσπονδιακή Βουλή το 2011, είπε ότι ο Διαφωτισμός γεννήθηκε από τον Χριστιανισμό. Είχε μια ευρεία κατανόηση της λέξης «Διαφωτισμός », την οποία ονόμασε επίσης Ελληνικό Διαφωτισμό, με τον οποίο η χριστιανική πίστη είχε μια «προνοητική» συνάντηση.
Ωστόσο, ο Ράτσινγκερ μιλούσε στη Γερμανία, όχι στη Γαλλία, και το να μιλάει για τον Διαφωτισμό στη Γαλλία σημαίνει μόνο ένα πράγμα.

Μια άλλη εξήγηση, που προτείνεται από ορισμένους, είναι ότι ο Πάπας Πρεβόστ θέλει να προχωρήσει πέρα ​​από το όλο ζήτημα, θεωρώντας το προσυνοδικό.
Αυτός, χειροτονημένος ιερέας τη δεκαετία του 1980, θα ήθελε να ξεχάσει γιατί η Εκκλησία « πρέπει να προχωρήσει ».
Είναι μια υπόθεση, αλλά το να θεωρούμε ότι ένα πρόβλημα έχει ξεπεραστεί δεν σημαίνει ότι το λύνουμε.
Και αυτές οι πέντε γραμμές είναι εκεί για να μας πουν ότι δεν έχει ακόμη λυθεί.

L’elogio papale dell’Illuminismo aggira il nodo Chiesa-modernità - Articolo di Stefano Fontana

ΑΡΓΗΣΕ ΠΟΛΥ ΕΜΕΙΣ ΠΡΟΗΓΗΘΗΚΑΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΑΡΑ!

Το μυστικό του Αγίου Φραγκίσκου είναι στο φως

από τον Μαρτσέλο Βενετσιάνι

Και μετά ήρθε η μοιραία μέρα του Αγίου Φραγκίσκου. Οκτακόσια χρόνια είναι μια μικρή αιωνιότητα, από εκείνη την 4η Οκτωβρίου 1226, όταν ο Φραγκίσκος απεβίωσε. Έχουμε γράψει γι' αυτόν και άλλες φορές, ακόμη και πρόσφατα, αλλά την ημέρα που ήταν ο αποχαιρετισμός του στη γη και ο εορτασμός του στον ουρανό, το ερώτημα παραμένει: ποια είναι η κύρια κληρονομιά που μας άφησε ο Φραγκίσκος, το πιο σημαντικό πραγματικό και πνευματικό μήνυμα από όλα, αυτό που τα συνοψίζει όλα; Οι πιο συχνές απαντήσεις είναι: αγάπη για την ειρήνη, αγάπη για τη φτώχεια, αγάπη για το περιβάλλον. Και πολλοί προσπαθούν να προσαρμόσουν τον Φραγκίσκο στο παρόν μας, σαν το θαύμα του Φραγκίσκου να ήταν η επίκαιρότητά του και όχι η αιώνιά του. Αλλά σε αυτές τις τρεις απαντήσεις υπάρχει ήδη ένα νήμα που τους ενώνει και το οποίο στη συνέχεια γίνεται η λέξη-κλειδί για να συνοψίσει ολόκληρο τον Φραγκίσκο: πριν από την ειρήνη, τη φτώχεια και το περιβάλλον, η λέξη που προηγείται και τα συνδέει όλα είναι η αγάπη. 

Αυτή είναι η πηγή, η δύναμη, η προέλευση κάθε παρόρμησης και της αγιότητάς του. Αλλά η αγάπη είναι πάντα αγάπη για κάτι και απευθύνεται σε κάτι, όπως η ειρήνη, η φτώχεια, το περιβάλλον ή ο πλησίον, η πίστη, η Εκκλησία. Δεν είναι ένα άλμα στο κενό και την ανυπαρξία, είναι ενέργεια προς κάτι, κάποιον. Τι είναι λοιπόν η αγάπη του Φραγκίσκου; Είναι αγάπη για το Είναι ή η Αγάπη του Είναι. Τι σημαίνει αυτό; Αγάπη για όλα όσα υπάρχουν, από το Υπέρτατο Είναι, τον Θεό Πατέρα Παντοδύναμο, μέχρι το κατώτερο ον, που περνάει μέσα από όλα τα πράγματα στον ουρανό και τη γη, όλα τα όντα στον κόσμο. Είναι αγάπη για τον Θεό μέσα από όλα τα πλάσματά Του. Ο Φραγκίσκος δεν ήταν σοφός άνθρωπος, αλλά είχε ένα προφητικό και άμεσο βλέμμα που ένωσε όλα τα ζωντανά όντα με το πεπρωμένο τους. Είχε τη χάρη της προσοχής. Αν το αόρατο Είναι χρειαζόταν να απεικονιστεί, το έβλεπε σε όλα όσα ήταν ορατά και κατέβαιναν από τον Θεό, ξεκινώντας με αυτό που κάνει τα πάντα ορατά στα μάτια μας: τον Ήλιο, τον Αδελφό Ήλιο. Το Φως αποκαλύπτει το Είναι. Έτσι, η πρώτη αναπαράσταση του Είναι δεν είναι το να γίνει ορατό, αλλά ακόμη και πριν από αυτό, αυτό που κάνει τα πάντα ορατά, το ηλιακό φως.
Η αγάπη για το Είναι είναι το θεμέλιο αυτών των παράγωγων τής αγάπης που αναφέρθηκαν παραπάνω. Τι είναι η αγάπη για την ειρήνη αν όχι η προστασία όλων όσων υπάρχουν, το απαραβίαστο των όντων, ο σεβασμός για τη ζωή και την ουσία τους; Τι είναι η αγάπη για τη φτώχεια αν όχι η αγάπη για το γυμνό ον, απογυμνωμένο από τα πάντα, απαλλαγμένο από κάθε εμφάνιση ή μάσκα πλούτου, ταπεινό και ουσιώδες; Η φτώχεια για τον Φραγκίσκο δεν είναι ένα οικονομικο-κοινωνικό, πολιτικο-ιδεολογικό πρόγραμμα, αλλά μια απάρνηση, μια απογύμνωση, μια επιλογή του ουσιώδους έναντι του περιττού. Και τι είναι η αγάπη για το περιβάλλον, στο οποίο δίνεται έμφαση σήμερα; Είναι αγάπη για κάθε ον, για όλη την Κτίση, για τα ζώα, για τα φυτά, για το νερό και τη γη, και για όλα όσα υπάρχουν. Ο Φραγκίσκος δεν είναι ο Θωμάς Ακινάτης, ούτε καν ο Αυγουστίνος της Ιππώνος· δεν είναι Διδάσκων της Εκκλησίας, και δεν γράφει τη Θεωρία του Είναι· αλλά τοποθετεί στο κέντρο των πάντων το Είναι που ακτινοβολεί σε κάθε ον· φωτίζει και θερμαίνει τον κόσμο, τη φύση. Το Είναι είναι ένα όραμα και εμπνέει δράση.
Ο Φραγκίσκος δεν έχει εχθρούς, και ακόμα και όταν βρίσκεται μπροστά σε εκείνους που φαίνονται να είναι τέτοιοι, η μέριμνά του είναι να τους προσηλυτίσει, όπως έκανε με τον Σουλτάνο της Αιγύπτου σε πόλεμο με τους Σταυροφόρους, ή να τους δαμάσει, όπως έκανε με τον λύκο του Γκούμπιο. Ποιο είναι το αντίθετο της Αγάπης του για το Είναι; Είναι η προτίμηση ή ο πειρασμός του Μη-Είναι, για αυτό που δεν υπάρχει ή είναι η άρνηση αυτού που υπάρχει, και που τρέφει εκείνους που μισούν ή αδιαφορούν για την πραγματικότητα. Με μια πιο προσεκτική ματιά, η ασθένεια του σημερινού κόσμου είναι ακριβώς αυτή: ο πειρασμός να προτιμάμε αυτό που δεν υπάρχει έναντι αυτού που υπάρχει, αυτό που επαναστατεί ενάντια στο πεπρωμένο και τη φύση, με τη μορφή της επιθυμίας, του ονείρου, της ουτοπίας, της εικονικότητας. Ή αυτό που αρνείται τον εαυτό του στο φως και το πεπερασμένο είναι επομένως σκοτεινό και άπειρο, όπως ο χώρος που μας κάνει μικροσκοπικούς και ασήμαντους ακόμη και πριν περάσει ο χρόνος. Ή σε μια πιο εκλεπτυσμένη εκδοχή, είναι ο καρπός της Γνωστικής σκέψης, η οποία πίστευε ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε από έναν κακό δημιουργό και ότι η σωτηρία έγκειται στην απελευθέρωση του εαυτού από τον κόσμο, τη φύση και το είναι.
Στο στοιχειώδες αλφάβητό του, στην ουσιαστική ποίησή του, ο Φραγκίσκος μας προτρέπει να αγαπάμε όλα όσα υπάρχουν, ξεκινώντας από το Υπέρτατο Ον και στη συνέχεια, μετά από ένα κυκλικό ταξίδι, φτάνοντας στο Υπέρτατο Ον, περνώντας μέσα από ανθρώπους, ζώα και τον κόσμο· δημιουργεί τον κύκλο της ζωής μέσω της αγάπης για όλα όσα υπάρχουν.
Για τον Φραγκίσκο, η αγάπη για το Είναι σημαίνει επίσης αγάπη για το Ουσιαστικό, απελευθερώνοντας έτσι τον εαυτό του από όλα όσα είναι περιττά και υπερβολικά. Μια ζωή αφιερωμένη στο Είναι και το Ουσιαστικό δεν επιδιώκει να επιλυθεί στην εμφάνιση και την εμφάνιση. Η ζωή δεν εξαντλείται στην εμφάνισή της και την εξαφάνισή της, που είναι δύο διαφορετικοί τρόποι «απωλείας», όπως υποδηλώνει το κοινό νήμα μεταξύ των δύο εκφράσεων. Ο Φραγκίσκος αγαπά την απόδειξη του φυσικού αλλά δεν καλλιεργεί την εμφάνιση. Αγαπά την ορατή πραγματικότητα αλλά γνωρίζει ότι το είναι δεν είναι απλώς η εμφάνιση, και αυτό που φαίνεται, αν δεν αναφέρεται στο είναι, είναι άυλο. Είναι μια σκιά, μια οφθαλμαπάτη, μια αναπαράσταση του μη-είναι, δηλαδή του τίποτα. Το είναι του δεν είναι το αντίθετο του γίγνεσθαι αλλά απλώς της εμφάνισης. Ο Φραγκίσκος δεν γνώριζε τον μηδενισμό, δεν είχε ακούσει ποτέ γι' αυτόν στην εποχή του. Ωστόσο, τον γνώριζε ως αποτέλεσμα του εχθρού του Είναι, του διαβόλου.
Στην απόρριψη μιας ζωής που έχει περιοριστεί στην εμφάνιση, υπάρχει επίσης μια απόρριψη της προηγούμενης ζωής του και της ματαιοδοξίας και του ναρκισσισμού που την κυριαρχούσαν. Η φραγκισκανική ταπεινότητα είναι επίσης μια εξέγερση ενάντια στο εγώ κάποιου και την αυθάδειά του. Ένας Θεός ξέρει πόσο πολύ χρειάζεται μια τέτοια εξέγερση σήμερα...
Ο Φραγκίσκος μεταδίδει αγάπη για την ύπαρξη και χαρά για τη δημιουργία, τα πλάσματα και τον Δημιουργό τους. Εδώ έγκειται η παγκοσμιότητα του μηνύματός του, το οποίο απευθύνεται σε Χριστιανούς και πιστούς και κορυφώνεται στη λατρεία του Θεού, του Υπέρτατου Όντος. Αλλά η Αγάπη του για την Ύπαρξη αγκαλιάζει κάθε ον και μπορεί επίσης να εφαρμοστεί σε όσους δεν ταυτίζουν την Ύπαρξη με τον Θεό. Θα αφήσω στην άκρη την
κοινότοπη αναγωγή του Φραγκίσκου στο πρωτότυπο της ιταλικής γλώσσας, κάτι που θα μπορούσε να ήταν κατάλληλο για παλιά σχολικά βιβλία, και τέλος θα επικεντρωθώ σε μια πιο σημαντική σύγκριση: Ο Άγιος Φραγκίσκος θεωρείται ως μια δυτική εκδοχή του Σιντάρτα. Η απόσταση του Φραγκίσκου από το βουδιστικό ή ινδουιστικό όραμα βασίζεται ακριβώς στο Είναι: γι' αυτόν, η φυσική πραγματικότητα δεν είναι μια ψευδαίσθηση, μια εμφάνιση, ένα πέπλο Μάγια, αλλά ένα προμήνυμα, μια διακήρυξη, ένα σημάδι και ο καρπός της θεϊκής δημιουργίας. Σε αντίθεση με τους βουδιστές ή ινδουιστές μοναχούς, ο Φραγκίσκος δεν απορρίπτει τον κόσμο ως άνευ νοήματος ούτε θεωρεί την εξαφάνισή του απατηλή, αλλά μάλλον επαινεί το μεγαλείο της δημιουργίας, μια αντανάκλαση του Είναι. Ο Φραγκίσκος μας διδάσκει να αγαπάμε το Είναι σε κάθε ον, να χαιρόμαστε που είμαστε στον κόσμο και στη συνέχεια να τον εγκαταλείπουμε, μέσω «του αδελφού μας σωματικού θανάτου», για να επιστρέψουμε στην πηγή του. Με αξιοθαύμαστη και ιερή απλότητα.

Il segreto di san Francesco è alla luce del sole - Marcello Veneziani

Ερωτήσεις και απαντήσεις

από τον Guido Dalla Casa

Πηγή: Guido Dalla Casa

Κάποιος είπε ότι οι απαντήσεις δεν είναι σημαντικές, αλλά το πώς διατυπώνεις τις ερωτήσεις είναι αυτό που έχει σημασία. Ας δοκιμάσουμε μερικά «σημαντικά» ερωτήματα, όπως αυτό, που συζητείται πολύ σε όλη τη Δύση: Υπάρχει Θεός;

Είμαστε σίγουροι ότι αυτή η ερώτηση είναι σωστά διατυπωμένη;

Στην «Αβρααμική» ομάδα πολιτισμών (Ιουδαιο-Χριστιανική Δύση, Ιουδαϊσμός, Ισλάμ) το ερώτημα είναι σωστό και η απάντηση είναι ΝΑΙ ή ΟΧΙ (στον Δυτικό υλισμό).

Ας προσπαθήσουμε να αλλάξουμε το ερώτημα:Τό καθόλου Έχει/είναι  Νούς;

Για τους περισσότερους ιθαγενείς (πανθεϊστικούς-ανιμιστές) και ανατολικούς πολιτισμούς, αυτή είναι η σωστή ερώτηση και η απάντηση είναι ΝΑΙ. Το ερώτημα παραμένει: Πόσο συνειδητό είναι;

Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι η Δύση έχει συνειδητοποιήσει εδώ και έναν αιώνα (1927—συμβατική ημερομηνία) ότι ο νους και η ύλη είναι αδιαχώριστα, ωστόσο η γενική κοσμοθεωρία έχει παραμείνει η ίδια όπως πριν και μόνο τώρα δείχνει κάποια σημάδια αλλαγής: αλλά η μετάβαση στη διατύπωση του ερωτήματος με τον δεύτερο τρόπο θα πρέπει να είναι αναπόφευκτη. Η αρχή της αβεβαιότητας του Χάιζενμπεργκ (1927), η οποία δηλώνει ότι η παρατήρηση (ένα νοητικό φαινόμενο) είναι αδιαχώριστη από το παρατηρούμενο αντικείμενο (το οποίο επομένως δεν έχει αυτόνομη υλική ύπαρξη), έχει πάντα επιβεβαιωθεί, αλλά ο δυτικός πολιτισμός συνεχίζει να συμπεριφέρεται σύμφωνα με το παλιό παράδειγμα, που ονομάστηκε Καρτεσιανό-Νευτώνειο από τον γνωστό φυσικό-φιλόσοφο Φρίτιοφ Κάπρα.

Μεταγενέστερες μελέτες σχετικά με τη Δυναμική των Πολύπλοκων Συστημάτων επιβεβαίωσαν ότι σε αυτά τα συστήματα εμφανίζονται νοητικά φαινόμενα, δηλαδή τάσεις που δεν μπορούν να προβλεφθούν με κανέναν τρόπο με βάση ό,τι συνέβη προηγουμένως.

Ως εξαίρεση από έναν Δυτικό μελετητή:
Αν τοποθετήσετε τον Θεό απ' έξω και αντιμετωπίσετε τη δημιουργία Του, και έχετε την ιδέα ότι δημιουργηθήκατε κατ' εικόνα Του, λογικά και φυσικά θα δείτε τον εαυτό σας ως απ' έξω και αντίθετο από τα πράγματα γύρω σας. Και τη στιγμή που θα οικειοποιηθείτε όλο το νου για τον εαυτό σας, ολόκληρος ο κόσμος γύρω σας θα φαίνεται χωρίς μυαλό και επομένως χωρίς το δικαίωμα ηθικής ή δεοντολογικής εξέτασης. Το περιβάλλον θα φαίνεται εκμεταλλεύσιμο προς όφελός σας. Η μονάδα επιβίωσής σας θα είστε εσείς και ο λαός σας ή τα άτομα του είδους σας, σε αντίθεση με το περιβάλλον που σχηματίζεται από άλλες κοινωνικές μονάδες, άλλες φυλές, άλλα ζώα και φυτά.
Αν αυτή είναι η άποψή σας για τη σχέση σας με τη Φύση και αν διαθέτετε προηγμένη τεχνολογία, οι πιθανότητες επιβίωσής σας είναι σαν χιονόμπαλα στην κόλαση. Θα πεθάνετε από τα τοξικά υποπροϊόντα του δικού σας μίσους ή απλώς από τον υπερπληθυσμό ή την υπερβολική εκμετάλλευση των πόρων . (Gregory Bateson, Toward an Ecology of Mind , Επιμ. Adelphi, 1976)

Domande e risposte

Η ΝΟΗΣΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΝΟΥΣ.

Διονύσιος Αρεοπαγίτης-Ένας Χριστιανός Πρόκλος; (2)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 2 Οκτωβρίου 2026

Πλατωνισμός στον Χριστιανισμό.

Του Werner Beierwaltes.

              
  Η Θεολογία του Διονυσίου θα ήταν αδύνατη χωρίς την φιλοσοφία τού Πρόκλου. Αυτό αφορά τόσο συγκεκριμένους όρους, όπως επίσης και την γλωσσική μορφή με την οποία εκφράζεται η σκέψη του. Ότι ο Διονύσιος, στην δομή τού στοχασμού του και στην γλώσσα του, στην προσπάθειά του να προτείνει έναν περιορισμό και έναν καθορισμό τού "Είναι" του Θεού επηρεάστηκε καθοριστικά απο τον Πρόκλο είναι πέραν πάσης αμφιβολίας! Μία αναστροφή αυτής της σχέσης-δηλαδή : μήπως ο Διονύσιος επηρέασε τον Πρόκλο-είναι τόσον όσον αφορά το περιεχόμενο, όσο και ιστορικά, αδύνατη! Μελετητές οι οποίοι γνωρίζουν τόσο την Χριστιανική παράδοση όσο και την καθαρά νεοπλατωνική απέδειξαν πειστικά, πόσο σε θέματα αποριών και κεντρικών εννοιών, είναι καθοριστική η εξάρτηση του Διονυσίου απο τον Πρόκλο.

                Σχετικά λοιπόν μ'αυτή την ισχυρή επήρρεια που άσκησε στον Διονύσιο, μία φιλοσοφία την οποία κατενόησε μ'έναν λίγο πολύ βαθύ τρόπο και με μεγάλη ακρίβεια, αναδύεται η ερώτηση εάν και σε ποιό μέτρο όλο εκείνο που θεωρήθηε απο αυτόν Χριστιανική σκέψη ή αποκάλυψη θα μπορούσε να κερδίσει ένα δικό του κεκτημένο ακριβώς μέσω μορφών σκέψης και "φιλοσοφικών εννοιών" και εάν αυτό το Χριστιανικό στοιχείο, λόγω της κυριαρχίας τής φιλοσοφικής προ-γνώσεως, πρό-νοιας, δέν θα μπορούσε να καθιερωθεί καθόλου. Μπορούμε να δούμε την Θεολογία του Διονύσιου σαν μία πετυχημένη σύνθεση, ή ακόμη περισσότερο, σαν μία συμβίωση της ελληνικής μεταφυσικής και της Χριστιανικής Θεολογίας; Μπορούμε να πούμε πάντως ότι αυτή η μορφή Θεολογίας αντιπροσωπεύει το πιό παοωθημένο παράδειγμα μίας "ελληνικοποιήσεως του Χριστιανισμού" . Δέν εννοούμε αυτή την έκφραση με την υποτιμητική σημασία η οποία ταυτίζει άμεσα την ελληνικοποίηση με την εκκοσμίκευση, με την μόλυνση με το "εθνικό" και επομένως με την καταστροφή της Χριστιανικής ιδιαιτερότητος. Καθώς η Θεολογία δέν ειναι ούτε επιθυμεί να παραμείνει ένας φιντεϊσμός χωρίς έννοιες (ένας ζηλωτισμός). Κάτι που θα την  έφερνε σε αντίφαση με την ίδια της την φύση, η οποία μας φανερώνεται στην ίδια την λέξη. Έχει ανάγκη λοιπόν μία μορφή στοχασμού και ένα ένδυμα εννοιολογικό το οποίο θα της συμπαρίσταται, μέσω του οποίου θα μπορεί να μεσολαβηθεί αυτό που είναι άλλο σε σχέση με την έννοια-όπως για παράδειγμα η ιστορία του Θεού η οποία απεκαλύφθη στον κόσμο στον λόγο της Κ.Δ. Έτσι λοιπόν στον Διονύσιο μερικά βασικά στοιχεία του Χριστιανικού δόγματος είναι τόσο αξεχώριστα πλεγμένα με μία εννοιολογική σκέψη, ώστε η εννοιολόγηση τής ουσίας τού Θεού κυρίως και του κόσμου πρέπει να συμπεριληφθεί σαν ένα στοιχείο συγχωνευμένο μίας συγκεκριμένης φιλοσοφίας η οποία καθορίζει μ'έναν ουσιώδη τρόπο και την Χριστιανική σκέψη στα αντικειμενικά της περιεχόμενα.

                Η απάντηση στην ερώτηση που διατυπώθηκε στον τίτλο "ο Διονύσιος Αρεοπαγίτης-Ένας Χριστιανός Πρόκλος;" εξαρτάται απο τον τρόπο και απο το μέτρο σύμφωνα με τα οποία η στιγμή τού Χριστιανού επραγματοποιήθη σαν μία ενότης συνειδητοποιημένη στην σύνθεση τών σκέψεων αυτής της Θεολογίας και ενεργοποιήθηκε προσβλέποντας σ'αυτή.

                Στην απάντησή μου δέν ακολουθώ τον τρόπο της επιχειρηματολογίας, τον άνετο, μυστικιστικό, που χρησιμοποιείται συνήθως όταν γίνεται αναφορά στην σχέση ανάμεσα στην ελληνική μεταφυσική και την Χριστιανική Θεολογία, σύμφωνα με τον οποίο η επανάληψη των ελληνικών φιλοσοφημάτων, η εννοιολόγηση τους και η μορφή της σκέψης που υπάρχει σ'αυτά και η επανάληψη γενικώς της γλώσσας και των μεταφορών ιδιαιτέρως, είναι μία τυπική πρόοδος η οποία παραμένει εξωτερική στα περιεχόμενα! Αυτή η κρυμμένη φοβία για την φιλοσοφία συνδυασμένη με μία πρόθεση κυρίως απολογητική, θα καθιστούσε τον Διονύσιο έναν Πρόκλο ντυμένο Χριστιανό και η γλώσσα του θα ήταν μόνον μία επένδυση εξωτερική δανεισμένη απο την φιλοσοφική σκέψη και τοποθετημένη γύρω απο έναν πυρήνα και γι'αυτόν τον λόγο ακριβώς ουσιαστικώς διαφορετικό απο αυτή την φιλοσοφία!

                Απο μία επιμελή και λεπτομερή ανάλυση των Θεολογικών και φιλοσοφικών συστατικών στον Διονύσιο, θα αναδυθεί, όπως πιστεύω, ότι παρά μία κάποια επιλογή των φιλοσοφικών θεμάτων σύμφωνα με τα ενδιαφέροντά του, και παρά την ασάφειά και τις μειωτικές ερμηνείες ορισμένων σημείων αναφοράς και παρά μία ενυπάρχουσα κριτική, σιωπηλή ή και φανερή πολλές φορές των φιλοσοφημάτων που χρησιμοποίησε η σκέψη του Διονυσίου κατανοείται σαν μία Θεολογία η οποία εκκινεί και καθοδηγείται απο την νεοπλατωνική φιλοσοφία (και ιδιαιτέρως του Πρόκλου και σε λιγότερο βαθμό του Δαμάσκιου) και είναι επηρεασμένη απο αυτή στην ουσία της. Αυτό λοιπόν το ιδιαίτερο του στοιχείο οφείλουμε να το ερμηνεύσουμε ξεκινώντας απο αυτή την φιλοσοφία. Αυτή η εσώτατη παρουσία του Πρόκλου στον Διονύσιο δέν είναι σημαντική μόνον για έναν αναστοχασμό στις φιλοσοφικές προϋποθέσεις κάθε Χριστιανικής φιλοσοφίας (οι οποίες ερμηνεύονται σύμφωνα με το μοντέλλο "η φιλοσοφία θεραπαινίδα της Θεολογίας) αλλά ακόμη περισσότερο για την ίδια την επιχειρηματολογία του Χριστιανισμού και για το πράγμα τής σκέψης του κατά την διάρκεια των διαφόρων ιστορικών εποχών. Διότι ακριβώς η μεγάλης διάρκειας ταύτιση του Διονυσίου με τον μαθητή των αποστόλων αύξησε όχι μόνον την αυθεντία σχετικά με συγκεκριμένα θέματα, αλλά και εκείνη των φιλοσοφικών θεμελίων της σκέψης του! Είτε ήταν γνωστός είτε όχι ο δεσμός τους με την φιλοσοφία του Πρόκλου.

                Μία κάλυψη ή μία ελαχιστοποίηση της υπάρξεως στο "σύμπαν του Διονυσίου" βασικών φιλοσοφικών θεμάτων και μίας καθαράς φιλοσοφικής γλώσσας-μεγάλης σημασίας ώς πρός τα ίδια τα περιεχόμενα-μπορούν να βρούν την ανοχή μόνον όσων οπισθοχώρησαν-μερικές φορές με τον σκοπό της "αυτοάμυνας"-απο μία ριζική θεώρηση της αυθεντικής μορφής τού νεοπλατωνισμού.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος 

ΤΟ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΙΚΟ ΣΥΜΠΑΝ (5)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 2 Οκτωβρίου 2026

Η ιεραρχική δομή του κόσμου σύμφωνα με τον ψευδο Διονύσιο Αρεοπαγίτη!

του Rene Roques.

      
Ο κόσμος και τα παράγωγά του (συνέχεια).    

 Παρότι η έννοια τής τάξης εσωτερικεύθηκε με τον Πλωτίνο (ο Πλωτίνος είχε την μόνιμη επιμονή να ενώσει την τάξη και την αρμονία σε μία νόηση νοητή που τις παράγει [ενν. Ι, 2,1/Ι. 6,3/ΙΙΙ 2 και 5/VI, 7,6])! οι μεταγενέστεροι νεοπλατωνικοί δέν δίστασαν να επανέλθουν στα κοσμολογικά θέματα, τόσο αγαπητά στους Έλληνες. Γράφοντας την "ζωή του Πυθαγόρα", ο Πορφύριος, δέν μπορούσε να αποφύγει μία αναφορά στην "αρμονία των σφαιρών". Ο Ιάμβλιχος, με την σειρά του, προσπαθούσε να συγχωνεύσει την θεουργία στα πλαίσια της κυρίαρχης κοσμολογίας. Η θεουργία "μιμείται την τάξη των Θεών, τήν νοητή τους τάξη και εκείνο που αυτοί πραγματοποιούν στον ουρανό". Η θεουργία δέν είναι πάντως δυνατή παρά μόνον λόγω της συμπάθειας όλων των στοιχείων τα οποία συνδέονται μεταξύ τους με τους πιό στενούς δεσμούς. Γι'άλλη μια φορά, το σύμπαν αφομοιώνεται σε έναν μοναδικό ζώντα, σε ένα μεγάλο σώμα, στα οποία τα μερικά κακά χρησιμεύουν στην αρμονία του Όλου. Ο σκοπός της προσευχής και των θυσιών δέν είναι η αναταραχή της τάξης τού κόσμου, ούτε εκείνης των θεών, αλλά να μας συμμορφώσει μ'αυτόν. Αυτή η συμμόρφωση πρέπει να μας οδηγήσει να δοξάσουμε τα ουράνια όντα σύμφωνα με την αντίστοιχη τάξη τους. Η ίδια η θυσία πρέπει να μιμηθεί την τάξη του κόσμου η οποία ενώνει εις μίαν σύνταξιν μία πολλαπλότητα στοιχείων. Δέν θα δυσαρεστηθούν λοιπόν τα πιό υλικά στοιχεία με την προσευχή και την θυσία, διότι όλα συμμετέχουν στην ακτινοβολία των θεών. Είναι μισητή μόνον η ύλη η οποία παραμένει ξένη αυτών. Χάρη στην συγγένειά τους με το Θείο (οικειότης, συγγένεια) τα υλικά αντικείμενα της θυσίας μας ξαναπλησιάζουν στους Θεούς (περί Μυστηρίων του Ιάμβλιχου).

          Ο Πρόκλος θα προσλάβει αυτές τις ιδέες περί της προσχευχής. Θα κληρονομήσει και αυτός μερικά θέματα που του επιτρέπουν πάνω απ'όλα να αναπτύξει τον σχολιασμό του στον Τίαιο. Η συμφωνία, η αρμονία, η τάξις, μοναδικά τού σύμπαντος, αυτό το μοναδικό ζών, εμψυχώνουν και ενώνουν μία μόνη ζωή, μία μόνη νόηση, μία μοναδική πνοή: όλα αυτά είναι κοινοί τόποι που υπάρχουν σε κάθε σελίδα. Παρ'όλα αυτά πολλά νέα στοιχεία χαρακτηρίζουν αυτή την κοσμολογία. Κατ'αρχάς στην ιδέα των στωϊκών η οποία θέτει την ενότητα τού σύμπαντος στην δύναμη ενός μοναδικού δεσμού ο οποίος κλειδώνει τα διάφορα μέρη, ο Πρόκλος συγχωνεύει την δική του Θεωρία των σειρών, σύμφωνα με τις οποίες άλλους πιό ιδιαίτερους δεσμούς εγκαθιδρύουν μεταξύ τους αυτές ή εκείνες οι κατηγορίες των συγκεκριμένων όντων. (Τίμαιος 146 (ΙΙ, ο κρατερός δεσμός...διά πάντων τεταμένος....υπό χρυσής σειράς συνεχόμενος). Επιπλέον ο σύνδεσμός τών διαφόρων τάξεων βρίσκεται στον έρωτα ή στην φιλία που τις ενώνει (ενοποιός). Τέλος, μία λεπτομέρεια μεγάλης σπουδαιότητος και σημασίας για την δομή των Αρεοπαγιτικών ιεραρχιών, ο Πρόκλος διαμοιράζει το όλον των Θεών και των νοητών σε μία πολλαπλότητα Τριαδιών ομάδων τών οποίων σύντομα θα πρέπει να φωτίσουμε τις συνθήκες και τους νόμους.

          Οι Πατέρες της Εκκλησίας ανέπτυξαν, απο την μεριά τους, το απολογητικό θέμα τής τάξεως του κόσμου, έργο τού μοναδικού Θεού. Τα σχόλια στα πρώτα κεφάλαια τής Γενέσεως ιδιαιτέρως, τους προσέφερε την κατάλληλη ευκαιρία. Εάν είναι μορφωμένοι, ο πειρασμός να παρουσιάσουν τον Γιαχβέ κάτω απο τα χαρακτηριστικά του Πλατωνικού Δημιουργού είναι μεγάλος. Όπως επίσης ο πειρασμός να ξαναβρούν στο έργο του την αριστοτελική αντίθεση των δύο κόσμων και στην συμφωνία των στοιχείων, εκείνη την συμπαντική συμπάθεια την τόσο αγαπητή στους Στωϊκούς. Ο κίνδυνος είναι να βυθισθούν στον αθεϊσμό ή στον πανθεϊσμό μερικών απο τα μοντέλα τους. Αλλά προσέχουν, απλοποιώντας και υπερβάλλοντας, μερικές φορές, τις θεωρίες που καταδικάζουν.

          Αλλά στο σύνολό τους, οι κοσμολογικές τους αναπτύξεις προέρχονται απο τις μεγάλες φιλοσοφίες τής Εθνικής αρχαιότητος η διδασκαλία τών οποίων έφτασε σ'αυτούς τόσο μέσω τών ιδίων πρωτότυπων έργων, όσο και μέσω διαμεσολαβητών και ώς επί το πλείστον στην μορφή περιλήψεων. Για τον Βασίλειο η διακόσμησις τού   ορατού κόσμου (η τάξις)  είναι το έργο μίας πολυπράγμονης νοήσεως(τις τεχνικός λόγος). Αυτή η νόηση δέν είναι άλλο απο τον μοναδικό Θεό τού Ιουδαιο-Χριστιανισμου. Θείος τεχνίτης "προσαρμόζει τα διαφορετικά μέρη τού σύμπαντος και κατασκευάζει ένα σύνολο που συμφωνεί με μέτρο και αρμονία. Δωριζει την δική του συνοχή σ'αυτό το σύμπαν "Αυτός συνέδεσε στενά το σύνολο τού κόσμου , ο οποίος αποτελείται απο διαφορετικά μέρη, μέσω τού νόμου μίας αδιαρρήκτου φιλίας (αρρήκτω τινί φιλίας θεσμώ), σε μία και μόνη κοινωνία και αρμονία, τέτοιες ώστε τα πιό απομακρυσμένα όντα μεταξύ τους, λαμβάνοντας υπ'όψιν την θέση που καταλαμβάνουν, θα φαινόντουσαν ενωμένα απο την ίδια συμπάθεια. Και γι'αυτό τον λόγο ο Βασίλειος εφαρμόζει στον Δημιουργό του Θεό τον τίτλο της Σοφίας XI, 21 (Εξαήμερος) και τον βλέπει σαν "Αυτόν ο οποίος παρέθεσε το πάν με τάξη και μέτρο".

          Η τάξις και η αρμονία (η αναλογία) είναι οι συνθήκες του κάλλους. Ένα στοιχείο, ένα ιδιαίτερο αντικείμενο δέν έχουν πρόσβαση σ'αυτό το κάλλος παρά μόνον χάρη στην συγχώνευση τους σε ένα σύνολο: Παρομοίως, μερικά περιορισμένα σύνολα δέν βρίσκουν την πραγματική τους αρμονία παρά μόνον στα πιό καθολικά σύνολα, ένα χέρι που κείτεται μόνο, ένα απομονωμένο μάτι (απο το πρόσωπο), ένα οποιοδήποτε μέλος ενός αγάλματος, χωρισμένο απο τον κορμό, δέν θα δώσουν μίαν εντύπωση ωραιότητος, αλλά εάν τα ξανατοποθετήσουμε στην θέση τους (το κάλλος) που διαθέτουν εκ της αναλογίας, μόλις και μετα βίας κατανοητό μία στιγμή πρίν, αναγνωρίζεται ακόμη και στα μάτια αυτών που δέν γνωρίζουν. Ο Θεός μάς περιεγράφη σαν ένας έμπειρος εργάτης, ο οποίος υμνεί κάθε μέρος απο τα έργα του. Πιό αργά θα ολοκληρώσει τον ύμνο ο οποίος όταν ολοκληρωθεί, θά αξίζει το σύνολο τού κόσμου. Έτσι κάθε ευταξία αξίζει τον θαυμασμό μας, τόσο εάν πρόκειται για το σύνολο των πιστών, την πτήση των πουλιών, την εργασία τών μελλισών ή για την οργάνωση των ψαριών. Αυτά τα ζώα είναι χωρίς άλλο, χωρίς νόηση, αλλά ο νόμος τής φύσης (τον της φύσεως νόμον) δείχνει σ'αυτά τί πρέπει να κάνουν. Απο τα πιό μικρά όντα, απο τις πιό μικρές ομάδες, στο σύνολο του σύμπαντος, βασιλεύει πάντοτε η ίδια τάξη, μία τάξη η οποία δέν βρίσκει την πλήρη της δόξα παρά μόνον στην αρμονία τών μερών που την συστήνουν. Τα φυτά προσφέρουν την ομορφιά τους στην γή, τα άστρα προσφέρουν την δική τους στον ουρανό. Αλλά μόνον πάνω στην γή μπορεί να φανερωθεί η λάμψη και η ομορφιά των φυτών, μόνον στον ουρανό μπορεί να απλωθεί η λάμψη των άστρων.

          Ταπεινά ή μεγάλα όλα αυτά τα στοιχεία φανερώνουν τίς ιδιότητες που κρύβει ο Θεός. Αλλά πάνω απ'όλα αυτά, η ομορφιά τού ήλιου, το μεγαλείο του, η ταχύτητα τής κινήσεώς του, η κανονικότης και η σωστή περιστροφή του, υποδεικνύουν, παρότι απο πολύ μακρυά, αυτό που μπορεί να είναι η ομορφιά του ήλιου τής δικαιοσύνης. Η τάξη του κόσμου, σύμφωνα με τον Βασίλειο, γίνεται πρωτα απ'όλα απολογητικό θέμα και αναγωγικό, το οποίο πρέπει, όπως διδάσκουν τα βιβλία της σοφίας, οι ψαλμοί και ο Απ.Παύλος, να μας γεμίσουν θαυμασμό και ευλάβεια για τον Δημιουργό.

          Αλλά αυτές οι αναπτύξεις δέν είναι αποκλειστικό προνόμιο των ψαλμών και των πραγμάτων. Τα λειτουργικά κείμενα, οι αναφορές, θυμίζουν επίσης ιδιαιτέρως την δημιουργική ενέργεια του Θεού και τον δοξάζουν για την τέλεια τάξη που φανερώνεται: "Εσύ διέθεσες κάθε ένα απο τα πλάσματα σύμφωνα με μία ακριβέστατη τάξη". Ξαναβρίσκουν την τεχνική σοφία τής πρόνοιάς του σε κάθε στιγμή της δημιουργίας, αλλά ιδιαιτέρως στην δημιουργία του ανθρώπου. Αυτός είναι το τέλος της δημιουργίας και ο κοσμοπολίτης, το κόσμημα του κόσμου (κόσμου κόσμον)! Έτσι το κοσμολογικό θέμα, ζωντανό πάντοτε και μεγαλειώδες, στρέφεται παρ'όλα αυτά πρός την ανθρωπότητα και αυτή πρός την ιστορία της σωτηρίας!

Συνεχίζεται

Αμέθυστος. 

Διονύσιος Αρεοπαγίτης-Άπαντα τα έργα Εισαγωγή 5

Συνέχεια από  Τετάρτη 26. Αυγούστου 2026

Διονύσιος Αρεοπαγίτης-Άπαντα τα έργα-Εισαγωγή 5

Εκδόσεις Bompiani
Με το ελληνικό κείμενο αντικριστά

Εισαγωγή του Giovanni Reale

Εισαγωγική μελέτη
ΤΟΥ ENZO BELLINI

1. Το μυστήριο του συγγραφέα

Αν και σε μικρότερο βαθμό, τα συγγράμματα του Διονυσίου εκτιμήθηκαν και διαβάστηκαν και στην Εκκλησία της Ανατολής, ιδίως για τη διδασκαλία τους περί αγγέλων και μυστηρίων29. Και πάντοτε ως συγγράμματα του «θείου Διονυσίου», μαθητή του αποστόλου Παύλου30.

Με την εμφάνιση του ουμανισμού, οι αμφιβολίες σχετικά με τη γνησιότητα επανήλθαν και διατυπώθηκαν από τον Lorenzo Valla, ο οποίος παρατήρησε ότι ο Διονύσιος «φιλόσοφος» —του είχε αποδοθεί και αυτός ο χαρακτηρισμός—, συγγραφέας των περίφημων έργων, δεν μπορούσε να είναι ο Αθηναίος Διονύσιος που είχε μεταστραφεί από τον Παύλο, διότι εκείνος ήταν δικαστής31. Η ορθή παρατήρηση του Valla έγινε δεκτή από τον Έρασμο και από άλλους ουμανιστές32, αλλά συνολικά δεν είχε απήχηση, ούτε τότε ούτε κατά τους επόμενους αιώνες έως τις αρχές του 19ου αιώνα. Και αυτό επίσης επειδή εκείνος που αντιμετώπισε το πρόβλημα με ευρύτητα και με ισχυρά επιχειρήματα, ο καλβινιστής Jean Daillée (Dallaeus), σε έργο που δημοσιεύθηκε το 1666, εξέθεσε τη μελετημένη και στέρεη θέση του, με την οποία αρνούνταν τη γνησιότητα, μαζί όμως και με μια ιδιαίτερα μεροληπτική και αστήρικτη θέση, με την οποία αρνούνταν τη γνησιότητα των επιστολών του Ιγνατίου Αντιοχείας33.

Έτσι, επειδή έπρεπε να αντικρουστεί αυτή η τελευταία θέση, ήταν φυσικό να μην εξεταστεί ούτε η άλλη με τη δέουσα προσοχή. Με αυτόν τον τρόπο το πρόβλημα παρέμεινε παραμελημένο μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, όταν ορισμένοι διακεκριμένοι ιστορικοί της αρχαίας φιλοσοφίας, κατά την προετοιμασία εκδόσεων των έργων των Νεοπλατωνικών, του Πλωτίνου και του Πρόκλου, εντόπισαν αξιοσημείωτες ομοιότητες ως προς το λεξιλόγιο, τα σχήματα σκέψεως και τα επιχειρήματα μεταξύ του Διονυσίου και των νεοπλατωνικών συγγραμμάτων34. Παρά ορισμένες μεμονωμένες και αδικαιολόγητες αντιστάσεις35, οι παρατηρήσεις αυτές επικράτησαν τόσο μεταξύ των Καθολικών όσο και μεταξύ των Προτεσταντών, έτσι ώστε προς το τέλος εκείνου του αιώνα να γίνεται πλέον γενικά αποδεκτό ότι ο συγγραφέας δεν μπορούσε να ανήκει στην αποστολική εποχή.

Έμενε να προσδιοριστεί η περίοδος κατά την οποία συντέθηκαν τα συγγράμματα, και ως προς αυτό υπήρχε τάση να τοποθετούνται στον 4ο ή στον 5ο αιώνα. Ώσπου, ακριβώς στα τέλη του αιώνα, οι J. Stiglmayr και H. Koch απέδειξαν, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο, ότι τα έργα αυτά ανάγονται στα τέλη του 5ου ή στις αρχές του 6ου αιώνα.

Στον Stiglmayr οφείλεται η οριστική απόδειξη, την οποία είχε ήδη προετοιμάσει ο Daillée, ότι το διονυσιακό corpus δεν ήταν γνωστό πριν από τον 6ο αιώνα36. Ο Koch, από την πλευρά του, πραγματοποίησε λεπτομερή σύγκριση ανάμεσα στο διονυσιακό corpus, τον ύστερο Νεοπλατωνισμό και τη μυστηριακή θρησκεία: έδειξε, με στέρεη και άφθονη τεκμηρίωση, ότι ανάμεσα στον Διονύσιο και τον ύστερο Νεοπλατωνισμό υπάρχει ομοιότητα όρων, διατυπώσεων και δογμάτων, όπως εκείνων περί του Ωραίου και περί του Έρωτος, ενώ με τη μυστηριακή θρησκεία υπάρχει κάποια ομοιότητα στη χρήση της συμβολικής γλώσσας και στον τρόπο με τον οποίο νοείται η εκστατική ένωση με το Θείο37. Και οι δύο απέδειξαν, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο, ότι η εκτενής ενότητα των Θείων Ονομάτων που πραγματεύεται το πρόβλημα του κακού εξαρτάται από μια μικρή πραγματεία του Πρόκλου για το ίδιο θέμα38.

Επιπλέον, ο Stiglmayr υπέδειξε ως πιθανή επιβεβαίωση της χρονολογήσεως τη λειτουργία που περιγράφει ο Διονύσιος.
Αυτή προϋποθέτει ευρύχωρους τόπους λατρείας, με επίσημες τελετές που τελούνται από επίσκοπο βοηθούμενο από πρεσβυτέρους και από κατώτερους λειτουργούς, οι οποίοι επίσης κατανέμονται σε διάφορους βαθμούς. Στην τελετή συμμετέχουν ακόμη οι μοναχοί, οι οποίοι συγκροτούν ένα «τάγμα» μέσα στην Εκκλησία, καθώς και ο λαός. Μάλιστα, επανερχόμενος σε μια υπόθεση του Lequien, πίστεψε ότι εντόπισε ένα ασφαλές στοιχείο: την εισαγωγή του Συμβόλου της Νικαίας που θέλησε να επιβάλει ο πατριάρχης Αντιοχείας Πέτρος ο Γναφεύς το 476.

Μια ακόμη επιβεβαίωση έβρισκε στη χριστολογία, η οποία φαίνεται να προδίδει την πρόθεση να μην ληφθεί θέση στις διαμάχες που βρίσκονταν τότε σε εξέλιξη μεταξύ Σεβηριανών και Χαλκηδονίων39, και ως εκ τούτου μπορεί κάλλιστα να τοποθετηθεί προς το τέλος του 5ου ή στις αρχές του 6ου αιώνα.

Οι μελέτες του αιώνα μας, με εξαίρεση λίγες αποκλίνουσες φωνές που παρέμειναν μεμονωμένες40, επιβεβαίωσαν τα συμπεράσματα των δύο αυτών σημαντικών μελετητών.
Παρά ταύτα, οι λίγες αυτές αποκλίνουσες φωνές συνέβαλαν στην επανεξέταση των διαφόρων επιχειρημάτων, ώστε να αποτιμηθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια η σημασία τους, και ταυτόχρονα έδωσαν ώθηση στην έρευνα για τον ακριβέστερο προσδιορισμό της πνευματικής και διανοητικής φυσιογνωμίας του συγγραφέα41.

Πράγματι, στην προσπάθεια να προσδιοριστούν με μεγαλύτερη ακρίβεια η ιστορική τοποθέτηση και η φυσιογνωμία του συγγραφέα, ορισμένοι —και πρώτος ο ίδιος ο Stiglmayr—42 επιχείρησαν να δώσουν ένα όνομα στον άγνωστο συγγραφέα43. Στο πεδίο αυτό, όμως, δεν επιτεύχθηκε κανένα ασφαλές αποτέλεσμα. Διατυπώθηκαν απλώς υποθέσεις, μερικές φορές γοητευτικές ή ακόμη και εύλογες, οι οποίες όμως παρέμειναν πάντοτε απλές υποθέσεις. Ακόμη και εκείνες του Honigmann και του Riedinger, που εντυπωσιάζουν με τη στέρεη ευρυμάθεια, τη λεπτομερή ιστορική τοποθέτηση, καθώς και με τη σαφήνεια και τη νηφαλιότητα με τις οποίες διατυπώνονται, δεν αντέχουν σε αυστηρή ανάλυση44.

Το γεγονός είναι ότι ο συγγραφέας είναι εξαιρετικά δυσεξιχνίαστος: η ψευδεπιγραφική μέθοδος, εκτός από το ότι προσδίδει μεγαλύτερο κύρος στο έργο του, του επιτρέπει να αποκρύπτει τα προσωπικά του χαρακτηριστικά και τις σχέσεις του με τον κόσμο μέσα στον οποίο ζει. Επιχειρήθηκε να θεωρηθεί υποστηρικτής των Σεβηριανών, αλλά στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει το μυστήριο του Χριστού απουσιάζουν πάρα πολλά χαρακτηριστικά στοιχεία του Σεβήρου Αντιοχείας, ώστε να μπορούμε να είμαστε βέβαιοι γι’ αυτό.

Ορισμένοι στηρίχθηκαν στη λειτουργία, αλλά όταν αυτή εξετάζεται από κοντά, γίνεται αντιληπτό ότι παρουσιάζεται με υπερβολικά σχηματικό τρόπο, προσαρμοσμένο σε μια ορισμένη θέση που πρέπει να αποδειχθεί· γι’ αυτό και απουσιάζουν τα στοιχεία που θα επέτρεπαν εξαντλητικές συγκρίσεις με τις λειτουργίες της εποχής.

Τέθηκε επίσης το ερώτημα ποια θέση κατείχε μέσα στην Εκκλησία και διατυπώθηκε η υπόθεση ότι ήταν επίσκοπος. Πράγματι, ο συγγραφέας αυτοχαρακτηρίζεται «συμπρεσβύτερος» του Τιμοθέου, συντρόφου του Παύλου· και αυτό θα μπορούσαν να το επιβεβαιώσουν τόσο ο αυστηρός τόνος με τον οποίο επιπλήττει έναν απείθαρχο μοναχό όσο και η επισημότητα με την οποία παρουσιάζεται η μορφή του επισκόπου.

Τα επιχειρήματα, όμως, μπορούν να αντιστραφούν, αν παρατηρήσουμε ότι ο συγγραφέας, ταυτίζοντας τον εαυτό του με τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, ο οποίος ήδη θεωρούνταν επίσκοπος Αθηνών, όφειλε να παρουσιάζεται ως επίσκοπος και «συμπρεσβύτερος» του Τιμοθέου· ενώ η επίπληξη προς τον απείθαρχο μοναχό μπορεί να ερμηνευθεί ως αυστηρή νουθεσία προς έναν σύντροφο της μοναχικής ζωής. Και στην εξύψωση της μορφής του επισκόπου μπορεί κανείς να διακρίνει απλώς μια ορισμένη αντίληψη περί Εκκλησίας, διατυπωμένη από έναν επίσκοπο, αλλά εξίσου και από έναν μοναχό, ή ακόμη και από κάποιον που δεν ήταν ούτε επίσκοπος ούτε μοναχός.

Και αυτό διότι προηγουμένως πρέπει να διευκρινιστεί από πού προέρχεται και σε ποιους απευθύνεται. Αλλά και εδώ προτείνονται διάφορες υποθέσεις. Ήταν ένας ειδωλολάτρης που μεταστράφηκε; Ή ένας χριστιανός, ενταγμένος στην Εκκλησία από τη γέννησή του, ο οποίος παρακολουθούσε τη σχολή των Νεοπλατωνικών;

Αφού, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, δεν είναι δυνατόν να δοθούν εξαντλητικές απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά, είναι προτιμότερο να επικεντρωθούν οι προσπάθειες στη μελέτη του έργου στο σύνολό του, προκειμένου να ανακαλυφθούν η εσωτερική του λογική, το πνεύμα και το νόημά του. Ίσως μια τέτοια μελέτη βοηθήσει να τοποθετηθούν στη σωστή τους θέση και τα υπόλοιπα προβλήματα και ενδεχομένως ακόμη και να επιλυθούν ορισμένα από αυτά.

2. Σκοπός του έργου

Σημειώσεις:

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ - ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ 2

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ - ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ 2

Σάββατο, 3 Οκτωβρίου (Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου) ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΧΡΗΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ στο Καλογεροπούλειο Ίδρυμα (Αράτου 74, Κόρινθος) Με τους:

π. Πέτρο Μαριάτο, Δρ. Ιατρικής,
Δημήτριο Μαυρόπουλο, Εκδότη - Συγγραφέα
Ευάγγελο Μπαρτζή, Δρ. Θεολογίας - Εκπαιδευτικό
π. Ανδρέα Ανδρεόπουλο, Πανεπιστημιακό Καθηγητή

Συντονίζει ο εκδότης Θεόδωρος Παντούλας

Ευχαριστούμε πολύ τον πατέρα Πέτρο. Από βετεράνο σε βετεράνο θα πάμε. Πάμε στον Δημήτρη Μαυρόπουλο, που επίσης έχει πολλούς δεσμούς φιλίας με τον Χρήστο Γιανναρά. Ήταν για πάρα πολλά χρόνια [ακατάληπτο].

Στον Δημήτρη Μαυρόπουλο χρωστάμε πάρα πολλά για τις εκδόσεις Δόμος. Νομίζω ότι τα τελευταία χρόνια μάς ξάφνιασε όλους, γιατί είχε μια συγγραφική δεινότητα, κρυμμένη από εμάς τους πολλούς, που τη γνωρίσαμε τον τελευταίο καιρό. Είναι εδώ η γυναίκα του. Φαντάζομαι ότι θα έχει και αδυναμίες· δεν τις ξέρω εγώ, γι’ αυτό τις παραπέμπω στη σύζυγό του. Νομίζω όμως ότι, όπως μας καθηλώνει ως συγγραφέας, θα μας καθηλώσει και ως ομιλητής, γιατί όσες φορές τον έχω ακούσει έχει πει πολλά και ενδιαφέροντα πράγματα. Κύριε Μαυρόπουλε, σας ακούμε.

Οι πρώτες εμφανίσεις του Γιανναρά στον δημόσιο λόγο εντοπίζονται το 1960. Τότε αρχίζει να δημοσιεύει μικρά άρθρα στο περιοδικό Ανάπλασις με το ψευδώνυμο «Γ. Κεδρινός». Είναι 25 ετών και μέλος της Αδελφότητας «Ζωή».
Παρένθεση: θα έχω πολλές παρενθέσεις, για να εξηγώ ορισμένα πράγματα. Το περιοδικό Ανάπλασις ιδρύθηκε το [1887;] και συνεχίζει την έκδοσή του μέχρι σήμερα. Βέβαια, κατά περιόδους έχει άλλη γραμμή πλεύσης. Ιδρύθηκε το [1877;] από την ομάδα του Μακράκη και συνεχίστηκε από την ομάδα του πατρός Ευσεβίου [Ματθόπουλου], μέσα στο περιβάλλον της Αδελφότητας «Ζωή». Την περίοδο που γράφει ο Γιανναράς στην Ανάπλαση, διευθυντής είναι ο Κωνσταντίνος Κούκκουλας, θεολόγος. Κλείνω αυτή την παρένθεση.
Το έτος 1960 είναι σημαντικό για τις χριστιανικές αδελφότητες, γιατί εκείνη τη χρονιά τελείωσε μια διαμάχη που είχε αρχίσει δύο χρόνια πριν μεταξύ των μελών της «Ζωής», με την οριστική διαίρεση και την ίδρυση της Αδελφότητας «Σωτήρ». Τα έγγραφα που κατατέθηκαν και δήλωναν επισήμως την απόσχιση μιας μεγάλης ομάδας από την Αδελφότητα κατατέθηκαν [ακατάληπτο], στις 20 Απριλίου του 1960.

Ο Γιανναράς έμεινε στην ομάδα με προϊστάμενο τον πατέρα Ηλία Μαστρογιαννόπουλο. Αυτό το πρόσωπο θα αναπληρώσει την απουσία του πατέρα του, τον οποίο έχασε σε ηλικία τεσσάρων ετών.
Δεύτερη παρένθεση: αν παρατηρήσει κανείς τον Χρήστο προσωπικά, θα δει ότι πάντα αναζητούσε έναν πατέρα. Ασφαλώς βρήκε τον Πατέρα στο πρόσωπο του Χριστού, αλλά ζητούσε και έναν επίγειο πατέρα. Γι’ αυτό κατά καιρούς συνδέθηκε με ανθρώπους πρεσβύτερούς του, ενίοτε και σοφούς. Όχι πάντα επιτυχώς. Μερικές φορές εμπιστευόταν ανθρώπους με ενθουσιασμό και μετά έλεγε: «Μα πώς την πάτησα;»

Θα σας πω ένα περιστατικό, ανεκδοτολογικό, να το πω έτσι. Σάββατο, ημέρα της ενθρόνισης του μακαριστού Χριστόδουλου. Είμαστε στη Θεσσαλονίκη με τον Χρήστο για μια εκδήλωση και εκκλησιαζόμαστε στον Άγιο Νικόλαο τον Ορφανό. Τελειώνει η λειτουργία· κάποια στιγμή βγαίνω. Ο Χρήστος είχε βγει προηγουμένως.
Εκείνο το Σάββατο, λοιπόν, δεν ακούσαμε τον λόγο της ενθρόνισης, αλλά ο Χρήστος τον άκουσε μαγνητοφωνημένο το βράδυ στο σπίτι του οικοδεσπότη μας. Μόλις με βλέπει, μου λέει: «Δημήτρη, έχουμε επιτέλους Αρχιεπίσκοπο!» Τέτοιος ενθουσιασμός. Αμέσως μπήκε σε μια ομάδα που ο Χριστόδουλος δημιούργησε για να συζητήσουν την ανανέωση της Εκκλησίας. Στη συνέχεια απογοητεύτηκε.

Αυτό το έκανε και με τον Ιερώνυμο, βέβαια λίγο πιο ήπια. Και προηγουμένως, με τον Σεραφείμ, είχε ανταποκριθεί σε μια πρόσκλησή του. Όταν έμπαινε σε τέτοιες ομάδες της Εκκλησίας, ήθελε οι προτάσεις του να υλοποιούνται. Ποιες προτάσεις όμως; Όχι πάντα προτάσεις [ακατάληπτο]. Παραδείγματος χάριν, ουσιαστική πρόταση και έμμονη ιδέα του ήταν να φύγουν οι ναζαρηνές εικόνες από τη Μητρόπολη και να μπουν βυζαντινές. Δεν γίνονται αυτά τα πράγματα. Θύμωνε, έφευγε και άρχιζε να επισημαίνει τα στραβά, για να αιτιολογήσει τη διακοπή της συνεργασίας του. [Ακατάληπτο.]

Από την Αδελφότητα θα αποχωρήσει τον Ιανουάριο του 1964. Πριν από την αποχώρησή του θα κυκλοφορήσουν δύο βιβλία του. Πρώτον, το βιβλίο Ο Ιησούς και το πρόβλημα των [φίλων;], έκδοση της Χριστιανικής Φοιτητικής Ένωσης, το 1964. Δεύτερον, το βιβλίο Στρατιώτης της αλήθειας: Ο Μέγας Αθανάσιος, με αναγραφή όχι ολόκληρου του ονόματός του αλλά των αρχικών «Χ. Σ. Γ.»: Χρήστος Σπύρου Γιανναράς. Έκδοση της Αδελφότητας Θεολόγων «Ζωή».

Υπήρχε μια τέτοια πρακτική στις αδελφότητες: να γράφουν αρχικά ονομάτων ή ψευδώνυμα, τα οποία ήξερε κάποιος μικρός κύκλος. Αλλά, όταν ένας δεύτερος μάθει ένα μυστικό, το μαθαίνουμε όλοι.

Η σημαντικότερη όμως προσφορά του —αναφέρομαι σε αυτή την εποχή, πριν από την αποχώρησή του από τη «Ζωή»— είναι η έκδοση του μηνιαίου περιοδικού Σκαπάνη, με υπότιτλο «Οι νέοι στον αγώνα για ένα καλύτερο αύριο». Κυκλοφόρησε τρία χρόνια, από το 1961 έως το 1963, και επιβλήθηκε η διακοπή της έκδοσής του από τα ανώτερα κλιμάκια.
Αυτή όμως η διακοπή θα ανοίξει τον δρόμο για την αποχώρηση του Γιανναρά από την Αδελφότητα, η οποία βέβαια ήδη εκκολαπτόταν. Και αυτή η αποχώρηση σηματοδοτεί, επιτρέψτε μου να πω, την αρχή μιας πορείας που θα επηρεάσει την εξέλιξη του εκκλησιαστικού βίου στον τόπο μας με εντυπωσιακό τρόπο.

Ήδη έχει γνωρίσει τον Δημήτριο Κουτρουμπή, μέσω του πατρός Ηλία Μαστρογιαννόπουλου [ακατάληπτο]. Τώρα του εμπιστεύεται το εγχείρημά του, το όνειρό του για ένα νέο περιοδικό, το Σύνορο, που θα στηριχτεί στην ίδια ομάδα η οποία εξέδιδε τη Σκαπάνη. Αναφέρονται δύο τρία ονόματα: [ακατάληπτο]. Το πρόσωπο όμως που κυριολεκτικά θα κατευθύνει το περιοδικό είναι ο Κουτρουμπής.

Υπάρχει μια συγκυρία: ο Γιανναράς τότε φεύγει στη Βόννη για σπουδές και αργότερα πηγαίνει στο Παρίσι για να τις συνεχίσει. Πρακτικά, κάποιος πρέπει να δουλεύει για το περιοδικό στην Ελλάδα. Υπήρχε βέβαια αλληλογραφία.

Το Σύνορο κράτησε τρία χρόνια, από το 1964 έως το 1967. Κυκλοφόρησαν δώδεκα τεύχη και η αρίθμησή τους ξεκίνησε από το τεύχος 29.
Στο νούμερο 28 είχε σταματήσει η Σκαπάνη. Η αρίθμηση του Συνόρου από το 29 δήλωνε ότι αποτελούσε συνέχειά της, όχι ως προς το περιεχόμενο αλλά ως προς τη δυναμική των ανθρώπων που αποτελούσαν τον κύριο πυρήνα της. Η έκδοσή του όμως σταμάτησε εξαιτίας της επιβολής της δικτατορίας.

Νέα παρένθεση: όσοι είστε άνω των εξήντα ή των εβδομήντα ετών θα θυμάστε ότι η δικτατορία κηρύχθηκε παραμονή του Λαζάρου. Η 21η Απριλίου ήταν παραμονή του Λαζάρου. Σταμάτησε η επικοινωνία κ.λπ. Το επόμενο τεύχος του περιοδικού, το νούμερο 41, θα κυκλοφορούσε τη Μεγάλη Πέμπτη, σε λίγες μέρες δηλαδή.
Όταν επετράπη η ελεύθερη κυκλοφορία —τη Μεγάλη Δευτέρα, νομίζω—, χωρίς συνεννόηση μαζευτήκαμε στο διαμέρισμα του Κουτρουμπή, στο Παγκράτι. Το θέμα ήταν τι θα γίνει με το περιοδικό. Λέμε: «Αναστέλλουμε την έκδοση μέχρι νεωτέρας». Κάποια στιγμή είδαμε πώς εξελίσσονταν τα πράγματα και διακόψαμε την έκδοση.

Έναν χρόνο μετά, απεσταλμένος του Ιερωνύμου μάς ειδοποίησε ότι αναλαμβάνει να μη χρειάζεται να περνάμε από λογοκρισία και να μας χρηματοδοτήσει, για να συνεχίσουμε την έκδοση. Του απαντήσαμε: «Ευχαριστούμε». Και εκεί σταμάτησε η κουβέντα.

Πάμε σε ένα άλλο, τεράστιο κεφάλαιο. Λέει ο Ευαγγελιστής Λουκάς στο Ευαγγέλιό του ότι, όταν ο Συμεών ο Θεοδόχος έλαβε το βρέφος στα χέρια του, είπε στη μητέρα του: «Ἰδοὺ οὗτος κεῖται εἰς πτῶσιν καὶ ἀνάστασιν πολλῶν ἐν τῷ Ἰσραὴλ καὶ εἰς σημεῖον ἀντιλεγόμενον».

Θα ήταν βλάσφημο να συγκρίνω τη ζωή του Γιανναρά με τη ζωή του Ιησού. Κρατώ όμως το «σημεῖον ἀντιλεγόμενον». Υπήρξε ένα από τα κορυφαία «σημεία αντιλεγόμενα» στη νεοελληνική ιστορία. Ο πατήρ Ανδρέας είπε ότι περισσότεροι τον αγαπούν και λιγότεροι τον [ακατάληπτο]. Ναι, τον αγαπούν, καλώς. Με μια υποσημείωση: να έχουμε υπόψη ότι αρκετοί από αυτούς που εμφανίζονται να τον αγαπούν είναι υποκριτές.
Θα σας πω ένα παράδειγμα. Στη δεύτερη απόπειρα εκλογής του ως καθηγητή στη Φιλοσοφική Σχολή, δεν είχε υποβάλει τα χαρτιά του. Πήγε ένας καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής στη Γενεύη, όπου τότε ζούσε και δίδασκε στο πανεπιστήμιο, για να τον πείσει να υποβάλει υποψηφιότητα. «Και μη σε νοιάζει», του είπε, «είναι σίγουρη η εκλογή σου. Έχουμε αυτόν, έχουμε αυτόν, έχουμε αυτόν». Τον έπεισε και ο Χρήστος υπέβαλε τα χαρτιά του. Ένας από εκείνους που τον καταψήφισαν ήταν ο καθηγητής που τον είχε προσκαλέσει και εμφανιζόταν να τον αγαπά.
Θα χρησιμοποιήσω επίσης μια φράση του Αποστόλου Παύλου από τη Β΄ προς Κορινθίους Επιστολή, όπου περιγράφει το κλίμα μέσα στο οποίο πολεμείται: «Ἔξωθεν μάχαι, ἔσωθεν φόβοι». Αυτή ήταν η συνθήκη: απ’ έξω τον πολεμούσαν και από μέσα τον υπονόμευαν. Τι εννοώ με αυτό και γιατί τα λέω;

Μίλησε για το πρόσωπο. Κυρίως στο βιβλίο Το πρόσωπο και ο έρως, αλλά και σε όλα του τα βιβλία, το πρόσωπο είναι παρόν. Το πρόσωπο ως κοινωνία, όχι ως ατομικότητα. Τον κατηγόρησαν για περσοναλισμό φίλοι του, ακαδημαϊκοί και συγγραφείς. Τι σχέση έχει ο περσοναλισμός μιας δυτικής [ακατάληπτο] κοινωνίας με το χριστοκεντρικό ανθρώπινο πρόσωπο; Τον κατηγόρησαν· γράφτηκαν και άρθρα γι’ αυτό.

Εκμεταλλεύτηκαν ακόμα μια πραγματική διαφορά που εμφανίστηκε ανάμεσα στον Γιανναρά και στον Ζηζιούλα ως προς το πρόσωπο. Κανείς, φαινόταν, δεν καταλάβαινε —ή δεν ήθελε να καταλάβει— ότι ήταν διαφορετικές οι αφετηρίες τους, αλλά μιλούσαν για το ίδιο πρόσωπο: ως εικόνα του Θεού, ως κοινωνία προσώπων. Την ίδια ανθρωπολογία ακολουθούσαν. Ο Γιανναράς ξεκινούσε από την εμπειρία της Εκκλησίας, ενώ ο Ζηζιούλας ξεκινούσε από το πρότυπο της Αγίας Τριάδος. Ήταν δύο λίγο διαφορετικές αφετηρίες· το συμπέρασμα ήταν ίδιο.

Έγραψε και Το πρόσωπο και ο έρως. Ακόμα, μας έδωσε τα σχόλιά του στο Άσμα Ασμάτων. Πραγματικά, ο έρωτας είναι ένας άξονας που διατρέχει σχεδόν όλα τα γραπτά του. Για ποιον έρωτα μας μίλησε; Για τον έρωτα όπως τον διατυπώνει ο Άγιος Μάξιμος. Το τονίζει αυτό και γράφει αρκετά με αφορμή εκείνο το χωρίο. Έτσι έκανε και στη Μεταφυσική του σώματος, που είναι ένα σχόλιο σε χωρίο της Κλίμακας του Αγίου Ιωάννη του Σιναΐτη. Εκεί ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος λέει ότι ο όντως εραστής του ερωμένου αδολεσχεί ακόμη και στον ύπνο του. [Το υπόλοιπο χωρίο δεν αναγνωρίζεται με ασφάλεια στην απομαγνητοφώνηση.]

Αυτή είναι η κατάσταση. Αν θέλουμε να καταλάβουμε τον έρωτα, ο έρωτας είναι θείος. Αυτός είναι ο άξονας του Γιανναρά. Τι διάβαζαν ορισμένοι όταν άκουγαν τη λέξη «έρωτας»; Διάβαζαν «σεξ» και «γενετήσια [ακατάληπτο]».

Θυμάστε τη διαμάχη που είχε ξεσπάσει για αρκετά χρόνια, δυστυχώς, μεταξύ του μακαριστού πατρός Θεοκλήτου Διονυσιάτη και του Γιανναρά, μέσα από την εφημερίδα Ορθόδοξος Τύπος, με αρνητικό πρόσημο. [Ακατάληπτο.]

Δύο χρόνια πριν εκδημήσει ο πατήρ Θεόκλητος —το 2006 έφυγε ο πατήρ Θεόκλητος—, το 2004, ήμασταν με τον Χρήστο στη Μονή Ιβήρων. Υπάρχει στο ισόγειο ένα μικρό κουζινάκι· εκεί γίνονται κάποιες φιλικές συναντήσεις, για να πιούμε έναν καφέ και να πούμε δυο κουβέντες. Ήμασταν ουσιαστικά οι τρεις μας και υπήρχε κι ένας μοναχός που μας εξυπηρετούσε.
Λέει, λοιπόν, ο Γιανναράς: «Βασίλειε, θα ήθελα να συναντήσω τον Θεόκλητο. Στην ηλικία που φτάσαμε, μπορεί να φύγουμε· να συγχωρεθούμε». Το ακούει ο Βασίλειος, σηκώνεται όρθιος και λέει: «Πάμε».
Μπαίνουμε οι τρεις μας σε ένα τζιπ, με οδηγό τον Βασίλειο. Φτάνουμε στη Δάφνη, παίρνουμε το καραβάκι και κατεβαίνουμε στη Μονή Διονυσίου. Έπρεπε να περάσουμε πρώτα από το μοναστήρι, γιατί ο Βασίλειος είχε διατελέσει προηγούμενός του και έπρεπε να χαιρετήσει τον ηγούμενο. Ο ηγούμενος έλειπε.

Πάμε στο κελί του Θεοκλήτου, ένα διώροφο κελί. Χτυπάμε το σήμαντρο. Βγαίνει ένα κεφαλάκι από το πάνω παράθυρο —διώροφο ήταν, όπως είπαμε—, μας βλέπει, τα χάνει και λέει: «Χρήστο, εσύ είσαι; Ο Γιανναράς;» Αρχίζουν τα χαμόγελα, τα γέλια. Μας βάζει μέσα. Μένουμε περίπου μισή ώρα, μιλάμε περί ανέμων και υδάτων, δεν αγγίζουμε το κύριο θέμα.

Κάποια στιγμή πρέπει να γυρίσουμε στο λιμανάκι, γιατί το καράβι θα κάνει το ταξίδι της επιστροφής και θα μας ξαναπάει στη Δάφνη. Τότε ο πατήρ Θεόκλητος και ο Γιανναράς ζήτησαν να απομακρυνθούν από την ομάδα των τεσσάρων και να μιλήσουν ιδιαιτέρως. Πήγαν σε ένα σημείο και τα είπαν.
Το μεταφέρω, αλλά δεν μπορώ να το περιγράψω. Γύρισαν πίσω δύο άνθρωποι χαρούμενοι. Είναι μια χαρά μυστηρίου. Ο Χρήστος μού εξομολογήθηκε ότι έφυγε ανακουφισμένος από αυτή τη συνάντηση. Ας την ονομάσουμε συνάντηση συμφιλίωσης.
Θυμάμαι ότι ο πατήρ Θεόκλητος είχε πει τότε πως, όσο έγραφε εκείνα τα κείμενα, δεν καταλάβαινε πόσο σκληρή ήταν η διατύπωσή του. Το κατάλαβε όταν διάβασε την Ερωτικών αμφιλογία, όπου ο Χρήστος τα είχε συγκεντρώσει σε μία έκδοση.

Κυκλοφορεί το βιβλίο Η απανθρωπία του δικαιώματος. Οι αντίπαλοί του, αλλά και αρκετοί φίλοι του, τον κατηγορούν ότι αναιρεί την ελευθερία του ανθρώπου. Αν διαβάσετε αυτό το βιβλίο, είναι μια εξήγηση της ελευθερίας που χάρισε ο Θεός στον άνθρωπο: να μπορεί να πει «όχι» στην παρουσία Του. Αυτή είναι η ελευθερία· να μπορείς να πεις «όχι».

Μια παρένθεση. Είμαστε στο πατάρι του Αρμού και παρουσιάζουμε ένα βιβλίο. Είναι παρών και ο πατήρ Βασίλειος Γοντικάκης. Το βιβλίο έχει να κάνει με την αθεΐα και τη δυτική σκέψη. Κάποια στιγμή ο πατήρ Βασίλειος αρχίζει να επαινεί τον Νίτσε, και μάλιστα με χαρακτηριστικό τρόπο. Κάνοντας τον σταυρό του, λέει: «Ο εν Χριστώ ημών αδελφός Νίτσε σκότωσε τον ψευδή Θεό».
Ναι, ο Νίτσε είχε την ελευθερία από τον Δημιουργό Θεό να μπορέσει να σκοτώσει το κακέκτυπο του Θεού. Δεν έκανε το άλλο βήμα —ή νομίζουμε ότι δεν το έκανε· δεν ξέρουμε. Δεν έχουμε μαρτυρίες, πάντως.

Αλλά, αντίθετα, τι λέει στον κατηχητικό του λόγο ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος; Συγχαίρει αυτούς που ήρθαν στο τραπέζι της Ευχαριστίας από νεαρή ηλικία, από ώριμη ηλικία, από γεροντική ηλικία· εκείνους της δεκάτης ώρας, και προχωράει στην ενδεκάτη ώρα. Λέει και κάτι τολμηρό [ακατάληπτο].

Η ελευθερία του ήθους. Το βιβλίο αυτό πολεμήθηκε πάρα πολύ. Έγινε αφορμή να γράψει και η κοινότητα του Αγίου Όρους τότε μια πανταχούσα εναντίον του Γιανναρά. Τη δεύτερη την έγραψε όταν κυκλοφόρησε Η θεολογία στην Ελλάδα σήμερα και κάποια σχόλια για τον Άγιο Νικόδημο [ακατάληπτο].
Η ελευθερία του ήθους: τι διάβασαν οι αντίπαλοι; «Δουλεία στα πάθη». Ας τα αφήσουμε, λοιπόν, όλα αυτά. Τα ανέφερα για να δείξω τη διαδρομή του Χρήστου μέσα από τις αντιφάσεις. Ξέρετε και τις πολλές άλλες ταλαιπωρίες που είχε, παραδείγματος χάριν με την εκλογή του στις δύο θεολογικές σχολές.

Θυμάμαι στη νεκρώσιμη ακολουθία τον δεσπότη Ιωσήφ, που εκφώνησε τον λόγο. Σκέφτηκε και αποφάσισε να πει γι’ αυτό το σημείο: «Ήταν πολύ μικρή η πόρτα των θεολογικών σχολών για να τον χωρέσει».

Ας κάνω τώρα μια σύνοψη, για να τελειώνω. Ο Χρήστος Γιανναράς εμφανίστηκε, όπως είπαμε, στα γράμματα στις αρχές της δεκαετίας του εξήντα, κυρίως ως αρθρογράφος σε περιοδικά και εφημερίδες της εποχής: Καθημερινή, Σκαπάνη, Εποχές, Σύνορο, Χριστιανικό Συμπόσιο. Αργότερα απέκτησε μόνιμη εβδομαδιαία στήλη στην εφημερίδα Το Βήμα για δεκατρία χρόνια και από το 1993 συνέχισε στην Καθημερινή μέχρι τις παραμονές του θανάτου του.

Ένα από τα πρώτα βιβλία του ήταν το ολιγοσέλιδο βιβλιαράκι Η κρίση της προφητείας, που περιείχε άρθρα δημοσιευμένα στην εφημερίδα Καθημερινή και εμφανίστηκε ως έκδοση του περιοδικού Σύνορο. Είχε ένα άσπρο εξώφυλλο· πολύ λεπτό βιβλιαράκι.
Στον πρόλογο αυτού του βιβλίου διαβάζουμε: «Η κρίση της προφητείας είναι το κεντρικό θέμα της παρούσας ώρας. Η εθνική Ορθοδοξία παρουσιάζεται ξένη στον συγκεκριμένο ιστορικό χρόνο. Η μεγάλη της αδυναμία είναι να ενταχθεί ιστορικά, να ερμηνεύσει την απαίτηση της ιστορίας την παρούσα στιγμή. Είναι αυτή ακριβώς η απουσία του προφητικού λόγου. Ουσία της προφητείας δεν είναι η προαγγελία των γεγονότων που πρόκειται να συμβούν, αλλά η κατανόηση της πορείας της ιστορίας και του συγκεκριμένου ιστορικού χρέους που συνεπάγεται η κάθε στιγμή».

Επιτρέψτε μου να πω και το επόμενο: ο Γιανναράς υπήρξε ένας τέτοιος προφήτης.

Όχι με την έννοια ότι προλέγει τα μέλλοντα, αλλά με την έννοια ότι καταγγέλλει, παρουσιάζει, αναδεικνύει τον λόγο του Θεού. Σκεφτείτε επίσης ότι στην Παλαιά Διαθήκη ο προφήτης ονομάζεται «ο βλέπων», όχι «ο μαντεύων». Δεν είναι μάντης· είναι αυτός που βλέπει, βλέπει το φως.
«Η παρούσα ώρα, ως διαρκής παρουσία στη ζωή του Γιανναρά, αποτέλεσε τον άξονα αναφοράς του μέχρι τον θάνατό του, σε όλα τα θέματα με τα οποία ασχολήθηκε. Συγχρόνως, η προσέγγισή της απαιτούσε μια εγρήγορση, συνθήκη που δεν έλειψε ποτέ από τη ζωή του, έχοντας μάλιστα ως σημείο παρουσίας της το αποτύπωμά της στις εκφράσεις του προσώπου του».
Όσοι τον γνωρίσαμε θυμόμαστε αυτές τις εκφράσεις του προσώπου, τους συσπασμούς του κατά τη χαρά, κατά τη λύπη, κατά την έκπληξη· ίσως και τα μάτια του όταν εκκλησιαζόταν.
«Τα θέματα με τα οποία καταπιάστηκε, αλλά και η επεξεργασία και η ανάπτυξή τους, δεν ήταν θέματα ακαδημαϊκής ή σχολαστικής διαδικασίας, αλλά θέματα υπαρξιακού περιεχομένου, τα οποία απασχολούσαν τον ίδιο και πίστευε ότι επίσης απασχολούσαν τον άνθρωπο της εποχής του».

Κατά τούτο λειτούργησε, λοιπόν, ως προφήτης, δηλαδή ως «βλέπων» ή «ορών», κατά τη βιβλική ορολογία, τις συνέπειες από την απουσία αρχών [ακατάληπτο] στη σχέση του ανθρώπου με τη θεία δημιουργία.

Πέραν αυτού, θα πρέπει να επισημάνω ότι αποτελούσε πάντοτε προτεραιότητα στις προσεγγίσεις του η ανάδειξη της εμπειρικής γνώσης, σε αντιδιαστολή προς αναπτύξεις ιδεολογικές ή στοχαστικές. Η ανάδειξη, δηλαδή, της αλήθειας για τον Θεό, τον άνθρωπο και τον κόσμο ως γεγονότος.

Όσοι τον παρακολουθούσαν [ακατάληπτο], πολλές φορές τον άκουγαν να λέει ότι η Εκκλησία είναι ένα γεγονός. Σε αυτή την επιδίωξή του τον συνόδευαν η καλή γνώση της Αγίας Γραφής και της εκκλησιαστικής ιστορίας, αλλά και η διαρκής μελέτη μνημείων γραφής και τέχνης σπουδαίων δημιουργών. Κοντολογίς, τον ενδιέφεραν τα πρόσωπα και τα πράγματα, παραμένοντας συνεπής στις αρχές που έθεσαν οι Απόστολοι και οι Πατέρες της Εκκλησίας.

Ανοίγω πάλι μια παρένθεση. Όταν ο Πέτρος και ο Ιωάννης ανέβαιναν στο ιερό και κήρυτταν τον Ιησού Χριστό, τους συνέλαβαν οι αρχιερείς, η άρχουσα τάξη. Τους κράτησαν μια νύχτα, αλλά δεν μπορούσαν να τους καταδικάσουν· [ακατάληπτο]. Τους άφησαν, απειλώντας τους ότι, αν το ξανακάνουν, θα έχουν συνέπειες.

Η απάντησή τους ήταν: «Δεν μπορούμε να μη λέμε αυτά που είδαμε και ακούσαμε». Αυτή είναι η ζωή της Εκκλησίας: αυτά που είδαμε και ακούσαμε.

Γι’ αυτό η Θεία Ευχαριστία αναδεικνύεται πραγματικά ως το κέντρο του εκκλησιαστικού μας βίου, ως πράξη. Υπάρχει ο λόγος, υπάρχει το μέλος, υπάρχουν τα δρώμενα ασφαλώς, αλλά είναι επικουρικά. Η πράξη έχει σημασία.

Στους πενήντα περίπου τίτλους που έχει δημοσιεύσει, χώρια οι σαράντα περίπου τίτλοι επιφυλλιδογραφικών συλλογών —άρα περίπου ενενήντα βιβλία—, κυρίαρχη θέση κατέχει το βιβλίο Το πρόσωπο και ο έρως. Ξεκίνησε ως διδακτορική διατριβή, με τίτλο Το οντολογικόν περιεχόμενον της θεολογικής εννοίας του προσώπου, το 1970, και κατέληξε στην οριστική έκδοσή του το 1987.

Θα μπορούσε κανείς να συνοψίσει το περιεχόμενο αυτού του βιβλίου σε δύο λέξεις: «ελευθερία» και «κοινωνία». Θα έλεγα μάλιστα ότι με αυτές τις δύο λέξεις θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε την ίδια την παρουσία του Γιανναρά [ακατάληπτο].

Αυτό το βιβλίο αποτέλεσε τη μήτρα σχεδόν όλων των άλλων βιβλίων, τα οποία επεκτείνουν, διασαφηνίζουν, αναπτύσσουν και εξειδικεύουν τη θεματολογία του.
Οι παραπάνω πληροφορίες που σας έδωσα θα πρέπει να συμπληρωθούν από ένα καίριο στοιχείο: τη γλώσσα. Τη γλώσσα στην οποία έγραψε αυτά τα άρθρα και τις μελέτες και η οποία χαρακτηρίζει όλα τα κείμενα του Γιανναρά. Η γλώσσα αυτή, εκτός από την καλλιέπειά της, [ακατάληπτο] εκφράζει έναν αυστηρό, έλλογο λόγο και παρουσιάζει τα εξής χαρακτηριστικά.

Πρώτον, συνέπεια στη σχέση σημαίνοντος και σημαινομένου.
Δεύτερον, έλλειψη αξιωματικής αυθεντίας, με συχνά παρόν ένα απορούμενο.
Τρίτον, διαλογική παρουσία καταφατικού και αποφατικού λόγου. Θυμίζω το σχόλιο του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού στην Έκδοσιν ἀκριβῆ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως: όταν μιλάει για την αποφατική θεολογία, καταλήγει σε ένα συμπέρασμα και λέει [το παράθεμα δεν αναγνωρίζεται με ασφάλεια στην απομαγνητοφώνηση].
Τέταρτον, ενσωμάτωση φράσεων ή προτάσεων κλασικών ή σημαντικών συγγραφέων της θεολογίας, της φιλοσοφίας και της πεζογραφίας, όχι τόσο ως αποδεικτικού στοιχείου του λόγου του, αλλά ως ακολουθίας και ολοκλήρωσης των δικών του προτάσεων.
Το κυριότερο όμως στοιχείο του λόγου και της γλώσσας του βρίσκεται στην αντίληψη της καθολικότητας του ανθρώπινου πολιτισμού και όχι στην αποσπασματικότητα του [ακατάληπτο]. Η ζωή του ανθρώπου δεν τέμνεται σε θρησκευτική, κοσμική, ερωτική, καλλιτεχνική, κοινωνική, επιχειρηματική κ.λπ.
Αυτή η αντίληψη της καθολικότητας του επέτρεψε να ενσωματώσει στη σπουδή και την ανάπτυξη του λόγου του τους Πατέρες της Εκκλησίας δίπλα στους αρχαίους και τους νεότερους δημιουργούς, αντιλαμβανόμενος τη φιλοσοφία ως έρωτα της σοφίας. Μόνο που, για τον Χρήστο Γιανναρά, αυτή η σοφία είναι ενυπόστατη και αφορά την τριαδική [ακατάληπτο] αρχή του κόσμου, που δοξάζεται στην Εκκλησία και η οποία, ως γεγονός, παίρνει την ιστορία και της δίνει νόημα και περιεχόμενο.
Οι σπουδαίοι στοχαστές του πολιτισμού θα αποτελέσουν αντικείμενο σπουδής ως ευσεβείς, ακόμη και χωρίς αυτεπίγνωση της ευσέβειάς τους, αρκεί να είναι αληθείς. Κατά τούτο ακούγεται να επαναλαμβάνεται ο λόγος του Αποστόλου Παύλου στους Αθηναίους: «Ὃ οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦτο ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν».
Σήμερα η γλώσσα του Γιανναρά αποτελεί αυτονόητη συνθήκη του [ακατάληπτο]. [Ακατάληπτο] οι άνθρωποι που ασχολούνται με πνευματικά θέματα. Πριν από [ακατάληπτο] δεκαετίες δεν ήταν αυτονόητη· κάθε άλλο. Κατά τούτο, επιτρέψτε μου να πω, είμαστε όλοι μας παιδιά του.

Κλείνω με έξι μικρές προτάσεις, αντλημένες από δύο άρθρα —το πρώτο και το τελευταίο— που περιέχονται στο αφιέρωμα Χαιρετισμός στον Χρήστο Γιανναρά, εκδόσεις Μανιφέστο, Αθήνα, Μάρτιος 2025. Το πρώτο είναι του πατρός Βασιλείου Γοντικάκη, «Η παρουσία του Χρήστου Γιανναρά», και το τελευταίο του Σπύρου Γιανναρά, «Το περίγραμμα μιας σχέσης».

Από το άρθρο του πατρός Βασιλείου Γοντικάκη:

Πρώτον: «Ο πατήρ Ηλίας Μαστρογιαννόπουλος μάς πήγε, κατά το τέλος της δεκαετίας του 1950, στον Δημήτρη Κουτρουμπή. Από αυτόν πολλά μάθαμε για την αξία της παραδόσεώς μας. Αυτός μας τόνισε ότι η αλήθεια δεν είναι μια ιδέα, αλλά ένα πρόσωπο: ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός. Μας έλεγε πόσο σπουδαίο είναι να γίνεται κάπου η Θεία Λειτουργία».
Δεύτερον: «Στην αρχή της δεκαετίας του 1960 άρχισε να γράφει επιφυλλίδες στην Καθημερινή. Τότε ακούστηκε ο λόγος της ορθόδοξης θεολογίας εκεί όπου επικρατούσε απόλυτα η [ακατάληπτο] πλάνη του δυτικού Διαφωτισμού».
Τρίτον: «Δεν έφτιαχνε εντυπώσεις [ακατάληπτο]. Δεν λάτρεψε τα χαρίσματά του. Δεν σταδιοδρόμησε ως ένας φιλόσοφος ή θεολόγος της σειράς. Ήταν συνεπαρμένος από τη χάρη της ορθόδοξης θεολογίας, στην οποία έδωσε τον εαυτό του ολόκληρο».
Περνάω σε τρεις προτάσεις του Σπύρου Γιανναρά:
Πρώτον: «Ένα από τα μέγιστα κληροδοτήματα που έλαβα από εκείνον ήταν η απέχθεια για παντός είδους ιδεολογία, η ψηλαφητή επίγνωση και πεποίθηση ότι η παγίωση των ιδεών σε άκαμπτα σχήματα γεννάει μόνο αρρώστια, πόνο και θάνατο».
«Όσοι τον έζησαν γνωρίζουν ότι υπήρξε ένας βαθιά καλόκαρδος και [ακατάληπτο] γενναιόδωρος άνθρωπος, ο οποίος κράτησε μέχρι το τέλος μια παιδική καρδιά και μια αντίστοιχη ευπιστία —ενίοτε και παραπλανητική αφέλεια— εξαιτίας της αμέριστης εμπιστοσύνης του προς τους άλλους».
Εκεί νομίζω ότι οφείλονται και πολλές από τις παραδρομές του. Κάπου το υπονόησα αυτό όταν μίλησα για τους σπουδαίους. Αυτός ήταν σπουδαίος, κυρίως σπουδαίος [ακατάληπτο], και εφάρμοσε το παράγγελμα του Χριστού.
«Τρίτον: Δεν τον ενδιέφερε η αόριστη θεωρητική αναζήτηση. Τα συγκεκριμένα οντολογικά ερωτήματα υπήρξαν ανέκαθεν η κινητήρια δύναμή του για το πώς και το γιατί του βίου».

Σας ευχαριστώ.

Σχόλιο στο κείμενο «ANANEOYMENH EΛΛHNIKOTHTA» του κ. Γιανναρά

"Συνειδητοποιούμε όχι μόνο την έκταση, αλλά και το βάθος ή την ποιότητα εξελληνισμού της ρωμαϊκής «οικουμένης», όταν διαβάζουμε τα ελληνικά κείμενα ενός φανατικά συντηρητικού Εβραίου: τις επιστολές του Αποστόλου Παύλου. Οι Εβραίοι ήταν λαός πού αντιστάθηκε σθεναρά και με αιματηρό τίμημα στον εξελληνισμό του, και ο Παύλος άνηκε στην πιό συντηρητική κοινωνική ομάδα των Εβραίων, στους Φαρισαίους. Κι όμως ο εθνοφυλετικός συντηρητισμός του δεν τον εμποδίζει να χειρίζεται την ελληνική γλώσσα, τις ελληνικές φιλοσοφικές έννοιες, αλλά και κάποιους Έλληνες συγγραφείς, με μια ευχέρεια πού δύσκολα θα την συναγωνιζόταν οποιοσδήποτε Αλεξανδρινός ή και Αθηναίος της εποχής του."
Από το βιβλίο «Ελληνορθόδοξη Παράδοση. Ρίζωμα και Προοπτική» του κ. Γιανναρά.

Θα θέλαμε να σχολιάσουμε πως οι επιστολές του Αποστόλου Παύλου δεν έχουν γραφτεί από έναν φανατικό Εβραίο όπως ισχυρίζεται ο κ. Γιανναράς. Πώς είναι δυνατόν ο κ. Γιανναράς να κρατά για τον ευατό του την αυθυπέρβαση, την υπέρβαση της φύσεως, το “ πρόσωπο ” και να αποδίδει στον Απόστολο Παύλο εθνοφυλετικό συντηρητισμό, τον οποίο μάλιστα βρίσκει μέσα στις επιστολές του;
Αναρωτιόμαστε: Έχει άραγε για τον κ. Γιανναρά κάποιο περιεχόμενο το να είναι κάποιος χριστιανός; Από το κείμενο δεν φαίνεται να έχει κάποιο περιεχόμενο, δεν μπορεί να μεταμορφωθεί ο άνθρωπος ούτε εν Χριστώ.

Το εκπληκτικό όμως είναι ότι ούτε η τεράστια μόρφωση του Αποστόλου Παύλου προσθέτει κάτι στον εθνοφυλετικό του συντηρητισμό. Ματαίως άραγε αγωνίζεται με τέτοιο πάθος για την παιδεία, για την αληθινή πίστη σ’ αυτό εδώ τον τόπο ο κ. Γιανναράς ή μας κοροϊδεύει;