Συνέχεια από Τετάρτη 1η Απριλίου 2026
Η ζωή του πνεύματος-Η σκέψη 4
Hannah Arendt, Piper Verlag GmbH, München 2024
I. Η Εμφάνιση
«Μας κρίνει ο Θεός και σύμφωνα με τις εμφανίσεις;
Φοβάμαι πως ναι.»
— W H Auden
1. Ο κόσμος ως φαινόμενο
Ο κόσμος μέσα στον οποίο γεννιούνται οι άνθρωποι περιέχει πολλά αντικείμενα — φυσικά και τεχνητά, έμβια και άψυχα, φθαρτά και διαρκή — και όλα έχουν αυτό το κοινό: ότι εμφανίζονται, δηλαδή ότι προορίζονται να γίνονται ορατά, ακουστά, απτά, γευστά και οσφρητά από αισθανόμενα όντα με τα αντίστοιχα αισθητήρια όργανα.
Τίποτε δεν θα μπορούσε να εμφανιστεί — η ίδια η λέξη «εμφάνιση» θα ήταν χωρίς νόημα — αν δεν υπήρχαν όντα στα οποία κάτι εμφανίζεται: ζωντανά όντα που μπορούν να αναγνωρίζουν, να γνωρίζουν και να αντιδρούν — με φυγή ή επιθυμία, αποδοχή ή απόρριψη, επίκριση ή έπαινο — σε αυτό που δεν απλώς υπάρχει, αλλά τους εμφανίζεται και πρέπει να γίνει αντιληπτό από αυτά.
Σε αυτόν τον κόσμο, στον οποίο εισερχόμαστε από το πουθενά και από τον οποίο ξαναφεύγουμε προς το πουθενά, το είναι και το εμφανίζεσθαι είναι το ίδιο πράγμα. Η άψυχη ύλη — είτε φυσική είτε τεχνητή, είτε μεταβλητή είτε αμετάβλητη — εξαρτάται για το είναι της, δηλαδή για την εμφανισιακότητά της, από την ύπαρξη ζωντανών όντων.
Δεν υπάρχει σε αυτόν τον κόσμο τίποτε και κανείς, του οποίου η απλή ύπαρξη να μη προϋποθέτει έναν θεατή. Με άλλα λόγια, κανένα ον, εφόσον εμφανίζεται, δεν υπάρχει για τον εαυτό του· κάθε ον προορίζεται να γίνει αντιληπτό από κάποιον.
Δεν κατοικεί ο άνθρωπος αυτόν τον πλανήτη, αλλά οι άνθρωποι.
Η πολλαπλότητα είναι ο νόμος της γης.
Επειδή τα αισθανόμενα όντα — άνθρωποι και ζώα, στα οποία εμφανίζονται τα πράγματα και που ως αντιλαμβανόμενα εγγυώνται την πραγματικότητά τους — είναι και τα ίδια εμφανίσεις, προορισμένα και ικανά να βλέπουν και να γίνονται ορατά, να ακούν και να ακούγονται, να αισθάνονται και να γίνονται αισθητά, δεν είναι ποτέ απλώς υποκείμενα ούτε μπορούν να νοηθούν ως τέτοια· δεν είναι λιγότερο «αντικειμενικά» από τις πέτρες και τις γέφυρες.
Η «κοσμικότητα» των ζωντανών όντων σημαίνει ότι κανένα υποκείμενο δεν είναι μόνο υποκείμενο, αλλά είναι και αντικείμενο και ως τέτοιο εμφανίζεται σε κάποιο άλλο, το οποίο εγγυάται την «αντικειμενική» του πραγματικότητα.
Αυτό που συνήθως ονομάζεται «συνείδηση» — το γεγονός ότι έχω επίγνωση του εαυτού μου και μπορώ, κατά κάποιον τρόπο, να εμφανίζομαι στον ίδιο μου τον εαυτό — δεν θα μπορούσε ποτέ να εγγυηθεί την πραγματικότητα.
(Το «Cogito me cogitare, ergo sum» του Ρενέ Ντεκάρτ δεν είναι πειστικό, ακριβώς επειδή αυτή η res cogitans δεν εμφανίζεται καθόλου, αν οι σκέψεις της δεν εκφραστούν σε προφορικό ή γραπτό λόγο, ο οποίος ήδη προϋποθέτει ακροατές και αναγνώστες.)
Από τη σκοπιά του κόσμου, κάθε ον που γεννιέται μέσα σε αυτόν είναι εξαρχής εξοπλισμένο για έναν κόσμο όπου το είναι και το εμφανίζεσθαι ταυτίζονται· είναι εξοπλισμένο για μια κοσμική ύπαρξη.
Τα ζωντανά όντα — άνθρωποι και ζώα — δεν βρίσκονται απλώς μέσα στον κόσμο· ανήκουν σε αυτόν, και μάλιστα για τον απλό λόγο ότι είναι ταυτόχρονα υποκείμενα και αντικείμενα — αντιλαμβανόμενα και αντιληπτά.
Ίσως τίποτε σε αυτόν τον κόσμο δεν είναι μεγαλύτερη έκπληξη από την σχεδόν άπειρη ποικιλία των εμφανίσεών του — ακόμη και η ίδια η απόλαυση που προσφέρουν τα οπτικά, ακουστικά και οσφρητικά ερεθίσματα — κάτι που οι στοχαστές και οι φιλόσοφοι σπάνια αναφέρουν.
(Μόνο ο Αριστοτέλης κατέταξε, έστω και περιφερειακά, τη ζωή της παθητικής απόλαυσης των αισθητηριακών ηδονών ανάμεσα στις τρεις μορφές ζωής που μπορεί να επιλέξει όποιος δεν είναι υποταγμένος στην αναγκαιότητα αλλά μπορεί να αφιερωθεί στο καλόν, δηλαδή στο ωραίο, σε αντίθεση με το αναγκαίο και το χρήσιμο.)
Σε αυτή την ποικιλία αντιστοιχεί μια εξίσου εντυπωσιακή ποικιλία αισθητηρίων οργάνων στα διάφορα είδη ζώων, ώστε αυτό που εμφανίζεται στα ζωντανά όντα είναι εξαιρετικά διαφορετικό ως προς τη μορφή και τη δομή: κάθε είδος ζει στον δικό του κόσμο.
Ωστόσο, σε όλα τα αισθανόμενα όντα είναι κοινή η ίδια η εμφάνιση:
πρώτον, ένας εμφανιζόμενος κόσμος, και
δεύτερον — ίσως ακόμη πιο σημαντικό — το γεγονός ότι και τα ίδια είναι όντα που εμφανίζονται και εξαφανίζονται, ότι υπήρχε πάντα ένας κόσμος πριν από την άφιξή τους και θα υπάρχει πάντα μετά την αποχώρησή τους.
Η ζωή σημαίνει να ζεις σε έναν κόσμο που υπήρχε πριν από σένα και θα συνεχίσει να υπάρχει μετά από σένα.
Σε αυτό το επίπεδο της απλής ζωής, η γέννηση και ο θάνατος, στη διαδοχή τους, είναι τα πρωταρχικά γεγονότα που ορίζουν τον χρόνο — το χρονικό διάστημα ανάμεσα στη γέννηση και τον θάνατο.
Η πεπερασμένη διάρκεια ζωής που έχει δοθεί σε κάθε ον δεν καθορίζει μόνο το προσδόκιμο ζωής του, αλλά και την εμπειρία του χρόνου· αποτελεί το κρυφό πρωταρχικό πρότυπο όλων των μετρήσεων του χρόνου, όσο κι αν αυτές εκτείνονται στο παρελθόν και στο μέλλον πέρα από τη δοσμένη διάρκεια ζωής.
Έτσι, η βιωμένη διάρκεια ενός έτους μεταβάλλεται ριζικά κατά τη διάρκεια της ζωής μας. Για ένα παιδί πέντε ετών, για το οποίο ένα έτος αποτελεί ολόκληρο το ένα πέμπτο της ύπαρξής του, πρέπει να φαίνεται πολύ μεγαλύτερο απ’ ό,τι όταν αποτελεί μόνο το ένα εικοστό ή το ένα τριακοστό της επίγειας ζωής. Όλοι γνωρίζουμε πως τα χρόνια περνούν όλο και πιο γρήγορα όσο μεγαλώνουμε, μέχρι που, στα γηρατειά, αρχίζουν πάλι να κυλούν πιο αργά, επειδή τα βλέπουμε πλέον υπό το πρίσμα της ψυχικής και σωματικής προσέγγισης του τέλους μας.
Απέναντι σε αυτό το εσωτερικό «ρολόι» των ζωντανών όντων, που υπόκεινται στη γέννηση και τον θάνατο, βρίσκεται ο «αντικειμενικός» χρόνος, σύμφωνα με τον οποίο η διάρκεια ενός έτους είναι πάντοτε η ίδια. Αυτός είναι ο κοσμικός χρόνος, και στη βάση του βρίσκεται η —ανεξάρτητη από κάθε θρησκευτική ή επιστημονική αντίληψη— ιδέα ότι ο κόσμος δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος· μια αντίληψη που θα πρέπει να είναι φυσική για όντα που εισέρχονται πάντοτε σε έναν κόσμο ο οποίος υπήρχε πριν από αυτά και θα συνεχίσει να υπάρχει μετά από αυτά.
Σε αντίθεση με την ανόργανη ύπαρξη της άψυχης ύλης, τα ζωντανά όντα δεν είναι απλώς εμφανίσεις. Το να ζεις σημαίνει να κυριαρχείσαι από μια ώθηση αυτο-εκδήλωσης, δηλαδή μια αντίδραση στο ίδιο σου το γεγονός ότι εμφανίζεσαι. Τα ζωντανά όντα εμφανίζονται όπως οι ηθοποιοί πάνω σε μια σκηνή που έχει στηθεί γι’ αυτά. Η σκηνή είναι η ίδια για όλα τα ζωντανά όντα, αλλά φαίνεται διαφορετική σε κάθε είδος, και ακόμη και σε κάθε άτομο.
Το «έτσι-μου-φαίνεται» (dokei moi) —μου φαίνεται έτσι— είναι ίσως ο τρόπος, ίσως ο μόνος δυνατός τρόπος, με τον οποίο ένας εμφανιζόμενος κόσμος αναγνωρίζεται και γίνεται αντιληπτός.
Το να εμφανίζεται κάτι σημαίνει πάντοτε: να φαίνεται έτσι ή αλλιώς σε άλλους· και αυτό το «φαίνεσθαι» μεταβάλλεται ανάλογα με τη θέση και την οπτική των θεατών. Με άλλα λόγια, κάθε τι που εμφανίζεται αποκτά, εξαιτίας της ίδιας της εμφανισιακότητάς του, ένα είδος πέπλου, το οποίο μπορεί —αν και δεν είναι αναγκαίο— να το κρύψει ή να το παραμορφώσει. Το φαίνεσθαι ανήκει στο γεγονός ότι κάθε εμφάνιση, χωρίς να χάνει την ταυτότητά της, γίνεται αντιληπτή από πολλούς θεατές.
Η ώθηση προς αυτο-εκδήλωση —η αντίδραση του να δείχνεις τον εαυτό σου απέναντι στη συντριπτική επίδραση του να εκτίθεσαι— φαίνεται να είναι κοινή στους ανθρώπους και στα ζώα. Και όπως ακριβώς ο ηθοποιός εξαρτάται για την εμφάνισή του από τη σκηνή, τους συναδέλφους του και το κοινό, έτσι και κάθε ζωντανό ον εξαρτάται από έναν κόσμο που εμφανίζεται αξιόπιστα ως ο τόπος της παρουσίας του, από άλλα ζωντανά όντα ως συμπαίκτες και από θεατές που αναγνωρίζουν και αντιλαμβάνονται την ύπαρξή του.
Από την οπτική των θεατών, μπροστά στους οποίους κάθε επιμέρους ζωή εμφανίζεται και από τα μάτια των οποίων τελικά εξαφανίζεται, η ζωή αποτελεί μια διαδικασία εξέλιξης: ένα ον αναπτύσσεται σε μια ανοδική πορεία μέχρι να καταστούν πλήρως ορατά όλα τα χαρακτηριστικά του· ακολουθεί μια περίοδος σταθερότητας —η ακμή ή επιφάνεια, αν θέλουμε— και κατόπιν έρχονται η παρακμή και η διάλυση, που καταλήγουν στην πλήρη εξαφάνιση.
Αυτή η διαδικασία μπορεί να ιδωθεί, να εξεταστεί και να κατανοηθεί από πολλές οπτικές γωνίες, αλλά το κριτήριό μας για το τι είναι ουσιαστικά ένα ζωντανό ον παραμένει το ίδιο: τόσο στην καθημερινή ζωή όσο και στην επιστήμη καθορίζεται από τη σχετικά σύντομη περίοδο της πλήρους εμφάνισής του, της επιφάνειάς του. Αυτή η επιλογή, που καθοδηγείται αποκλειστικά από τα κριτήρια της πληρότητας και της τελειότητας στην εμφάνιση, θα ήταν εντελώς αυθαίρετη, αν η πραγματικότητα δεν ήταν πρωτίστως εμφανισιακή.
Η πρωτοκαθεδρία της εμφάνισης για όλα τα ζωντανά όντα, στα οποία ο κόσμος εμφανίζεται με τον τρόπο του «μου φαίνεται», έχει μεγάλη σημασία για το θέμα που πρόκειται να εξετάσουμε — τις πνευματικές δραστηριότητες, μέσω των οποίων διαφέρουμε από τα άλλα είδη.
Παρουσιάζουν βέβαια μεγάλες διαφορές, αλλά όλες έχουν κοινό το εξής: μια απομάκρυνση από τον κόσμο όπως εμφανίζεται και μια στροφή προς το Εγώ. Αυτό δεν θα δημιουργούσε μεγάλο πρόβλημα, αν ήμασταν απλώς θεατές, θεοειδή όντα που ρίχτηκαν στον κόσμο για να τον φροντίζουν ή να τον απολαμβάνουν και να διασκεδάζουν με αυτόν, διατηρώντας όμως μια άλλη περιοχή ως φυσική τους πατρίδα.
Όμως εμείς είμαστε από αυτόν τον κόσμο και όχι απλώς μέσα σε αυτόν· είμαστε και οι ίδιοι εμφανίσεις, αφού ερχόμαστε και φεύγουμε, εμφανιζόμαστε και εξαφανιζόμαστε· και παρόλο που προερχόμαστε από το πουθενά, είμαστε άριστα εξοπλισμένοι για να αντιμετωπίζουμε ό,τι μας εμφανίζεται και να συμμετέχουμε στη δραστηριότητα του κόσμου.
Αυτές οι ιδιότητες δεν εξαφανίζονται όταν, κατά τύχη, επιδιδόμαστε σε πνευματική δραστηριότητα και κλείνουμε τα σωματικά μας μάτια —όπως στο πλατωνικό σχήμα— για να ανοίξουμε τα πνευματικά.
Η θεωρία των δύο κόσμων ανήκει στα μεταφυσικά σφάλματα, αλλά δεν θα μπορούσε να είχε διαρκέσει τόσους αιώνες, αν δεν ανταποκρινόταν τόσο πειστικά σε ορισμένες βασικές εμπειρίες.
Ο Μωρίς Μερλώ-Ποντύ το διατύπωσε κάποτε ως εξής: «Δεν μπορώ να διαφύγω από το Είναι παρά μόνο προς το Είναι». Και αφού για τον άνθρωπο το Είναι και το Εμφανίζεσθαι είναι το ίδιο, αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί κανείς να διαφύγει από την εμφάνιση παρά μόνο προς μια άλλη εμφάνιση.
Αυτό όμως δεν λύνει το πρόβλημα· διότι το πρόβλημα αφορά τη δυνατότητα της σκέψης να εμφανίζεται καθόλου, και το ερώτημα είναι αν η σκέψη και οι άλλες αόρατες και άηχες πνευματικές δραστηριότητες προορίζονται να εμφανίζονται, ή αν αντίθετα δεν μπορούν ποτέ να βρουν μια πραγματική πατρίδα μέσα στον κόσμο.
Σημειώσεις:
[31] Οι τρεις μορφές ζωής απαριθμούνται στα Ηθικά Νικομάχεια (I, 5) και στα Ηθικά Ευδήμεια (1215a35 κ.ε.) του Αριστοτέλη.
Για την αντίθεση του ωραίου προς το αναγκαίο και το χρήσιμο, βλ. Πολιτικά 1333a30 κ.ε.
Ενδιαφέρουσα είναι μια σύγκριση των τριών αριστοτελικών μορφών ζωής με την απαρίθμηση του Πλάτωνα στον Φίληβο:
η ζωή της ηδονής, η ζωή της σκέψης (phronēsis) και ένα μείγμα των δύο (22).
Ενάντια στη ζωή της ηδονής, ο Πλάτων υποστηρίζει ότι η ηδονή καθαυτή είναι απεριόριστη τόσο χρονικά όσο και ως προς την ένταση:
«Δεν περιέχει μέσα της ούτε παράγει από τον εαυτό της ούτε αρχή ούτε μέση ούτε τέλος» (31a).
Και παρόλο που «συμφωνεί με όλους τους σοφούς (sophoi) ότι ο nous, η δύναμη της σκέψης και της αλήθειας, είναι για εμάς ο βασιλιάς του ουρανού και της γης» (28c), θεωρεί ότι για τους απλούς θνητούς μια ζωή «χωρίς ούτε χαρά ούτε λύπη» είναι μεν η πιο θεϊκή (33a-b), αλλά αφόρητη· και γι’ αυτό η «μίξη του απεριόριστου με αυτό που θέτει όρια αποτελεί την πηγή κάθε ωραιότητας» (26b).
[32] Thomas Langan, Merleau-Ponty's Critique of Reason, New Haven & London, 1966, σ. 93.
(Αναφορά στον Maurice Merleau-Ponty)
Hannah Arendt, Piper Verlag GmbH, München 2024
I. Η Εμφάνιση
«Μας κρίνει ο Θεός και σύμφωνα με τις εμφανίσεις;
Φοβάμαι πως ναι.»
— W H Auden
1. Ο κόσμος ως φαινόμενο
Ο κόσμος μέσα στον οποίο γεννιούνται οι άνθρωποι περιέχει πολλά αντικείμενα — φυσικά και τεχνητά, έμβια και άψυχα, φθαρτά και διαρκή — και όλα έχουν αυτό το κοινό: ότι εμφανίζονται, δηλαδή ότι προορίζονται να γίνονται ορατά, ακουστά, απτά, γευστά και οσφρητά από αισθανόμενα όντα με τα αντίστοιχα αισθητήρια όργανα.
Τίποτε δεν θα μπορούσε να εμφανιστεί — η ίδια η λέξη «εμφάνιση» θα ήταν χωρίς νόημα — αν δεν υπήρχαν όντα στα οποία κάτι εμφανίζεται: ζωντανά όντα που μπορούν να αναγνωρίζουν, να γνωρίζουν και να αντιδρούν — με φυγή ή επιθυμία, αποδοχή ή απόρριψη, επίκριση ή έπαινο — σε αυτό που δεν απλώς υπάρχει, αλλά τους εμφανίζεται και πρέπει να γίνει αντιληπτό από αυτά.
Σε αυτόν τον κόσμο, στον οποίο εισερχόμαστε από το πουθενά και από τον οποίο ξαναφεύγουμε προς το πουθενά, το είναι και το εμφανίζεσθαι είναι το ίδιο πράγμα. Η άψυχη ύλη — είτε φυσική είτε τεχνητή, είτε μεταβλητή είτε αμετάβλητη — εξαρτάται για το είναι της, δηλαδή για την εμφανισιακότητά της, από την ύπαρξη ζωντανών όντων.
Δεν υπάρχει σε αυτόν τον κόσμο τίποτε και κανείς, του οποίου η απλή ύπαρξη να μη προϋποθέτει έναν θεατή. Με άλλα λόγια, κανένα ον, εφόσον εμφανίζεται, δεν υπάρχει για τον εαυτό του· κάθε ον προορίζεται να γίνει αντιληπτό από κάποιον.
Δεν κατοικεί ο άνθρωπος αυτόν τον πλανήτη, αλλά οι άνθρωποι.
Η πολλαπλότητα είναι ο νόμος της γης.
Επειδή τα αισθανόμενα όντα — άνθρωποι και ζώα, στα οποία εμφανίζονται τα πράγματα και που ως αντιλαμβανόμενα εγγυώνται την πραγματικότητά τους — είναι και τα ίδια εμφανίσεις, προορισμένα και ικανά να βλέπουν και να γίνονται ορατά, να ακούν και να ακούγονται, να αισθάνονται και να γίνονται αισθητά, δεν είναι ποτέ απλώς υποκείμενα ούτε μπορούν να νοηθούν ως τέτοια· δεν είναι λιγότερο «αντικειμενικά» από τις πέτρες και τις γέφυρες.
Η «κοσμικότητα» των ζωντανών όντων σημαίνει ότι κανένα υποκείμενο δεν είναι μόνο υποκείμενο, αλλά είναι και αντικείμενο και ως τέτοιο εμφανίζεται σε κάποιο άλλο, το οποίο εγγυάται την «αντικειμενική» του πραγματικότητα.
Αυτό που συνήθως ονομάζεται «συνείδηση» — το γεγονός ότι έχω επίγνωση του εαυτού μου και μπορώ, κατά κάποιον τρόπο, να εμφανίζομαι στον ίδιο μου τον εαυτό — δεν θα μπορούσε ποτέ να εγγυηθεί την πραγματικότητα.
(Το «Cogito me cogitare, ergo sum» του Ρενέ Ντεκάρτ δεν είναι πειστικό, ακριβώς επειδή αυτή η res cogitans δεν εμφανίζεται καθόλου, αν οι σκέψεις της δεν εκφραστούν σε προφορικό ή γραπτό λόγο, ο οποίος ήδη προϋποθέτει ακροατές και αναγνώστες.)
Από τη σκοπιά του κόσμου, κάθε ον που γεννιέται μέσα σε αυτόν είναι εξαρχής εξοπλισμένο για έναν κόσμο όπου το είναι και το εμφανίζεσθαι ταυτίζονται· είναι εξοπλισμένο για μια κοσμική ύπαρξη.
Τα ζωντανά όντα — άνθρωποι και ζώα — δεν βρίσκονται απλώς μέσα στον κόσμο· ανήκουν σε αυτόν, και μάλιστα για τον απλό λόγο ότι είναι ταυτόχρονα υποκείμενα και αντικείμενα — αντιλαμβανόμενα και αντιληπτά.
Ίσως τίποτε σε αυτόν τον κόσμο δεν είναι μεγαλύτερη έκπληξη από την σχεδόν άπειρη ποικιλία των εμφανίσεών του — ακόμη και η ίδια η απόλαυση που προσφέρουν τα οπτικά, ακουστικά και οσφρητικά ερεθίσματα — κάτι που οι στοχαστές και οι φιλόσοφοι σπάνια αναφέρουν.
(Μόνο ο Αριστοτέλης κατέταξε, έστω και περιφερειακά, τη ζωή της παθητικής απόλαυσης των αισθητηριακών ηδονών ανάμεσα στις τρεις μορφές ζωής που μπορεί να επιλέξει όποιος δεν είναι υποταγμένος στην αναγκαιότητα αλλά μπορεί να αφιερωθεί στο καλόν, δηλαδή στο ωραίο, σε αντίθεση με το αναγκαίο και το χρήσιμο.)
Σε αυτή την ποικιλία αντιστοιχεί μια εξίσου εντυπωσιακή ποικιλία αισθητηρίων οργάνων στα διάφορα είδη ζώων, ώστε αυτό που εμφανίζεται στα ζωντανά όντα είναι εξαιρετικά διαφορετικό ως προς τη μορφή και τη δομή: κάθε είδος ζει στον δικό του κόσμο.
Ωστόσο, σε όλα τα αισθανόμενα όντα είναι κοινή η ίδια η εμφάνιση:
πρώτον, ένας εμφανιζόμενος κόσμος, και
δεύτερον — ίσως ακόμη πιο σημαντικό — το γεγονός ότι και τα ίδια είναι όντα που εμφανίζονται και εξαφανίζονται, ότι υπήρχε πάντα ένας κόσμος πριν από την άφιξή τους και θα υπάρχει πάντα μετά την αποχώρησή τους.
Η ζωή σημαίνει να ζεις σε έναν κόσμο που υπήρχε πριν από σένα και θα συνεχίσει να υπάρχει μετά από σένα.
Σε αυτό το επίπεδο της απλής ζωής, η γέννηση και ο θάνατος, στη διαδοχή τους, είναι τα πρωταρχικά γεγονότα που ορίζουν τον χρόνο — το χρονικό διάστημα ανάμεσα στη γέννηση και τον θάνατο.
Η πεπερασμένη διάρκεια ζωής που έχει δοθεί σε κάθε ον δεν καθορίζει μόνο το προσδόκιμο ζωής του, αλλά και την εμπειρία του χρόνου· αποτελεί το κρυφό πρωταρχικό πρότυπο όλων των μετρήσεων του χρόνου, όσο κι αν αυτές εκτείνονται στο παρελθόν και στο μέλλον πέρα από τη δοσμένη διάρκεια ζωής.
Έτσι, η βιωμένη διάρκεια ενός έτους μεταβάλλεται ριζικά κατά τη διάρκεια της ζωής μας. Για ένα παιδί πέντε ετών, για το οποίο ένα έτος αποτελεί ολόκληρο το ένα πέμπτο της ύπαρξής του, πρέπει να φαίνεται πολύ μεγαλύτερο απ’ ό,τι όταν αποτελεί μόνο το ένα εικοστό ή το ένα τριακοστό της επίγειας ζωής. Όλοι γνωρίζουμε πως τα χρόνια περνούν όλο και πιο γρήγορα όσο μεγαλώνουμε, μέχρι που, στα γηρατειά, αρχίζουν πάλι να κυλούν πιο αργά, επειδή τα βλέπουμε πλέον υπό το πρίσμα της ψυχικής και σωματικής προσέγγισης του τέλους μας.
Απέναντι σε αυτό το εσωτερικό «ρολόι» των ζωντανών όντων, που υπόκεινται στη γέννηση και τον θάνατο, βρίσκεται ο «αντικειμενικός» χρόνος, σύμφωνα με τον οποίο η διάρκεια ενός έτους είναι πάντοτε η ίδια. Αυτός είναι ο κοσμικός χρόνος, και στη βάση του βρίσκεται η —ανεξάρτητη από κάθε θρησκευτική ή επιστημονική αντίληψη— ιδέα ότι ο κόσμος δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος· μια αντίληψη που θα πρέπει να είναι φυσική για όντα που εισέρχονται πάντοτε σε έναν κόσμο ο οποίος υπήρχε πριν από αυτά και θα συνεχίσει να υπάρχει μετά από αυτά.
Σε αντίθεση με την ανόργανη ύπαρξη της άψυχης ύλης, τα ζωντανά όντα δεν είναι απλώς εμφανίσεις. Το να ζεις σημαίνει να κυριαρχείσαι από μια ώθηση αυτο-εκδήλωσης, δηλαδή μια αντίδραση στο ίδιο σου το γεγονός ότι εμφανίζεσαι. Τα ζωντανά όντα εμφανίζονται όπως οι ηθοποιοί πάνω σε μια σκηνή που έχει στηθεί γι’ αυτά. Η σκηνή είναι η ίδια για όλα τα ζωντανά όντα, αλλά φαίνεται διαφορετική σε κάθε είδος, και ακόμη και σε κάθε άτομο.
Το «έτσι-μου-φαίνεται» (dokei moi) —μου φαίνεται έτσι— είναι ίσως ο τρόπος, ίσως ο μόνος δυνατός τρόπος, με τον οποίο ένας εμφανιζόμενος κόσμος αναγνωρίζεται και γίνεται αντιληπτός.
Το να εμφανίζεται κάτι σημαίνει πάντοτε: να φαίνεται έτσι ή αλλιώς σε άλλους· και αυτό το «φαίνεσθαι» μεταβάλλεται ανάλογα με τη θέση και την οπτική των θεατών. Με άλλα λόγια, κάθε τι που εμφανίζεται αποκτά, εξαιτίας της ίδιας της εμφανισιακότητάς του, ένα είδος πέπλου, το οποίο μπορεί —αν και δεν είναι αναγκαίο— να το κρύψει ή να το παραμορφώσει. Το φαίνεσθαι ανήκει στο γεγονός ότι κάθε εμφάνιση, χωρίς να χάνει την ταυτότητά της, γίνεται αντιληπτή από πολλούς θεατές.
Η ώθηση προς αυτο-εκδήλωση —η αντίδραση του να δείχνεις τον εαυτό σου απέναντι στη συντριπτική επίδραση του να εκτίθεσαι— φαίνεται να είναι κοινή στους ανθρώπους και στα ζώα. Και όπως ακριβώς ο ηθοποιός εξαρτάται για την εμφάνισή του από τη σκηνή, τους συναδέλφους του και το κοινό, έτσι και κάθε ζωντανό ον εξαρτάται από έναν κόσμο που εμφανίζεται αξιόπιστα ως ο τόπος της παρουσίας του, από άλλα ζωντανά όντα ως συμπαίκτες και από θεατές που αναγνωρίζουν και αντιλαμβάνονται την ύπαρξή του.
Από την οπτική των θεατών, μπροστά στους οποίους κάθε επιμέρους ζωή εμφανίζεται και από τα μάτια των οποίων τελικά εξαφανίζεται, η ζωή αποτελεί μια διαδικασία εξέλιξης: ένα ον αναπτύσσεται σε μια ανοδική πορεία μέχρι να καταστούν πλήρως ορατά όλα τα χαρακτηριστικά του· ακολουθεί μια περίοδος σταθερότητας —η ακμή ή επιφάνεια, αν θέλουμε— και κατόπιν έρχονται η παρακμή και η διάλυση, που καταλήγουν στην πλήρη εξαφάνιση.
Αυτή η διαδικασία μπορεί να ιδωθεί, να εξεταστεί και να κατανοηθεί από πολλές οπτικές γωνίες, αλλά το κριτήριό μας για το τι είναι ουσιαστικά ένα ζωντανό ον παραμένει το ίδιο: τόσο στην καθημερινή ζωή όσο και στην επιστήμη καθορίζεται από τη σχετικά σύντομη περίοδο της πλήρους εμφάνισής του, της επιφάνειάς του. Αυτή η επιλογή, που καθοδηγείται αποκλειστικά από τα κριτήρια της πληρότητας και της τελειότητας στην εμφάνιση, θα ήταν εντελώς αυθαίρετη, αν η πραγματικότητα δεν ήταν πρωτίστως εμφανισιακή.
Η πρωτοκαθεδρία της εμφάνισης για όλα τα ζωντανά όντα, στα οποία ο κόσμος εμφανίζεται με τον τρόπο του «μου φαίνεται», έχει μεγάλη σημασία για το θέμα που πρόκειται να εξετάσουμε — τις πνευματικές δραστηριότητες, μέσω των οποίων διαφέρουμε από τα άλλα είδη.
Παρουσιάζουν βέβαια μεγάλες διαφορές, αλλά όλες έχουν κοινό το εξής: μια απομάκρυνση από τον κόσμο όπως εμφανίζεται και μια στροφή προς το Εγώ. Αυτό δεν θα δημιουργούσε μεγάλο πρόβλημα, αν ήμασταν απλώς θεατές, θεοειδή όντα που ρίχτηκαν στον κόσμο για να τον φροντίζουν ή να τον απολαμβάνουν και να διασκεδάζουν με αυτόν, διατηρώντας όμως μια άλλη περιοχή ως φυσική τους πατρίδα.
Όμως εμείς είμαστε από αυτόν τον κόσμο και όχι απλώς μέσα σε αυτόν· είμαστε και οι ίδιοι εμφανίσεις, αφού ερχόμαστε και φεύγουμε, εμφανιζόμαστε και εξαφανιζόμαστε· και παρόλο που προερχόμαστε από το πουθενά, είμαστε άριστα εξοπλισμένοι για να αντιμετωπίζουμε ό,τι μας εμφανίζεται και να συμμετέχουμε στη δραστηριότητα του κόσμου.
Αυτές οι ιδιότητες δεν εξαφανίζονται όταν, κατά τύχη, επιδιδόμαστε σε πνευματική δραστηριότητα και κλείνουμε τα σωματικά μας μάτια —όπως στο πλατωνικό σχήμα— για να ανοίξουμε τα πνευματικά.
Η θεωρία των δύο κόσμων ανήκει στα μεταφυσικά σφάλματα, αλλά δεν θα μπορούσε να είχε διαρκέσει τόσους αιώνες, αν δεν ανταποκρινόταν τόσο πειστικά σε ορισμένες βασικές εμπειρίες.
Ο Μωρίς Μερλώ-Ποντύ το διατύπωσε κάποτε ως εξής: «Δεν μπορώ να διαφύγω από το Είναι παρά μόνο προς το Είναι». Και αφού για τον άνθρωπο το Είναι και το Εμφανίζεσθαι είναι το ίδιο, αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί κανείς να διαφύγει από την εμφάνιση παρά μόνο προς μια άλλη εμφάνιση.
Αυτό όμως δεν λύνει το πρόβλημα· διότι το πρόβλημα αφορά τη δυνατότητα της σκέψης να εμφανίζεται καθόλου, και το ερώτημα είναι αν η σκέψη και οι άλλες αόρατες και άηχες πνευματικές δραστηριότητες προορίζονται να εμφανίζονται, ή αν αντίθετα δεν μπορούν ποτέ να βρουν μια πραγματική πατρίδα μέσα στον κόσμο.
Σημειώσεις:
[31] Οι τρεις μορφές ζωής απαριθμούνται στα Ηθικά Νικομάχεια (I, 5) και στα Ηθικά Ευδήμεια (1215a35 κ.ε.) του Αριστοτέλη.
Για την αντίθεση του ωραίου προς το αναγκαίο και το χρήσιμο, βλ. Πολιτικά 1333a30 κ.ε.
Ενδιαφέρουσα είναι μια σύγκριση των τριών αριστοτελικών μορφών ζωής με την απαρίθμηση του Πλάτωνα στον Φίληβο:
η ζωή της ηδονής, η ζωή της σκέψης (phronēsis) και ένα μείγμα των δύο (22).
Ενάντια στη ζωή της ηδονής, ο Πλάτων υποστηρίζει ότι η ηδονή καθαυτή είναι απεριόριστη τόσο χρονικά όσο και ως προς την ένταση:
«Δεν περιέχει μέσα της ούτε παράγει από τον εαυτό της ούτε αρχή ούτε μέση ούτε τέλος» (31a).
Και παρόλο που «συμφωνεί με όλους τους σοφούς (sophoi) ότι ο nous, η δύναμη της σκέψης και της αλήθειας, είναι για εμάς ο βασιλιάς του ουρανού και της γης» (28c), θεωρεί ότι για τους απλούς θνητούς μια ζωή «χωρίς ούτε χαρά ούτε λύπη» είναι μεν η πιο θεϊκή (33a-b), αλλά αφόρητη· και γι’ αυτό η «μίξη του απεριόριστου με αυτό που θέτει όρια αποτελεί την πηγή κάθε ωραιότητας» (26b).
[32] Thomas Langan, Merleau-Ponty's Critique of Reason, New Haven & London, 1966, σ. 93.
(Αναφορά στον Maurice Merleau-Ponty)
Συνεχίζεται με:
2. (Αληθινό) Είναι και (απλό) Φαίνεσθαι: η θεωρία των δύο κόσμων
2. (Αληθινό) Είναι και (απλό) Φαίνεσθαι: η θεωρία των δύο κόσμων
