«Πίσω από το πέπλο» Από Αντρέα Μαρτσιλιάνο

Πέρα από τη ρητορική και το ύφος, το ζήτημα είναι η παρακμή της εξουσίας.

                                              «Πίσω από το πέπλο»

Ο Τραμπ δεν αλλάζει απλώς τη γλώσσα της αμερικανικής πολιτικής: αποκαλύπτει τον βαθύ μετασχηματισμό των Ηνωμένων Πολιτειών στον κόσμο.

                                             από τόν Αντρέα Μαρτσιλιάνο

Πίσω από τις βάναυσες εκφράσεις, πίσω από τον εκπληκτικό και ανησυχητικό τόνο «κινηματογραφικού γκάνγκστερ», διακρίνουμε κάτι πιο σοβαρό από το προσωπικό στυλ ενός προέδρου. Ο Τραμπ δεν είναι απλώς μια εκκεντρική φιγούρα: είναι το ορατό σύμπτωμα μιας Αμερικής που δεν είναι πλέον σε θέση να ασκήσει την παγκόσμια ηγεμονία της χωρίς αμφισβήτηση. Το πρόβλημα δεν είναι η χυδαιότητα της γλώσσας, αλλά το μεταβαλλόμενο ιστορικό πλαίσιο στο οποίο αυτή η γλώσσα καθίσταται δυνατή - και ίσως αναπόφευκτη. «Πίσω από το Πέπλο» σημαίνει επομένως ότι πρέπει να κοιτάξουμε πέρα ​​από την επιφάνεια του χαρακτήρα για να κατανοήσουμε την κρίση εξουσίας που αντιπροσωπεύει. (NR)

Για πρώτη φορά από όσο θυμάμαι τον εαυτό μου, ένας Αμερικανός αρχηγός κράτους μιλάει σαν... γκάνγκστερ. Και, επιπλέον, σαν γκάνγκστερ κινηματογράφου. Τόσο χυδαίο όσο και εξωπραγματικό.

Κι όμως, ο Ντόναλντ Τραμπ είναι αληθινός. Και δεν είναι ηθοποιός ή κωμικός χαμηλής κατηγορίας. Είναι ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Η μεγαλύτερη δύναμη στον κόσμο... τουλάχιστον προς το παρόν.

Και είναι ένας αληθινός Πρόεδρος. Ασκεί την εξουσία του, μερικές φορές χωρίς να γνωρίζει ή να αναγνωρίζει τα όριά της.

Ασχολείται με την πολιτική. Με τη διεθνή πολιτική, σε όλους τους τομείς.

Προσπαθώντας να διατηρήσει, παρά τα πάντα, την πρωτοκαθεδρία ισχύος των Ηνωμένων Πολιτειών.

Αλλά ακριβώς εδώ έγκειται το πρόβλημα. Όχι στις υπερβολές, συχνά ακόμη και χυδαίες, με τις οποίες οι άνθρωποι εκφράζονται σε μεγάλο βαθμό, στην πραγματικότητα πάρα πολύ συχνά.

Αυτό, αν θέλετε, είναι το στυλ του. Ή η έλλειψή του.

Και, από μόνο του, αυτό δεν τον καθιστά χειρότερο Πρόεδρο από τον επίσημο Ομπάμα ή τον εγκάρδιο και θρησκευόμενο Μπους Τζούνιορ.

Πιο χυδαίο, σίγουρα. Αλλά όχι χειρότερο.

Το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι ο Τραμπ βρέθηκε να κληρονομεί μια παρακμάζουσα Αμερική.

Παρακμάζει ως παγκόσμια δύναμη. Δεν είναι πλέον ικανή να κυβερνά ολόκληρο τον κόσμο μόνη της. Ή, τουλάχιστον, προσπαθεί να το κάνει. Όπως έκαναν οι προκάτοχοί της.

Είναι, θεμελιωδώς, ρεαλιστής. Και έχει αναγνωρίσει ότι η διεθνής πολιτική σήμερα είναι ουσιαστικά ένας τριμερής αγώνας: με τη Μόσχα και το Πεκίνο.

Το ερμηνεύει, φυσικά, με τον δικό του τρόπο.

Εναλλάσσεται μεταξύ ανοιχτότητας και απειλών. Συχνά μιλάει σαν γκάνγκστερ.

Ή μάλλον, σαν ηθοποιός σε αστυνομική ταινία τρίτης κατηγορίας.

Και μέχρι εδώ... άλλωστε, οι αντίπαλοί του, οι πραγματικοί, ο Πούτιν και ο Σι Τζινπίνγκ, όχι τα χλωμά ευρωπαϊκά φαντάσματα, έχουν ήδη πάρει τα μέτρα του.

Και ξέρουν πώς να διαβάζουν τα παρασκήνια και τις συμπεριφορές.

Υπάρχει όμως ένα «αλλά»... που θολώνει την κατάσταση. Και εγείρει πολλές, πολλές αμφιβολίες για τον Τραμπ.

Και είναι, περιττό να πούμε, η στρατιωτική του επίθεση στο Ιράν.

Μια ξαφνική, αυτοσχέδια επίθεση, χωρίς καμία πραγματική εκτίμηση της κατάστασης στην οποία έμπλεκε κανείς.

Και πιθανώς με πολύ γενική γνώση της χώρας και των πόρων της.

Μια καταστροφή. Εκεί μπροστά σε όλους, ακόμα και στους πιο καλοπροαίρετους σχολιαστές.

Και είναι μια καταστροφή που μόνο κακό κάνει στον Τραμπ, αποξενώνοντας προοδευτικά την πλειοψηφία που τον έφερε πίσω στο Οβάλ Γραφείο.

Και ότι δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του σε αυτή την επιθετική πολιτική. Μάλιστα, την απορρίπτει.

Φυσικά, επειδή δεν είναι πολιτική του Τραμπ. Αντίθετα, είναι κάτι που του υπαγορεύει ο Τελάβι. Δηλαδή, ο φίλος του ο Νετανιάχου, ο οποίος σαφώς έχει το πάνω χέρι. Να τον εκβιάσει; Να τον αποπλανήσει; Δεν έχει νόημα να κάνουμε εικασίες. Έτσι έχουν τα πράγματα.

Και ο Τραμπ διακινδυνεύει σοβαρά μια καταστροφή στην αμερικανική πολιτική, επειδή επικεντρώνεται υπερβολικά στο Ισραήλ.

Υπερβολικά σύμφωνο με τον Μπίμπι.

Τώρα μένει να δούμε τι θα κάνει. Με καυχησιολογία και προσβολές, μιλώντας σαν καουμπόι, φαίνεται αποφασισμένος να βρει μια διέξοδο.

Μια διαπραγμάτευση με την Τεχεράνη, ας πούμε. Όπου, παρά τις επίσημες δηλώσεις, υπάρχουν πολύ προσεκτικά αυτιά.

Αλλά το ερώτημα παραμένει: Μπορεί ο Τραμπ να δράσει χωρίς συμφωνία με τον Νετανιάχου;

Και είναι σαφές ότι το Τελάβι όχι μόνο δεν επιθυμεί ανακωχή με την Τεχεράνη, αλλά επεκτείνει πολύ επικίνδυνα τη σύγκρουση σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.

Είναι η αμφιβολία που βαραίνει σαν μυλόπετρα στη διεθνή πολιτική σκηνή.

Τι θα κάνει ο Τραμπ;

Πέρα από το πέπλο της συνηθισμένης καυχησιολογίας.

Επειδή το μέλλον του κόσμου εξαρτάται από αυτό, και όχι από την αμφισβητήσιμη μόρφωσή του.

Andrea Marcigliano

 

«Dietro il velame» - Inchiostronero

H Μελόνι πήγε σε πόλεμο με τη Ρωσία.

Maurizio Blondet

Η συμφωνία μεταξύ #Meloni και #Zelensky, με τη συγκατάθεση του #Mattarella , για τη συμπαραγωγή drones που θα αποσταλούν σε ρωσικό έδαφος αποτελεί σιωπηρά πράξη πολέμου... Μια εξωκοινοβουλευτική κήρυξη πολέμου, κατά ανοιχτή παραβίαση του Συντάγματος.

Προφανώς ο Τύπος (δουλοπρεπής και 90° στην υπηρεσία του ΝΑΤΟ) δεν μιλάει γι' αυτό, αλλά η ρωσική προειδοποίηση που έδωσε το Υπουργείο Άμυνας του Κρεμλίνου, μαζί με ομιλίες στο Πιεμόντε, τη Λομβαρδία και το Βένετο σχετικά με τις εντοπισμένες εγκαταστάσεις παραγωγής που, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, γίνονται νόμιμοι στόχοι, πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη και να μην απορριφθεί ως προπαγάνδα.

Μπαίνουμε σε πόλεμο με τη Ρωσία λόγω των εγκληματικών αποφάσεων απερίσκεπτων πολιτικών· απαιτείται άμεση δράση για να σταματήσει αυτή η τρέλα. Η συμφωνία πρέπει να ανακληθεί: Η Ιταλία πρέπει να μείνει έξω από τον πόλεμο. Μέσω της Μπιλιάνα Στογιάνοβιτς
Όπως το έθεσαν τα μέσα ενημέρωσης:

Πόλεμος με μη επανδρωμένα αεροσκάφη: Η Ρωσία απειλεί τέσσερις ιταλικές εταιρείες μετά τη συμφωνία Μελόνι-Ζελένσκι

Τζάκομο Μπόντι

Η Μόσχα δημοσίευσε τα ονόματα και τις διευθύνσεις ευρωπαϊκών εταιρειών που ισχυρίζεται ότι εμπλέκονται στην παραγωγή εξαρτημάτων για την Ουκρανία. Αυτή η κίνηση σηματοδοτεί ένα βήμα μπροστά στην άσκηση πίεσης στις βιομηχανικές αλυσίδες εφοδιασμού που συνδέονται με τη στρατιωτική υποστήριξη προς το Κίεβο.

Η δημοσίευση από τη Ρωσία καταλόγων ευρωπαϊκών εταιρειών που εμπλέκονται στην παραγωγή ή την προμήθεια εξαρτημάτων μη επανδρωμένων αεροσκαφών στην Ουκρανία σηματοδοτεί ένα νέο άλμα στην υβριδική εκστρατεία της Ρωσίας κατά της Δύσης. Σε μια ανάρτηση στο Telegram , το ρωσικό Υπουργείο Άμυνας δημοσίευσε την Τετάρτη τα ονόματα και τις διευθύνσεις εταιρειών που δραστηριοποιούνται στην αλυσίδα εφοδιασμού μη επανδρωμένων συστημάτων, προσδιορίζοντας έμμεσα πιθανούς στόχους. Αυτή η γραμμή επαναλήφθηκε δημόσια στο X από τον Ντμίτρι Μεντβέντεφ, Αναπληρωτή Πρόεδρο του Ρωσικού Συμβουλίου Ασφαλείας, ο οποίος επανέλαβε ότι αυτές οι εταιρείες μπορούν να θεωρηθούν νόμιμοι στόχοι στο πλαίσιο της ουκρανικής πολεμικής προσπάθειας.

Η κίνηση αυτή αποτελεί μέρος μιας επικοινωνιακής στρατηγικής που συνδυάζει την πολιτική πίεση και την ψυχολογική αποτροπή. Δεν είναι η πρώτη φορά που η Μόσχα έχει αναγνωρίσει τις ευρωπαϊκές βιομηχανικές υποδομές ως έμμεσο συμμετέχοντα στη σύγκρουση, αλλά είναι η πρώτη φορά που η δημοσίευση εμβαθύνει σε επιχειρησιακές λεπτομέρειες, συμπεριλαμβανομένων των φυσικών διευθύνσεων των μονάδων παραγωγής που είναι διασκορπισμένες σε διάφορες χώρες.

Η χρονική στιγμή δεν φαίνεται καθόλου τυχαία. Το έμμεσο μήνυμα της Μόσχας έρχεται μετά την ανακοίνωση του Βερολίνου για ένα νέο πακέτο στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία αξίας περίπου 4 δισεκατομμυρίων ευρώ, με επίκεντρο ειδικά τα συστήματα αεράμυνας και τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Και μετά την ανακοίνωση του Ουκρανού προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι και της πρωθυπουργού Τζόρτζια Μελόνι την Τετάρτη ότι αξιολογούν ένα κοινό έργο για την παραγωγή στρατιωτικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών, σηματοδοτώντας ένα περαιτέρω βήμα προς τη δομημένη βιομηχανική συνεργασία στον αμυντικό τομέα.

Μεταξύ των εταιρειών που αναφέρει η ρωσική κυβέρνηση είναι αρκετές μικρές και μεσαίες ιταλικές εταιρείες που δραστηριοποιούνται στην παραγωγή εξαρτημάτων ελαφράς αεροπορίας και εμβολοφόρων κινητήρων, συνήθως τεχνολογιών διπλής χρήσης: οι CMD Avio (Caserta), MWfly (Garbagnate Milanese), EpaPower (στην περιοχή Novara) και Gilardoni (Mandello del Lario) προσδιορίζονται ως πιθανοί προμηθευτές εξαρτημάτων που χρησιμοποιούνται στην ουκρανική βιομηχανική αλυσίδα των μη επανδρωμένων αεροσκαφών. Οι εταιρείες που εμπλέκονται -στις «εγκληματικές περιπέτειες» της ουκρανικής κυβέρνησης, σύμφωνα με τη Ρωσική Πρεσβεία στη Ρώμη- δεν είναι μεγάλοι στρατιωτικοί εργολάβοι, αλλά μάλλον παράγοντες στην αλυσίδα εφοδιασμού πολιτικής τεχνολογίας που μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν για την άμυνα. Αυτή η υβριδική φύση καθιστά τον τομέα ιδιαίτερα ευαίσθητο και δύσκολο να οριστεί από νομικής και στρατηγικής άποψης.

Σε πολιτικό επίπεδο, η ρωσική δημοσίευση έρχεται παράλληλα με την ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ Ιταλίας και Ουκρανίας, οι οποίες επιβεβαίωσαν την πρόθεσή τους να οικοδομήσουν μια σταθερή βιομηχανική εταιρική σχέση στον αμυντικό τομέα κατά τη διάρκεια συνάντησης μεταξύ του Υπουργού Άμυνας Guido Crosetto, του Ουκρανού Προέδρου Volodymyr Zelensky και του Rustem Umerov, Γραμματέα του Ουκρανικού Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας και Άμυνας. Μια δήλωση που δημοσιεύθηκε μετά τη συνάντηση αναφέρει ρητά τη μελλοντική συνεργασία που θα περιλαμβάνει μη επανδρωμένα συστήματα, αεράμυνα, πυρομαχικά, κυβερνοασφάλεια και προστασία κρίσιμων υποδομών. Ο πυρήνας του έργου είναι η δημιουργία ενός δομημένου πλαισίου για στρατηγική συνεργασία, που ήδη αναφέρεται ανεπίσημα ως Συμφωνία Drone, και έχει σχεδιαστεί για την ανάπτυξη συμπαραγωγής, κοινής έρευνας και βιομηχανικών επενδύσεων μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

Ακριβώς η τομή αυτών των δύο δυναμικών - η επέκταση της ευρω-ουκρανικής βιομηχανικής συνεργασίας και η αυξανόμενη αναγνώριση των αλυσίδων εφοδιασμού ως στρατηγικών στόχων από τη Ρωσία - είναι που ορίζει το νέο επίπεδο σύγκρουσης. Δεν πρόκειται πλέον απλώς για ζήτημα απομακρυσμένης στρατιωτικής υποστήριξης, αλλά για μια προοδευτική ολοκλήρωση μεταξύ της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και του ουκρανικού στρατιωτικού μηχανισμού.

Σε αυτό το πλαίσιο, η διαχωριστική γραμμή μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής παραγωγής γίνεται ακόμη πιο θολή. Οι τεχνολογίες των μη επανδρωμένων αεροσκαφών, ειδικότερα, αντιπροσωπεύουν το σημείο σύγκλισης: σχετικά φθηνά συστήματα, γρήγορα παραγόμενα και βασισμένα σε ευρέως διαθέσιμα εξαρτήματα, που συχνά προέρχονται από εταιρείες που δεν είναι παραδοσιακά στρατιωτικές.

Η Μόσχα επιχειρεί να μεταμορφώσει τη γεωγραφία του κινδύνου, σύμφωνα με την αφήγησή της ότι η Ευρώπη είναι ήδη μέρος του πολέμου - τουλάχιστον όσον αφορά την πίεση πληροφοριών, την κυβερνοασφάλεια και την ευπάθεια των αλυσίδων εφοδιασμού. Αυτό επιβεβαιώνεται από δήλωση της Ρωσικής Πρεσβείας στη Ρώμη που δημοσιεύθηκε την Παρασκευή , η οποία αναφέρει ότι η Ουκρανία «προσπαθεί με όλες της τις δυνάμεις να εμπλέξει ευρωπαϊκές χώρες και έτσι να προκαλέσει τον Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο, με όλα όσα αυτό συνεπάγεται».

La Meloni è entrata in guerra con la Russia

«Βόμβα ή όχι βόμβα... είναι πάντα ήττα» Από Σύνταξη Inchiostronero

Μεταξύ της αποκάλυψης των μέσων ενημέρωσης και των συμφερόντων της αγοράς

                                        «Βόμβα ή όχι βόμβα... είναι πάντα ήττα»

                               Όταν ο πόλεμος γίνεται θέαμα, προφητεία και επένδυση

                                                    Σύνταξη Inchiostronero

Στην ηθική αναταραχή της σύγχρονης Δύσης, ο πόλεμος και η ειρήνη δεν είναι πλέον αντίθετες: αλληλοεπικαλύπτονται εντός της ίδιας λογικής ισχύος, εν μέσω οικονομικού πανικού, αφηγήσεων σωτηρίας και στρατηγικών συμφερόντων. Η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή παραμορφώνεται έτσι σε μια θεολογική σκηνοθεσία, όπου η γεωπολιτική μεταμφιέζεται σε εσχατολογία και η βία σε ιστορική αποστολή. Αυτό που προκύπτει είναι ένα πορτρέτο ενός πεσμένου κόσμου, ανίκανου να σκεφτεί την πραγματικότητα έξω από την προπαγάνδα, τον φανατισμό και το ιδιοτελές συμφέρον. (NR)

Ο πόλεμος και η ειρήνη κυνηγιούνται ώρα με την ώρα, ακολουθώντας τις γελοιότητες του Τραμπ και τις τάσεις της χρηματιστηριακής αγοράς: εδώ και χρόνια, ο θάνατος και η καταστροφή έχουν γίνει οικονομικά περιουσιακά στοιχεία αλληλένδετα, για να τα δικαιολογήσουν με κάποιο τρόπο στην κοινή γνώμη, με ένα είδος πλαισίου που βρίσκεται στα μισά του δρόμου μεταξύ γεωπολιτικής και θεολογίας, αναδεικνύοντας, όσο καλύτερα μπορούσε κανείς, τη σύγχυση και την πνευματική παρακμή που έχει συμβεί τις τελευταίες δεκαετίες. Με ένα μείγμα τρόμου και δυσπιστίας, η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή ερμηνεύεται ως η εκπλήρωση βιβλικών προφητειών, ως μια κοσμική πάλη μεταξύ Καλού και Κακού, στην οποία το Ισραήλ παίζει τον ρόλο του θεϊκού οργάνου και το Ιράν αυτόν του Αντίχριστου. Η αμερικανική αυτοκρατορία έχει τελικά μεταμορφωθεί σε ένα είδος σύμπαντος τύπου Disney ή, παραδόξως, σε ένα είδος μανιχαϊστικού Ζωροαστρισμού σε κάτι περισσότερο από παιδικό επίπεδο. Το γεγονός ότι όλα αυτά συμβαίνουν κατά τη διάρκεια μιας επίθεσης σε ένα καθεστώς που θεωρείται θεοκρατικό εκφράζει τέλεια την υποκρισία που λαχανιάζει ο δυτικός καρχαρίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, είναι απολύτως σαφές ότι οι ειδήσεις, οι δηλώσεις και οι θέσεις δεν είναι τίποτα περισσότερο από προπαγάνδα, ιστορίες που λέγονται για να νανουρίσουν ξανά τους εξαντλημένους Αμερικανούς και Ευρωπαίους: Το Ιράν, για όλη τη διάρκεια της εκεχειρίας και της κατάπαυσης του πυρός στον Λίβανο, άνοιξε ξανά τα Στενά σε μη αμερικανικά και ισραηλινά εμπορικά πλοία, ακολουθώντας τις διαδρομές που καθόρισαν οι στρατιωτικές αρχές της Τεχεράνης. Εν ολίγοις, η δολοφονική αυτοκρατορία, το Ισραήλ, αναγκάστηκε να διαπραγματευτεί, και αυτή είναι σαφώς μια ιστορική ήττα. Δεν αναφέρω καν τον υποτιθέμενο αποκλεισμό των ιρανικών λιμένων στον οποίο βασίζεται η νικηφόρα αφήγηση του Λευκού Οίκου, επειδή δεν συνέβη ποτέ στην πραγματικότητα, δεδομένου ότι τα αμερικανικά πλοία πρέπει να διατηρούν πολύ μεγάλη απόσταση από φόβο μήπως πληγούν από εχθρικούς πυραύλους, όπως έχει συμβεί αρκετές φορές. Επιπλέον, η Κίνα έχει δηλώσει ότι θα θεωρούσε τον αποκλεισμό των πλοίων της πράξη πολέμου, και οι ίδιοι οι αναγκασμένοι σύμμαχοι των ΗΠΑ έχουν καταστήσει σαφές ότι δεν θα καλωσόριζαν αυτό το μέτρο. Φυσικά, την επόμενη Δευτέρα, ή ίσως ακόμη και αύριο, τα πράγματα θα μπορούσαν να αλλάξουν ριζικά, επειδή είναι απολύτως πιθανό αυτή η ιστορία ειρήνης να είναι ένα τέχνασμα για να εφοδιαστούν τα αεροπλάνα με επιθετικούς πυραύλους. Ωστόσο, σε αυτή την περίοδο αναμονής, θα ήθελα να διαλύσω το ψέμα που ακούω από σχολιαστές, πολιτικούς και στρατηγούς, σύμφωνα με το οποίο το Ιράν κέρδισε έναν ασύμμετρο πόλεμο. Η ασύμμετρη δεν είναι τίποτα: η μάχη διεξήχθη με πυραύλους και από τις δύο πλευρές και, στο τέλος, το Ισραήλ βρέθηκε ανυπεράσπιστο και χωρίς κανένα μέσο επίθεσης. Οι Αμερικανοί αναγκάστηκαν να στείλουν τα αεροπλάνα τους στον ιρανικό εναέριο χώρο και υπέστησαν τεράστιες απώλειες, ειδικά κατά την προσπάθεια κλοπής εμπλουτισμένου ουρανίου.

Κανείς δεν αμφιβάλλει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι στρατιωτικά πολύ ισχυρότερες από το Ιράν, αλλά χάρη στις αλλαγές στην στρατιωτική τεχνολογία, αυτό το χάσμα έχει μειωθεί σημαντικά και ένας μηχανισμός πολλών τρισεκατομμυρίων δολαρίων έχει τελικά κρατηθεί μακριά από το πεδίο της μάχης. Προσθέστε σε αυτό το γεγονός ότι η Τεχεράνη ελέγχει το Στενό του Ορμούζ και είναι σαφές ότι το Ιράν κρατάει τα χαρτιά. Αλλά αυτή δεν είναι η μόνη ήττα: το Κατάρ, σύμφωνα με ορισμένες πηγές, έχει ζητήσει την επιστροφή του αεροσκάφους αξίας 400 εκατομμυρίων δολαρίων που έδωσε στον Τραμπ, ενώ άλλες φήμες υποστηρίζουν ότι η Ντόχα θέλει την αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων από τη χερσόνησο. Άλλες χώρες, όπως η Σαουδική Αραβία, έχουν ήδη δηλώσει την πρόθεσή τους να αναζητήσουν προστασία αλλού, αντί των Ηνωμένων Πολιτειών. Στην πραγματικότητα, οι ΗΠΑ έχουν αποδειχθεί το πιο αδύναμο πιόνι σε μια σύγκρουση στην οποία το Ιράν και το Ισραήλ είναι οι πραγματικοί διεκδικητές: μια διπλή ήττα, τόσο στρατιωτικά όσο και γεωπολιτικά. Τι περισσότερο μπορούμε να πούμε; Ίσως τα λόγια του Τζορτζ Κόνγουεϊ, του οποίου η σύζυγος διηύθυνε την προεκλογική εκστρατεία του Τραμπ το 2016, είναι εύστοχα: « Σκέφτομαι το γεγονός ότι ένας ηλίθιος, ένας ψυχωτικός ηλίθιος, ένας ιδιότροπος ηλίθιος, έχει καταστρέψει ολοσχερώς την παγκόσμια οικονομία » . Επειδή τώρα η ζημιά έχει γίνει σε όλους μας, και πρώτα και κύρια στην Αμερική.

«Bomba o non bomba… è sempre sconfitta» - Inchiostronero

Οι παγκόσμιοι θεσμοί αποτυγχάνουν. Μόνο τα κράτη μπορούν να λύσουν τα προβλήματά μας

 Claudio Risé - 19 Απριλίου 2026

Πηγή: Claudio Risé

Ποιοι κανόνες θα ήταν καλύτερο να υιοθετηθούν για την αντιμετώπιση των διεθνών εντάσεων και διαφορών στις οποίες βρίσκεται ο κόσμος; Η αλλαγή πορείας δεν είναι εύκολη σε εποχές όπως η δική μας, όταν ισχυροί ηγέτες με μερικές φορές εξαιρετικά μοναδικές προοπτικές και έργα κατέχουν και ανταλλάσσουν πυρηνική ενέργεια όπως κανένας άλλος σε αυτές τις ήδη τεταμένες εποχές. Αλλά η αδύναμη πλευρά του επιχειρήματος δεν είναι το μόνο πρόβλημα. Το ζήτημα έχει θιγεί από τη Νάντια Σάντλοου, ανώτερη ερευνήτρια πολιτικής στρατηγικής στο έγκριτο Ινστιτούτο Χάντσον. Η Σάντλοου είναι, από μόνη της, ένα παράδειγμα επιστημονικής σαφήνειας, πλοηγούμενη στις παγίδες των πολιτικών διαφορών χωρίς να διστάζει, για παράδειγμα δημοσιεύοντας ήρεμα το δοκίμιο που συζητώ τώρα στο περιοδικό Foreign Affairs, το πιο αντι-Τραμπ της Αμερικής, αφού υπήρξε βασικός στρατηγικός αναλυτής στην πρώτη κυβέρνηση Τραμπ.
«Οι αλλαγές στη διαχείριση της εξουσίας δεν είναι ποτέ εύκολες», ξεκινά η Σάντλοου, και αυτή που αντιμετωπίζουμε τώρα είναι μία από αυτές που προτάθηκαν με διαφορά τουλάχιστον μισού αιώνα. Τώρα «δεν πρόκειται για ζητήματα μεταξύ αντίπαλων κρατών», αλλά μάλλον για εναλλακτικές προσεγγίσεις στην εξωτερική πολιτική. Τι είναι τόσο σημαντικό, τι αλλάζει τώρα;
«Για να ορίσουμε μεγάλο μέρος της μεταψυχροπολεμικής εποχής», γράφει ο Schadlow, «το σύνθημα που πρέπει να ακολουθείται μέχρι στιγμής ήταν: το παγκόσμιο πρώτα», ο τρόπος θεώρησης και αντιμετώπισης των διεθνών ζητημάτων. Οι εθνικές κυβερνήσεις, όπως όλοι οι διεθνικοί θεσμοί, έχουν μέχρι στιγμής ακολουθήσει μόνο ένα πιστεύω: Μόνο το παγκόσμιο θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τα προβλήματα εκείνων των εποχών, τα οποία μπορούν στην καλύτερη περίπτωση να οριστούν ως ανασφαλή .
Ο νυν Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, ο Πορτογάλος Αντόνιο Γκουτέρες, που εξακολουθεί να κατέχει τα καθήκοντά του για περισσότερα από δέκα χρόνια και αποτελεί ενσάρκωση των κριτηρίων που ακολουθούνται μέχρι τώρα, θρηνεί την έλλειψη «κοινής λογικής» για το συλλογικό καλό. Αλλά ο Schadlow παρατηρεί ότι, ακριβώς, ίσως είναι καιρός να επαληθεύσουμε αν ακριβώς αυτή η έλλειψη «κοινής λογικής» κρατά τα πάντα πίσω, και αν δεν είναι καλύτερο να αλλάξουμε κατεύθυνση, σταματώντας να προσκολλόμαστε στην ιεροποίηση του παγκόσμιου όλη την εργασία και τις πρωτοβουλίες που είναι πραγματικά απαραίτητες για να αποφευχθούν οι πιο σοβαροί κίνδυνοι στη διεθνή πολιτική.
Το γεγονός ότι αυτό δεν λειτουργούσε —«η απογοήτευση της παγκοσμιοποίησης », όπως την αποκαλεί τώρα η Νάντια Σάντλοου— επιβεβαιώθηκε επίσημα για πρώτη φορά ήδη πριν από 10 χρόνια, όταν η Αγγλία ψήφισε να αποχωρήσει από την Ευρωπαϊκή Ένωση το 2016, προαναγγέλλοντας την αυξανόμενη δυσαρέσκεια, στην Ευρώπη και αλλού, με τους υπερεθνικούς θεσμούς.
Το γεγονός είναι ότι, κάτω από τις θεατρικές τάσεις του Τραμπ, σημειώνει ο Schadlow, έχει επιτέλους γίνει κατανοητό ότι η λύση δεν βρίσκεται σε παγκόσμιο επίπεδο. Είναι τα μεμονωμένα κράτη που δημιουργούν τα προβλήματα (όπως με τις ρυπογόνες βιομηχανίες), τα βιώνουν (μέσω των πολιτών τους που υποφέρουν) και έχουν τα μέσα για να τα λύσουν (μέσω εισοδήματος, υποδομών, υπηρεσιών). Μόνο τα κράτη που είναι πραγματικά αφοσιωμένα στην αντιμετώπιση των δικών τους συμφερόντων μπορούν να ξεδιαλύνουν ζητήματα για τα οποία οι παγκόσμιοι θεσμοί έχουν μέχρι στιγμής αποτύχει.
Η παγκόσμια μορφή, παρατηρεί τώρα ο ακλόνητος στρατηγικός αναλυτής, λειτουργεί παθητικά για να καταγράφει τι δεν λειτουργεί, να το επισημαίνει και να το συζητά. Αλλά είναι τα τοπικά κράτη, όχι οι παγκόσμιοι θεσμοί, που φέρουν άμεση ευθύνη απέναντι στους πολίτες τους. Οι παγκόσμιες διαδικασίες προχωρούν αργά, όταν το κάνουν. Τα κράτη, από την άλλη πλευρά, είναι πιο ικανά να ενεργούν γρήγορα, ευέλικτα και αποτελεσματικά. Ακόμα και σε θέματα κλιματικής αλλαγής, ο ανοιχτός προσανατολισμός ενός κράτους τόσο στις ανάγκες όσο και στους πόρους επιτρέπει τον σεβασμό των τοπικών αναγκών και πόρων πολύ περισσότερο από τους παγκόσμιους πόρους .
Και εδώ η Νάντια, η στρατηγός, παρέχει μια πολύ οξυδερκή εικόνα, υπογραμμίζοντας το βάθος των απλών αλλά πολλά υποσχόμενων δημοκρατικών διαισθήσεων σε σύγκριση με τις γιγάντιες δομές των παγκοσμιοποιητικών θεσμών, οι οποίες έχουν αποδειχθεί αναποτελεσματικές στην αντιμετώπιση πολλών από τις βασικές προκλήσεις του εικοστού πρώτου αιώνα. Η πρόοδος έρχεται πιο εύκολα από την πειθώ, από την ενοποίηση της λαϊκής βούλησης και από την άμεση συνεργασία μεταξύ κυβερνήσεων. Οι μεγάλες παγκόσμιες δομές, από την άλλη πλευρά, έχουν αποδειχθεί ανεπαρκείς στην αντιμετώπιση πολλών από τις βασικές προκλήσεις του εικοστού πρώτου αιώνα. Αυτές οι συγκεκριμένες δράσεις όχι μόνο παράγουν απτά και θετικά αποτελέσματα, αλλά υποστηρίζουν και ενισχύουν τις δημοκρατικές αξίες, πιο πειστικά από ό,τι έχουν καταφέρει να κάνουν οι περίπλοκες και επιτηδευμένες παγκόσμιες δομές. Και καταλήγει: «Οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλα δημοκρατικά κράτη πρέπει να σταματήσουν να αναφέρονται στην αρτηριοσκληρωτική παγκόσμια τάξη και να βρουν τις δικές τους λύσεις στα σοβαρά προβλήματα της εποχής μας».
Χειροκροτήματα.

Istituzioni globali flop. Solo gli Stati ci possono risolvere i problemi

Η άλλη πλευρά του φεγγαριού

Marcello Veneziani - 19 Απριλίου 2026

Πηγή: Μαρτσέλο Βενετσιάνι

Τώρα που ανακαλύψαμε την άλλη πλευρά της σελήνης για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, είμαστε ευτυχισμένοι; Έχουμε αυξήσει τις γνώσεις μας ή έστω ανακαλύψει την κρυμμένη αλήθεια των πραγμάτων; Η διαστημική αποστολή Άρτεμις II ήταν μια ανάσα καθαρού αέρα στις μέρες του μίσους, του πολέμου και των τρελών ανακοινώσεων για την εξόντωση αρχαίων πολιτισμών όπως οι Πέρσες. Κοιτάζοντας αλλού, βλέποντας άλλους κόσμους και άλλους τρόπους κατάκτησης, και συνεχίζοντας μια συζήτηση που διακόπηκε πριν από περισσότερο από μισό αιώνα, όταν ήμασταν πεπεισμένοι ότι μέχρι το τέλος της χιλιετίας ή στην εποχή μας, θα κατοικούσαμε στη Σελήνη και τον Άρη και θα μεταφέραμε αποικίες Γήινων στο διάστημα. Το μέλλον, ωστόσο, παρέμεινε μόνο μια ευχή του παρελθόντος. Επιστρέψαμε στη Γη. Η τεχνολογία έκανε γιγάντια βήματα, αλλά σε μικρή κλίμακα: δεν κατακτήσαμε μέρη μακριά από τη Γη, αλλά ανακαλύψαμε τα θαύματα του υπολογιστή και του smartphone, και τα ανησυχητικά θαύματα της Τεχνητής Νοημοσύνης. Δεν κατακτήσαμε τα μακρινά, αλλά φέραμε επανάσταση στα κοντινά.
Γι' αυτό μας εντυπωσιάζει αυτή η επανέναρξη των διαστημικών περιπετειών, ακριβώς εκεί που διακόπηκε, τόσα χρόνια πριν: στη Σελήνη, τον πλησιέστερο προορισμό για τις διαστημικές μας εξορμήσεις. Λέγεται ότι γεννήθηκε σε ένα κοσμικό δίδυμο με τη Γη, μετά από ένα τραύμα που προκλήθηκε από την πρόσκρουση με ένα μυστηριώδες ουράνιο σώμα, τη Θεία. Αλλά η μητέρα πέθανε κατά τη διάρκεια του τοκετού, και έμειναν σαν ορφανά χαμένα στο διάστημα: ένας πλανήτης που αργότερα ζωντάνεψε, και ένα μικρότερο, γκρι αστέρι, αλλά φωτεινό λόγω του ήλιου, του πατέρα που το φωτίζει από μακριά.
Η εντύπωση που έχουμε σήμερα είναι η αντίθετη από αυτή των τελών της δεκαετίας του 1960: τότε, βλέποντας τους πρώτους κοσμοναύτες στη Σελήνη, σκεφτήκαμε ότι θα μπορούσαμε να κατοικήσουμε το ασημένιο αστέρι και να το κάνουμε σχεδόν σαν τη Γη. Σήμερα, η πρώτη σκέψη που μας έρχεται στο μυαλό όταν βλέπουμε τη Σελήνη στη σκοτεινή της πλευρά είναι ότι η Γη κινδυνεύει να επιστρέψει στην άψυχη, άψυχη κατάστασή της, όπως η Σελήνη. Πράγματι, εικόνες της Γης που φαίνονται πίσω από το αστέρι έχουν κυκλοφορήσει σε όλο τον κόσμο, να δύει σαν φεγγάρι, μικρό και γυμνό, απογυμνωμένο από κάθε ίχνος πολιτισμού και ζωής. Σχεδόν οιωνός.
Η σελήνη, λένε οι ειδικοί, απομακρύνεται σχεδόν 4 εκατοστά ετησίως. Χρειάζονται δισεκατομμύρια χρόνια για να μιλήσουμε για εγκατάλειψη. Οι τέσσερις εξερευνητές του διαστημοπλοίου Orion απλώς ανέκτησαν την εμπιστοσύνη τους στο διάστημα και την πρώτη σημαντική όαση, χωρίς ποτέ να αγγίξουν σεληνιακό έδαφος. Δεν υπάρχει σύγκριση μεταξύ των ελπίδων και των ονείρων που πυροδότησαν τους θρυλικούς προδρόμους που προσγειώθηκαν στη Σελήνη, που περιπλανήθηκαν, τοποθετώντας σημαίες, σε ένα κλίμα που αιωρούνταν ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία, τον μύθο, τη μαγεία και την επιστήμη, το μυστήριο και την αποκάλυψη. Ήταν μια στιγμή πίστης της ανθρωπότητας στον εαυτό της και στο μέλλον. Μάλιστα, ήταν η τελευταία στιγμή πίστης που τροφοδοτήθηκε από την επιστήμη και ένωσε τους ανθρώπους, ειδικά στη Δύση. Τότε ξεκίνησε η παρακμή, η απογοήτευση, η ενεργειακή κρίση και όλα τα άλλα, οι διακοπές στην εξερεύνηση του διαστήματος, η μείωση του ποσοστού γεννήσεων και περισσότεροι πόλεμοι και περισσότεροι πόλεμοι.
Αλλά αυτό που απομένει από την επιχείρησή τους είναι μια αμυδρή αναζωπύρωση όλων των σκέψεων για τη Σελήνη που έχουμε συσσωρεύσει στην ποίηση, τη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία. Σαν ένα ορμητικό τρέιλερ του ανθρώπινου ταξιδιού, οι πρωτόγονες επικλήσεις στη Σελήνη, οι πρώτες σεληνιακές αναφορές σε μύθους, θρησκείες και παραδόσεις, κυλούν. Οι πολιτισμοί την περιέγραψαν ως μητρική φιγούρα δίπλα στον Πατέρα Ήλιο. έπειτα η μητέρα ανακάλυψε τον εαυτό της ως κόρη, ως υπηρέτρια ή, πιο μετριοπαθώς, ως αντανάκλαση του ήλιου. Έπειτα ήρθε το φεγγάρι των Ρομαντικών, του Λεοπάρντι και του Μπετόβεν, το φεγγάρι των νωχελικών τραγουδιών ή το αστέρι που διασύρθηκε από τον Μαρινέτι. Ήρθαν ακόμη και οι αρνητές του φεγγαριού, ο Έννιο Φλαιάνο, ο Αντόνιο Ντελφίνι και ο Γκάιο Φρατίνι, για τους οποίους το φεγγάρι δεν υπάρχει, απλώς μια ακατανόητη ιδέα, ένα παιχνίδι στοχασμών, μια αυταπάτη, ένα δόλωμα... Και μετά ήρθαν οι αποκαλυπτικοί στοχαστές που επιχείρησαν μια έσχατη υπεράσπιση του φεγγαριού, όπως ο Γκουίντο Τσερονέτι, ενάντια στη βεβήλωση των αστροναυτών. Ή οι ανησυχητικοί στοχασμοί των φιλοσόφων Μάρτιν Χάιντεγκερ και Γκίντερ Άντερς, σχετικά με την κυριαρχία της τεχνολογίας που στερούσε την ανθρωπότητα και τη σκέψη της, παρόλο που φαινόταν να την ενδυναμώνει και να την εξοπλίζει με πιο τρομερά μέσα. Ο Χάιντεγκερ ακολούθησε την προσσελήνωση με τρόμο. Ο Άντερς σημείωσε ότι με την κατάκτηση του φεγγαριού, η γη έγινε μικρή, επαρχιακή και σχετική. Οι πιο νωθροί αποστασιοποιήθηκαν από τον θριαμβευτικό ενθουσιασμό που συνόδευε την προσσελήνωση των Άρμστρονγκ και Όλντριν και προτίμησαν την ποιητική γοητεία του τρίτου αστροναύτη, του Κόλινς, ο οποίος, ενώ οι συνάδελφοί του περπατούσαν στη σελήνη, παρέμεινε στο πλοίο, διατηρώντας μια σύνδεση με τη γη και το διαστημόπλοιο. Αγαπούσαν σε αυτόν, όπως και ο Γκοτσανό, τη σελήνη που δεν είδε, παρόλο που ήταν εκεί, σε απόσταση αναπνοής.
Πρόσφατα, εμφανίστηκαν μερικές σημειώσεις από την εποχή των σεληνιακών εξερευνήσεων από έναν αποστασιοποιημένο, τρελό στοχαστή, τον Αντρέα Έμο, οι οποίες συλλέχθηκαν από τους Μάσιμο Ντόνα και Ραφαέλα Τοφόλο με τον τίτλο Paesaggi dell'anima (Τοπία της Ψυχής). (επιμ. Scibboleth). Ο Emo ορίζει τη σελήνη ως ένα νεκρό αστέρι, μια φασματική παρουσία που εκπέμπει το φως του θανάτου, μια ασημένια ανάμνηση του ήλιου. Για αυτόν, η σελήνη είναι ένας καθαρός θάνατος στους ουρανούς. Στην πραγματικότητα, ο καθένας προβάλλει στη σελήνη ό,τι έχει στο μυαλό του. Όπως στον Ορλάντο Μαινόμενο, η ανθρώπινη λογική τελείωσε στη σελήνη. Θα πετύχουν οι μελλοντικοί αστροναύτες στην επιχείρηση του παλαδίνου Αστόλφο και του Αγίου Ιωάννη του Ευαγγελιστή, να ανακτήσουν την ανθρώπινη λογική που χάθηκε στη σελήνη; Τουλάχιστον τήν λογική του Τραμπ..

L’altra faccia della luna

Πόλεμος και Περιβάλλον: Ευρωπαϊκή Υποκρισία

Οι αλήθειες παραμένουν, τα ψέματα περνούν, έστω και αν έχουν κοντά πόδια, όχι τόσο γρήγορα όσο θα μπορούσε κανείς να ελπίζει. Και ίσως τίποτα πιο επεξηγηματικό αυτού του σύμπαντος στρατοπέδου συγκέντρωσης ψεμάτων και μεταβλητής γεωμετρίας, συχνά εντελώς αντιφατικών ιδεολογιών, δεν είναι η επιμονή στην Ευρώπη δαπανηρών φαντασιώσεων για το κλίμα και, ταυτόχρονα, οι επιδιώξεις για πόλεμο και επανεξοπλισμό που είναι το ακριβώς αντίθετό τους. Ενώ η γραφειοκρατία των Βρυξελλών υπόσχεται στους πολίτες το φεγγάρι με την Πράσινη Συμφωνία , ρυθμίζει κάθε θερμοηλεκτρικό σταθμό και γονατίζει τη βιομηχανία με ουτοπικούς στόχους μείωσης των εκπομπών, στο παρασκήνιο ξεδιπλώνεται μια ανησυχητική επιστροφή στον μιλιταρισμό. Η μάσκα πέφτει και αυτό που προκύπτει δεν είναι ένα «κλιματικά ουδέτερο μέλλον», αλλά μάλλον ένας εντατικός επανεξοπλισμός που καθιστά παράλογο κάθε ισολογισμό CO2. Η ΕΕ συνεχίζει να καταπολεμά την λεγόμενη «κλιματική έκτακτη ανάγκη» με δισεκατομμύρια σε επιδοτήσεις για ανεμογεννήτριες, αντλίες θερμότητας και ηλεκτρικά αυτοκίνητα, αλλά ένα πρόσφατο άρθρο από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια αποκαλύπτει τι πραγματικά εκπέμπει CO2 στην ατμόσφαιρα: ο πόλεμος. Ενώ η δαιμονοποίηση του CO2 είναι απλώς μια βολική θέση, κατάλληλη για εικασίες — το διοξείδιο του άνθρακα είναι στην πραγματικότητα ένα ασθενές αέριο του θερμοκηπίου, αλλά απολύτως απαραίτητο για τη φυτική ζωή — το άρθρο με τίτλο « Το Περιβαλλοντικό Κόστος του Πολέμου », που δημοσιεύθηκε την περασμένη εβδομάδα, καθιστά σαφές κατηγορηματικά ότι οι σύγχρονες συγκρούσεις —είτε στην Ουκρανία είτε τώρα στο Ιράν— όχι μόνο κοστίζουν ζωές, αλλά δημιουργούν και ένα τεράστιο περιβαλλοντικό πρόβλημα. Και αυτό ακριβώς είναι που εκθέτει τα διπλά μέτρα και σταθμά της πολιτικής της ΕΕ: ​​αφενός, η ιερή Πράσινη Συμφωνία με τις φαντασιώσεις της για μηδενικές εκπομπές ρύπων έως το 2050, και αφετέρου, η ταχεία επαναστρατιωτικοποίηση της Ευρώπης, η οποία καθιστά όλους αυτούς τους στόχους άνευ νοήματος.

Για παράδειγμα, ένα μόνο μαχητικό αεροσκάφος εκπέμπει τουλάχιστον 16 τόνους CO₂ (20 για το F35) ανά ώρα πτήσης, και αυτό δεν λαμβάνει υπόψη το διοξείδιο του άνθρακα που εκπέμπεται για την κατασκευή του, το οποίο είναι τουλάχιστον 100 φορές μεγαλύτερο. Για μια πρακτική σύγκριση, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι ένας μόνο πολίτης, κατά τη διάρκεια ενός ολόκληρου έτους , εκπέμπει κατά μέσο όρο μεταξύ 7 και 8 τόνων CO₂, συμπεριλαμβανομένης όλης της κατανάλωσης, ηλεκτρικής ενέργειας, φυσικού αερίου, αυτοκινήτων (10.000 χιλιόμετρα), κατανάλωσης τροφίμων και όλων των άλλων τύπων κατανάλωσης, συμπεριλαμβανομένων των αεροπορικών ταξιδιών. Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature Communications (2025) καταδεικνύει σαφώς ότι η αύξηση των στρατιωτικών δαπανών αυξάνει την παγκόσμια ένταση CO₂ κατά 0,04 kg για κάθε δολάριο αύξησης του στρατιωτικού μεριδίου του ΑΕΠ. Η ΕΕ το γνωρίζει αυτό πολύ καλά, αλλά το αγνοεί συστηματικά, και οι στρατιωτικές εκπομπές εξαιρούνται σε μεγάλο βαθμό από τα Εθνικά Σχέδια για την Ενέργεια και το Κλίμα. Οι πολίτες αναμένεται να παγώσουν, η οδήγηση γίνεται πιο ακριβή, ακόμη και σπάνια, και οι αγρότες αναμένεται να χρεοκοπήσουν, ωστόσο στη συνέχεια επενδύονται τεράστια ποσά σε επανεξοπλισμό. Οι στρατοί της ΕΕ παράγουν ήδη εκπομπές ισοδύναμες με εκείνες που παράγονται από 14 εκατομμύρια αυτοκίνητα ετησίως, υπερβαίνοντας, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, την πολιτική εναέρια κυκλοφορία — και αυτό χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η παραγωγή όπλων. Η Πράσινη Συμφωνία ήταν, εξαρχής, ένα ιδεολογικό σχέδιο που θυσιάζει την ευημερία και την ενεργειακή ασφάλεια, ωστόσο η επαναστρατιωτικοποίηση της Ευρώπης εκθέτει ανελέητα αυτή την υποκρισία.

Η ειρήνη θα ήταν μακράν ο καλύτερος τρόπος για την προστασία του κλίματος. Αντ' αυτού, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το κόστος του πολέμου, εκτός από εκείνο των περιβαλλοντικών σχεδίων, ενώ οι κύριες αιτίες των εκπομπών αγνοούνται. Η ανάλυση του Πανεπιστημίου Κολούμπια δείχνει ότι ο πόλεμος «αναδιοργανώνει» τις εκπομπές και η πολιτική της ΕΕ κάνει το ίδιο με τους στόχους της. Όποιος εξακολουθεί να πιστεύει ότι η Πράσινη Συμφωνία εξυπηρετεί το κλίμα και όχι την κοινωνική μηχανική, θα πρέπει να εξετάσει τα τρέχοντα δεδομένα. Η επαναστρατιωτικοποίηση όχι μόνο καθιστά την περιβαλλοντική πολιτική πιο δαπανηρή για όλους, αλλά την καθιστά αδύνατη.

Guerra e ambiente: l'ipocrisia europea | il Simplicissimus

W.WINDELBAND - Η ΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ (ΤΑ «ΚΑΘΟΛΟΥ») (1)

   WINDELBAND WILHELM - HEIMSOETH HEINZ

Η ΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ (ΤΑ «ΚΑΘΟΛΟΥ»)

Οἱ λαοὶ ποὺ συμμετείχαν στὴν ἐπιστημονική κίνηση κατὰ τὶς ἀρχὲς τοῦ Μεσαίωνα χρειάστηκε νὰ περάσουν ἀπὸ μιὰ τυπικά λογικὴ ἄσκηση, ποὺ συνδεόταν ἄμεσα μὲ τὸ ζήτημα τῆς λογικῆς μεταφυσικῆς σημασίας τῶν ἐννοιῶν, γένους (universalia, τὰ «καθόλου»). Ἐπὶ αἰῶνες ὁλόκληρους ολοένα μεγαλύτερα πλήθη μαθητῶν μυήθηκαν στοὺς κανόνες τῆς ἐννοιολογικής σκέψης, της λογικῆς διαίρεσης, τῶν κρίσεων καὶ τῶν διαλογισμῶν ἐγκύπτοντας σὲ αὐτὸ τὸ ζήτημα. Θὰ ἦταν ὅμως μεγάλο λάθος ἂν ἀπὸ τὸ γεγονὸς αὐτὸ ἔκρινε κανεὶς ὅτι ἡ ἀξία του ἦταν μόνο διδακτική, ὡς βασικὸ ἀντικείμενο γιὰ πνευματικὴ ἄσκηση. Ἡ ἐπιμονὴ μὲ τὴν οποία ἀσχολήθηκε μὲ τὸ θέμα ἡ μεσαιωνικὴ ἐπιστήμη -είναι χαρακτηριστικὸ ὅτι τὸ πρόβλημα ἀπασχόλησε καὶ τὴν ἀνατολικὴ καὶ τὴ δυτικὴ ἐπιστήμη, ἀνεξάρτητα τὴ μιὰ ἀπὸ τὴν ἄλλη- καὶ οἱ ἀτέλειωτες συζητήσεις γύρω ἀπὸ αὐτὸ ἀποτελοῦν ἤδη ἀπόδειξη ὅτι πρόκειται γιὰ ἕνα πολὺ οὐσιαστικὸ καὶ δύσκολο φιλοσοφικό πρόβλημα.

Πραγματικά, ὅταν ἡ σχολαστικὴ φιλοσοφία, στὰ πρῶτα δειλά βήματά της, ἔκανε ἀφετηριακό σημείο της τὸ χωρίο τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ Πορφύριου στὸ ἀριστοτελικό σύγγραμμα Κατηγορίαι, ὅπου διατυπώνεται τὸ πρόβλημα, ἔστρεφε μὲ ἐνστικτώδη ὀξύνοια τὸ βλέμμα στὸ ἴδιο ἀκριβῶς πρόβλημα που βρισκόταν στο κέντρο τοῦ φιλοσοφικοῦ ἐνδιαφέροντος τὴν ἐποχὴ τῆς ἀκμῆς τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας. Από τότε ποὺ ὁ Σωκράτης εἶχε ὑποδείξει ὅτι ἔργο τῆς ἐπιστήμης εἶναι νὰ στοχάζεται τὸν κόσμο μέσα σὲ ἔννοιες, τὸ ἐρώτημα πῶς σχετίζονται οἱ ἔννοιες γένους μὲ τὴν πραγματικότητα ἔγινε ἕνα ἀπὸ τὰ κύρια θέματα τοῦ φιλοσοφικοῦ στοχασμοῦ, ἀπ' ὅπου διαμορφώθηκε ἀφενὸς ἡ πλατωνική θεωρία των ἰδεῶν καὶ ἀφετέρου ἡ ἀριστοτελικὴ λογική. Καὶ καθὼς ἡ θεωρία γιὰ τοὺς τύπους τῆς ἐξάρτησης τοῦ εἰδικοῦ ἀπὸ τὸ γενικὸ ἀποτελοῦσε τὸ οὐσιαστικό περιεχόμενο της ἀριστοτελικῆς λογικῆς, εύκολα καταλαβαίνουμε γιατὶ στὶς ἀρχὲς τοῦ Μεσαίωνα το ίδιο πρόβλημα ἦρθε πάλι στὴν ἐπιφάνεια με τόση ένταση, παρόλο ποὺ αὐτὴ ἡ νέα φιλοσοφικὴ γενιὰ εἶχε στὴ διάθεσή της ελάχιστα μόνο τμήματα τῆς διδασκαλίας τοῦ ᾿Αριστοτέλη. Καταλαβαίνουμε ἀκόμη γιατί τὸ παλαιὸ πρόβλημα ἀσκοῦσε στὰ ἁπλοϊκά, μὴ ἐξασκημένα πνεύματα του Μεσαίωνα την ίδια ἐπιρροὴ ποὺ εἶχε ἀσκήσει παλαιότερα στοὺς Ἕλληνες. Απὸ τὸν 11ο αιώνα καὶ ὕστερα στὶς ἀνώτερες σχολὲς τοῦ Παρισιού διεξάγονταν έντονες συζητήσεις γύρω ἀπὸ λογικά προβλήματα. Η πρόθυμη καὶ πλατιὰ συμμετοχὴ σὲ αὐτὲς τὶς συζητήσεις μπορεῖ νὰ συγκριθεῖ ὡς κοινωνικό φαινόμενο μόνο μὲ τὶς συζητήσεις στις φιλοσοφικές σχολές τῶν ᾿Αθηνῶν, ὅπου, καθώς φαίνεται ἀπὸ πολλὲς μαρτυρίες, μὲ κεντρικὸ ἄξονα τὴ θεωρία τῶν ἰδεῶν, εἶχε παίξει σημαντικό ρόλο τὸ ἐρώτημα ἂν οἱ ἔννοιες γένους εἶναι κάτι πραγματικό.

Ωστόσο οἱ συνθῆκες ὑπὸ τὶς ὁποῖες ἐρχόταν τώρα πάλι στην ἐπιφάνεια αὐτὸ τὸ πρόβλημα ἦταν λιγότερο ευνοϊκές. Όταν οἱ Έλληνες τὸ ἔθεσαν για πρώτη φορά, είχαν ήδη πλούσια δική τους ἐμπειρία καὶ διέθεταν ἕνα ἀπόθεμα πραγματολογικών γνώσεων πού, ἂν ὄχι πάντοτε, τὶς πιὸ πολλὲς φορὲς τοὺς προφύλασσε ἀπὸ τὸν κίνδυνο νὰ μετατοπιστεῖ ἐντελῶς ἡ συζήτηση στὸ ἐπίπεδο τῆς τυπικῆς-λογικῆς ἀφαίρεσης. Ακριβῶς αὐτὸ τὸ ἀντίβαρο έλειπε στὴ μεσαιωνικὴ ἐπιστήμη, καὶ μάλιστα στὰ πρῶτα στάδιά της, καὶ γι' αὐτὸν τὸ λόγο ἡ προσπάθεια να στηρίξει τὴ μεταφυσική της ἀποκλειστικά στη λογική σκέψη δὲν ἔδωσε ἀποτελέσματα.

Ὁ Μεσαίωνας ἐπέμεινε πεισματικὰ σὲ αὐτὸ τὸ ζήτημα, ποὺ προηγουμένως εἶχε ἀποτελέσει τὸ ἀντικείμενο τῆς διαμάχης του Πλάτωνα μὲ τοὺς κυνικοὺς καὶ ἀργότερα τῆς διαμάχης μεταξύ ᾿Ακαδημίας, Λυκείου καὶ Στοᾶς. Αὐτὸ δὲν ὀφείλεται μόνο στο γεγονὸς ὅτι ἐκεῖνες οἱ προγενέστερες ἐπιστημονικές συζητήσεις ἦταν στον Μεσαίωνα σχεδὸν ἄγνωστες ἐξαιτίας τῶν κενῶν τῆς ἱστορικῆς παράδοσης. Οφείλεται καὶ σὲ ἕναν ἄλλο λόγο: Ἡ συναίσθηση ὅτι ἡ προσωπικότητα τοῦ ἀνθρώπου ἔχει τὴ δική της ἀξία -μιὰ ἰδέα ποὺ ἐκφράστηκε μὲ ἐπιβλητικό τρόπο καὶ ἀπὸ τὸ χριστιανισμὸ καί, εἰδικότερα, ἀπὸ τὴ διδασκαλία τοῦ Αὐγουστίνου- εἶχε μεγάλη απήχηση στοὺς λαοὺς ποὺ καλοῦνταν τώρα νὰ γίνουν οἱ νέοι φορεῖς τοῦ πολιτισμοῦ καὶ μίλησε βαθιὰ μέσα τους. Ἡ ψυχὴ αὐτῶν τῶν λαῶν δονοῦνταν ἀπὸ νεανικό πάθος γιὰ τὴν πολύχρωμη πραγματικότητα καὶ τὶς ἐπιμέρους ζωντανὲς ἐκφάνσεις της. Μὲ τὴ διδασκαλία ὅμως τῆς Ἐκκλησίας παρέλαβαν καὶ μιὰ φιλοσοφία ποὺ σὲ γενικό πλαίσιο ἀντιλαμβανόταν τὴν οὐσία τῶν πραγμάτων μὲ τὴ γαλήνη τοῦ ἑλληνικοῦ μέτρου - μια μεταφυσικὴ ποὺ ἐξομοίωνε τις διαφορετικὲς βαθμίδες τῆς λογικῆς γενικότητας μὲ ἀντίστοιχες διαβαθμίσεις τῆς ὀντολογικῆς έντασης. Εδώ υπήρχε μιὰ ἀσυμφωνία που πρόβαλε κάπως συγκαλυμμένα ἤδη στη φιλοσοφία τοῦ Αὐγουστίνου καὶ ἔγινε ἕνα μόνιμο ἐρέθισμα γιὰ φιλοσοφικό στοχασμό. 

1. Τὸ ἐρώτημα γιὰ τὸ ὀντολογικό θεμέλιο τοῦ ἀτόμου, ποὺ δὲν ἔπαψε ἀπὸ τότε νὰ ἀπασχολεῖ τὴ μεσαιωνική διανόηση, πρόβαλε εντονότερα στὴν ἀφετηρία της μεσαιωνικής φιλοσοφίας, ὅπου ὑπὸ τὸ κάλυμμα ἑνὸς χριστιανικοῦ μυστικισμοῦ ἐπιζοῦσε ἡ μεταφυσικὴ τοῦ νεοπλατωνισμοῦ. Τίποτε δὲν ἦταν καταλληλότερο νὰ ἐκφράσει τὴν ἀντίφαση τῆς πρωταρχικής ατομοκρατίας ὅσο ἡ ἄκρα συνέπεια μὲ τὴν ὁποία ἀνέπτυξε τις βασικὲς ἰδέες τοῦ νεοπλατωνικοῦ ρεαλισμοῦ ὁ Ἰωάννης Scotus Eriugena. Ἴσως κανένας άλλος φιλόσοφος δὲν ἔχει διατυπώσει σαφέστερα καὶ τόσο ἀπερίφραστα τὶς ἔσχατες συνέπειες ἐκείνης της μεταφυσικῆς, ἡ ὁποία, ξεκινώντας ἀπὸ τὴ σωκρατική-πλατωνικὴ ἀρχὴ ὅτι τὴν ἀλήθεια, ἑπομένως καὶ τὸ ὄν, πρέπει νὰ τὴν ἀναζητήσουμε στο γενικό, ταυτίζει τὴ βαθμίδα τῆς γενικότητας μὲ τὴ βαθμίδα τῆς ὀντολογικής ἔντασης καὶ τῆς ὀντολογικῆς προτεραιότητας. Τὸ γενικό (οἱ έννοιες γένους) παρουσιάζεται ἐδῶ ὡς ἡ πιὸ οὐσιαστικὴ καὶ πρωταρχικὴ πραγματικότητα, ἡ ὁποία παράγει ἀπὸ τὸν ἑαυτό της τὸ εἰδικὸ καὶ τὸ περιέχει (τὸ εἶδος καί, τελικά, τὸ ἄτομο). Επομένως τὰ γενικὰ ἀντικείμενα δὲν εἶναι μόνο ὀντότητες (res· ἀπὸ ἐδῶ προῆλθε ὁ ὅρος ρεαλισμός), ἀλλὰ σὲ σχέση μὲ τὰ ἐπιμέρους σωματικὰ πράγματα εἶναι οἱ πιὸ πρωταρχικές, οἱ πιὸ πραγματικές ὀντότητες, αὐτὲς ποὺ παράγουν καὶ καθορίζουν τὶς ἄλλες καὶ μάλιστα ὅσο πιὸ γενικές, τόσο πιὸ πραγματικὲς εἶναι. Ἔτσι λοιπὸν οἱ λογικὲς σχέσεις τῶν ἐννοιῶν γίνονται ἀμέσως σχέσεις μεταφυσικές. Η τυπική τάξη ἀποκτᾶ πραγματικὴ σπουδαιότητα. Η λογικὴ ὑπόταξη μετατρέπεται σὲ παραγωγὴ τοῦ ἐπιμέρους ἀπὸ τὸ γενικό, τὸ ὁποῖο περιέχει τὸ ἐπιμέρους. Ἡ λογικὴ διαίρεση καὶ οἱ λογικοί καθορισμοί μετατρέπονται σὲ αἰτιώδη διαδικασία μὲ τὴν ὁποία τὸ γενικὸ διαμορφώνεται καὶ ξεδιπλώνεται μέσα στὸ εἰδικό.

Αὐτὴ ἡ ἐννοιολογικὴ πυραμίδα, μὲ τὴ μεταφυσικὴ πιὰ σημασία, κορυφώνεται στὴν ἔννοια τῆς θεότητας, ποὺ εἶναι τὸ γενικότατο ὄν. Ἀλλὰ τὸ τελευταῖο προϊόν τῆς ἀφαίρεσης, τὸ ἀπολύτως γενικό, δὲν ἐπιδέχεται κανέναν καθορισμό. Ἔτσι ἡ διδασκαλία αὐτὴ ταυτίζεται μὲ τὴν παλαιὰ «ἀποφατικὴ θεολογία», σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία τὸ μόνο ποὺ μπορούμε νὰ ἀναφέρουμε γιὰ τὸν Θεὸ εἶναι τὸ τί δὲν εἶναι. Ωστόσο αὐτὸ τὸ ἀνώτερο είναι χαρακτηρίζεται καὶ ἐδῶ μὲ γνήσια πλατωνικό τρόπο ὡς «ἀγέννητη φύση που δημιουργεῖ τὸν ἑαυτό της». Αὐτὸ τὸ γενικότατο παράγει ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό του τὴν ὁλότητα τῶν πραγμάτων, ἡ ὁποία ἀκριβῶς γι' αὐτὸ δὲν περιέχει τίποτε ἄλλο ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ἔκφανση του γενικοῦ. Ἡ ὁλότητα τῶν πραγμάτων σχετίζεται μὲ τὸ γενικὸ ὅπως τὰ ἐπιμέρους δείγματα μὲ τὸ γένος: περιέχονται σὲ αὐτὸ καὶ ὑπάρχουν μόνο ὡς ἐκφάνσεις του. Ἔτσι, ἀπὸ αὐτὲς τὶς προϋποθέσεις συνάγεται ἕνας λογικὸς πανθεϊσμός: ὅλα τὰ πράγματα τοῦ κόσμου εἶναι ἐκφάνσεις τοῦ θείου, ὁ κόσμος εἶναι ὁ Θεὸς ποὺ ἔχει διαπλωθεῖ ὡς τὸ μερικό, ὁ Θεὸς ποὺ ἔχει δώσει μορφὴ στὸν ἑαυτό του (deus explicitus). Θεὸς καὶ κόσμος εἶναι ἕνα καὶ τὸ αὐτό. Ἡ ἴδια ἡ φύσις ὡς ἑνότητα ποὺ δημιουργεῖ εἶναι Θεὸς καὶ ὡς πολλότητα ποὺ ἔχει δημιουργηθεί εἶναι κόσμος.

᾿Αλλὰ ἡ διαδικασία τῆς ἀνέλιξης (egressus) προχωρεῖ στὴ διαβάθμιση τῆς λογικῆς γενικότητας. Αρχικά προκύπτει ἀπὸ τὸν Θεὸ ὁ νοητὸς κόσμος, ἡ «φύση ποὺ ἔχει δημιουργηθεῖ καὶ ποὺ δημιουργεῖ ἡ ἴδια», τὸ βασίλειο τῶν γενικῶν ἀντικειμένων, τῶν ἰδεῶν, ποὺ (ὡς νοῖ μὲ τὴν πλατωνικὴ σημασία τοῦ ὅρου) ἀποτελοῦν τὶς δυνάμεις ποὺ δροῦν στὸν αἰσθητὸ κόσμο καὶ συγκροτοῦν μιὰ θεϊκὴ ἱεραρχικὴ τάξη, ποὺ ἀντιστοιχεί στις διάφορες βαθμίδες τῆς γενικότητας καὶ τῆς ὀντολογικῆς ἔντασης. Μὲ αὐτὴ τὴν ἔννοια ὁ χριστιανικὸς μυστικισμός συνθέτει μιὰ διδασκαλία περί ἀγγέλων, ποὺ ἔχει νεοπλατωνικό πρότυπο, ἐνῶ παράλληλα στις λεπτομέρειες ἔχει ἐπηρεαστεῖ ἀπὸ τὸν ᾿Αρεοπαγίτη. Κάτω όμως ἀπὸ τὸ μυθικὸ κάλυμμα βρίσκουμε πάντοτε τὴ σημαντικὴ ἰδέα ὅτι ἡ ἐξάρτηση τοῦ ἑνὸς πράγματος ἀπὸ τὸ ἄλλο συνίσταται στὴ λογική σχέση τους: στη θέση τῆς αἰτιακῆς σχέσης τοποθετεῖται ἡ λογικὴ ἀκολουθία τοῦ εἰδικοῦ ἀπὸ τὸ γενικό.

Συνέπεια αὐτοῦ εἶναι ὅτι στὸν αἰσθητό κόσμο οὐσιαστικὰ ἐπενεργεῖ μόνο το γενικό: Η ὁλότητα τῶν ὑλικῶν σωμάτων συγκροτεῖ τὴ «φύση ποὺ ἔχει δημιουργηθεῖ ἀλλὰ δὲν δημιουργεῖ». Ωστόσο σὲ αὐτὴ τὴ φύση τὸ ἐπιμέρους πράγμα δὲν δρᾶ αὐτόνομα ἀλλὰ σύμφωνα μὲ τοὺς γενικούς καθορισμοὺς ποὺ ἐμφανίζονται διαμέσου αὐτοῦ. Ἔτσι λοιπὸν τὸ εἶναι τοῦ ἐπιμέρους αἰσθητοῦ πράγματος ἔχει τὴν πιὸ μικρὴ δύναμη· ἡ πραγματικότητά του εἶναι ἡ πιὸ ἀποδυναμωμένη καὶ ἡ πιὸ ἐξαρτημένη: ὁ Scotus Eriugena μένει σταθερὸς στὸν νεοπλατωνικό ιδεαλισμό. 

Στις βαθμίδες τῆς ἀνέλιξης ἀντιστοιχεῖ ἀντίστροφα ἡ ἐπιστροφὴ ὅλων τῶν πραγμάτων στον Θεό (regressus), η διάχυση τοῦ κόσμου τῶν ἐπιμέρους μορφῶν στὴν αἰώνια πρωταρχικὴ οὐσία, ἡ θέωση του κόσμου. Ο Θεός, νοούμενος ὡς τελικός σκοπός κάθε γίγνεσθαι, ὡς ἐξάλειψη κάθε ἰδιαιτερότητας, χαρακτηρίζεται ὡς «φύση ποὺ οὔτε ἔχει δημιουργηθεί οὔτε δημιουργεί». Είναι τὸ ἰδεῶδες τῆς ἀκίνητης ἑνότητας, τῆς ἀπόλυτης ηρεμίας στο τέλος τῆς κοσμικῆς διαδικασίας. Όλες οἱ ἐκφάνσεις τοῦ θείου (θεοφάνειες) προορίζονται νὰ ἐπιστρέψουν στὴν ὁλοκληρωτικὴ ἑνότητα τῆς θεϊκῆς οὐσίας. Ἔτσι καὶ ἡ μοίρα τῶν πραγμάτων ἐξαρταται τελικὰ ἀπὸ τὴν παντοδύναμη πραγματικότητα του γενικού, ποὺ συνθλίβει καθετὶ ἐπιμέρους.

Συνεχίζεται

Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (29)

  Συνέχεια από: Σάββατο 18 Απριλίου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΣΤ΄

Η ΕΙΡΩΝΕΙΑ, Η ΕΛΕΓΚΤΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ Η «ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ»

Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ, ΟΠΩΣ ΕΚΦΡΑΖΕΤΑΙ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑΣ ΤΟΥ «ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΥ» ΤΟΥ ΩΣ «ΑΛΗΘΙΝΟΥ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟΥ»

Τὸ νόημα καὶ ἡ ἀξιολογική σπουδαιότητα τῆς εἰρωνείας μὲ τὴν ὁποία ὁ Σωκράτης ὑποστηρίζει ὅτι δὲν γνωρίζει καὶ ὅτι δὲν εἶναι διδάσκαλος

Ὁ ἰσχυρισμός τοῦ Σωκράτους ὅτι «δὲν γνωρίζει» (τὸ «οὐδὲν οἶδα») εἶναι πολύ δύσκολο να κατανοηθεῖ πλήρως, ὄχι τόσο ὡς τεχνική τῆς καταρριπτικῆς διαλεκτικῆς ὅσο ὡς πρὸς τὴν ἀξιολογικὴ ἔννοιά του, δηλαδὴ τὴν ἠθικὴ ἀξία του, ὅπως αὐτὴ ἀναδεικνύεται μέσω τῆς εἰρωνείας.

Ο Nietzsche ἑρμήνευσε τὴν τακτικὴ αὐτὴ τοῦ Σωκράτους, ὅπως ἐξ ἄλλου καὶ τὴ διαλεκτική στο σύνολό της, μὲ ἀπολύτως ἀρνητικό τρόπο, καθώς τὴν ἐξέλαβε ὡς «χυδαία»: «Η πονηρή ὑποβάθμιση τοῦ ἑαυτοῦ του, ὥστε ὁ ἀνυποψίαστος ἀντίπαλός του νὰ νιώσει ἀσφαλής καὶ νὰ ἀφεθῆ νὰ πῆ ὅ,τι ἀκριβῶς σκέπτεται: εἶναι ἕνα χυδαῖο τέχνασμα! Ἀπό λογική δὲν ἔχουν ἰδέα στην πόλη τῶν Ἀθηνῶν»15.

Ἀκριβῶς ἀντίθετη ἦταν ἡ ἑρμηνεία ποὺ ἔδωσε ὁ Kierkegaard. Aὐτὸς θεωροῦσε ὅτι ἡ ἀνώτερη στιγμή μεταξύ δύο ἀνθρώπων εἶναι ἐκείνη κατά τὴν ὁποία ὁ μαθητής γίνεται ἡ εὐκαιρία νὰ κατανοήσει ὁ δάσκαλος τὸν ἑαυτό του, καὶ ἀντιστρόφως. Ἡ εὐκαιρία, ὅμως, αὐτὴ μπορεῖ νὰ ἀποδειχτεῖ ἐπωφελής μόνο στην περίπτωση που μεταξύ δασκάλου καὶ μαθητή θὰ ὑπάρχει ἑνότητα, ἑνότητα, ἡ ὁποία θὰ ἐπιτευχθεί μόνο μέσω τοῦ ἔρωτος τοῦ δασκάλου πρὸς τὸ μαθητή. Ο Σωκράτης, δηλώνοντας τὴν ἄγνοιά του, προσπαθοῦσε νὰ ἐφαρμόσει ἀκριβῶς αὐτό: «Γιατί τί ἄλλο ἐξέφραζε ἡ ἄγνοιά του, ἐὰν ὄχι αὐτὴν τὴν ἑνοποιὸ βάση ποὺ ἀπαιτοῦσε ὁ ἔρωτάς του γιὰ τὸ μαθητή;»16. «Εάν λοιπὸν ἡ ἑνότητα δὲν εἶναι ἐφικτὴ διὰ τῆς ἀνύψωσης τοῦ ἑνός, ἐπιβάλλεται νὰ τὴν ἐπιχειρήσουμε διὰ τῆς ταπείνωσης τοῦ ἄλλου»17: προφανῶς διὰ τῆς ὑποβάθμισης του δασκάλου στὸ ἐπίπεδο τοῦ μαθητή, μὲ σκοπὸ ἀκριβῶς τὴν ἀνύψωση τοῦ τελευταίου. Ἡ ὑποβάθμιση, ὡς ἐκ τούτου, δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι παρὰ πράξη ἐρωτική.

Εἶναι προφανές ὅτι ὁ δάσκαλος, ὁ ὁποῖος μὲ τὸ προσωπεῖο τῆς «ἄγνοιας» θέλει νὰ πλησιάσει ὅσον τὸ δυνατόν περισσότερο τὸ μαθητή, γιὰ νὰ τὸν ἀπελευθερώσει ἀπὸ τὴν ἄγνοια, δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ ἀρνηθεῖ ὅτι εἶναι δάσκαλος. Σὲ ἀξιολογικό ἐπίπεδο, συνεπῶς, ὅπως ὁ ἰσχυρισμός ὅτι δὲν εἶναι σοφὸς ἀνήκει στὸν ἀληθινὸ σοφό (ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς «ἀνθρώπινης σοφίας», τὴν ὁποία ὁ ἴδιος ὁ Σωκράτης ὑποστηρίζει ὅτι κατεῖχε), ἔτσι καὶ ὁ ἰσχυρισμός «δὲν εἶμαι δάσκαλος» ἀνήκει στὸν ἀληθινὸ δάσκαλο· μ' αὐτὸν τὸν τρόπο ὁ μαθητής κυριεύεται ἀπὸ τὴ φλόγα τῆς γνώσεως.

Ἀς ἰδοῦμε μὲ ποιον τρόπο ὁ Βλαστός ὑποστηρίζει τὰ ἴδια πράγματα, ἂν καὶ ὑπὸ τὸ πρίσμα τῆς αὐστηρῆς λογικῆς, ἡ ὁποία εἶναι ἐμπνευσμένη ἀπὸ τὴν ἀναλυτικὴ φιλοσοφία:

Ὅταν [ὁ Σωκράτης] ἰσχυρίζεται ὅτι δὲν ἔχει γνώση, καὶ ἐννοεῖ ἀλλὰ καὶ δὲν ἐννοεῖ αὐτὸ ποὺ λέει. Μὲ αὐτὸ θέλει νὰ διαβεβαιώσει τοὺς ἀκροατές του ὅτι στὴν περιοχὴ τῆς ἠθικῆς δὲν ὑπάρχει οὔτε μία ἀπόφανση ποὺ νὰ ἰσχυρίζεται ὅτι τὴν γνωρίζει μὲ βεβαιότητα. Ἀλλὰ μὲ μιὰν ἄλλη σημασία τῆς λέξης «γνώση», ὅπου αὐτὴ ἀναφέρεται σὲ δικαιολογημένη ἀληθὴ πεποίθηση – δικαιολογήσιμη μέσω τῆς ἰδιότυπης σωκρατικῆς μεθόδου ἐλεγκτικῆς ἐπιχειρηματολογίας – ὑπάρχουν πολλὲς ἀποφάνσεις τὶς ὁποῖες ἰσχυρίζεται ὅτι γνωρίζει. Κατὰ τὴ γνώμη μου καὶ ἡ ἀνάλογη ἄρνησή του ὅτι διδάσκει θὰ ἔπρεπε ἐπίσης νὰ ἐννοηθεῖ ὡς σύνθετη εἰρωνεία. Μὲ τὴ συμβατική σημασία, ὅπου τὸ «διδάσκω» δηλώνει ἁπλῶς τὴ μεταβίβαση τῆς γνώσης ἀπὸ τὸν νοῦ τοῦ δασκάλου σὲ αὐτὸν τοῦ μαθητῆ, ὁ Σωκράτης ἐννοεῖ αὐτὸ ποὺ λέει: δὲν κάνει τέτοιου είδους διδασκαλία. Μὲ τὴν ἔννοια ὅμως ποὺ αὐτὸς ἀπέδιδε στὸν ὅρο «διδασκαλία» – τὴν ἐμπλοκὴ τῶν ἐπίδοξων μαθητῶν σὲ ἐλεγκτική ἐπιχειρηματολογία ὥστε νὰ συνειδητοποιήσουν τὴ δική τους ἄγνοια καὶ νὰ μπορέσουν νὰ ἀνακαλύψουν οἱ ἴδιοι τὴν ἀλήθεια ποὺ ὁ δάσκαλος ἀπέκρυψε – μὲ αὐτὴ τὴν ἔννοια τοῦ «διδάσκω» ὁ Σωκράτης θὰ ἤθελε νὰ πεῖ ὅτι εἶναι δάσκαλος, ὁ μόνος ἀληθινὸς δάσκαλος: ὁ διάλογός του με τοὺς συντρόφους του ἐπιδιώκει νὰ ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα, καὶ τὸ ἔχει πράγματι, νὰ προκαλέσει καὶ νὰ ὑποβοηθήσει τὴν προσπάθεια τῶν ἴδιων νὰ βελτιώσουν ἠθικὰ τοὺς ἑαυτούς τους18.

Ὁ Βλαστὸς δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἐκφράσει μὲ καλλίτερο τρόπο τὴν ἔννοια τῆς «σύνθετης εἰρωνείας» τοῦ Σωκράτους, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὅσα ἰσχυρίζεται κανείς δὲν ἀντιστοιχοῦν σὲ ὅσα προτίθεται να πεῖ, καθ' ὅσον τὸ περιεχόμενό τους, ἂν ἐννοηθεῖ κατὰ μία ἔννοια, εἶναι ψευδές (δήλωση), ἐνῶ κατά μία ἄλλη εἶναι ἀληθές (συνδήλωση).

Ήδη ἀναφέραμε παραπάνω ὅτι ὁ διπλός χαρακτήρας τῆς σωκρατικῆς εἰρωνείας, πέραν τῆς «σύνθετης εἰρωνείας», πρέπει νὰ ἐκληφθεῖ καὶ ὑπὸ τὴν ἔννοια ποὺ τῆς προσδίδει ὁ Patočka, δηλαδὴ ὑπὸ τὴ μορφὴ τῆς ἀμφισημίας καὶ τῆς ἀμφισθένειας, οἱ ὁποῖες, ὅπως καταδεικνύει τὸ χωρίο ποὺ ἀναφέραμε στην προηγούμενη παράγραφο19, κρύβουν καὶ ταυτόχρονα ἀποκαλύπτουν μία «καθ' ἑαυτὴ ὑπερεκτίμηση τῶν ἀξιών».

Πολὺ εὔστοχη μᾶς φαίνεται, ἐπίσης, μιὰ παρατήρηση τοῦ Maier: ἡ σωκρατική ἄγνοια εἶναι μία κραυγή ποὺ ἀποσκοπεῖ στὴν ἀφύπνιση καὶ στὴν ὤθηση τῶν ἐρωτηθέντων πρὸς τὴν προφητεία: «Εἶναι προφητικός λόγος, ποὺ θυμίζει το “μετανοεῖτε” τοῦ Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστῆ. Ἀσφαλῶς, ἡ μεταβατική ζέση, ἡ ἀσκητική σκυθρωπότητα, τὸ πάθος τοῦ ἱεροκήρυκα τῆς ἀνατολικῆς ἐρήμου μεταφράζονται μὲ τὸν λόγο τοῦ γήινου προσανατολισμοῦ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τῆς ἀνθρωπότητας ποὺ εἶναι ἀνοιχτὴ πρὸς τὸν κόσμο, τοῦ ἀττικοῦ ἄλατος καὶ τῆς σωκρατικῆς εἰρωνείας: ἐν ὀλίγοις, στη θέση τοῦ Ἑβραίου προφήτη συναντοῦμε ἐδῶ τὸν Ἀττικό διαλεκτικό. Καὶ στὸν τελευταῖο, ὅμως, ἀντηχεῖ ἀκατάπαυστα, μαζὶ μὲ τὸ πνευματώδες παίγνιο τοῦ ἀστείου καὶ τῆς εἰρωνείας, ἡ σοβαρή προτροπή πρὸς τὴ “μετάνοια”20.

Σημειώσεις
15. F. NIETZSCHE, Frammenti postumi 1884-1885, OFN, VI 3, σ. 119.
16. S. KIERKEGAARD, Φιλοσοφικά ψιχία, ΙΙ, σ. 57.
17. Αὐτόθι, ΙΙ, σ. 59.
18. Γ. ΒΛΑΣΤΟΥ, Σωκράτης. Εἰρωνευτής καὶ ἠθικὸς φιλόσοφος, σ. 71.
19. J. PATOČKA, Socrate, σ. 399.
20. H. MAIER, Sokrates, σ. 59.

Ὁ ἱερὸς Αὐγουστῖνος καὶ ἡ νιτσεϊκὴ διάγνωση τοῦ μηδενισμοῦ (1)

Ἀνδρέα Βιτούλα*

*Ὁ Ἀνδρέας Βιτούλας εἶναι διδάκτωρ Θεολογίας τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ὑποψ. δρ. Φιλοσοφίας τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ Ἐθνικοῦ καὶ Καποδιστριακοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν καὶ ἐκπαιδευτικός.

Ἔχει κατατεθεῖ ἡ βαρύνουσα θέση ὅτι στὸν ἱερὸ Αυγουστῖνο ἐντοπίζονται ὅλες οἱ εὐρωπαϊκὲς δυνατότητες1. Τὸ ἔργο του συνιστᾶ τὸν πυρῆνα ἀπὸ τὸν ὁποῖο ἐκτυλίχθηκε στὸ πέρασμα τῶν αἰώνων τὸ δυτικὸ παράδειγμα, ἡ ἐνύλωση τοῦ ὁποίου φανερώνεται σὲ ἕναν σαρωτικὸ πολιτισμικὸ τρόπο, ἀναγνωρίσιμο σήμερα ὡς παγκοσμιοποίηση. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν ἡ σύγχρονη συνθήκη μορφώθηκε καὶ ἀπὸ τὴ συγκλονιστικὴ κραυγὴ τοῦ Νίτσε, ὡς μία ἰδιαίτερη καὶ ἐκρηκτικὴ καμπὴ στὴν πνευματικὴ ἱστορία τῆς Δύσεως, ἔχει μεγάλο ἐνδιαφέρον ἡ ψηλάφηση τῶν ἰχνῶν ποὺ ὁδήγησαν στὴ νιτσεϊκὴ διάγνωση τοῦ μηδενισμοῦ.

Στὸ ἔργο του Περὶ Τριάδος ὁ ἱ. Αὐγουστῖνος –μεταξὺ ἄλλων– καταθέτει πολλὲς φορὲς τὴν ἀντίληψή του γιὰ τὴ σχέση Θεοῦ-κόσμου, ποὺ ἔμελλε νὰ ἀποτελέσει μία ἀγεφύρωτη διαφορὰ ἀπὸ σχετικὲς θέσεις τῶν Πατέρων τῆς Ἀνατολῆς, ἀλλὰ καὶ προγενεστέρων του Πατέρων τῆς Δύσεως (καὶ ὄχι μόνον). Ἡ συγκεκριμένη ἀντίληψη γιὰ τὴ σχέση ἀκτίστου-κτιστοῦ ἀποτέλεσε ἀπὸ τότε καὶ στὸ ἑξῆς τὸ ριζικὸ σύστημα, ἡ θαυμαστὴ ἐξέλιξη τοῦ ὁποίου καρποφόρησε τὸν πολυώνυμο δυτικὸ τρόπο, χωρὶς ὡστόσο νὰ εἶναι δυσδιάκριτος ὁ μίτος τῆς αὐγουστίνειας ἀφετηρίας ἐντὸς τῆς μακρᾶς καὶ σύνθετης ποικιλίας του.

Θέλοντας λοιπὸν ὁ ἱ. Αὐγουστῖνος νὰ ἐξηγήσει τὴν ἐπικοινωνία τοῦ Θεοῦ μὲ τὸν κόσμο ἀναφέρει ὅτι αὐτὴ συντελεῖται «δι’ ὑποκειμένου κτίσματος, καὶ τοῦτου σωματικοῦ»2. Κάθε Θεοφάνεια, πρὶν ἀπὸ τὴ σάρκωση τοῦ Λόγου, εἶναι διὰ τοῦ κτίσματος μία ὁρατὴ καὶ αἰσθητὴ προσαγωγή «πρὸς τὸ δηλῶσαι τὸν ἀόρατόν τε καὶ νοητὸν Θεόν»3. Αὐτὴ δὲ ἡ πεποίθηση κρίνεται ἀπὸ τὸν Αὐγουστῖνο ἀπαραίτητη προκειμένου νὰ διαφυλαχθεῖ ἔναντι τῶν «φρενοβλαβῶν»4 αἱρετικῶν ἡ ἀπρόσιτη ἀτρεπτότητα τῆς οὐσίας του Θεοῦ5. Ἐπειδὴ συνεπῶς ἡ Θεία φύση «κατ’ οὐδένα δύναται τρόπον αὐτὴ καθ’ αὐτὴν ὁρατὴ εἶναι»6, γι’ αὐτὸ μεταχειρίζεται κτιστὰ μέσα, ὥστε τοιουτοτρόπως νὰ πραγματοποιηθεῖ ἡ κοινωνία τοῦ Θεοῦ μὲ τὸν κόσμο. Αὐτὸς ὁ τρόπος τοῦ Θεοῦ συνεχίζεται καὶ μετὰ ἀπὸ τὴν ἐνανθρώπηση, ὁδηγώντας τὸν Αὐγουστῖνο στὸ ἀναγκαῖο κατὰ τὸν ἴδιο συμπέρασμα ὅτι: «εἰ δὲ ζητεῖται μετὰ τὴν (τοῦ λόγου) σάρκωσιν πῶς γέγονεν ἢ ἡ τοῦ Πατρὸς φωνὴ ἢ τὸ σωματικὸ εἶδος, καθ’ ὃ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐδείχθη, διὰ κτίσματος μὲν γεγονέναι ταῦτα οὔκ ἀμφιβάλλω […]. Πῶς μέντοι ταῦτα δίχα λογικοῦ ἢ νοεροῦ κτίσματος ἠδυνήθη γενέσθαι οὐ συνορῶ»7. Ἡ διευκρίνιση δὲ ποὺ παρέχει ὁ ἱερὸς συγγραφέας ὅτι οἱ διὰ τοῦ τρεπτοῦ κτίσματος ὁράσεις ἔγιναν «οὐ κυρίως καθάπερ ἐστίν, ἀλλὰ σημαντικῶς ὡς ἔδει κατὰ τὰς τῶν πραγμάτων αἰτίας καὶ τοὺς καιροὺς δεικνύουσαι τὸν Θεόν»8, χωρὶς νὰ διαθέτουν δηλαδὴ κυριολεκτικὸ χαρακτῆρα ἀλλὰ ὑποταγμένο ἁπλῶς στὴ χρονικὴ συγκυρία, δὲν ἀρκεῖ γιὰ νὰ μετριάσει τὸν ἀπαραγράπτως κτιστὸ χαρακτῆρα τους.

Οἱ συνέπειες αὐτῆς τῆς μοναδικῆς μέχρι τότε στὴ Δύση ἀντίληψης δημιουργοῦν ἕνα πλέγμα σοβαρότατων ἀποκλίσεων ἀπὸ τὴν ἐκκλησιαστικὴ ἐμπειρία Ἀνατολῆς καὶ Δύσεως. Τὸ πλέγμα αὐτὸ ἀποτέλεσε τὸ εὔφορο ἔδαφος γιὰ τὴν ἐκβλάστηση μιᾶς ἀπολύτως διακριτῆς θεολογικῆς καὶ φιλοσοφικῆς μαρτυρίας ἀπὸ τὴν ἀντίστοιχη τοῦ βυζαντινοῦ τρόπου. Βασικὴ ὅμως –καὶ μάλιστα ἀνεπίγνωστη– ἀπόληξη τῆς θεώρησης ὅτι ὁ Θεὸς σχετίζεται μέσω κτισμάτων μὲ τὴ δημιουργία Του εἶναι τελικὰ ἡ παντελὴς ἀπουσία Του ἀπὸ αὐτή. Ὡς νομοτελειακὴ σχεδὸν συνέπεια ἀκολουθεῖ ὁ πειρασμὸς τοῦ πανθεϊσμοῦ, ποὺ σὲ πολλὲς καὶ διαφορετικὲς μεταξύ τους περιπτώσεις ἀπασχόλησαν τὴ δυτικὴ σκέψη· ἐνδεικτικὰ παραδείγματα ὁ Ἐριγένης, ὁ Ἔκχαρτ καὶ ὁ Σπινόζα9. Κι ἂν ὁ σκόπελος τοῦ πανθεϊσμοῦ ξεπεράστηκε, αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι ἡ ναῦς τῆς Δύσεως διαφυλάχθηκε ἀπὸ τὸν ἀνθεκτικώτερο, ὅπως ἀποδείχθηκε, πειρασμὸ τῆς αὐτονόμησης τῆς λογικῆς ἀπὸ τὴν ὑπαρκτικὴ ἑνότητα τῆς σωματοψυχῆς. Τὸ ἀποτέλεσμα ἦταν ἡ δημιουργία μιᾶς θαυμαστῆς κατὰ τὰ ἄλλα καὶ μὲ σπουδαία κατορθώματα νοησιαρχίας σὲ ποικίλες ὅσες ἐκδοχὲς καὶ πολύτιμους σταθμοὺς στὴν ἱστορία τῆς σκέψεως. Τελευταῖο, ἀλλὰ καθόλου ἀμελητέο γέννημα τῶν αὐγουστίνειων ὑποκειμένων κτισμάτων εἶναι ἡ ὑποκατάσταση τῆς κατ’ ἐνέργειαν σχέσεως τοῦ Θεοῦ μὲ τὸν κόσμο ἀπὸ τὴν ἠθική.

Εἰδικώτερα, ἡ ἀπουσία τῆς θεμελιώδους πατερικῆς διακρίσεως μεταξὺ τῆς ἀμεθέκτου θείας οὐσίας καὶ τῶν μεθεκτῶν οὐσιωδῶν ἐνεργειῶν τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τὸν ἱ. Αὐγουστῖνο καὶ τὴ σύνολη μετέπειτα δυτικὴ παράδοση, ὑπὸ τὸ ἐπιχείρημα τῆς διαφύλαξης τῆς θείας ἑνότητος καὶ ἁπλότητος, σημαίνει ὄχι μόνο τὴν ἀναγκαία καὶ παραδεκτὴ ἀπὸ τὴν ἐκκλησιαστικὴ ἐμπειρία κατ’ οὐσίαν ἀπουσία τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τὸν κόσμο ἀλλὰ συγχρόνως καὶ τὴν ἀπουσία τῆς κατ’ ἐνέργειαν σχέσεώς Του μὲ αὐτόν. Οἱ ἄκτιστες θεῖες ἐνέργειες εἶναι ἡ μοναδικὴ γέφυρα ἀκτίστου-κτιστοῦ κι αὐτὸ ἀποτέλεσε τὸ συντριπτικώτερο πλῆγμα στὰ νεοπλατωνικὰ διάμεσα, εὐδιάκριτα ψήγματα τῶν ὁποίων ἀνιχνεύονται στὸν Αὐγουστῖνο. Ἡ μέχρι τὸν ἱ. Αὐγουστῖνο ὅμως κοινὴ θεολογικὴ μαρτυρία ὁμονοεῖ στὸ ὅτι τίποτε δὲν παρεμβάλλεται μεταξὺ Θεοῦ καὶ κτίσεως, παρὰ μόνον ἡ ἀμερίστως μεριζομένη ἄκτιστη δημιουργικὴ ἐνέργεια. Ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς διασαφηνίζει ὅτι κατὰ τὴν ἀφαίρεση τῶν ἀκτίστων ἐνεργειῶν, οἱ ὁποῖες οἰκειώνονται στόν «μεταξὺ τοῦ ἀμεθέκτου καὶ τῶν μετεχόντων»10 «τόπο», εὐθύνεται γιὰ τὴν ἀποστασιοποίηση τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὸν Θεό, καθὼς δημιουργεῖ μεταξύ τους «χάσμα μέγα καὶ ἀδιάβατον»11. Ὁ ἅγιος Γρηγόριος μά λιστα δὲν διστάζει νὰ διαγνώσει στὴν ἀπουσία τῶν ἀκτίστων ἐνερ γειῶν τὴν ἀνυπαρξία τοῦ ἰδίου τοῦ Θεοῦ12.

Μία τέτοια ὑπαρκτικὴ καὶ ὄχι διανοητικὴ σύλληψη γίνεται περισσότερο κατανοητὴ ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν γνωρίζει τὸν Θεὸ ὡς μία ἀκόμη παράσταση τοῦ νοῦ συλλογιστικὰ ἀποδεδειγμένη ἀλλὰ μεταλαμβάνοντας τὶς μεθεκτὲς ἐνέργειές Του. Ἡ ἐμπειρία αὐτὴ δὲν προϋποθέτει τὴ δυνατότητα τῆς λογικῆς ἐπεξεργασίας ἀνεξάρτητη ἀπὸ τὴ διαρκῶς μεταποιούμενη ὕπαρξη κατὰ τὴ μετοχή της στὴ σοφοποιὸ καὶ θεοποιὸ ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ. Ἔτσι, τὸ γεγονὸς τῆς γνώσεως συνιστᾶ πνευματική «συνουσία»13 καὶ ὄχι μία αὐτόνομη στοχαστικὴ διεργασία. Στὴν ἴδια γνωσιοθεωρητικὴ καὶ κυρίως ὑπαρκτικὴ ὁδὸ οἱ ἀρεοπαγιτικὲς συγγραφὲς καταθέτουν ὅτι: «πάντα γὰρ τὰ θεῖα καὶ ὅσα ἡμῖν ἐκπέφανται, ταῖς μετοχαῖς μόναις γινώσκεται»14. Πρόκειται γιὰ τὴ γνώση ποὺ μεταλαμβάνεται κατὰ τὸν κάματο τῆς ὕπαρξης νὰ καθίσταται δεκτικὴ τῆς παρουσίας τοῦ Λόγου καὶ ὄχι γιὰ τὴ γνώση ποὺ ἁλώνει μὲ τὸν λόγο ἕνα ἀντικείμενο. Ἡ γνώση τοῦ Θεοῦ εἶναι γεγονὸς κατ’ ἐνέργειαν σχέσεως δύο κατὰ φύση ἀκοινώνητων ὑπάρξεων. Ἡ ἀγεφύρωτη λοιπὸν ἄβυσσος μεταξὺ κτιστοῦ καὶ ἀκτίστου εἶναι ἀδύνατο νὰ ὑπερβαθεῖ μὲ κτιστὰ μέσα. Κανένας λογικὸς συμπερασμὸς τῆς εὐφυέστερης διανοίας δὲν δύναται νὰ προσπελάσει στὸ ἐλάχιστο τὸ μυστήριο μιᾶς κτιστῆς ἑτερότητας, πόσῳ μᾶλλον αὐτῆς τοῦ ἀκτίστου. Ἂν σχέση εἶναι ὁ τόπος συνάντησης δύο ἀλληλενεργουσῶν φύσεων, τότε ἡ νοητικὴ λειτουργία δὲν εἶναι παρὰ μία μόνο πτυχὴ τῆς ἐνεργούσης ὑπάρξεως. Ὁ ἄνθρωπος λοιπὸν γνωρίζει τὸν Θεό, καθ’ ὅσον ἀσκεῖ τὶς φυσικές του ἐνέργειες ὤστε νὰ συντονίζονται μὲ αὐτὲς τοῦ Θεοῦ. Ἡ πείρα αὐτῆς τῆς ὑπαρκτικῆς γυμνασίας, πρὸς δεξίωση τῆς ἀπόλυτης καὶ παντελῶς ἀνυπέρβατης μὲ κτιστὰ μέσα ἄκτιστης ἑτερότητας, συγκεφαλαιώνεται στὴν αἱμάσσουσα μαρτυρία: «ἱδρῶτι μᾶλλον, καὶ μὴ ψιλῷ λόγῳ, τὰ θεῖα μανθάνειν σπουδάσωμεν»15[ΔΕΝ ΤΑΥΤΙΖΕΤΑΙ Η ΦΥΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΑΚΡΙΒΩΣ Η ΠΛΑΝΗ ΤΗΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ Η ΟΠΟΙΑ ΚΑΤΑΡΓΕΙ ΤΗΝ ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΗ].

Ὁ «ψιλὸς λόγος» ὅμως ἔμελλε νὰ παίξει καθοριστικὸ ρόλο στὴν πορεία τῆς δυτικῆς σκέψεως. Θεμελιώδης ἀφετηρία του ὑπῆρξε ἡ αὐγουστίνεια ταύτιση νοῦ καὶ εἶναι στὸν ἄνθρωπο, ποὺ προϋποθέτει ἢ καὶ ἔχει ὡς ἄμεση συνέπεια τὸν πλήρη διαχωρισμὸ νοῦ καὶ σώματος16. Τὸ κατ’ εἰκόνα ὅμως, γιὰ τοὺς Πατέρες τῆς Ἀνατολῆς, ἀνήκει στὴ φύση τοῦ ἀνθρώπου17, ὁ δὲ ἄνθρωπος εἶναι τὸ συναμφότερον ψυχῆς καὶ σώματος18. Ὁ Αὐγουστῖνος λοιπόν, θεωρώντας ὅτι ἡ φύση τοῦ ἀνθρώπου εἶναι μόνον ὁ λογικὸς καὶ νοερὸς νοῦς19, ἀναγνωρίζει, ὑπὸ τὴν ἐπίδραση τοῦ νεοπλατωνισμοῦ, ὅτι ἡ οὐσία τοῦ ἀνθρώπου συγκεφαλαιώνεται στὸν νοῦ· ὅτι ὁ νοῦς εἶναι αὐτὸ ποὺ κάνει τὸν ἄνθρωπο νὰ εἶναι: «ἡ ψυχὴ συνιστᾶ τὴν ἴδια στιγμὴ Εἶναι καὶ γνώση τοῦ ἑαυτοῦ της, καὶ ὅτι ὡς Εἶναι καὶ γνώση ἀποτελεῖ αὐτοκατάφαση»20.Ἔτσι, ἡ πίστη γίνεται ὑπόθεση τῆς σκέψεως διὰ τῆς ὁποίας «ἀποκτᾶται» ὁ Θεός21. Γι’ αὐτὸ τὸ Περὶ Τριάδος πόνημα τοῦ ἱ. Αὐγουστίνου τελειώνει ἐξομολογητικὰ πρὸς τὸν Θεὸ μὲ τὰ λόγια: «ἐζήτησά σε καὶ ἐπεθύμησα τῇ διανοίᾳ ἰδεῖν ὅπερ ἐπίστευσα»22. Ἡ πίστη ζητεῖ νὰ κατανοήσει. Κατὰ τὸν στοχασμό της δὲ ἀνακαλύπτει ἀμετάβλητες ἀλήθειες μὲ αἰώνια καὶ καθολικὴ ἰσχύ, ποὺ ἀποτελοῦν μεταφυσικὸ ἔρεισμα καὶ ὁδοδείκτη πρὸς τὸν Θεό.[ΤΟ ΣΥΝΑΜΦΟΤΕΡΟΝ ΚΑΤΗΡΓΗΘΗ ΜΕ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ. Ο ΚΥΡΙΟΣ ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΕ ΤΟ ΚΑΤΈΙΚΟΝΑ. Η ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΔΙΑΦΕΡΕΙ ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΟΠΩΣ ΜΑΣ ΦΑΝΕΡΩΣΕ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΜΕ ΤΟΝ ΑΠ. ΠΑΥΛΟ]

Ἡ ἐπιβίωση τοῦ νεοπλατωνισμοῦ εἶναι ἐπίσης φανερὴ στὴν ἀντίληψη ὅτι στὸν Θεὸ ὑπάρχουν αἰώνιες ἰδέες ὡς ἀρχέτυπα τῆς δημιουργίας τοῦ κτιστοῦ. Μὲ τὴ βοήθεια τοῦ πλωτινικοῦ φωτισμοῦ-ἐλλάμψεως, ὁ Αὐγουστῖνος ἐξηγεῖ τὴν ἱκανότητα νὰ βλέπει ὁ ἄνθρωπος τὶς αἰώνιες ἀλήθειες καὶ νὰ προβαίνει σὲ κρίσεις στὴ βάση τῶν αἰώνιων προτύπων-ἰδεῶν, οἱ ὁποῖες «μαρτυροῦν τὴν ὕπαρξη μιᾶς ἀπόλυτης καὶ ἀντικειμενικῆς Ἀλήθειας, καθὼς καὶ τὴν παρουσία της μέσα στὸν ἴδιο τὸν ἄνθρωπο»23. Ἐφ’ ὅσον ἡ πηγὴ τῶν ἰδεῶν καὶ ἡ πηγὴ τῆς προελεύσεως τοῦ κόσμου εἶναι ὁ Θεός, «κάθε γνώση τῶν νοητῶν, ἀποτελεῖ –κατὰ τὸ μερίδιο ποὺ τῆς ἀναλογεῖ– θέαση τοῦ Θεοῦ, θεοπτία, τρόπον τινὰ ἄγγιγμα καὶ ψηλάφισμα τῆς θείας διάνοιας στὴν αἰώνια δομή της»24. Ἔτσι ὁ Αὐγουστῖνος μπορεῖ νὰ ἀποφαίνεται ὅτι ἡ ψυχή: «εἰ καὶ ταῦτα μάλιστα τρεπτὴ ὅμως μέντοι δυναμένη τῆς ἀτρέπτου σοφίας ἐκείνης μετέχειν»25. Ἐλλείψει ὅμως τῆς παρουσίας τῆς ἄκτιστης οὐσιώδους ἐνέργειας τοῦ Θεοῦ, ἡ ἔννοια αὐτῆς τῆς μετοχῆς ἀνακαλεῖ καὶ πάλι νεοπλατωνικὰ δόγματα. Ἄλλωστε, ἡ δυνατότητα ποὺ παρέχει ἡ θεία ἔλλαμψη (στὴν παράδοση τῆς Ἀνατολῆς ἡ ἔλλαμψη ὡς ἄκτιστη ἐνέργεια συνιστᾶ τὴν ἀκρώρεια τῆς μετοχῆς) ὥστε νὰ βλέπει ὁ ἄνθρωπος τὶς αἰώνιες ἀλήθειες, δὲν πρέπει νὰ ἐξετάζεται χωρὶς τὴν ὑπόθεση τῆς κοινῆς λογικῆς ὅτι ἡ αἰώνια ἀμεταβλησία, γιὰ παράδειγμα, τῶν μαθηματικῶν προτάσεων μπορεῖ νὰ συλληφθεῖ ἀκόμη καὶ ἀπὸ ἕναν ἀμέτοχο ἄπιστο26. Ἐφ’ ὅσον δὲ οἱ γενικὲς αὐτὲς ἀλήθειες, ὡς τύπος καὶ γνώμονας κάθε πραγματικότητας, εἶναι «καθορισμοὶ τοῦ περιεχομένου τοῦ πνεύματος τοῦ Θεοῦ […] κάθε λογικὴ γνώση εἶναι γνώση τοῦ Θεοῦ»27.

(Συνεχίζεται)

Σημειώσεις

1. π. Νικόλαος Λουδοβῖκος, Ἡ κλειστὴ πνευματικότητα καὶ τὸ νόημα τοῦ ἑαυτοῦ. Ὁ μυστικισμὸς τῆς ἰσχύος καὶ ἡ ἀλήθεια φύσεως καὶ προσώπου, ἐκδ. Ἑλληνικὰ Γράμματα, Ἀθήνα 1999, σ. 33.
2. Αὐγουστίνου, Περὶ Τριάδος βιβλία πεντεκαίδεκα ἅπερ ἐκ τῆς Λατίνων διαλέκτου εἰς τὴν Ἑλλάδα μετήνεγκε Μάξιμος ὁ Πλανούδης, Μ. Παπαθωμόπουλος – Ἰσαβέλλα Τσαβαρῆ – G. Rigotti (ἐπιμ.), ἐκδ. Ἀκαδημία Ἀθηνῶν, Ἀθῆναι 1995, σ. 171.
3. Αὐγουστίνου, Περὶ Τριάδος…, ὅ.π., σ. 175.
4. Αὐγουστίνου, Περὶ Τριάδος…, ὅ.π.
5. Αὐγουστίνου, Περὶ Τριάδος…, ὅ.π., σ. 177: «τὸν μὲν Θεὸν ἐκεῖ φανέντα γινώσκομεν οὐ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν τὴν ἀόρατόν τε καὶ ἄτρεπτον μένουσαν ἀλλὰ δι’ ἐκείνης τῆς ἰδέας τοῦ κτίσματος».
6. Βλ. Αὐγουστίνου, Περὶ Τριάδος…, ὅ.π., σ. 243.
7. Βλ. ὅ.π., σ. 339.
8. Βλ. ὅ.π., σ. 191.
9. Γιὰ τὴ συγκεκριμένη θεώρηση ἔχει διατυπωθεῖ καὶ ὁ σχετικὸς αντίλογος, τοῦ ὁποίου ἡ διεξέταση ὑπερβαίνει τὸν σκοπὸ τοῦ παρόντος ἄρθρου.
10. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὑπὲρ τῶν ἱερῶς ἡσυχαζόντων λόγος, ἐπιμ. Παν. Χρήστου, ἐκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη 2010, σσ. 3, 2, 24, 28.
11. Ὅ.π., 3, 2, 24, 30.
12. Ὅ.π., 3, 3, 6, 7-9: «ἢ γὰρ οὐκ ἔχει φυσικὰς καὶ οὐσιώδεις ἐνεργείας ὁ θεὸς καὶ ἄθεός ἐστιν ὁ τοῦτο λέγων - τοῦτο γὰρ ἄντικρυς, φησίν, ὅτι οὐκ ἔστι θεός […]».
13. Βλ. ἐνδεικτικὰ Μαξίμου Ὁμολογητοῦ, Περὶ διαφόρων ἀποριῶν τῶν ἁγίων Διονυσίου καὶ Γρηγορίου, PG 91, 1364D: «καὶ πληθυνόμενος τοῖς πνευματικοῖς θεωρήμασι, καὶ ἀκατάσβεστον τὸν καυστικώτατον τῆς πρὸς τὴν θείαν συνουσίαν ἀπαθοῦς ἐφέσεως ἔρωτα κεκτημένος». Ἐπίσης βλ. Συμεὼν Νέου Θεολόγου, SC 196, σ. 116: «ἄφατον ἐμποιοῦσαν μοι ἡδονὴν συνουσίας καὶ γάμου πόθον ἄπειρον, ἑνώσεως ἐνθέου».

14. Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου, Περὶ θείων ὀνομάτων, PG 3, 645A.

15. Ἰωάννου τῆς Κλίμακος, PG 88, 1021B.

16. Αὐγουστίνου, Περὶ Τριάδος…, ὅ.π., τ. Β´, σ. 663: «μὴ κατὰ τὴν μορφὴν τοῦ σώματος τὸν ἄνθρωπον γενέσθαι κατ’ εἰκόνα Θεοῦ ἀλλὰ κατὰ τὸν λογικὸν νοῦν».

17. Γρηγορίου Νύσσης, Περὶ τῆς γενέσεως τοῦ ἀνθρώπου ὁμιλία Α´, PG 44, 273Α.

18. Γρηγορίου Παλαμᾶ, PG 150, 1361C.

19. Αὐγουστίνου, Περὶ Τριάδος…, ὅ.π., τ. Β´, σ. 819: «Ἔστι τοιγαροῦν φύσις ἄκτιστος ἡ κτίσασα πάσας τὰς λοιπὰς μικράς τε καὶ μείζονας φύσεις καὶ τούτων ὧν ἔκτισε ἀναντιῤῥήτως ὑπεροχικωτέρα, ἀμέλει καὶ τούτου μὲν περὶ οὗ διαλεγόμεθα τοῦ λογικοῦ καὶ νοεροῦ τοῦ ἀνθρώπου νοός, ὃς κατ’ εἰκόνα τοῦ ποιήσαντος αὐτὸν γέγονεν».

20. Χ. Χάιμζετ, Τὰ ἕξι μεγάλα ἐρωτήματα τῆς δυτικῆς μεταφυσικῆς καὶ οἱ ρίζες τῆς νεότερης φιλοσοφίας, μετάφρ. Μ. Παπανικολάου, ἐκδ. Π.Ε.Κ., Ἡράκλειο 2020, σ. 171. 21. π. Νικόλαος Λουδοβῖκος, Ἡ κλειστὴ πνευματικότητα…, ὅ.π., σσ. 36, 40. 22. Αὐγουστίνου, Περὶ Τριάδος…, ὅ.π., τ. Β´, σ. 993. 

Πηγή: Περιοδικό Θεολογία

Ομιλία εις την Κυριακή του Θωμά (Αγ. Γρηγόριος ο Παλαμάς)

Θ’ αντιληφθής καλύτερα την υπεροχή της Κυριακής απέναντι στις άλλες εορτάσιμες ημέρες και από το εξής. Κάθε άλλη εορτάσιμη ημέρα το έτος φέρει μόνο μια φορά, ενώ την Κυριακή μας την επαναφέρει και ο κάθε μήνας μόνος του τέσσερις φορές· έτσι αυτή με την τόσο συχνή επάνοδο μάς καθιστά όλο το έτος της αληθινής αφέσεως, έτος ευπρόσδεκτο από τον Κύριο. Γι’ αυτό και ο Κύριος διδάσκοντάς μας να την εορτάζωμε εμπράκτως με το πέρασμα κάθε εβδομάδος ημερών, εμφανίσθηκε πρώτα στους μαθητάς σε οικία, ενώ απουσίαζε ο Θωμάς, και παρουσίασε τον εαυτό του ζωντανόν, τους πρόσφερε την ειρήνη και με το εμφύσημα εχάρισε τη χάρι του θείου Πνεύματος· ενέβαλε σ’ αυτούς θεία δύναμι να δένουν και να λύουν τις αμαρτίες και τους κατέστησε συμμετόχους της ουράνιας κυριαρχίας, λέγοντάς τους, «λάβετε άγιο Πνεύμα, αν συγχωρήσετε τις αμαρτίες κάποιων, τους συγχωρούνται, αν τις κρατήτε, κρατούνται».[Ιω. 20,2 εἰρήνη ὑμῖν. καθὼς ἀπέσταλκέ με ὁ πατήρ, κἀγὼ πέμπω ὑμᾶς. καὶ τοῦτο εἰπὼν ἐνεφύσησε καὶ λέγει αὐτοῖς· λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον·] [ΔΕΝ ΕΙΠΕ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ, ΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΧΑΡΙ ΤΟΥ. ΠΝΕΥΜΑ Ο ΘΕΟΣ. ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΑΓΙΟ ΤΗΣ ΘΕΟΤΗΤΟΣ ΤΟΥ]

Αυτήν λοιπόν την δύναμι και χάρι παρέσχε ο Κύριος, εμφανισθείς κατά την ιδία την ημέρα της αναστάσεώς του, που πάντως ήταν Κυριακή· έπειτα παραλείποντας τις ενδιάμεσες ημέρες της εβδομάδος, κατά την ογδόη, δηλαδή την Κυριακή που έχομε σήμερα, έρχεται πάλι στην ίδια οικία, για να εγκαινιάση την πανήγυρί του και οδηγήση τον διστακτικό Θωμά προς την πίστι· διότι κατά τον αγαπημένο ευαγγελιστή και μαθητή του Σωτήρος, «έπειτα από οκτώ ημέρες οι μαθηταί ήσαν πάλι μέσα και ανάμεσά τους ο Θωμάς· έρχεται ο Ιησούς, ενώ οι θύρες ήσαν κλειστές, εστάθηκε στη μέση τους και λέγει σ’ αυτούς, ειρήνη σ’ εσάς».

Βλέπετε ότι Κυριακή συνέβηκαν και η συνάθροισις των μαθητών του Χριστού και ο ερχομός του Κυρίου προς αυτούς; Διότι Κυριακή ήταν, όταν για πρώτη φορά ήλθε σε συνάθροισί τους, και μετά οκτώ ημέρες πάλι Κυριακή έρχεται σε σύναξί τους. Εκείνες τις συνάξεις εικονίζει διαρκώς η Εκκλησία του Χριστού με το να επιτελή κυρίως κατά Κυριακή τις συνάξεις, όπου κι’ εμείς ευρισκόμαστε ανάμεσά σας και κηρύττομε δημοσία τα χρήσιμα για την σωτηρία και οδηγούμε προς την ευσέβεια και τον ευσεβή βίο.

Κανένας λοιπόν να μην απουσιάζη από αυτές τις ιερές και θεοπαράδοτες συνάξεις είτε από ραθυμία είτε από την συνεχή ασχολία με τα γήινα, ώστε να μη εγκαταλειφθή δικαίως από τον Θεό και πάθη κάτι παρόμοιο με τον Θωμά που δεν ήλθε στην ώρα του· κι’ αν πνιγμένος από τις φροντίδες απουσιάση μια φορά, να ανταποδώση την επομένη, φέροντας τον εαυτό του στην Εκκλησία του Χριστού, για να μη μείνη αμείωτος, αφού, ενώ ασθένησε κατά την ψυχή στην απιστία με έργα και λόγια, δεν προσήλθε στο ιατρείο του Χριστού και δεν εδέχθηκε την ιερά ιατρεία, όπως ο θείος Θωμάς. Υπάρχουν πραγματικά, υπάρχουν όχι μόνο λογισμοί και λόγοι, αλλά και έργα και πράξεις πίστεως (διότι, λέγει, «δείξε μου την πίστι σου από τα έργα σου»), από τα οποία αν εκπέση κανείς τελείως απομακρυνόμενος από την Εκκλησία του Χριστού και επιδιδόμενος αποκλειστικώς στα μάταια, έχει την πίστι νεκρά, δηλαδή ανύπαρκτη, γινόμενος κι’ αυτός νεκρός διά της αμαρτίας.

Αλλ’ απορούν μερικοί, πώς με κλειστές θύρες εισήλθε ο Χριστός έχοντας σώμα; Διότι, όπως φαίνεται, δεν γνωρίζουν να συγκρίνουν τα πνευματικά με τα πνευματικά και να τα κατανοούν δι’ αλλήλων, όπως λέγει ο θείος απόστολος. Διότι, αν δεν έφθειρε τη μήτρα της Παρθένου που τον εγέννησε κατά σάρκα, αφού δεν την έθιξε κατά την γέννησί του αλλά διετήρησε σώα τα σημεία της παρθενίας, μ’ όλο που τότε έφερε παθητό και θνητό σώμα, τι το παράδοξο, αν τώρα, που απαθανάτισε το ανθρώπινο πρόσλημμα και έχει αθάνατο σώμα, εισήλθε από κλειστές θύρες; Αλλά επειδή πάντως είχε αθάνατο και απαθές σώμα, πώς λοιπόν είχε τις ουλές και τα τρυπήματα στα χέρια και την πλευρά; Διότι λέγει ο ευαγγελιστής ότι ο Κύριος είπε προς τον Θωμά· «φέρε εδώ τον δάκτυλό σου και ιδέ τα χέρια μου και φέρε το χέρι σου και βάλε το στην πλευρά μου· και να μη είσαι άπιστος, αλλά πιστός». Πώς είχε λοιπόν τις ουλές; Βέβαια θνητό και παθητό σώμα δεν θα μπορούσε να επιδείξη ουλές και τρυπήματα και παρ’ όλα αυτά να μένη σώο και υγιές· το δε απαθές και αθάνατο μπορεί και ουλές να δείξη και τρυπήματα, που έπαθε πρωτύτερα, σε όσους θέλει, και παρ’ όλα αυτά να μένη απαθές και αθάνατο.

Εμένα δε τούτο μου επιτρέπει ν’ αντιληφθώ και αυτό, ότι δηλαδή τις ουλές φέρουν ως αιώνιο στολίδι όσοι έπαθαν για τον Χριστό. Όπως δηλαδή οι φωταγωγοί των παραθύρων χωρίς να μειώνουν κατά τίποτε την ασφάλεια της οικοδομής, δεν αποτελούν ασχήμια αλλά στολίδι αναγκαιότατο στις οικίες,αφού στέλλουν μέσα το φως και προσφέρουν την προς τα έξω θέα των ενοίκων, κατά τον ίδιο τρόπο τα πάθη επί του σώματος γιά τον Χριστό και τα τρυπήματα από αυτά είναι γι’ αυτούς, που τα έχουν φωταγωγοί του ανεσπέρου φωτός και κατά τον καιρό της εκφάνσεως του φωτός εκείνου αυτοί αναγνωρίζονται μάλλον από το θείο κάλλος και την λαμπρότητα, αλλ’ όχι μόνο δεν φθείρονται από την απάθεια, αλλά μάλλον είναι πρόξενοι της αθανασίας.

Το δε σώμα του Χριστού που έχει μέσα του την πηγή του φωτός, εκλάμποντας από εκεί εφώτισε νοερώς τον διστάζοντα, ώστε ο Θωμάς να φωνάξη αμέσως με τελεία θεολόγησι, «ο Κύριός μου και ο Θεός». Ο δε Κύριος είπε προς αυτόν, «επειδή με είδες επίστευσες; μακάριοι αυτοί που επίστευσαν χωρίς να ιδούν», δεικνύοντας ότι οι αυτόπτες δεν έχουν περισσότερα δικαιώματα στη δόξα από εκείνους που οδηγούνται δι’ αυτών στην προς τον Κύριο πίστι. Αν δε δεν είπε ‘πιστεύοντες’ αλλά «πιστεύσαντες», το είπε με την θεία και προγνωστική δύναμι του γνωρίζοντος τα πάντα πριν από τη γένεσί τους, ότι τα εσόμενα είναι γεγονότα.

Κάτι που μόλις τώρα μου ήλθε στο νου, θα το ειπώ προς την αγάπη σας. Πραγματικά βλέπω ότι ο Θωμάς, όταν ήταν απών, έγινε άπιστος, όταν δε ήλθε μαζί με τους πιστεύοντας, δεν αστόχησε καθόλου στην πίστι. Γι’ αυτό έβαλα στο νου μου ότι, και ο αμαρτωλός άνθρωπος, μόνο αν αποφύγη την συναναστροφή με τους φαύλους και συναναστρέφεται τους δικαίους δεν θα αστοχήση ποτέ στη δικαιοσύνη και στη γι’ αυτήν ψυχική σωτηρία. Κι’ αυτό νομίζω ότι υπαινίσσεται και ο ψαλμωδός προφήτης, όταν μακαρίζη τους παρεκκλίνοντας από την συμπαράστασι και συνοδοιπορία με τους διεφθαρμένους, και άλλος προφήτης όταν λέγη, να μη είσαι με πολλούς στην κακία, και ο παροιμιαστής, «στη συνάθροισι των αμαρτωλών θα γίνη πυρκαϊά, ενώ αυτός που συμπορεύεται με σοφούς θα είναι σοφός».

Επομένως, αδελφοί, ας συναθροιζώμαστε και ας επισκεπτόμαστε συχνά την Εκκλησία του Θεού· διότι κάθε πραγματικά ευλαβής παρευρίσκεται και παραμένει σ’ αυτήν χωρίς απουσίες. Και όταν ο καθένας σας έλθη σ’ αυτήν, ας παρατηρή τους ευλαβέστερους, που μπορεί να τους διακρίνη και μόνο με τη θέα της παραστάσεως σε σιωπή και προσοχή. Ας παρατηρή λοιπόν τους ευλαβέστερους και σεβόμενους τον Κύριο περισσότερο από τους άλλους, και πλησιάζοντας ας προσκολλάται σ’ αυτούς και ας συμπαραστέκεται στον Θεό μαζί με αυτούς. Κι αν εξέλθη από εδώ μετά την απόλαυσι, σε ημέρα Κυριακή, σχολάζοντας από τα επίγεια έργα για τον Κύριο, του οποίου επώνυμος είναι αυτή, ας αναζητή με επιμέλεια, μήπως κάποιος μιμούμενος τους Αποστόλους εκείνους μένη τον περισσότερο χρόνο κατάκλειστος, ποθώντας να επικοινωνήση προς τον Κύριο διά της προσευχής και της ψαλμωδίας σε ησυχία, καθώς και διά της άλλης διαγωγής. Ας προσέλθη λοιπόν και αυτός σ’ εκείνον, ας εισέλθη στην οικία του με πίστι, σαν σε ουράνιο χώρο που έχει μέσα την αγιαστική δύναμι του Πνεύματος· ας παρακάθεται με τον ένοικο, ας παραμένη μαζί του, όσο μπορεί, και ας συνομιλή μαζί του περί Θεού και θείων πραγμάτων, ερωτώντας, μαθαίνοντας με ταπείνωσι κι επικαλούμενος την βοήθεια δι’ ευχής. Πράττοντας έτσι θα έλθη και προς αυτόν αοράτως – το γνωρίζω καλά – ο Χριστός και θα προσφέρη την ειρήνη μέσα στο λογικό της ψυχής, θ’ αυξήση την πίστι, θα δώση μεγαλύτερη δύναμι στον στηριγμό και στον καιρό του θα τον κατατάξη μαζί με τους εκλεκτούς του στη βασιλεία των ουρανών.

Αυτήν είθε να επιτύχωμε όλοι εμείς, στο όνομα αυτού που τώρα απέθανε για μας και αναστήθηκε και ύστερα θα έλθη με δόξα, του βασιλέως των αιώνων Χριστού· διότι σ’ αυτόν πρέπει δόξα στους αιώνες των αιώνων. Γένοιτο.

(Απόσπασμα λόγου εις το μυστήριον του Σαββάτου και της Κυριακής)
(Πηγή: paterikakeimena.blogspot.com)

Ομιλία εις την Κυριακή του Θωμά (Αγ. Γρηγόριος ο Παλαμάς) – Η ΑΛΛΗ ΟΨΙΣ