Άγιος Νείλος ο Ασκητής: Όταν νομίσεις ότι δεν έχεις ανάγκη από δάκρυα στην προσευχή σου για τις αμαρτίες σου…

(Επιμέλεια Στέλιος Κούκος)                                              

                                          Άγιος Νείλος ο Ασκητής
                                      Περί προσευχής 153 κεφάλαια

73. Όταν λοιπόν προσεύχεται ο νους καθαρά και χωρίς πάθος, τότε δεν ορμούν πλέον οι δαίμονες εναντίον του από τα αριστερά, αλλά από τα δεξιά. Του υποβάλλουν μορφή του Θεού και ένα εικονισμό από τούς αγαπητούς στην αίσθηση, ώστε να νομίζει ότι πέτυχε τελείως το σκοπό της προσευχής. Αυτό, είπε κάποιος με πνευματική γνώση, συμβαίνει από το πάθος της κενοδοξίας και από το δαίμονα που αγγίζει τον τόπο του εγκεφάλου.

74. Νομίζω ότι ο δαίμονας αυτός πού αγγίζει τον τόπο του εγκεφάλου, μεταστρέφει το φως του νου όπως θέλει. Και έτσι κινείται το πάθος της κενοδοξίας σε λογισμό πού διαμορφώνει το νου, ώστε με επιπολαιότητα να νομίζει ότι απέκτησε θεία και πραγματική γνώση. Και επειδή αυτός δεν ενοχλείται από σαρκικά και ακάθαρτα πάθη, αλλά παρίσταται καθαρός δήθεν στην προσευχή, πιστεύει ότι δεν γίνεται πλέον μέσα του καμιά αντίθετη ενέργεια. Γι’ αυτό βάζει στο νου του ότι είναι κάποια θεία εμφάνιση εκείνη πού προέρχεται σ΄ αυτόν από το δαίμονα, πού χρησιμοποιεί εξαιρετική δεινότητα και διά μέσου του εγκεφάλου αλλοιώνει το ενωμένο με το νου φως και μεταβάλλει το νου, όπως είπαμε παραπάνω.

75. Όταν έρθει ο Άγγελος του Θεού, με το λόγο του μόνο παύει αυτή τη δαιμονική ενέργεια και κινεί το φως του νου, ώστε να ενεργεί χωρίς πλάνη.

76. Το λεγόμενο στην Αποκάλυψη ότι ο Άγγελος φέρνει θυμίαμα, για να το δώσει στις προσευχές των Αγίων, νομίζω ότι είναι αυτή η χάρη πού ενεργείται διά του Αγγέλου. Γιατί φέρνει γνώση της αληθινής προσευχής, ώστε στο εξής να στέκεται ο νους έξω από ταραχή, ακηδία και απροσεξία.

77. Οι φιάλες των θυμιαμάτων είναι οι προσευχές των Αγίων, τις οπαίες έφεραν μαζί τους οι είκοσι τέσσερις πρεσβύτεροι. Φιάλη πρέπει να εννοήσουμε τη φιλία με τον Θεό, δηλαδή την τέλεια και πνευματική αγάπη, μέσα στην οποία ενεργείται η προσευχή «εν πνεύματι και αληθεία», πνευματικά και αληθινά.

78. Όταν νομίσεις ότι δεν έχεις ανάγκη από δάκρυα στην προσευχή σου για τις αμαρτίες σου, σκέψου πόσο έχεις απομακρυνθεί από τον Θεό, ενώ οφείλεις να βρίσκεσαι διαρκώς κοντά σ΄ Αυτόν, και τότε θα δακρύσεις με μεγαλύτερη θέρμη.

79. Πράγματι, αν γνωρίζεις σε ποια άθλια πνευματική κατάσταση βρίσκεσαι, μ΄ ευχαρίστηση θα πενθήσεις, ελεεινολογώντας τον εαυτό σου κατά τον προφήτη Ησαΐα: πως, ενώ είσαι ακάθαρτος και ανάμεσα σε τέτοιο λαό, δηλαδή λαό δαιμόνων, τολμάς να παρουσιάζεσαι μπροστά στον Κύριο σαβαώθ (=των δυνάμεων);

Από τη «Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών», α’ τόμος, μετάφραση Αντώνιος Γαλίτης των εκδόσεων το Περιβόλι της Παναγίας.

Άγιος Νείλος ο Ασκητής: Όταν νομίσεις ότι δεν έχεις ανάγκη από δάκρυα στην προσευχή σου για τις αμαρτίες σου... - Pemptousia

Η ΚΟΡΥΦΗ ΤΩΝ ΚΟΡΥΦΩΝ ΠΕΡΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΓΕΝΟΥΣ

Στυλιανός Καβάζης's Post

Ο Παπαδιαμάντης πίστευε πως η επανάσταση του 1821 δεν δικαιώθηκε. Ο λαός που πολέμησε για να βρει την ελευθερία του «απλώς και μόνον μετήλλαξε τυράννους».

Απόκλιση από την ορθόδοξη πολιτική παράδοση για τον Παπαδιαμάντη σήμαινε πολιτικό θάνατο του Γένους και γι᾿ αυτό ήταν σφόδρα πολέμιος εναντίον αυτών που αρνούνταν την βυζαντινή μας παράδοση, που περισσότερο ίσως κι από πνευματική, είναι παράδοση πολιτική, μέσα από τη θρησκευτική της έκφραση.
Ιδού πως εικονογραφεί το πολιτικό μας πρόβλημα ο Παπαδιαμάντης στο διήγημα του «Λαμπριάτικος ψάλτης» που δημοσιεύθηκε στην Ακρόπολη το 1893:
«Τὸ σημερινὸν ἔθνος δὲν ἐπῆγε, δυστυχῶς, τόσον ἐμπρός, ὅσον λέγουν αὐτοί. Τὸ ἔθνος τὸ Ἑλληνικόν, τὸ δοῦλον τουλάχιστον, εἶναι ἀκόμη πολὺ ὀπίσω, καὶ τὸ ἐλεύθερον δὲν δύναται νὰ τρέξῃ ἀρκετὰ ἐμπρός, χωρὶς τὸ ὅλον νὰ διασπαραχθῇ ὡς διασπαράσσεται, φεῦ! Ἤδη. Ὁ τρέχων πρέπει νὰ περιμένῃ καὶ τὸν ἑπόμενον, ἐὰν θέλῃ ἀσφαλῶς νὰ τρέχῃ· ὁ ἐλεύθερος πρέπει νὰ βοηθῇ τὸν δεσμώτην ἢ πρέπει νὰ τὸν ἀνακουφίζῃ. Ὅσον παρέρχεται ὁ χρόνος, τόσον τὸ ἐλεύθερον ἔθνος καθίσταται, οἴμοι ἀνικανώτερον, ὅπως δώσῃ χεῖρα βοηθείας εἰς τὸ δοῦλον ἔθνος». Ο Παπαδιαμάντης πίστευε πως η επανάσταση του 1821 δεν δικαιώθηκε. Ο λαός που πολέμησε για να βρει την ελευθερία του «απλώς και μόνον μετήλλαξε τυράννους».
Ο Παπαδιαμάντης έχει μία ολική σύλληψη περί του Γένους. Δεν το βλέπει στα πλαίσια της απελευθερωμένης νότιας Ελλάδος. Γι᾿ αυτόν Γένος είναι το ποίμνιο των Ορθοδόξων που αναγνωρίζει ως πνευματική κεφαλή την Βασιλεύουσα και το οποίο εν πολλοίς παραμένει αλύτρωτο και χρειάζεται χείρα βοηθείας, που δεν είναι μόνο οικονομική και πολιτική ενίσχυση, αλλά πρωτίστως ενίσχυση πνευματική, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει αποκοπή από τις πάτριες ρίζες εν ονόματι κάποιου «εκσυγχρονισμού», που και τότε, όπως και τώρα, ταλανίζει το δύσμοιρο Γένος μας. Δεν αμφισβητεί την όποια εξέλιξη ο Παπαδιαμάντης, ούτε ξεγράφει τις νεωτερίζουσες τάσεις.
Απλώς ρεαλιστικώτατα πιστεύει στην αρχή του «κάθε πράγμα στον καιρό του» και γράφει χαρακτηριστικά:«Ἄγγλος ἢ Γερμανὸς ἢ Γάλλος δύναται νὰ εἶναι κοσμοπολίτης ἢ ἄθεος ἢ ὅ,τι δήποτε. Ἔκαμε τὸ πατριωτικὸν χρέος του, ἔκτισε μεγάλην πατρίδα. Τώρα εἶναι ἐλεύθερος νὰ ἐπαγγέλλεται χάριν πολυτελείας τὴν ἀπιστίαν καὶ τὴν ἀπαισιοδοξίαν. Ἀλλὰ Γραικύλος τῆς σήμερον, ὅστις θέλῃ νὰ κάμῃ δημοσίᾳ τὸν ἄθεον ἢ τὸν κοσμοπολίτην, ὁμοιάζει μὲ νᾶνον ἀνορθούμενον ἕως ἄκρων ὀνύχων καὶ τανυόμενον νὰ φθάση καὶ αὐτὸς γίγας. Τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, τὸ δοῦλον, ἀλλ᾿ οὐδὲ ἧττον καὶ τὸ ἐλεύθερον, ἔχει διὰ παντὸς ἀνάγκην τῆς θρησκείας του».
Η θρησκεία ήταν, για τον Παπαδιαμάντη, η πλατειά και ισχυρή βάση πάνω στην οποία όφειλε το Γένος να στηρίξει την πολιτική του και γι᾿ αυτό ο Παπαδιαμάντης, κάνοντας με τα λογοτεχνήματά του, τη δική του πολιτική, συμπυκνώνει το πολιτικό-λογοτεχνικό του δόγμα στα εξής:
«Τὸ ἐπ᾿ ἐμοί, ἐν ὅσῳ ζῶ καὶ ἀναπνέω καὶ σωφρονῶ, δὲν θὰ παύσω, ἰδίως κατὰ τὰς πανεκλάμπρους ταύτας ἡμέρας, νὰ ὑμνῶ μετὰ λατρείας τὸν Χριστόν μου, νὰ περιγράφω μετ᾿ ἔρωτος τὴν φύσιν καὶ νὰ ζωγραφῶ μετὰ στοργῆς τὰ γνήσια Ἑλληνικὰ ἔθη».
Εν προκειμένω ο σπουδαιότερος Έλληνας λογοτέχνης(τουλάχιστον κατά την προσωπική μου άποψη)βλέπει τον Ελληνισμό ως μια αδιάσπαστη συνέχεια ψυχής και πίστης, που διαπερνά τους αιώνες από την αρχαία Ελλάδα, μέσα από την ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και τη Βυζαντινή αυτοκρατορία, έως τις σκοτεινές μέρες της Τουρκοκρατίας. Για αυτόν, η Επανάσταση του 1821 δεν ήταν απλώς ένας αγώνας αλλά ήταν ένα ακόμη επεισόδιο στη μεγάλη ιστορική πορεία του Γένους, μια στιγμή θάρρους και πίστης που όμως χρειάζεται πνευματική συνέχεια για να δικαιωθεί.
Μέσα από τα μάτια του, ο Ελληνισμός δεν τελειώνει με τα σύνορα της ανεξάρτητης Ελλάδας αλλά παραμένει ζωντανός σε κάθε ελληνική ψυχή, σε κάθε ορθόδοξο χωριό της Μικράς Ασίας, της Κωνσταντινούπολης και των αλύτρωτων πατρίδων. Κάθε έθιμο, κάθε ψαλμός, κάθε πράξη πίστης γίνεται κρίκος που συνδέει το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον. Ο Παπαδιαμάντης μας διδάσκει ότι η επιβίωση του Ελληνισμού δεν εξαρτάται μόνο από πολιτικές κατακτήσεις ή στρατιωτικά επιτεύγματα μα στηρίζεται στη διατήρηση της γλώσσας, της πίστης και των γνήσιων ηθών, που μεταλαμπαδεύονται από γενιά σε γενιά.
Έτσι, ακόμα και στα πιο δύσκολα χρόνια, ο Ελληνισμός συνεχίζει να ζει, όχι ως απλή ανάμνηση, αλλά ως ζωντανή πραγματικότητα, που χρειάζεται πίστη, φροντίδα και σεβασμό για την παράδοση.Αυτή η συνέχεια, όπως ανέδειξε ο Παπαδιαμάντης, είναι η πραγματική δύναμη που καθιστά το Γένος αθάνατο.

«Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης όπως τον φιλοτέχνησε ο Φώτης Κόντογλου μέσα από τα δικά του μάτια ως "Άγιο των Ελληνικών γραμμάτων",εδώ η ψυχή των δύο αγαπημένων μου καλλιτεχνών συναντιέται,ο λόγος που αγάπησε βαθιά τον Ελληνισμό και η τέχνη που τον έντυσε με φωτεινές μορφές και πνευματική ζωντάνια.»

Shared po

Όσοι καταγίνουνται με τον Παπαδιαμάντη, καταπιάνονται ν’ αναλύσουνε το έργο του, να κάνουνε ψυχανάλυση και αισθητική, πού ναι οι δυο κατάρες του καιρού μας. Όλα τα ψάχνουμε, όλα τα σκαλίζουμε και μοναχά αυτό «το τιμιότατον» πού ‘χει ο Παπαδιαμάντης, δηλαδή την αληθινή ζωή του, μοναχά αυτό δεν το νοιώθουμε αληθινά και δεν αφήνουμε να μας συνεπάρει. Ζητάμε από τον Παπαδιαμάντη αυτό που ζητάμε και από τον εαυτό μας, τα λόγια. Αλλά ο Παπαδιαμάντης δεν είναι μήτε λογογράφος μήτε λογοτέχνης. Ο Παπαδιαμάντης είναι ένας άνθρωπος αληθινός που έτυχε να γράψει , όπως ο Απόστολος Παύλος που έγραψε μοναχά τις επιστολές του κι αυτό τον έκανε να στηρίζει τους πιστούς, αλλιώς δεν θα έγραφε. Η ουσία της ζωής βρίσκεται μέσα σε αυτά τα απλά γραψίματα, τα ανεπιτήδευτά. Ό,τι έγραψε ο Παπαδιαμάντης είναι το απαύγασμα της ζωής του και είναι αληθινό, επειδή η ζωή του ήτανε αληθινή και απλή.
Σε κανένα άλλο έθνος δεν εβγήκε ένας τέτοιος συγγραφέας που να ευωδιάζει ολόκληρος από την ευωδία του Χριστού, από την πνευματική ευωδία της Ορθοδοξίας. Ο Παπαδιαμάντης είναι και ο «ποιήσας και ο διδάξας» κι εμείς καθόμαστε και λέμε πως είναι λογοτέχνης. Γιατί πιστεύουμε στην ψευτιά που λέγει «η τέχνη για την τέχνην».
Αυτή την καρδιά την συντετριμμένη, αυτό τον ταπεινόν και ήσυχον και τρέμοντα τους λόγους του Θεού, τον κάναμε μέγαν άνδρα, και τον δοξάζουμε με φανταχτερές γιορτές. Εκείνος έζησε «ως στρουθίον μονάζον επί δώματος», εκείνος έλεγε με σιγανή φωνή «ψάλλατε συνετώς» κι εμείς ίσως να βάλουμε τενόρους και μπάσους να τραγουδάνε απάνω στο μνήμα του.
Ας μην ταράζουμε τον «κεκοιμημένον» αλλά ας μπούμε μέσα στον εαυτό μας για να βρούμε τον «καλόν μαργαρίτην» που βρήκε και κείνος. Αυτός είναι ο φτωχός που πλούτισε τη ζωή μας κι έκανε πάλι την Ελλάδα «χρυσοπλοκώτατον πύργον». Και κλειδοκράτορας αυτού του πύργου είναι αυτός ο ταπεινός που έχει όμως μεγάλη εξουσία και μας ανοίγει και μπαίνουμε μέσα και χαιρόμαστε γιατί είμαστε Έλληνες και χριστιανοί. Κι αξιώθηκε αυτή τη χάρη γιατί δεν άφησε τη μάγισσα Κίρκη να τον μεταμορφώσει σε ζώο αλλά έζησε σαν άνθρωπος πλασμένος κατ’ εικόνα και ομοίωση του Θεού. «Εν τιμή ων, ού παρεσυνεβλήθη τοις κτήνεσι τοις ανόητοις, ουδέ ωμοιώθη αυτοίς». Είχε πίστη αληθινή στην Ελλάδα και στην ορθόδοξη θρησκεία της που είναι η δική μας πίστη που είναι ο δικός μας ο πόνος, που απάνω σ’ αυτόν ανθίζει το αμάραντο λουλούδι της χαράς, η λεγόμενη «χαρμολύπη».
Ό,τι λέγαμε τον καιρό που ζούσε και δεν τον λογαριάζαμε, τα ίδια και χειρότερα λέμε στο βάθος της καρδιάς μας και τώρα που είναι πεθαμένος και που τον βάλαμε στο Πάνθεον των μεγάλων ανδρών και ησυχάσαμε…
Εμείς οι Έλληνες είμαστε ζόρικοι άνθρωποι. Ένα αληθινό πράγμα συχνά το καταφρονούμε κι από την άλλη μεριά ανεβάζουμε στα ουράνια κάποιες μεγαλόστομες αισθητικές και τα τέτοια…
Μεγάλο μυστήριο! Όσο περνά ο καιρός ολοένα ξεθωριάζουνε οι μεγάλοι άνδρες και οι λογής - λογής αποθεωμένοι. Πλην ο Παπαδιαμάντης γίνεται ολοένα πιο ζωντανός, πιο αληθινός, πιο αγαπημένος πιο ζωογόνος μέσα στις ψυχές, ντυμένος στολήν αφθαρσίας. Γιατί είναι ένα κλαδί αμάραντο από το πολύκλωνο δέντρο της ορθοδοξίας, που το φύτεψε ο Χριστός για να είναι χλωρό κι ανθισμένο στον αιώνα και που το πότισε ο Απόστολος Παύλος…
Ο Παπαδιαμάντης είναι η Ελλάδα κι η Ορθοδοξία, που η δύναμή της πληθαίνει με τη φτώχεια, με την αγωνία, με τα μαρτύρια.

Πολλά είχε γράψει γι αυτόν ο Φώτης Κόντογλου όπως επίσης τον είχε ζωγραφίσει αρκετές φορές. Ας δούμε τι είχε γράψει σε άρθρο για την εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, μαζί με ένα έργο που ζωγράφισε.
Ο Παπαδιαμάντης, ο πνευματικός οδηγός μας.
«Ου πας ο λέγων μοι «Κύριε, Κύριε» εισελεύσεται είς την βασιλείαν των ουρανών αλλά ο ποιών το θέλημα του πατρός μου του εν τοις ουρανοίς».
Έτσι κι εμείς δεν θα γίνουμε αληθινοί Έλληνες και χριστιανοί με το να παινεύουμε μοναχά με κούφια λόγια τους ανθρώπους που λέμε πως τους έχουμε για πνευματικούς οδηγούς, αλλά σαν πορευόμαστε σύμφωνα με όσα είπανε και πράξανε.
Γιατί ο άνθρωπος έχει κλίση στο να φτιάχνει κάποια είδωλα και να τα προσκυνά, νομίζοντας πως τιμά την αλήθεια ενώ τιμά το ψεύτικο ομοίωμά της. Αυτό το πράγμα γίνεται και με τον Παπαδιαμάντη: Τον δοξάζουμε και τον ανεβάζουμε ίσαμε τον ουρανό, πλην κανένας μας δεν θέλει να ζήσει όπως έζησε ο Παπαδιαμάντης. Δεν θέλω να πω να ζήσει στη φτώχεια και κουρελιασμένος, αλλά να ζήσει με τον τρόπο που ένοιωθε την Ελλάδα εκείνος.
Μας αρέσει η απλότητα, αγαπούμε την ταπείνωση, ενθουσιαζόμαστε με την ειλικρίνεια, τιμούμε την καλοσύνη, θαυμάζουμε την πίστη του, αλλά εμείς ζούμε με έναν τρόπο ολότελα διαφορετικόν. Τα γυρίσαμε όλα σε λόγια. Με τα λόγια ζούμε και με τα λόγια πεθαίνουμε. Δεν καταλάβαμε πως δεν υπάρχει τέχνη, παρά πως υπάρχει ζωή. Αυτό που λέμε τέχνη, είναι ένα ψεύτικο ομοίωμα της ζωής, ένα είδωλο νεκρό, αν δεν το ζωοποιεί η αληθινή ουσία της ζωής και τότε τέχνη και ζωή είναι ένα πράγμα.
Στην εποχή μας ο άνθρωπος συμβίβασε όλα τα ασυμβίβαστα, κι αυτό είναι η αιτία της συγχισμένης ζωής του, που κατάντησε ένας ακατανόητος τραγέλαφος. Ο σημερινός άνθρωπος θυσίασε «το τιμιότατον» και ζει με την ψευτιά. Αλλά τι θα ωφελήσει τον άνθρωπο αν κερδίσει όλον τον κόσμο και ζημιωθεί η ψυχή του; Εμείς θαρρούμε πως κερδίσαμε όλον τον ψεύτικο κόσμο και χάσαμε την ψυχή μας, χάσαμε τον ίδιο τον εαυτό μας.
Συνεχίζεται..

Πήγε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στα γραφεία της εφημερίδας «Ἀκρόπολις» για να παραδώσει ένα χριστουγεννιάτικο διήγημα. Ο Σταμάτης Σταματίου δεν τον αναγνώρισε και μάλιστα σχημάτισε την εντύπωση ότι ήταν κάποιος άπορος που πήγε να πάρει τις δέκα δραχμές για τα Χριστούγεννα, όπως όλοι οι φτωχοί της εποχής. Ο Παπαδιαμάντης τις πήρε, αλλά ήθελε να δώσει και το κείμενό του. Ακολουθεί ο χαρακτηριστικός διάλογος, όπως τον κατέγραψε ο Σταματίου:
– Κι᾿ αὐτά τί νά τά κάμω; Δέν τά θέλετε;
Καί μοῦ ἔδειχνε κάτι χαρτιά. Νόμισα πώς ἦταν πιστοποιητικά ἀπορίας.
– Κράτησέ τα, τοῦ εἶπα, εμᾶς δέν μᾶς χρειάζονται.
Ἐσείστηκε, λυγίστηκε ὀλίγο, ἔκανε, σκυφτός νά φύγῃ, ξαναγύρισε.
– Τότε ἀφοῦ δὲν σᾶς χρειάζονται αὐτά, ἐγώ μέ τί δικαίωμα θὰ πληρωθῶ;
– Δέν πειράζει, ἀρκούμεθα εἰς τόν λόγον σας. Χριστούγεννα εἶναι τώρα.
– Ναί, ἀλλὰ ἂν δὲν πάρετε αὐτά, ἐγώ δέν μπορῶ νά πάρω χρήματα.
– Μά δέν τά παίρνετε ἐσεῖς τά χρήματα, σᾶς τά δίνουμε ἐμεῖς!…
– Έ, τότε, πᾶρτε κι᾿ ἐσεῖς ἐτοῦτα πού μοῦ τά ζητήσατε.
Καί τά ἄφησε σιγά καί μαλακά ἀπάνω στό τραπέζι.
Ἐσκέφθηκα, μήπως τοῦ ζήτησε τίποτα πιστοποιητικά τό λογιστήριο.
– Μά τί εἶναι, ἐπί τέλους αὐτά, τοῦ λέω, πού πρέπει ἀπαραιτήτως νά τά πάρουμε;
– Τό διήγημα τῶν Χριστουγέννων, πού μοῦ ἐζητήσατε.
– Τό διήγημα τῶν Χριστουγέννων… καί ποιός εἶσθε σεῖς;
– Ο Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης!
– Ο ἴδιος;
– Ο ἴδιος καί ὁλόκληρος!
Ἔπεσε τό ταβάνι καί μέ πλάκωσε, ἡ πέννα ἔφυγε ἀπό τά χέρια μου, ὅλα ἐκεῖ μέσα, εἰκόνες, καρέκλες, βιβλία, ἐφημερίδες, σάν νά στροβιλίσθηκαν γύρω μου καὶ ἔκανα ὥρα νά συνέλθω.
Ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης! Αὐτός ὁ πρίγκηψ τῶν Ἑλλήνων λογογράφων, πού τόν φανταζόμουνα ἀκτινοβολοῦντα, γελαστόν, ὡραῖον, καλοντυμένον, εὐτυχῆ, γεμάτον ἐγωϊσμόν, ἀέρα καί μεγαλοπρέπεια, αὐτός!… Αὐτὸς ὁ μαλακός, ὁ καλός, ὁ δειλός, ὁ φοβισμένος, καί τσαλακωμένος ἄνθρωπος, πού στεκότανε μέ συστολή μαθητοῦ ἐπιμελοῦς, ἐκεῖ ἐνώπιόν μου!…
Αὐτός, πού μᾶς ἔδωκε γλύκες πνευματικές καί συγκινήσεις ψυχικές, πού ἀνιστόρησε κόσμους θαλασσινούς, κι᾿ ἐζωντάνεψε, ἐμπρός μας, ἀνθρώπους μακρυνούς κι᾿ ἀγνώστους, πού τούς ἔκαμε δικούς μας, ἐντελῶς δικούς μας, σάν νά περάσαμε μιά ζωή μαζί, αὐτός σέ μιά τέτοια κατάστασι, ἐκεῖ ἐνώπιόν μου!…
Τοῦ ἕσφιξα τό χέρι χωρίς νά ἠμπορῶ οὔτε μιά λέξι νά προφέρω. Ἀπό τήν ταραχή μου καί τή σαστιμάρα μου οὔτε τό φῶς δέν ἄναψα. Αἰσθάνθηκα ἕνα τρεμουλιαστό χέρι να σφίγγῃ τό δικό μου καί τόν ἔχασα μέσα εἰς τό σκοτάδι… Ἔμεινε ὅμως πίσω μιά μοσχοβολιὰ κηριοῦ πού λυώνει ἐμπρός στίς ἅγιες εἰκόνες, κάτι ἀπό τοῦ καντηλιοῦ τό σβύσιμο, κάτι ἀπό θυμιατοῦ πέρασμα μακρυνό, μακρυνό πολύ…

Τὸ παιγνίδι αὐτὸ μεταξὺ τῶν Ἑλλήνων διανοητῶν τὸ ἀντιλήφθηκε καλύτερα ὁ Παπαδιαμάντης ὅταν, ἐγκαταλείποντας τὰ ξένα πρότυπα ποὺ τοῦ ἐπέτρεψαν τὴν συγγραφὴ τῆς Φόνισσας, μᾶς χαρίζει στὰ τέλη του διηγήματα, σχεδὸν δίχως περιεχόμενο, ἀρχὴ καὶ τέλος, ἐκφράσεις τοῦ ὀντολογικοῦ του εἶναι περισπούδαστες.

Τὸν τελευταῖο καιρὸ δὲν χορταίνω νὰ διαβάζω τὸ διήγημά του «Φλώρα ἢ Λαύρα». Θέμα του ὁ περίπατος «παρὰ θῖν’ ἁλός». Θέμα ποὺ ἀπ’ τὸν Ὅμηρο ἴσαμε τὸν Τζόυς δὲν ἔπαψε ἡ ἀνθρώπινη ψυχὴ νὰ τὸ ἐπεξεργάζεται. Κατὰ τοῦτο μ’ ἀρέσει τὸ ἐπίτευγμα τῆς σκέψης τοῦ μεγάλου Σκιαθίτη, ποὺ ἀφ’ ἕνὸς μᾶς φέρνει στὴν πιὸ μακρινή μας παράδοση, τὸν Ὅμηρο, καὶ ἀφ’ ἑτέρου προπορεύεται τῶν σύγχρονων Εὐρωπαίων ποὺ ζηλοφθονοῦμε.

Πιστεύω ὅτι, ἂν προσπαθήσουμε νὰ λάβουμε συνείδηση τῆς πνοῆς μας, ὅπως τό ’καμε ὁ Παπαδιαμάντης, ὄχι μόνο θὰ συνδεθοῦμε μὲ τὴν νεοελληνική μας πνευματικὴ παράδοση, ἀλλὰ καὶ μὲ τὸ Βυζάντιο καὶ διὰ μέσου αὐτοῦ ὀρθῶς πρὸς τῆν ἀρχαιότητα. Κι’ ὅταν, διὰ τῆς παραδόσεώς μας καὶ τοῦ Βυζαντίου, μάθουμε ὀρθὰ νὰ διαβάζουμε τὸν Ὅμηρο, τότε ἀδίσταχτα θὰ μποροῦμε νὰ διδάσκουμε καὶ κείνους ποὺ λάβαμε ὡς πρότυπα.
Νίκος Γαβριὴλ Πεντζίκης, Ἄλλοτε καὶ Νῦν
ΠΗΓΗ

Edmund Husserl - Λογικές Έρευνες (4)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026

Έντμουντ Χούσερλ

Μετάφραση: J. N. Findlay

από τη δεύτερη γερμανική έκδοση του Logische Untersuchungen

με νέο Πρόλογο του Michael Dummett

και επιμέλεια με νέα Εισαγωγή του Dermot Moran

Εισαγωγή του Dermot Moran (συνέχεια)

Η γένεση των Λογικών Ερευνών

Κατά τη δική του ομολογία, οι Λογικές Έρευνες του Husserl γεννήθηκαν μέσα από τις μελέτες του στα μαθηματικά, στη λογική και στην ψυχολογία, τις οποίες διεξήγε εμπνευσμένος από τους δασκάλους του Weierstrass, Brentano και Stumpf. Όπως το έθεσε ο ίδιος, οι Έρευνες προέκυψαν αρχικά από την επιθυμία του για «φιλοσοφική διασάφηση (eine philosophische Klärung) της καθαρής μαθηματικής» (Findlay I: 1· Hua XVIII: 5). Τον προβλημάτιζε το γεγονός ότι οι μαθηματικοί μπορούσαν να παράγουν αξιόλογα αποτελέσματα και, παρ’ όλα αυτά, να χρησιμοποιούν διαφορετικές, ακόμη και αντικρουόμενες θεωρίες για τη φύση των αριθμών και άλλων μαθηματικών πράξεων. Οι εποπτικές τους διαδικασίες χρειάζονταν φιλοσοφική θεμελίωση. Αναζητώντας αυτή τη θεμελίωση για τα μαθηματικά, ο Husserl οδηγήθηκε στην εξέταση των τυπικών συστημάτων εν γένει και, τελικά, στην επανεξέταση ολόκληρης της φύσης της σκέψης που έχει νόημα, της σχέσης της με τη γλωσσική απόφανση και της κατάκτησης της αλήθειας μέσα από γνωστικές πράξεις που χαρακτηρίζονται από γνήσια ενάργεια.

Ο Husserl υπέδειξε ότι αρχική πηγή έμπνευσης των Λογικών Ερευνών ήταν οι προσπάθειες του Brentano να αναμορφώσει την παραδοσιακή λογική. Όπως το έθεσε στις διαλέξεις του για τη Φαινομενολογική ψυχολογία το 1925:

… οι Λογικές Έρευνες είναι εξ ολοκλήρου επηρεασμένες από τις υποδείξεις του Brentano, όπως εύκολα γίνεται κατανοητό, αν ληφθεί υπόψη ότι ήμουν άμεσος μαθητής του.²⁴

Στα πανεπιστημιακά μαθήματα που είχε παρακολουθήσει ο Husserl, ο Brentano είχε προτείνει μια αναμόρφωση της παραδοσιακής αριστοτελικής συλλογιστικής λογικής: περιόριζε το εύρος των σημαντικών λογικών μορφών, ανάγοντας ουσιαστικά όλες τις μορφές ποσοδεικτικής έκφρασης στην υπαρκτική ποσοδείκτηση, αναδιατύπωνε τη δομή των λογικών κρίσεων και ανασχημάτιζε τις προτάσεις, ώστε να αναδεικνύεται η υποκείμενη λογική δομή τους, διακριτή από τη γραμματική μορφή. Παρά τις προοπτικές του, ο Husserl αναγνώρισε ότι το εγχείρημα του Brentano ήταν καταδικασμένο να αποτύχει, επειδή του έλειπε μια κατάλληλη διασάφηση της φύσης της σημασίας εν γένει. Μόνο η πλήρης διασάφηση των «ουσιωδών φαινομενολογικών σχέσεων ανάμεσα στην έκφραση και τη σημασία ή ανάμεσα στη σημασιοδοτική πρόθεση και την εκπλήρωση της σημασίας» (Findlay I: 173· Hua XIX/1: 19) μπορούσε, κατά τον Husserl, να χαράξει την ορθή πορεία ανάμεσα στη γραμματική ανάλυση και στην ανάλυση της σημασίας (Bedeutungsanalyse).

Η αποτυχημένη αναμόρφωση της λογικής από τον Brentano επέστησε την προσοχή του Husserl σε σοβαρές ελλείψεις των τότε αντιλήψεων για τη φύση της λογικής, όπως εκείνες των J. S. Mill, C. Sigwart, W. Hamilton, B. Erdmann, T. Lipps και άλλων. Η εξοικείωσή του με τις εξελίξεις στη λογική και στα μαθηματικά κατά τον δέκατο ένατο αιώνα —και η σε βάθος κριτική του απέναντί τους— φαίνονται στις διάφορες κριτικές παρουσιάσεις έργων λογικής που δημοσίευσε το 1894, το 1897, το 1903 και το 1904.²⁵ Μολονότι αναγνώριζε πλήρως τη σημασία της λογικής ως λογισμού των κλάσεων, τον οποίο ανέπτυσσαν ο George Boole (1815–1864) και ο Γερμανός σύγχρονός του Ernst Schröder, καθώς και των προσπαθειών του William Stanley Jevons (1835–1882) και άλλων, μεταξύ των οποίων ο Gottlob Frege, να ερμηνεύσουν τη λογική συναγωγή ως μηχανική διαδικασία, ο Husserl ανησυχούσε για τους περιορισμούς της τυπικής μαθηματικής λογικής: την έβλεπε ως βελτίωση της λογικής τεχνικής και όχι ως γνήσια φιλοσοφία της λογικής.²⁶ Ειδικότερα, αντιλαμβανόταν έναν λογισμό απλώς ως τυπικό μέσο μηχανικής μετάθεσης σημείων (ή αντικατάστασής τους με ισοδύναμα) σύμφωνα με κανόνες και, επομένως, ως κάτι ουσιωδώς διαφορετικό από την ορθή λογική συναγωγή. Η τεχνική δεξιοτεχνία στη μαθηματική λογική εξακολουθούσε να χρειάζεται κριτική θεωρητική ενόραση, προκειμένου να αναχθεί σε επιστήμη.

Για μια θετικότερη αντίληψη της λογικής, ο Husserl επανέφερε την «καθαρή λογική», μια σύλληψη που ανάγεται στον Leibniz και στον Kant, αλλά εκφράστηκε με τη μεγαλύτερη σαφήνεια στη Wissenschaftslehre του παραμελημένου Αυστριακού λογικού Bernard Bolzano (1781–1848)²⁷ και στους συνεχιστές του (ιδιαίτερα στον δάσκαλο του Frege, Rudolf Hermann Lotze, 1817–1881). Σύμφωνα με αυτή τη σύλληψη, η λογική είναι μια καθαρά τυπική «επιστήμη της επιστήμης». Ο Husserl ξεχώριζε ιδιαίτερα τον Bolzano ως έναν από τους μεγαλύτερους λογικούς, ακόμη και ως τον μη αναγνωρισμένο πρόγονο της σύγχρονης μαθηματικής λογικής:

Η λογική ως επιστήμη πρέπει […] να οικοδομηθεί πάνω στο έργο του Bolzano και να μάθει από αυτό όσα της χρειάζονται: μαθηματική οξύτητα στις διακρίσεις, μαθηματική ακρίβεια στις θεωρίες. Τότε θα φτάσει σε μια νέα σκοπιά από την οποία θα κρίνει τις θεωρίες που μαθηματικοποιούν τη λογική και τις οποίες οι μαθηματικοί οικοδομούν με τόση επιτυχία, χωρίς καθόλου να πτοούνται από τη φιλοσοφική περιφρόνηση. Οι θεωρίες αυτές συμφωνούν απολύτως με το πνεύμα της λογικής του Bolzano, μολονότι ο ίδιος δεν τις είχε καν διανοηθεί.

(LI, Προλεγόμενα §61· Findlay I: 143· Hua XVIII: 228)

Ο Husserl αναγνώριζε επίσης στον Hermann Lotze ότι του άνοιξε τα μάτια ως προς την αληθινή φύση των ιδεατών αντικειμενικοτήτων που μελετά η λογική, βοηθώντας τον να κατανοήσει το πεδίο του ιδεατού χωρίς να καταφύγει σε πλατωνική υποστασιοποίηση.

Βεβαίως, καθώς ο Husserl άρχισε να γράφει τις Λογικές Έρευνες, πολλά άλλα φιλοσοφικά ζητήματα απαιτούσαν την προσοχή του και τον οδήγησαν πολύ πέρα από όσα θα μπορούσαν να θεωρηθούν ότι ανήκουν αυστηρά στο έργο της θεμελίωσης της λογικής, σε ευρύτερα ερωτήματα επιστημολογίας, σημασιολογίας, ακόμη και οντολογίας. Ο Husserl στράφηκε στη διερεύνηση των όρων της εκφοράς λόγου που έχει νόημα και της έκφρασης γενικότερα, ξεκινώντας από τη φύση της σημασιοδότησης εν γένει, τη γλωσσική έκφραση, τη σχέση ανάμεσα στο άτομο και στο είδος, τους a priori νόμους που διέπουν γενικά τις δομές όλου και μέρους, τους τυπικούς νόμους που διέπουν το γλωσσικό νόημα και το α-νόητο, την αινιγματική φύση του προθετικού περιεχομένου και της αναφοράς και, τέλος, τη φύση και τη δομή των πράξεων της συνείδησης ως τέτοιων —ιδίως τη φύση και τη δομή των κρίσεων που αποβλέπουν στην αλήθεια και που παραδοσιακά θεωρούνταν οι φορείς της λογικής σκέψης. Αυτά τα θέματα συγκροτούν τις έξι Έρευνες του δεύτερου τόμου.

Συνεχίζεται με την ενότητα: «Ο αγώνας του Husserl να αποδεσμεύσει τη λογική από την ψυχολογία».

Σημειώσεις της Εισαγωγής — 24–27

24. E. Husserl, «The Task and the Significance of the Logical Investigations», στο J. N. Mohanty (επιμ.), Readings on Edmund Husserl’s Logical Investigations (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1977), σ. 207.
25. Οι κριτικές αυτές παρουσιάσεις συγκεντρώνονται στο E. Husserl, Aufsätze und Rezensionen (1890–1910), επιμ. B. Rang, Hua XXII (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1979)· αγγλική μετάφραση του Dallas Willard στο Edmund Husserl, Early Writings in the Philosophy of Logic and Mathematics, Collected Works V (Dordrecht: Kluwer, 1994), σ. 171–196 και 207–302. Στο εξής παραπέμπεται ως «Early Writings», ακολουθούμενο από τη σελίδα της αγγλικής μετάφρασης και έπειτα από τον τόμο και τη σελίδα της Husserliana.
26. Βλ. Dallas Willard, «Husserl’s Critique of Extensionalist Logic: “A Logic That Does Not Understand Itself”», Idealistic Studies 9, αρ. 2 (Μάιος 1979), σ. 143–164.
27. B. Bolzano, Wissenschaftslehre (1837· ανατύπωση: Sulzbach, Seidel)· συντομευμένη αγγλική μετάφραση του Rolf George με τίτλο Theory of Science (Οξφόρδη: Basil Blackwell, 1972).

* Τα χωρία για τη «φιλοσοφική διασάφηση της καθαρής μαθηματικής» και τον Bolzano ελέγχθηκαν στο διαθέσιμο γερμανικό κείμενο. Η παράθεση από τις διαλέξεις του 1925 ακολουθεί την αγγλική πηγή του Moran.

Υπάρχει μια διαφορά στη σύνταξη του χωρίου για τη σημασία: ο Moran παρουσιάζει δύο ζεύγη όρων ενωμένα με «ή» —έκφραση και σημασία, σημασιοδοτική πρόθεση και εκπλήρωση. Στο γερμανικό κείμενο της δεύτερης έκδοσης (Hua XIX/1: 19), ο Husserl μιλά για μία ουσιώδη φαινομενολογική σχέση μεταξύ και των τεσσάρων όρων: Ausdruck, Bedeutung, Bedeutungsintention und Bedeutungserfüllung. Εδώ διατήρησα τη διατύπωση του Moran· στη μετάφραση του ίδιου του Husserl θα αποδοθεί η ενιαία απαρίθμηση.

***

Ανάλυση της παραπάνω ανάρτησης -με απλά λόγια- με τη βοήθεια της ΤΝ

Με πολύ απλά λόγια, η ανάρτηση εξηγεί πώς ο Χούσερλ ξεκίνησε από ένα πρόβλημα των μαθηματικών και κατέληξε να θέσει ένα από τα βασικότερα ερωτήματα της φιλοσοφίας: τι είναι αυτό που κάνει τη σκέψη μας να έχει νόημα και να μπορεί να φτάσει στην αλήθεια;
Ας το πάρουμε βήμα προς βήμα.

1. Από πού ξεκίνησε ο Χούσερλ;
Ο Χούσερλ είχε σπουδάσει μαθηματικά και παρατήρησε κάτι παράξενο:
Οι μαθηματικοί μπορούσαν να κάνουν σωστά τους υπολογισμούς τους, να αποδεικνύουν θεωρήματα και να παράγουν σημαντικά αποτελέσματα, αλλά δεν συμφωνούσαν πάντοτε για το τι ακριβώς είναι οι αριθμοί και τα μαθηματικά αντικείμενα.
Για παράδειγμα:
Όταν λέμε ότι έχουμε τον αριθμό 5, τι ακριβώς εννοούμε;
Είναι κάτι που υπάρχει πραγματικά έξω από εμάς;
Είναι μια ιδέα που κατασκευάζει ο ανθρώπινος νους;
Είναι απλώς ένα σύμβολο που χρησιμοποιούμε για να κάνουμε υπολογισμούς;
Οι μαθηματικοί μπορούσαν να χρησιμοποιούν τον αριθμό 5 χωρίς να έχουν λύσει αυτά τα φιλοσοφικά ερωτήματα.
Ο Χούσερλ, λοιπόν, αναρωτήθηκε: Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι γνωρίζουμε κάτι, όταν δεν έχουμε ξεκαθαρίσει τι είναι αυτό που γνωρίζουμε;
Γι' αυτό ήθελε να θεμελιώσει φιλοσοφικά τα μαθηματικά.

2. Γιατί δεν του αρκούσε η παραδοσιακή λογική;
Ο Χούσερλ επηρεάστηκε αρχικά από τον δάσκαλό του, τον Φραντς Μπρεντάνο (Brentano).
Ο Μπρεντάνο προσπαθούσε να αναμορφώσει τη λογική του Αριστοτέλη. Ήθελε να δείξει ότι πολλές διαφορετικές μορφές προτάσεων μπορούν να αναλυθούν με έναν πιο ενιαίο τρόπο.
Όμως ο Χούσερλ εντόπισε ένα πρόβλημα: ο Μπρεντάνο εξέταζε κυρίως τη λογική μορφή των προτάσεων, χωρίς να έχει αποσαφηνίσει επαρκώς πώς ακριβώς αποκτούν οι προτάσεις το νόημά τους.
Ας δούμε ένα παράδειγμα:
Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί.
Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος.
Άρα, ο Σωκράτης είναι θνητός.
Η λογική μάς δείχνει ότι το συμπέρασμα ακολουθεί αναγκαστικά από τις δύο προηγούμενες προτάσεις.
Αλλά ο Χούσερλ θέλει να εξετάσει βαθύτερα ζητήματα:
Τι σημαίνει η πρόταση «όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί»;
Πώς καταλαβαίνουμε τη σημασία της;
Πώς συνδέονται οι λέξεις με αυτό που δηλώνουν;
Τι συμβαίνει στη συνείδησή μας όταν κατανοούμε μια πρόταση;
Πώς βεβαιωνόμαστε ότι αυτό που σκεφτόμαστε ανταποκρίνεται στην αλήθεια;
Επομένως, δεν του αρκεί να εξετάσει αν ένας συλλογισμός είναι τυπικά σωστός. Θέλει να κατανοήσει τι σημαίνει να σκέφτεσαι κάτι και να γνωρίζεις ότι είναι αληθινό.

3. Τι τον προβλημάτιζε στη μαθηματική λογική;
Εδώ πρέπει να καταλάβουμε μια σημαντική διάκριση.
Η μαθηματική λογική είχε αρχίσει να αναπτύσσει μεθόδους με τις οποίες μπορούσαν να γίνονται λογικοί υπολογισμοί σχεδόν μηχανικά.
Για παράδειγμα, χρησιμοποιούμε σύμβολα:
Α→Β
και ακολουθούμε συγκεκριμένους κανόνες για να εξαγάγουμε συμπεράσματα.
Αυτό είναι χρήσιμο και απαραίτητο. Όμως ο Χούσερλ θεωρούσε ότι δεν αρκεί.
Γιατί;
Επειδή μπορούμε να χειριστούμε σωστά σύμβολα, χωρίς να έχουμε κατανοήσει πραγματικά τι σημαίνουν.
Σκέψου έναν άνθρωπο που εκτελεί έναν μαθηματικό υπολογισμό ακολουθώντας έναν αλγόριθμο. Μπορεί να βρει το σωστό αποτέλεσμα, αλλά αυτό δεν σημαίνει κατ' ανάγκην ότι έχει κατανοήσει τη βαθύτερη μαθηματική σημασία της διαδικασίας.
Ο Χούσερλ δεν απορρίπτει τη μαθηματική λογική. Αντιθέτως, αναγνωρίζει την αξία της. Απλώς υποστηρίζει ότι:
Η λογική δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν μηχανισμό χειρισμού συμβόλων. Πρέπει να κατανοήσουμε και τις προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή την αληθινή γνώση.

4. Τι είναι η «καθαρή λογική» του Χούσερλ;
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ανάρτησης.
Ο Χούσερλ επαναφέρει την έννοια της καθαρής λογικής, αξιοποιώντας κυρίως τον Bernard Bolzano και τον Hermann Lotze.
Τι σημαίνει καθαρή λογική;
Σημαίνει ότι η λογική δεν πρέπει να εξαρτάται από το πώς σκέφτονται στην πραγματικότητα οι άνθρωποι.
Ας πάρουμε ένα παράδειγμα:
Ένας άνθρωπος μπορεί να πιστεύει ότι:
«Όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί».
Ένας άλλος μπορεί να διαφωνεί.
Ένας τρίτος μπορεί να μην έχει σχηματίσει καμία γνώμη.
Αυτές είναι διαφορετικές ψυχολογικές καταστάσεις τριών ανθρώπων. Όμως η λογική δεν εξαρτάται από το τι πιστεύει ο καθένας.
Η αλήθεια μιας πρότασης δεν καθορίζεται από το πόσοι άνθρωποι την πιστεύουν ούτε από το πώς αισθάνονται όταν τη σκέφτονται.
Επομένως, πρέπει να διακρίνουμε:
Την ψυχολογική πράξη: το γεγονός ότι εγώ σκέφτομαι, πιστεύω ή κρίνω κάτι.
Το λογικό περιεχόμενο: αυτό που σημαίνει η σκέψη ή η πρόταση, ανεξάρτητα από το ποιος τη σκέφτεται.
Η καθαρή λογική μελετά αυτό το δεύτερο πεδίο: τις αντικειμενικές και αναγκαίες σχέσεις που ισχύουν ανεξάρτητα από τις προσωπικές μας ψυχολογικές καταστάσεις.
Γι' αυτό ο Husserl τη χαρακτηρίζει, μεταξύ άλλων, «επιστήμη της επιστήμης»: εξετάζει τους καθολικούς όρους που καθιστούν δυνατή την επιστημονική γνώση.

5. Τι σημαίνει ότι ο Χούσερλ ενδιαφέρεται για τις «ιδεατές αντικειμενικότητες»;
Αυτό είναι λίγο πιο δύσκολο, αλλά πολύ σημαντικό.
Σκέψου τον αριθμό 2.
Μπορείς να γράψεις τον αριθμό 2 σε ένα χαρτί, να τον πληκτρολογήσεις στον υπολογιστή ή να τον προφέρεις.
Κάθε φορά έχεις διαφορετικό υλικό αντικείμενο ή διαφορετικό ήχο. Ωστόσο, ο αριθμός 2 παραμένει ο ίδιος.
Άρα πρέπει να διακρίνουμε:
Τα υλικά σημάδια με τα οποία γράφουμε ή εκφράζουμε τον αριθμό.
Τον ίδιο τον αριθμό ως ιδεατό αντικείμενο, ο οποίος δεν ταυτίζεται με κανένα από αυτά τα σημάδια.
Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα ζητήματα που απασχολούν τον Χούσερλ.
Θέλει να εξηγήσει πώς υπάρχουν αντικειμενικά νοήματα και λογικές αλήθειες, χωρίς να τα ταυτίζει με τις ατομικές ψυχικές μας καταστάσεις.
Εδώ τον βοήθησε ιδιαίτερα ο Lotze.

6. Γιατί οι «Λογικές Έρευνες» έγιναν τελικά κάτι πολύ ευρύτερο από μια πραγματεία λογικής;
Επειδή ο Χούσερλ αντιλήφθηκε ότι, για να κατανοήσει τη λογική, έπρεπε να εξετάσει και κάτι βαθύτερο: πώς λειτουργεί η συνείδηση όταν σκέφτεται, κατανοεί και γνωρίζει κάτι.
Ας υποθέσουμε ότι διαβάζεις τη φράση:
«Η Ακρόπολη βρίσκεται στην Αθήνα».
Δεν βλέπεις απλώς μερικά γράμματα πάνω σε μια σελίδα.
Συμβαίνουν περισσότερα πράγματα:
Βλέπεις τις λέξεις.
Καταλαβαίνεις τι σημαίνουν.
Σχηματίζεις μέσα σου το νόημα της πρότασης.
Αναφέρεσαι σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, την Ακρόπολη.
Μπορείς να εξετάσεις αν αυτό που λέει η πρόταση είναι αληθινό.
Ο Χούσερλ θέλει να κατανοήσει ακριβώς αυτές τις διαφορετικές λειτουργίες.
Γι' αυτό οι έξι Έρευνες του δεύτερου τόμου εξετάζουν ζητήματα όπως:
Η σημασία: Πώς αποκτούν νόημα οι λέξεις και οι προτάσεις;
Η έκφραση: Πώς εκφράζουμε γλωσσικά αυτό που σκεφτόμαστε;
Η σχέση ατόμου και είδους: Πώς περνάμε από ένα συγκεκριμένο πράγμα στη γενική έννοια;
Οι σχέσεις όλου και μέρους: Πώς συνδέονται τα επιμέρους στοιχεία με το σύνολο;
Η πρόθεση: Πώς η συνείδηση αναφέρεται σε κάτι;
Η γνώση και η αλήθεια: Πώς μια σκέψη αποκτά πραγματική γνωστική πληρότητα;

7. Ποιο είναι, λοιπόν, το βαθύτερο νόημα ολόκληρης της ανάρτησης;
Θα το διατύπωνα ως εξής:
Ο Χούσερλ ξεκινά με την απορία πώς είναι δυνατή η βεβαιότητα στα μαθηματικά. Σύντομα όμως αντιλαμβάνεται ότι για να απαντήσει πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσει τι είναι η λογική, τι είναι το νόημα, πώς λειτουργεί η σκέψη και πώς η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να συλλάβει μια αντικειμενική αλήθεια.
Επομένως, το ερώτημά του μετακινείται:
Από το «Πώς θεμελιώνουμε τα μαθηματικά;» περνά στο «Πώς θεμελιώνουμε τη γνώση;».
Και τελικά φτάνει στο πολύ γενικότερο ερώτημα:
Πώς είναι δυνατόν η συνείδηση να γνωρίζει κάτι αντικειμενικά και όχι απλώς να έχει μια υποκειμενική εντύπωση γι' αυτό;
Η βασική ιδέα σε μία εικόνα
Μαθηματικά
Πώς γνωρίζουμε ότι ένας μαθηματικός υπολογισμός είναι σωστός;
↓
Λογική
Ποιοι κανόνες καθιστούν έναν συλλογισμό έγκυρο;
↓
Σημασία
Πώς αποκτούν νόημα οι λέξεις, οι προτάσεις και οι σκέψεις;
↓
Συνείδηση και γνώση
Πώς μπορούμε να συλλάβουμε κάτι και να γνωρίζουμε ότι είναι αληθινό;
8. Τι πρέπει να κρατήσεις για τη συνέχεια;

Η επόμενη ενότητα έχει τίτλο «Ο αγώνας του Husserl να αποδεσμεύσει τη λογική από την ψυχολογία». Αυτό είναι το φυσικό επόμενο βήμα.
Ο Χούσερλ θα προσπαθήσει να αποδείξει ότι οι λογικές αλήθειες δεν είναι προϊόντα της ανθρώπινης ψυχολογίας.
Για παράδειγμα, ο νόμος της μη αντίφασης δεν είναι αληθινός επειδή έτσι λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Ισχύει ανεξάρτητα από το πώς σκεφτόμαστε εμείς.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη φιλοσοφική του διαμάχη με τον ψυχολογισμό: την αντίληψη ότι η λογική μπορεί να θεμελιωθεί στην ψυχολογία, δηλαδή στους πραγματικούς τρόπους με τους οποίους σκέφτεται ο ανθρώπινος νους.
Και εδώ αρχίζει να διαμορφώνεται η φαινομενολογία.
Μια χρήσιμη διάκριση για να διαβάσεις σωστά τον Χούσερλ: Δεν τον ενδιαφέρει απλώς να περιγράψει πώς σκεφτόμαστε στην καθημερινή μας ζωή. Τον ενδιαφέρει να ανακαλύψει ποιες είναι οι ουσιώδεις δομές και προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή τη σκέψη, τη σημασία και την αντικειμενική γνώση.

Αυτή είναι η κεντρική φιλοσοφική φιλοδοξία των Λογικών Ερευνών.

ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΖΩΗ. ΤΡΟΠΟΝ ΤΙΝΑ  ΜΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Η ΟΠΟΙΑ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΠΕΙ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ ΕΚ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ.ΕΝΑ ΑΝΩΤΕΡΟ ΕΙΔΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΣΧΗΜΑΤΙΖΕΤΑΙ ΗΔΗ. Ο ΕΞΩΓΗΙΝΟΣ.

«Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΚΟΣΜΩΝ» Από Λορέντζο Μέρλο

Όταν ο καθένας απολυτοποιεί τον δικό του κόσμο, η συνάντηση με τον άλλον μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε σύγκρουση.

                                       «Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΚΟΣΜΩΝ»

Ο Λορέντζο Μέρλο αναλογίζεται τα συναισθήματα, το εγώ και την ακρόαση ως κλειδιά για την υπέρβαση της έλλειψης επικοινωνίας μεταξύ διαφορετικών κόσμων.

                                               από τον Λορέντζο Μέρλο

Ο Λορέντζο Μέρλο ξεκινά με μια συγκεκριμένη θέση: οι ανθρώπινες σχέσεις δεν χτίζονται επιβάλλοντας ορθολογικά τη δική μας άποψη, αλλά δημιουργώντας συναισθηματικές γέφυρες ικανές να αναγνωρίσουν και να νομιμοποιήσουν τον κόσμο των άλλων. Μέσω των Γιάσπερς, Σρέντιγκερ και Κουν, ο συγγραφέας δείχνει πώς κάθε όραμα της πραγματικότητας είναι μερικό, τοποθετημένο και αναπόφευκτα φιλτραρισμένο από την εμπειρία μας. Ο «πόλεμος των κόσμων» προκύπτει όταν μετατρέπουμε αυτή τη μεροληψία σε απόλυτη αλήθεια και απαιτούμε από τους άλλους να συμμορφωθούν με αυτήν. Το εγώ, η κρίση, η ταξινόμηση και η κυριαρχία γίνονται στη συνέχεια εμπόδια στις σχέσεις, ενώ η ακρόαση, ο σεβασμός και η ίση αξιοπρέπεια ανοίγουν έναν χώρο για αυθεντική συνάντηση. Για τον Μέρλο, η προσέγγιση των άλλων δεν είναι ούτε διαδικασία ούτε τεχνική: είναι μια τέχνη που απαιτεί ευαισθησία, προσοχή και την προθυμία να αναγνωρίσει κανείς κόσμους διαφορετικούς από τον δικό του . (NR)

Η διαπροσωπική επαφή ως τέχνη,
όχι ως μηχανισμό.

Δοκιμάστε να πείτε σε ένα άτομο που έχει φοβία ότι δεν έχει τίποτα να φοβάται. Η ορθολογική δράση έναντι της συναισθηματικής δράσης είναι σαν ένα χαρτονένιο βέλος που χτυπά έναν πέτρινο στόχο. Αν επιμείνετε στους τρόπους του κόσμου σας, θα αντιδράσει κλείνοντας τον εαυτό του ακόμη περισσότερο. Αν δείξετε ότι νοιάζεστε για τον φόβο του, ότι δεν τον κρίνετε, ότι τον γιορτάζετε, θα σας ανοιχτεί.
Αν ένα συγκεκριμένο συναίσθημα επιμένει, όλα όσα συμβαίνουν είναι σχετικά με αυτό το συναίσθημα. Μόνο ένα άλλο συναίσθημα έχει τη δύναμη να διαλύσει το υπάρχον . Μια δύναμη που συνήθως δεν είναι ποτέ πεζή, πάντα λυρική ή αισθητική, ποτέ διανοητική, πάντα δονητική, σαρκική.

Το συναίσθημα είναι μια στενή και αδιαπέραστη διαμόρφωση συμπεριφοράς και εμπειρίας.
Πάνω σε συναισθηματικές γέφυρες, σίγουρα όχι σε λογικές, λαμβάνει χώρα η σχέση , τόσο η ελκυστική όσο και η αποκρουστική.
«Έτσι ακριβώς κινείται το υποκείμενο, άγνωστο από μόνο του, προς κάθε κατεύθυνση εντός του αντικειμενικού, βρίσκοντάς το, δημιουργώντας το, διαμορφώνοντάς το. […]

Μιλώντας για εικόνες του κόσμου, δεν έχουμε άλλη πρόθεση από το να χαρακτηρίσουμε, να αναδείξουμε αυτό που για εμάς έχει τα διακριτικά σημάδια της ουσιοπρέπειας». (1)

Το παραπάνω απόσπασμα και άλλα παρακάτω προέρχονται από τα βιβλία «Η Ψυχολογία των Κοσμοθεωριών» του Karl Jaspers (ψυχίατρος) και «Η Κοσμοθεωρία» του Erwing Schrödinger (φυσικός), ενώ αυτά στο τέλος του κειμένου προέρχονται από το βιβλίο «Η Ασυμμετρία στην Επιστήμη » του Thomas Kuhn (φυσικός). Όλα αυτά, εκτός από το ότι προσδιορίζουν το θέμα του βιβλίου τους, βρίσκονται εδώ για να υποστηρίξουν τις σκέψεις που εκφράζονται σε αυτό το άρθρο.

Και οι δύο ερευνητές, ανάλογα με το διαφορετικό τους υπόβαθρο, τις ανάγκες τους και προφανώς τα διαφορετικά τους συναισθήματα, είναι κατάλληλοι για εμάς επειδή, εκτός από τυχόν παραλείψεις, μας προσφέρουν μια ματιά στις διαφορετικές κοσμογονίες που κατοικούν και διαμορφώνουν τις πράξεις των ανθρώπων, των πολιτισμών και των ιστοριών και, ως εκ τούτου, στις σχετικά συγκεκριμένες αφηγήσεις του εαυτού και του κόσμου.

Αυτή η τελευταία παρατήρηση είναι χρήσιμη για την απελευθέρωση της πραγματικότητας από τις ερμηνείες μας, τα οράματά μας και την παθολογική και άπληστη επιθυμία να επιβληθούμε στον μικρό θρόνο των συνθηκών μας, ενώ ταυτόχρονα πιστεύουμε ότι οι άλλοι θα υποκλιθούν σε αυτήν. Μια συνεχής ένταση που δημιουργείται από την εγωιστική καταπίεση, από την αυτο-σημασία, από την εμμονή της λογικο-ορθολογικής διάστασης, η οποία περιβάλλει τις σκέψεις μας σαν γκι και με την οποία πιστεύουμε ότι μπορούμε να διευκρινίσουμε τον κόσμο μια για πάντα. Αλλά η οποία, αντίθετα, θα μας δώσει έναν δυστυχισμένο θάνατο από δυσπιστία, αφού πιστεύαμε ότι είχαμε περάσει τη ζωή μας στην υποτιθέμενη πλευρά της δικαιοσύνης, της ειλικρίνειας και της αλήθειας.

Ένα μέρος που κυριαρχείται από το ιδιοτελές συμφέρον, στο οποίο, δικαιωματικά, βρίσκουμε επίσης τον πωλητή, τον κλέφτη, τον απατεώνα, τον πολιτικό και τον απατεώνα, άλλοτε ντυμένους με την άσπρη ρόμπα του γιατρού, άλλοτε με τη μαύρη του δικαστή.

Το ξόρκι της πίστης, αναμφίβολα, στην προσωπική μας επιλογή μας οδηγεί κατευθείαν στον μικρό θρόνο, αγνοώντας ότι ο εγωικός ευρυγώνιος φακός την παραμορφώνει πέρα ​​από κάθε μέτρο. Έτσι, βρισκόμαστε αναγκασμένοι να περιστρέφουμε τον ψευδή -επειδή είναι αυτοαναφορικός, αν και συχνά υποστηρίζεται από τις κλίκες στις οποίες εντασσόμαστε- μύθο του εγώ μας, σε σημείο που να συνειδητοποιούμε την ψυχολογία της μαύρης τρύπας. Μια κατάσταση, αυτή, περιορισμένη μέσα στα λογικά-ορθολογικά κλουβιά της τεχνικής, μηχανικής και αναπαραγώγιμης γνώσης. Κάτι που δεν θα ήταν τόσο άσχημο, αν δεν χρησιμοποιούσαμε τα ίδια κριτήρια για να συμπεριλάβουμε τους ανθρώπους και, γενικά, όλα όσα απορρίπτουμε, καταδικάζουμε και κρίνουμε άσχημα. Μια τρύπα που απορροφά τα πάντα, ειδικά την αισθητική γνώση γραμμένη σε δονήσεις -τις οποίες δεν ξέρουμε πλέον καν πώς να αντιληφθούμε, και αν τις αντιληφθούμε, μας λείπει η σαφήνεια για να την επικυρώσουμε- αυτή τη γνώση χωρίς βιβλία ή δεδομένα. Μια δίνη που μας ρουφάει προς γνώση ποσοτικοποιήσιμη και μετρήσιμη με πτυχία και μισθούς, αλλά μας αφήνει ανίκανους να αναγνωρίσουμε την προέλευση των συναισθημάτων που πραγματοποιούνται μέσα μας. Μια τρύπα πλευρικά απομακρυσμένη από τη γνώση, η οποία οδηγεί στην αυτοεξύψωση, δηλαδή στην ασθένεια και την τρέλα, στη βία και τον ιδιοτελή κυνισμό. Μια αριστοτεχνική σύνθεση της προσπάθειας να περικλειστεί η αλήθεια μέσα σε αυτό που η λογική, και οι λογικολόγοι, από τους μικροπρεπείς θρόνους τους, πιστεύουν ότι μπορούν να κάνουν, χωρίς καμία ενοχή.

Κάθε επιβεβαίωση - συνώνυμη με τη βεβαιότητα, ακόμη και στην αμφίβολη μορφή της - είναι, πάνω απ' όλα, μια ευσεβής και ασυνείδητη επιβεβαίωση του απείρου. Αυτό συμβαίνει επειδή σε αυτήν, στη στιγμή της ύπαρξής της , ο κόσμος έχει εξαντληθεί και σταματήσει. Πέρα από αυτήν, δεν υπάρχει πραγματικότητα, καμία άλλη ανάγκη να τη συνοδεύει. Με αυτή την έννοια, κάθε βεβαιότητα που γίνεται επιβεβαίωση προϋποθέτει την παραχώρηση της δύναμης να μειωθεί το άπειρο μέσα σε αυτήν ή να γίνει πεπερασμένο. Κάθε επιβεβαίωση επομένως επενδύεται - από εμάς και από εκείνους που την αναγνωρίζουν - με αλήθεια. Όπως συμβαίνει με μια φωτογραφική εικόνα, η οποία αποφεύγει την πιθανότητα να περιγράψει οτιδήποτε άλλο εκτός από τον εαυτό της, αυτό που δεν υπάρχει στο πλάνο, για το οποίο δεν μπορούμε να πούμε, δεν είναι όπως μας φαίνεται, ό,τι κι αν βλέπουν κάποιοι και άλλοι όχι. Επομένως, ακόμη και αυτό που δεν υπάρχει στην επιβεβαίωση μπορεί μερικές φορές να αναγνωριστεί. Όλες οι βεβαιώσεις είναι μερικές και ιδιοτελείς. Στην περιπλάνηση των εγκόσμιων πραγμάτων, κάθε επιβεβαίωση γίνεται πότε αλήθεια, πότε ψεύδος, πότε απόδειξη, τώρα απουσία. Το να μην λάβουμε υπόψη αυτή την προοπτική ισοδυναμεί με το να αποκλείουμε την ύπαρξη κόσμων τόσο αξιοσέβαστων όσο ο δικός μας.

Ακόμα και αυτά που αναφέρει ο Έρβιν Σρέντιγκερ παρακάτω είναι ιδανικά για να διευκρινίσει τη δομή που δημιουργεί τον Πόλεμο των Κόσμων, καθώς εμείς, ως λεγόμενοι επιστήμονες, επιτρέπουμε στον εαυτό μας να κάνει δηλώσεις βασισμένες σε αισθήσεις, συμπεράσματα και υπονοούμενα αλήθειας. Επιδιώκουμε την εξουσία πάνω στους άλλους. Αυτοί επιδιώκουν να αποφύγουν τη γνώση οτιδήποτε ισχυρίζονται ότι δεν είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο . Ακριβώς όπως με την οδοντόκρεμα και πολλά άλλα προϊόντα, τα οποία χρησιμοποιούν εδώ και καιρό για να πουλήσουν χρησιμοποιώντας την ψεύτικη φόρμουλα για να αναδείξουν το προϊόν στις σκέψεις και τις πράξεις των ανθρώπων.

«Ακόμα και από την αυστηρή οπτική γωνία του Μαχ, η επιστημονική «περιγραφή» δεν είναι σε καμία περίπτωση ένα απλό χρονικό των γεγονότων.» (2)
Είναι μέρος της ουσίας του δόγματος της αδιαιρέτου ότι στη διαμόρφωση των γεγονότων, οι αντιλήψεις ή οι παρατηρήσεις ομαδοποιούνται πάντα στη σκέψη, οι οποίες συνδέονται σύμφωνα με το κριτήριο της αναγκαιότητας. Οι αιτιακές αλυσίδες συνδέονται μεταξύ τους και θεωρούνται η μόνη ουσιώδης. Στην πραγματική ζωή, ωστόσο, εκατοντάδες αιτιακές αλυσίδες τέμνονται συνεχώς, και έτσι συμβαίνει μια συνεχής ταυτόχρονη ύπαρξη γεγονότων που δεν συνδέονται νοητά και των οποίων η σύμπτωση θεωρείται αιτιακή από όσους σκέφτονται επιστημονικά. […]

Και αυτό μπορεί να οδηγήσει κάποιον στη σκέψη ότι το δόγμα της κατανοησιμότητας, παρά την ορθολογική του εμφάνιση, φωτίζει μόνο ένα μικρό μέρος των σχέσεων που μας ενδιαφέρουν πραγματικά, αλλά συσκοτίζει το κύριο μέρος.» (3)

Αν οι Γιάσπερς, Σρέντιγκερ, Κουν και πολλοί άλλοι γνωστοί και λιγότερο γνωστοί μελετητές μας υπενθυμίζουν την αναπόφευκτη μεροληψία μας ως προς την άποψη και την επιβεβαίωση, και αν η αποδοχή μιας τέτοιας άποψης και επιβεβαίωσης οδηγεί σε χωρισμό και πόλεμο, μικρό ή μεγάλο, προσωπικό, πολιτικό, κοινωνικό, σε κάθε περίπτωση πάντα ιδεολογικό, κωδικοποιημένο ή ατομικό, δεν έχει καμία διαφορά, αντίθετα, ακούγοντας προκαλούμε βοήθεια και σύνδεση μέχρι να αντιληφθούμε την ενότητα όλων των πραγμάτων.

Όπως η κρίση κόβει, έτσι και η αγάπη ενώνει .
«Οποιαδήποτε κοσμοθεωρία μπορεί ανά πάσα στιγμή να θεωρηθεί ως μια απολυτοποίηση που απομονώνει, ακόμη και αν η διατύπωσή της ήταν όσο το δυνατόν πιο ευρεία και περιεκτική. […]
Είναι αναπόφευκτο να πέσουμε στην φευγαλέα ψευδαίσθηση ότι έχουμε φτάσει με κάθε σχέδιο, με κάθε συστηματική διάταξη, σε μια απόλυτη πληρότητα και τελειότητα. Αν η ψευδαίσθηση εδραιωθεί, η έρευνά μας σταματά. Η ζωή που έθρεψε την παρατήρησή μας σβήνει.» (3)

Πέρα από την επίγνωση ότι το σύμπαν του άλλου ατόμου είναι ταραγμένο και δεν επικαλύπτεται απαραίτητα με το δικό μας, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ένα πολύ βασικό αλλά χρήσιμο γεωμετρικό σχήμα για να εννοιολογήσουμε την προσέγγισή μας στις σχέσεις με τους άλλους. Είναι το σχέδιο ενός κύκλου (του άλλου) και μιας ευθείας γραμμής (εμείς). Όσο πιο κοντά πλησιάζει αυτή η γραμμή εφαπτομενικά - δηλαδή, απαλά, ακούγοντας και συλλογιζόμενοι - τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος πρόσβασης στον άλλο. Αντίθετα, όσο περισσότερο είναι κάθετη στην περιφέρεια - δηλαδή, απερίσκεπτα ή βίαια - ο ίδιος κίνδυνος θα μειωθεί, και το κλείσιμο, η απόρριψη, η ταλαιπωρία και η παρεξήγηση θα έχουν την ευκαιρία να ξεδιπλωθούν αμφίπλευρα.

Είναι η εκπλήρωση του πολέμου των κόσμων.

Είναι επίσης αλήθεια ότι μερικές φορές οι αντίστροφες δυναμικές επιτυγχάνουν τον στόχο μιας καλής σχέσης, αλλά πάντα ακούγοντας μπορούμε να αναγνωρίσουμε ποια ή ποια λιγότερο ευγενική κατεύθυνση είναι η καλύτερη.
Μόνο ενσωματώνοντας το δικαίωμα του πλησίον μας στη ζωή και τον θάνατο στην υποτιθέμενη δικαιοσύνη μας μπορούμε να ξεφύγουμε από την υποκρισία που υπονομεύει πολλές σχέσεις. Και μόνο απέχοντας από το να πιστεύουμε στη δική μας κρίση μπορούμε να δημιουργήσουμε έναν τρόπο σχέσης που αυξάνει τον κίνδυνο κοινωνικής ευτυχίας.
Η επαφή με άλλους μοιάζει λίγο με την προσγείωση σε ένα νέο λιμάνι. Αυτό ισχύει για εντελώς αγνώστους, αλλά και για φίλους, συγγενείς και γνωστούς από παλιά. Όταν πατάμε το πόδι μας στη στεριά, εξερευνούμε το περιβάλλον μας με όλες μας τις αισθήσεις, για να κατανοήσουμε, να κατανοήσουμε και να επιλέξουμε ποια κατεύθυνση θα ακολουθήσουμε με βάση τις ανάγκες της στιγμής.
Εκτός από την εκπροσώπηση του λιμένα, υπάρχουν αμέτρητες άλλες διαθέσιμες, ανάλογα με το προσωπικό γούστο. Αυτό που παραμένει σταθερό είναι ότι μια σεβαστή προσέγγιση αυξάνει τον κίνδυνο ικανοποιητικής επαφής, ενώ μια επεμβατική προσέγγιση αυξάνει τον κίνδυνο σύγκρουσης μεταξύ των μερών.
«Μόνο μέσα στις ίδιες στάσεις οι άνθρωποι επικοινωνούν μεταξύ τους, κατανοώντας ο ένας τον άλλον. Αν οι στάσεις είναι διαφορετικές, η μία ζει, σκέφτεται, ενεργεί προσπερνώντας την άλλη χωρίς να την αγγίζει. Όσο οι στάσεις στέκονται η μία δίπλα στην άλλη ως διαφορετικές σφαίρες ζωής και εμπειρίας, μια κοσμοθεωρία μπορεί κάλλιστα να επιβεβαιώσει τη μία στάση, να την απολυτοποιήσει και να την απομονώσει, και από αυτήν να αρνηθεί τις άλλες» (4) .
Αυτά είναι δύο μανιχαϊστικά άκρα, απομακρυσμένα το ένα από το άλλο και ενωμένα από μια άπειρη γκάμα γκρίζων, το καθένα από τα οποία, εναλλάξ, μας κατακλύζει, επιβάλλοντάς μας τον δικό του τρόπο σχέσης, είτε ευγενικό και προσεκτικό είτε αλαζονικό και εγωκεντρικό.
Για λόγους σαφήνειας, αφήνοντας στην άκρη το μακρύ, μικτό φάσμα που περιλαμβάνει όλους μας και όλες τις καταστάσεις, είναι σκόπιμο εδώ να επικεντρωθούμε αποκλειστικά στα δύο αντίθετα αλλά καθαρά άκρα. Όπως ακριβώς ο πρώτος τρόπος, αυτός της ακρόασης, περιλαμβάνει την ανακάλυψη της ψυχικής κατάστασης του άλλου και, ως εκ τούτου, την αξιολόγηση του εάν και πώς θα προχωρήσουμε στη συζήτηση, ο δεύτερος, ο καυχησιολόγος, αγνοεί την εσωτερική κατάσταση του συνομιλητή και, σαν πολιορκητικός κριός, απαιτεί να ξεκινήσει διάλογος σύμφωνα με τα κριτήρια που έχουν τεθεί.
Η πρώτη τροπικότητα αναφέρεται στη νομιμοποίηση των άλλων, επομένως σε αυτό που λένε, σε αυτό που σκέφτονται, σε αυτό που ρωτούν, σε αυτό που δεν καταλαβαίνουν, σε αυτό που αισθάνονται, χωρίς το πρόσχημα ότι το γνωρίζουν και το κάνουν δικό τους και χωρίς να βασίζονται στη δική τους κρίση για να το ορίσουν. Βλέπε επίσης επιστημονικές ταξινομίες ή την ταξινόμηση των ψυχοπαθολογιών, οι οποίες, μόλις προφερθούν, καθιστούν αμέσως αλήθεια ότι αυτό το έντομο είναι το "Χ" και κάποιος επηρεάζεται από το "Υ". Αυτό είναι ένα στοιχείο σεβασμού, που απουσιάζει στη δεύτερη τροπικότητα.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος αντίθεσης και σύγκρουσης μεταξύ των μερών ανήκει στο δεύτερο, του οποίου η μήτρα έχει βαθιές ρίζες στην υπερτροφία του εγώ, διογκωμένη τόσο από την ένδεια του πνεύματος όσο και από την πολυμάθεια, ωστόσο πάντα καθοδηγούμενη από την αδιαμφισβήτητη πεποίθηση ότι ο τρόπος και το όραμά μας για τον κόσμο αντιστοιχούν σε αυτό των άλλων, υποστηριζόμενη από τη βεβαιότητα ότι τα λόγια μας και τα σημάδια μας φέρουν επίσης το ίδιο νόημα στον συνομιλητή.

Οι άνθρωποι υπάρχουν σε μεταβλητές καταστάσεις, οι οποίες υπόκεινται σε αλλαγές ανάλογα με τον προσωπικό τους τρόπο βίωσης και αντίδρασης σε οποιοδήποτε γεγονός στο οποίο εμπλέκονται σωματικά και ψυχολογικά. Οι εμπειρίες τους είναι αυτές που καθορίζουν την κατάστασή τους. Το να κινούμαστε προς τους άλλους, αγνοώντας ότι ένα απλό αστείο θα μπορούσε να προκαλέσει μια αντίδραση που θεωρούμε ακατάλληλη, προς το καλύτερο ή το χειρότερο, είναι αυτό που συμβαίνει συνήθως, σε όλες τις μικτές διαστάσεις της. Αν πέσουμε πάνω σε έναν περαστικό, δεν ξέρουμε ποτέ εκ των προτέρων αν θα απαντήσει ζητώντας συγγνώμη σαν να ήταν υπεύθυνος ή αν θα μας επιτεθεί με προσβολές και ένα κατσαβίδι στο χέρι.
Απρόβλεπτες και αρνητικές αντιδράσεις εμφανίζονται επίσης όταν προσεγγίζουμε κάτι με την επιθυμία για σαφήνεια και αυθεντικότητα, οι οποίες, αντί να εκτιμηθούν, εκλαμβάνονται ως προσβολή των ευαισθησιών μας. Ένα ενοχλητικό ή εκρηκτικό σοκ μπορεί επίσης να προκύψει όταν συναντάμε μια έννοια ή μια οπτική γωνία για τον κόσμο που είναι ξένη προς τη βιογραφία μας. Αν βιωθούν ως απειλή για τη σταθερότητα και τη συνέχεια, θα απορριφθούν.
Η ασυμμετρία μεταξύ μας και αυτού που θεωρούμε μη αναγώγιμο στην ηθική, γνωστική και βιωματική μας μονάδα μέτρησης -συνήθως μια πηγή σκιών που στηρίζουν τη βιογραφία μας, την οποία μπερδεύουμε με αλήθεια- αν βιωθεί με μια στάση εξερεύνησης και γνώσης, από ένα κενό μεταξύ εμάς και του κόσμου των άλλων γίνεται ένας ζωτικός σύνδεσμος με το διαφορετικό και το άγνωστο. Μια αυτομορφωτική στάση ικανή να μας ανυψώσει από τον εαυτό μας, από τον δικό μας μικρό, εξατομικευμένο κόσμο, και να μας επιτρέψει να αναγνωρίσουμε τη μετατόπιση κάθε ορίζοντα, του δικού μας και των άλλων, ως την ίδια την κατάσταση της γνώσης. Τα πράγματα κινούνται. Και το ίδιο κι εμείς. Ένα κίνημα του οποίου ο από μηχανής θεός είναι το ιδιοτέλεια, είτε δυσοίωνο είτε ευγενές, αλλά πάντα σαν ένα σκοτεινό πηγάδι, στον πυθμένα του οποίου εξαφανίζεται κάθε αντίφαση, ασυνέπεια και αμαρτία, και το οποίο ωθεί προς τα πάνω, στο φως, όλα όσα είναι απαραίτητα για τη σκαλωσιά της ματαιοδοξίας, της συνοχής, της ειλικρίνειας, της σοβαρότητας, της αξιοπιστίας και του σεβασμού μας.
Η πρόσβαση που μας παρέχουν οι άλλοι εξαρτάται από τη νομιμότητα που αισθάνονται ότι τους προσφέρουμε. Η αυθεντική, βαθιά νομιμότητα περιλαμβάνει ή είναι συνώνυμη με την ίση αξιοπρέπεια.
Καθώς απομακρυνόμαστε από αυτή τη σχεσιακή μορφή, μένουμε χωρίς επιλογή, αναγκασμένοι να θεωρούμε τους εαυτούς μας εκλεκτούς. Αν αυτό, όπως μόλις είπαμε, δεν είναι αρκετό για να επανεξετάσουμε τον εαυτό μας, για να ανακαλύψουμε ότι η πραγματικότητα δεν είναι έξω αλλά μέσα μας, ότι εξαρτάται από τις σχέσεις που δημιουργούμε κατά καιρούς, μπορούμε να αντλήσουμε από ένα ροζάριο από μαργαριτάρια που θα ξετυλιχτεί με τα χρόνια - δηλαδή, την πολιτική του κράτους του Ισραήλ απέναντι στους Παλαιστίνιους - και έτσι να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε ότι είμαστε διαφορετικοί και καλύτεροι από τους άλλους, σε σημείο που να τους στερούμε την αξιοπρέπεια που απαιτούμε για τον εαυτό μας, γιατί εκεί οδηγεί το μονοπάτι του να πιστεύουμε ότι είμαστε εκλεκτοί.
Το να το κάνεις δεν είναι το ίδιο με το να το λες, και η κατανόησή του δεν έχει σημασία. Η αναδημιουργία του είναι απαραίτητη. Αυτή η αυτομόρφωση μπορεί να γεννηθεί μόνο από εμάς τους ίδιους, και επομένως μια ιερή προέκταση του εαυτού μας, για την οποία η πειθαρχία της ιδεολογίας ή το εγχειρίδιο διαδικασιών δεν θα είναι πλέον απαραίτητο, αλλά θα εκφράζεται αυθόρμητα και δημιουργικά σε συνηθισμένες πράξεις. Το να τερματίσεις τον πόλεμο των κόσμων που είμαστε δεν είναι το ίδιο με το να το λες, επειδή είμαστε διαποτισμένοι, σαν σφουγγάρια που μαζεύονται από τη θάλασσα, με μια εξαιρετικά επεμβατική επιστημονική κουλτούρα.

Το να προσεγγίζουμε τους άλλους είναι τέχνη, όχι μηχανισμός. Και είμαστε όλοι καλλιτέχνες, κάτι περισσότερο από μηχανές .

«Παραδοσιακά, η έννοια της επιστημονικής αντικειμενικότητας βασιζόταν στη διπλή υπόθεση ότι η αλήθεια των ατομικών, πιθανών πεποιθήσεων μπορούσε να ελεγχθεί μία προς μία και ότι τέτοιες δοκιμές μπορούσαν να διεξαχθούν με βάση στοιχεία ανεξάρτητα από τις ίδιες τις πεποιθήσεις».

«Για πολλούς παρατηρητές, ωστόσο, αυτά τα πλεονεκτήματα έχουν πολύ υψηλό τίμημα, επειδή καθιστούν ασαφές τι μπορεί να είναι η αντικειμενικότητα. Για πολλούς από τους επικριτές του, το νέο κίνημα έχει απογυμνώσει την επιστήμη από την γνωστική της αυθεντία. Η απεικόνιση του τρόπου με τον οποίο οι επιστήμονες καταλήγουν στα συμπεράσματά τους σχετικά με την αλήθεια των παρατηρήσεων, των νόμων και των θεωριών καθιστά αυτά τα συμπεράσματα υποκειμενικά ή παράλογα, βαθιά εξαρτώμενα από τον χρόνο, τον πολιτισμό και τα συγκεκριμένα ενδιαφέροντα . » (6)

«Η περιγραφή των διαφορετικών κόσμων, που αποτελούνται από ασύγκριτες λεξιλογικές δομές, πρέπει να επεκταθεί προσεκτικά και σε πρακτικές εκτός της επιστήμης. Υπάρχει μια αίσθηση ότι μεταβαίνουμε πάντα από τον έναν κόσμο στον άλλο, ασύγκριτο με τον πρώτο. Μεταβαίνουμε από τον έναν κόσμο στον άλλο όπως από το σπίτι στο γραφείο ή στην τάξη όπου διδάσκουμε. Δεν υπάρχουν «ομαλές» μεταβάσεις μεταξύ δύο κόσμων και αν δεν παρατηρήσουμε τα όρια που διασχίζουμε κατά καιρούς, κάνουμε κακό […]» (7)

Λορέντζο Μέρλο

Σημειώσεις

.1 Καρλ Γιάσπερς, Ψυχολογία των Κοσμοθεωριών , Ρώμη, Astrolabio, αχρονολόγητο, σελ. 57.
.2 Erwin Schrödinger, The Image of the World , Τορίνο, Bollati Boringhieri, 2017, σελ. 135
.3 Erwin Schrödinger, The Image of the World , Turin, Bollati Boringhieri, 2017, σσ. 139-140
.4 Karl Jaspers, Ψυχολογία των Κοσμοθεωριών , Ρώμη, Astrolabio, αχρονολόγητο, σελ. 62.
.5 Karl Jaspers, Ψυχολογία των Κοσμοθεωριών , Ρώμη, Astrolabio, αχρονολόγητο, σελ. 65.
.6 Thomas S. Kuhn, Η Ασυμμετρία της Επιστήμης , Μιλάνο, Κορτίνα, 2024, σ. 140.
.7 Thomas S. Kuhn, Η Ασυμμετρία της Επιστήμης , Μιλάνο, Κορτίνα, 2024, σ. 128.

«LA GUERRA DEI MONDI» - Inchiostronero

Αθήνα, 1930: Το Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας[1]

Αθήνα, 1930: Το Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας[1]

Zeitschrift für Anomalistik, τόμος 17 (2017), σ. 321–333
https://www.anomalistik.de/images/pdf/zfa/zfa2017_03_321_pallikari.pdf?

Φωτεινή Παλληκάρη[2]

Περίληψη — Κατά τις διακοπές του Πάσχα του 1930 —από την Κυριακή 20 Απριλίου έως την Κυριακή 27 Απριλίου— πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα μια διεθνής εκδήλωση, μοναδική για την Ελλάδα της εποχής. Σημαντικοί επιστήμονες και λόγιοι ήρθαν από το εξωτερικό για να συμμετάσχουν στο Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας. Τα τρία προηγούμενα συνέδρια παραψυχολογίας είχαν πραγματοποιηθεί στην Κοπεγχάγη (1921), στη Βαρσοβία (1923) και στο Παρίσι (1927). Το παρόν άρθρο σκιαγραφεί τις εισηγήσεις και τις δραστηριότητες κατά τη διάρκεια του συνεδρίου στην Αθήνα.

Λέξεις-κλειδιά: Πολιτισμική ιστορία – Ιστορία – Παραψυχολογία – Ψυχολογία – Βιογραφία – Ελλάδα

Εισαγωγή

Το ταξίδι από τις διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις διαρκούσε πολύ. Ο δρ. Paul Sünner και η σύζυγός του χρειάστηκαν τρεις ημέρες για να φτάσουν από το Βερολίνο· αρχικά ταξίδεψαν χερσαίως και έπειτα με πλοίο από το Μπρίντιζι στον Πειραιά. Η Ελληνική Εταιρεία Παραψυχολογίας (Hellenic SPR)[4] είχε φροντίσει ώστε οι συμμετέχοντες να μπορούν να προμηθευτούν εισιτήρια με έκπτωση για τα ελληνικά τρένα, καθώς και για τα ελληνικά και τα ιταλικά πλοία. Όταν έφτασαν επιτέλους στο λιμάνι του Πειραιά, ο δρ. Τανάγρας τούς περίμενε ήδη για να τους καλωσορίσει και να τους οδηγήσει στο ξενοδοχείο τους.

Στο συνέδριο συμμετείχαν περίπου 80 αντιπρόσωποι, από τους οποίους μόλις 21 είχαν τη δυνατότητα να παρουσιάσουν την εργασία τους: (1) ο καθηγητής Hans Driesch, Πανεπιστήμιο Λειψίας, βιολόγος· (2) ο καθηγητής T. K. Oesterreich, Πανεπιστήμιο Τυβίγγης, φιλόσοφος και ψυχολόγος· (3) ο καθηγητής Karl Camillo Schneider, Πανεπιστήμιο Βιέννης, βιολόγος· (4) ο δρ. βαρόνος Alfred von Winterstein, Βιέννη, γιατρός και πρόεδρος της Αυστριακής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (5) ο Prosper Szmurlo, πρόεδρος της Ψυχοφυσικής Εταιρείας της Βαρσοβίας· (6) ο δρ. Άγγελος Τανάγρας, Αθήνα, γιατρός, πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (7) ο δρ. Μιλτιάδης Βλαστός, Αθήνα, νευρολόγος, γενικός γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (8) ο δρ. Κ. Κωνσταντινίδης, Αθήνα, νευρολόγος, Ελληνική Εταιρεία Παραψυχολογίας· (9) ο W. H. Salter, Λονδίνο, ταμίας και γραμματέας της Βρετανικής Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών· (10) ο Sir Oliver Lodge, Λονδίνο, κάτοχος του Βραβείου Νόμπελ Φυσικής· (11) ο δρ. Th. Wereide, φυσικός, διδάσκων στο Πανεπιστήμιο του Όσλο· (12) ο Theodore Besterman, Λονδίνο, Εταιρεία Ψυχικών Ερευνών, βιβλιοθηκάριος· (13) ο Everard Feilding· (14) ο ιατρικός σύμβουλος δρ. Pagenstecher, Μεξικό· (15) ο δρ. Johannes Hohlenberg, Κοπεγχάγη· (16) ο καθηγητής δρ. Daniel Walter, Γκρατς, εκπαιδευτικός· (17) ο καθηγητής V. Mikuška, Κέμνιτς, μηχανικός· (18) η κόμισσα Zoé Wassiliko-Serecki, Βιέννη, γραμματέας της Αυστριακής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (19) ο κ. Carl Vett, Κοπεγχάγη, επιχειρηματίας, γραμματέας της Διεθνούς Επιτροπής Συνεδρίων Παραψυχολογίας· (20) ο δρ. Walther Kröner· και (21) ο δρ. T. Kindborg, Μπρεσλάου, Πολωνία.

Οι περισσότεροι από αυτούς παρουσίασαν μία μόνο επιστημονική εισήγηση· μόνο ο καθηγητής Oesterreich, ο δρ. Τανάγρας, ο δρ. Κωνσταντινίδης και ο Besterman παρουσίασαν από δύο εισηγήσεις ο καθένας. Οι ανακοινώσεις των Feilding και Pagenstecher διαβάστηκαν κατά την απουσία τους. Άλλοι συμμετέχοντες ήταν ο καθηγητής Μαθηματικών Hahn από τη Βιέννη, ο διευθυντής Makourek από τα Σκόπια, ο καθηγητής Μαθηματικών Paul Heegart από το Όσλο, ο αρχιμηχανικός Karl Röthy από τη Βουδαπέστη, μαζί με φίλους και συναδέλφους, ο δρ. Rob. Schmitz από τη Βέρνη, καθώς και διάφορες κυρίες από τη Βέρνη και τη Ζυρίχη κ.ά. (Sünner, 1930).

Το πρόγραμμα του συνεδρίου

Ο δρ. Τανάγρας είχε προετοιμάσει προσεκτικά το πρόγραμμα του συνεδρίου. Άρεσε πολύ στους συμμετέχοντες και αποτελούσε έναν καλά μελετημένο συνδυασμό πνευματικά απαιτητικών ενοτήτων το πρωί και δραστηριοτήτων αναψυχής το απόγευμα και το βράδυ. Στο τεύχος του Ιουνίου 1930 του μηνιαίου περιοδικού Ψυχικαί Έρευναι («Ψυχικές Έρευνες») της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας, ο Τανάγρας περιγράφει τη διεξαγωγή του συνεδρίου (Pallikari, 2016):

Το Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα —υπό τη διεύθυνση του επίτιμου προέδρου και καθηγητή του Πανεπιστημίου της Λειψίας Hans Driesch και του προέδρου της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας Α. Τανάγρα— σημείωσε πλήρη επιτυχία χάρη στην οργάνωσή του, τη διεξαγωγή του, καθώς και την ελληνική φιλοξενία. Ήδη πριν από έναν χρόνο αρχίσαμε τις προετοιμασίες για το συνέδριο, τυπώσαμε το πρόγραμμα στα γαλλικά, στα αγγλικά και στα γερμανικά και το στείλαμε σε όλα τα επιστημονικά κέντρα του κόσμου. Καθώς πλησίαζε η εκδήλωση, φροντίσαμε για την τελική ρύθμιση των λεπτομερειών του συνεδρίου. Πράγματι, λάβαμε πολυάριθμες απαντήσεις στις προσκλήσεις μας από επιστήμονες όλου του κόσμου. Περίπου 80 ψυχοφυσιολόγοι[5] συγκεντρώθηκαν στην Αθήνα, μερικοί ήδη από τις 16 Απριλίου· πολλοί από αυτούς είναι καθηγητές πανεπιστημίου, ανάμεσά τους κορυφαίοι εκπρόσωποι του επιστημονικού κλάδου διεθνώς, όπως ο καθηγητής Driesch ή ο διάσημος φυσικός καθηγητής Sir Oliver Lodge, ο καθηγητής Oesterreich από το Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης κ.ά.

Χάρη στην ευγενική βοήθεια του κ. Κοσμόπουλου, προέδρου των ελληνικών ξενοδοχείων, οδηγήθηκαν όλοι σε διάφορα ξενοδοχεία της Αθήνας και ξεναγήθηκαν στην πόλη. Το βράδυ της 20ής Απριλίου πραγματοποιήθηκε η επίσημη υποδοχή στο μεγαλοπρεπές «Acropole Palace Hotel» —απέναντι από το Κρατικό Αρχαιολογικό Μουσείο—, παρουσία του κ. Μερκούρη, δημάρχου Αθηναίων, ο οποίος διέθεσε τη δημοτική ορχήστρα για την ψυχαγωγία των συμμετεχόντων. Ο κ. Τανάγρας εκφώνησε χαιρετισμό προς τους συμμετέχοντες και στη συνέχεια η κυρία Λουκία Μάτλη, στεφανωμένη με τριαντάφυλλα, παρουσίασε αρχαίους ελληνικούς χορούς, τους οποίους το ιδιαίτερα ενθουσιώδες κοινό χειροκρότησε θερμά. Τη Δευτέρα 21 Απριλίου, στις 10 το πρωί, πραγματοποιήθηκε η επίσημη έναρξη του συνεδρίου στην κεντρική αίθουσα του Πανεπιστημίου. Παρευρίσκονταν ορισμένοι υπουργοί της κυβέρνησης, ο δήμαρχος Αθηναίων, μέλη του διπλωματικού σώματος, καθηγητές του Πανεπιστημίου, καθώς και άλλοι διακεκριμένοι επιστήμονες.

Πρώτα απ’ όλα, ο κ. Τανάγρας κήρυξε την έναρξη του συνεδρίου στα γαλλικά. Έπειτα οι δύο ιδιαίτερα διάσημες προσωπικότητες, ο καθηγητής Driesch και ο Sir Oliver Lodge, εκφώνησαν τις εναρκτήριες ομιλίες τους, ο πρώτος στα γερμανικά και ο δεύτερος στα αγγλικά. Στη συνέχεια, ο Carl Vett μίλησε στα γαλλικά για «προβλήματα που είχαν πλέον επιλυθεί και τα οποία είχαν προκληθεί από ορισμένα πρόσωπα που, παρακινούμενα από μεγάλη φιλοδοξία, είχαν προσπαθήσει να οργανώσουν αλλού παράλληλες εκδηλώσεις».

Με αυτό το σχόλιο ο κ. Vett αναφερόταν στους Γάλλους παραψυχολόγους, οι οποίοι είχαν αποφασίσει να μη συμμετάσχουν στο συνέδριο της Αθήνας. Ο λόγος ήταν η ανησυχία ότι ο Vett θα μπορούσε να επιδείξει τόσο μεγάλο ενθουσιασμό κατά τη διοργάνωση αυτής της σειράς συνεδρίων, ώστε να παραμελήσει την επιστημονική αυστηρότητα που απαιτούνταν για την επιλογή των ανακοινώσεων. Γι’ αυτό οι Γάλλοι παραψυχολόγοι είχαν ιδρύσει στη Γενεύη ένα δικό τους, μόνιμο κέντρο για παραψυχολογικά συνέδρια. Για τον ίδιο λόγο δεν ήρθαν στο συνέδριο της Αθήνας ούτε οι Ιταλοί παραψυχολόγοι (Lachapelle, 2005).

Την αναφορά του κ. Vett ακολούθησαν τρεις εισηγήσεις. Η πρώτη ήταν του Hans Driesch, ο οποίος μίλησε για το «Personne et Suprapersonne» [Πρόσωπο και Υπερπρόσωπο]· ακολούθησε ο καθηγητής T. K. Oesterreich με θέμα «Το ψυχοφυσικό πρόβλημα από παραψυχολογική και φαινομενολογική σκοπιά» και, τέλος, ο K. C. Schneider με θέμα «Το ψυχοφυσικό ενεργειακό πεδίο ως φορέας του αισθητηριακού και του υπεραισθητού βιώματος» (Bestermann, 1930· Pallikari, 2001). Το απόγευμα οι συμμετέχοντες επισκέφθηκαν το Στάδιο, χτισμένο από λευκό μάρμαρο, και απόλαυσαν εκεί τις στρατιωτικές, ναυτικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις για την εκατονταετηρίδα της ελληνικής ανεξαρτησίας.

Τη δεύτερη ημέρα του συνεδρίου, την Τρίτη 22 Απριλίου 1930, οι εισηγήσεις άρχισαν στις 9 το πρωί, αυτή τη φορά όμως στην αίθουσα διαλέξεων του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», στο κέντρο της Αθήνας, πέντε λεπτά με τα πόδια από το Πανεπιστήμιο. Εκεί πραγματοποιήθηκαν και οι υπόλοιπες εργασίες του συνεδρίου. Εκείνη την ημέρα παρουσιάστηκαν πέντε ανακοινώσεις: του βαρόνου A. von Winterstein για το «Le médium Frieda Weissl» [Το μέντιουμ Frieda Weissl]· του M. P. Szmurlo για το «Le Dessin médiumnique» [Το μεντιουμικό σχέδιο]· του Α. Τανάγρα για το «Le Télèpathie de la Memoire Latent» [Η τηλεπάθεια της λανθάνουσας μνήμης]· του δρ. Μ. Βλαστού για το «La Suggestibilité des Hystériques en Grèce» [Η υποβλητικότητα των υστερικών γυναικών στην Ελλάδα]· καθώς και του δρ. Κ. Κωνσταντινίδη για τα «Παραψυχολογικά φαινόμενα στους ψυχικά ασθενείς».

Το απόγευμα εκείνης της Τρίτης οι συμμετέχοντες επισκέφθηκαν την Ακρόπολη των Αθηνών· τους ξενάγησε ο κ. Α. Φιλαδελφεύς, έφορος αρχαιοτήτων και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας. Αργότερα το απόγευμα πραγματοποιήθηκε οργανωτική συνεδρίαση υπό την προεδρία του καθηγητή Driesch, στην οποία αποφασίστηκε ότι το επόμενο συνέδριο παραψυχολογίας θα διεξαγόταν δύο χρόνια αργότερα στο Λονδίνο. Ωστόσο, η ημέρα δεν είχε ακόμη τελειώσει.

Το βράδυ ο κ. Αντώνιος Σταθάτος, πρόεδρος της «Ελληνικής Λέσχης Περιηγήσεων και Αυτοκινήτου», ΕΛΠΑ, παρέθεσε επίσημο δείπνο προς τιμήν των συνέδρων και τους προσέφερε επίσης ελεύθερη πρόσβαση σε όλους τους χώρους της Λέσχης, για την αναψυχή και την ξεκούρασή τους κατά την παραμονή τους στην Αθήνα. Στη διάρκεια αυτής της δεξίωσης προσφέρθηκαν στους συμμετέχοντες χρωμολιθογραφίες ελληνικών τοπίων. Στο τέλος, ο αντιστράτηγος Βλαχόπουλος, αντιπρόεδρος της ΕΛΠΑ, απηύθυνε ομιλία στους συμμετέχοντες, στην οποία απάντησαν ο καθηγητής Driesch και ο δρ. Τανάγρας.

Για την πρωινή συνεδρίαση της Τετάρτης 23 Απριλίου είχαν προγραμματιστεί πέντε ομιλητές. Αρχικά, ο κ. W. H. Salter παρουσίασε την εισήγησή του με θέμα «Ορισμένες προτάσεις για τη βελτίωση των συνθηκών διερεύνησης ελεγχόμενων φαινομένων». Η δεύτερη ανακοίνωση ήταν του Sir Oliver Lodge και είχε τίτλο «Για τους λόγους της μη αναγνώρισης της ψυχικής έρευνας από την πλειονότητα του επιστημονικού κόσμου». Έπειτα ο καθηγητής δρ. Th. Wereide μίλησε για «Τα φαινόμενα έκστασης της κυρίας Ingeborg». Οι δύο τελευταίες ανακοινώσεις ήταν του κ. Th. Besterman, με θέμα «Κριτική αποτίμηση της παρούσας κατάστασης της ψυχικής έρευνας», και του εντιμότατου Everard Feilding —την οποία διάβασε ο κ. Salter—, με θέμα «Η περίπτωση του αββά Vachère».

Το απόγευμα της Τετάρτης, που ήταν μια υπέροχη, ηλιόλουστη ημέρα, προσφέρθηκε για αναψυχή μια δωρεάν εκδρομή με αυτοκίνητα στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας. Εκεί ο κ. Φιλαδελφεύς εκφώνησε μια κατατοπιστική ομιλία για το αρχαίο αυτό ιερό. Στη συνέχεια, ο κ. Θανασουλόπουλος, δήμαρχος Ελευσίνας, προσέφερε στους συμμετέχοντες ένα παραδοσιακό ελληνικό πασχαλινό γεύμα: υπήρχαν αρνί στη σούβλα, κόκκινα πασχαλινά αυγά, φρούτα, ποτά και ελληνικοί παραδοσιακοί χοροί.

Την Πέμπτη 24 Απριλίου, στις 9 το πρωί, παρουσιάστηκαν και πάλι πέντε εισηγήσεις. Η πρώτη, του δρ. Pagenstecher, είχε θέμα «Η ανεστραμμένη εικόνα στην τηλεπάθεια» και διαβάστηκε από τον H. Driesch· η δεύτερη, του καθηγητή Oesterreich, αφορούσε «Τη σχέση του ισραηλιτικού προφητισμού με τα προβλήματα της διάσπασης της συνείδησης». Ακολούθησαν οι ανακοινώσεις του δρ. Hohlenberg «Περί πνευματισμού», του καθηγητή D. Walter «Μια νέα ερευνητική μέθοδος στην παραψυχολογία» και του καθηγητή V. Mikuška «Καθορισμός σκοπών και επιδίωξη στόχων στη βιολογία και την παραβιολογία». Αργά το απόγευμα, οι σύνεδροι προσκλήθηκαν από τον κ. Μερκούρη, δήμαρχο Αθηναίων, σε δεξίωση στην οποία παρευρισκόταν και το δημοτικό συμβούλιο. Ένα μουσικό συγκρότημα φρόντιζε για την ψυχαγωγία των προσκεκλημένων, παίζοντας εμβατήρια, ελληνικούς ύμνους και χορευτική μουσική. Ο δήμαρχος καλωσόρισε τους καλεσμένους του και στη συνέχεια ο δρ. Τανάγρας, ο καθηγητής Driesch και ο Sir Oliver Lodge απηύθυναν λίγα λόγια.

Την Παρασκευή 25 Απριλίου παρουσιάστηκαν τέσσερις ανακοινώσεις, με έναρξη στις 9 το πρωί. Ο τίτλος της εισήγησης της κόμισσας Wassilko-Serecki ήταν «Un Cas de Connaissance Paranormale» [Μια περίπτωση παραφυσικής γνώσης], ενώ ο Carl Vett μίλησε για το «Un Cas de Lévitation chez les Derviches» [Μια περίπτωση αιώρησης στους δερβίσηδες]. Οι δύο τελευταίες ανακοινώσεις ήταν του δρ. W. Kröner, με θέμα «Η διαμάχη γύρω από τον Valiantine», και του κ. Th. Besterman, με θέμα «Πρόσφατες και εν εξελίξει έρευνες της Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών».

Μετά την πρωινή συνεδρίαση, οι σύνεδροι οδηγήθηκαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, όπου ο κ. Φιλαδελφεύς έδωσε μια κατατοπιστική διάλεξη. Το βράδυ, ο κ. Δημήτριος Ποσειδώνας, μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας, προσκάλεσε τους συμμετέχοντες σε δεξίωση στο σπίτι του. Προσφέρθηκαν εδέσματα χαρακτηριστικά της ελληνικής πασχαλινής παράδοσης και υπήρχε ζωντανή μουσική με τσίτερ. Οι καλεσμένοι χόρεψαν ελληνικούς χορούς με τις πανέμορφες Ελληνίδες, φίλες της κόρης του οικοδεσπότη, όλες ντυμένες με πολύχρωμες παραδοσιακές φορεσιές από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Ύστερα από αίτημα του Τανάγρα, η Ακρόπολη φωταγωγήθηκε ειδικά εκείνη τη νύχτα προς τέρψη των επισκεπτών.

Το Σάββατο 26 Απριλίου ήταν η τελευταία ημέρα του συνεδρίου. Οι πρώτες τέσσερις ομιλίες της ημέρας άρχισαν και πάλι στις 9 το πρωί. Ο Α. Τανάγρας ξεκίνησε με μια εισήγηση για το «Les Médiums Télékinetiques en Grèce» [Τα τηλεκινητικά μέντιουμ στην Ελλάδα]· έπειτα μίλησε ο δρ. T. Kindborg για τις «Τριετείς έρευνές μου με το μέντιουμ κυρία S. από το Μπρεσλάου», ο δρ. Κ. Κωνσταντινίδης για τα «Τηλεπαθητικά πειράματα μεταξύ Αθήνας, Παρισιού, Βαρσοβίας και Βιέννης» και, τέλος, ο καθηγητής C. K. Schneider «Περί χρονικά μετατοπισμένης τηλεπάθειας». Μετά από αυτές τις εισηγήσεις, ο δρ. Τανάγρας έκλεισε ανεπίσημα τις εργασίες.

Ο κ. Μπότσαρης, υπουργός Ναυτικών, έδωσε στους συμμετέχοντες τη δυνατότητα να πραγματοποιήσουν το απόγευμα μια θαλάσσια εκδρομή στον κόλπο της Σαλαμίνας και γύρω από την Αίγινα, για να δουν τον ναό της Αφαίας. Κατά τη διάρκεια αυτής της εκδρομής, ο δρ. Τανάγρας έδωσε μια διάλεξη για την ιστορία του ναού και τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Το βράδυ του Σαββάτου, στις 22:00, προσφέρθηκε στους συμμετέχοντες μπουφές στο πολυτελές σπίτι του κ. Λοβέρδου, διευθυντή της Λαϊκής Τράπεζας, όπου οι επισκέπτες μπόρεσαν να θαυμάσουν μια μοναδική συλλογή βυζαντινών έργων τέχνης.

Το φωτεινό, ηλιόλουστο πρωινό της επόμενης ημέρας, Κυριακής 27 Απριλίου, ο δρ. Τανάγρας μετέφερε με αυτοκίνητο ορισμένους από τους συμμετέχοντες —τον Sünner και τη σύζυγό του, την κόμισσα Wassilko και τον βαρόνο Winterstein— στο χαριτωμένο εξοχικό σπιτάκι του, στη γαλήνη της υπαίθρου κοντά στο Φάληρο, δίπλα στη θάλασσα. Το απόγευμα πραγματοποιήθηκε η μεγαλοπρεπής τελετή μιας παρέλασης σημαιών προς την Ακρόπολη, στην οποία συμμετείχαν περίπου 2.000 νέοι με παραδοσιακές ελληνικές φορεσιές. Ορισμένοι σύνεδροι μπόρεσαν μάλιστα να την παρακολουθήσουν από τα ξενοδοχεία τους (Pallikari, 2017).

Το βράδυ της Κυριακής 27 Απριλίου, οι σύνεδροι παρευρέθηκαν, ύστερα από πρόσκληση της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας —και με την οικονομική ενίσχυση μιας γενναιόδωρης δωρεάς της κυρίας Αλεξάνδρας Χωρέμη—, στο εορταστικό αποχαιρετιστήριο δείπνο στο Acropole Palace Hotel. Συμμετείχαν επίσης οι πρεσβευτές της Αγγλίας, της Αυστρίας, των ΗΠΑ και της Γερμανίας, καθώς και άλλες σημαντικές προσωπικότητες. Το μενού του συμποσίου, με την επιγραφή «Carte du Jour», το οποίο είχε ετοιμάσει ειδικά ο δρ. Τανάγρας, ήταν γραμμένο στα γαλλικά με άψογη καλλιγραφία. Κάτω από την ονομασία κάθε πιάτου, ο Τανάγρας πρόσθεσε έναν χαρακτηρισμό με γενικότερη επιστημονική ή παραψυχολογική σημασία. Το μενού ήταν το ακόλουθο:

1 Consommé en Cassé Madriléne — Electronique («ηλεκτρονικό»)
2 Délices de Soup Nantua — Radioactif («ραδιενεργό»)
3 Dindonneau Rôti Byron — Ectoplasmique («εκτοπλασματικό»)
4 Petits pois Française — Télékinétiques («τηλεκινητικά»)
5 Bombe maison Biscuits — Pseudopodes («ψευδοπόδια»)
6 Corbeilles de fruits — Psychometriques («ψυχομετρικά»)
7 Café — télépathique («τηλεπαθητικός»)

Εκείνο το βράδυ ο δρ. Τανάγρας εκφώνησε την αποχαιρετιστήρια ομιλία του· στη συνέχεια, ο καθηγητής Driesch, ο κ. Vett, ο κ. Salter, ο βαρόνος von Winterstein και ορισμένοι άλλοι εξέφρασαν, εκ μέρους όλων, την ευγνωμοσύνη τους για την επιτυχία του συνεδρίου, η οποία οφειλόταν σε καθοριστικό βαθμό στις μεγάλες προσπάθειες του Τανάγρα και των μελών της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας. Κατά τη διάρκεια του συνεδρίου έφτασε μια επιστολή του καθηγητή Richet, στην οποία εξέφραζε τη λύπη του για την απουσία του. Επιπλέον, ο Τανάγρας έλαβε τηλεγραφικά πολλούς χαιρετισμούς από άλλα παραψυχολογικά κέντρα της Ευρώπης. Στα απομνημονεύματά του ο Τανάγρας θυμάται (Pallikari, 2016: 396):

«Στην αρχή, ο επίτιμος πρόεδρος του συνεδρίου, καθηγητής Driesch, είπε ότι κανένα από τα είκοσι συνέδρια στα οποία είχε παρευρεθεί μέχρι τότε δεν ήταν τόσο καλά οργανωμένο και ότι πουθενά δεν τον είχαν υποδεχτεί με τέτοια φιλοξενία και ενθουσιασμό, που σε κάνουν να ξεχνάς ότι στην πραγματικότητα είσαι ξένος στην Ελλάδα. Πρόσθεσε ότι η επιτυχία αυτού του έργου είχε επιτευχθεί χάρη σε έναν και μόνο άνθρωπο. Όλοι σας γνωρίζετε αυτόν τον άνθρωπο, είπε. Είναι ο αγαπητός μας πρόεδρος, ο δρ. Τανάγρας, στον οποίο μπορούμε να δείξουμε με τον καλύτερο τρόπο, με αυτό το δάφνινο στεφάνι, πόσο ευγνώμονες είμαστε — για τις προσπάθειες, τη φιλοξενία και την υποδειγματική οργάνωση του συνεδρίου. Οι μελλοντικές παρόμοιες εκδηλώσεις θα δυσκολευτούν εξαιρετικά να ξεπεράσουν αυτή την επιτυχία. Και όταν, μέσα σε ενθουσιώδεις επευφημίες, φόρεσε στον Τανάγρα το δάφνινο στεφάνι, η ορχήστρα έπαιξε τον εθνικό μας ύμνο.»

Επίλογος

Πολλές εισηγήσεις που παρουσιάστηκαν στο Τέταρτο Συνέδριο Παραψυχολογίας το 1930 ασχολούνταν με τον πνευματισμό, ανεξήγητα φαινόμενα και μέντιουμ. Ο βαρόνος A. von Winterstein μίλησε για τα εντυπωσιακά φαινόμενα θορυβοποιών πνευμάτων —poltergeist— που συνδέονταν με το μέντιουμ Frieda Weissl από την Αυστρία. Ο Prosper Szmurlo μίλησε για τους τύπους συμπεριφοράς διάφορων μέντιουμ. Ο Μιλτιάδης Βλαστός ταξινόμησε τους διάφορους τύπους ανθρώπινης συμπεριφοράς στην Ελλάδα που συνδέονταν με ασυνήθιστα φαινόμενα· η Πυθία και οι Δελφοί, για παράδειγμα, ερμηνεύτηκαν ως περιπτώσεις υστερίας. Η ανακοίνωση του καθηγητή Wereide είχε επίσης σαφώς πνευματιστικό προσανατολισμό· εξέτασε τα φαινόμενα που συνδέονταν με το αμφιλεγόμενο νορβηγικό μέντιουμ κυρία Ingeborg Dahl (Parker & Puhle, 2008). Ο Feilding μίλησε για φαινόμενα στη Γαλλία που δεν μπορούσε να εξηγήσει· αναφέρθηκε στην αιμορραγία θρησκευτικών ομοιωμάτων και αγαλμάτων. Ο καθηγητής Oesterreich εξέτασε περιπτώσεις προφητειών από φιλοσοφική σκοπιά. Και η ανακοίνωση του δρ. Hohlenberg αφορούσε τον πνευματισμό. Η κόμισσα Wassilko-Serecki μίλησε για ένα τηλεπαθητικό μέντιουμ στη Βιέννη.

Η ανακοίνωση του W. Kröner αφορούσε επίσης πνευματιστικά, μεντιουμικά φαινόμενα. Ο δρ. Τανάγρας μίλησε για τηλεκινητικά μέντιουμ στην Ελλάδα, ενώ και ο δρ. T. Kindborg πραγματεύτηκε στην εισήγησή του τα μέντιουμ και τα πνευματιστικά φαινόμενα. Στο μεταξύ, με τη γενικότερη πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας, εξελίχθηκαν αντίστοιχα και τα θέματα και οι μέθοδοι διερεύνησης στο πλαίσιο της παραψυχολογικής έρευνας. Ωστόσο, υπάρχει μια ιδιαιτερότητα, ένα ερώτημα που συναντά κανείς στις παραψυχολογικές δημοσιεύσεις και το οποίο παρέμεινε αναλλοίωτο στο πέρασμα των χρόνων. Οι παραψυχολόγοι του 21ου αιώνα, όπως ακριβώς και οι συνάδελφοί τους του 20ού αιώνα, εξακολουθούν να θέτουν το ερώτημα: «Γιατί η επιστημονική κοινότητα δεν παίρνει στα σοβαρά την παραψυχολογική έρευνα;»

Κατά τη διάρκεια του Τέταρτου Διεθνούς Συνεδρίου του 1930, το ζήτημα αυτό έθεσαν ο Sir Oliver Lodge και ο κ. Salter. Στην πραγματικότητα, όμως, επανέλαβαν το ερώτημα που είχε ήδη θέσει ο René Sudre στο Τρίτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας, στο Παρίσι, το 1927 (Sudre, 1927). Θα μπορούσε επομένως κανείς να αναρωτηθεί: θα χρειάζεται οι παραψυχολόγοι να θέτουν αυτό το ερώτημα και στα επόμενα ενενήντα χρόνια;

Ευχαριστίες

Ο Eberhard Bauer, συντονιστής ερευνών στο Ινστιτούτο Οριακών Πεδίων της Ψυχολογίας και Ψυχικής Υγιεινής στο Φράιμπουργκ του Μπράισγκαου, με υποστήριξε στην έρευνα για αυτό το άρθρο.

Σημειώσεις:

1 Το παρόν άρθρο αποτελεί μετάφραση ενός κειμένου γραμμένου στα αγγλικά, το οποίο μέχρι τώρα είναι προσβάσιμο μόνο διαδικτυακά. Για τη γερμανική μετάφραση έγιναν μικρές προσαρμογές στη μορφή του κειμένου. Η μετάφραση και η δημοσίευση πραγματοποιήθηκαν με την ευγενική άδεια της συγγραφέως. Το πρωτότυπο άρθρο βρίσκεται στον ακόλουθο σύνδεσμο: https://www.facebook.com/pg/Tanagras.Memoirs/posts/ (Σημ. της σύνταξης).

2 Η δρ. Φωτεινή Παλληκάρη είναι ομότιμη αναπληρώτρια καθηγήτρια Φυσικής στον Τομέα Φυσικής Στερεάς Κατάστασης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα ερευνητικά της πεδία ήταν η φασματοσκοπία λέιζερ, η επιστήμη των υλικών, η πολυμορφοκλασματική ανάλυση πολύπλοκων διεργασιών, τα θεμέλια της κβαντικής θεωρίας και της συνείδησης. Από το 2000 διεύρυνε το ερευνητικό της πεδίο, συμπεριλαμβάνοντας και τη ζωή και το έργο του πρώην προέδρου της Ελληνικής Εταιρείας Ψυχοφυσιολογίας, δρ. Άγγελου Τανάγρα.

3 Οι περιστάσεις που οδήγησαν στην επιλογή της Αθήνας ως τόπου διεξαγωγής του Τέταρτου Διεθνούς Συνεδρίου Παραψυχολογίας έχουν ήδη εξηγηθεί στο άρθρο «Why the 4th parapsychology convention in 1930 took place in Athens» (Pallikari, 2017).

4 Για την ακρίβεια, ο ιδρυτής Άγγελος Τανάγρας ονόμασε την οργάνωση «Εταιρεία Ψυχοφυσιολογίας», γεγονός που αντανακλούσε την τότε αντίληψή του για τα παραψυχολογικά φαινόμενα. Από τη σημερινή οπτική, η απόδοση «Ελληνική Εταιρεία Παραψυχολογίας» είναι η καταλληλότερη (Σημ. του μεταφραστή).

5 Εννοούνται οι ερευνητές ψυχικών φαινομένων —παραψυχολόγοι— (Σημ. του μεταφραστή).

Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΕΙΝΑΙ ΤΡΟΜΑΚΤΙΚΗ, Η ΓΥΜΝΗ ΕΛΛΑΔΑ ΑΝΟΙΓΕΙ ΠΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΥΡΙΑ ΣΕ ΚΑΘΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Η ΟΠΟΙΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΦΕΡΕΙ  ΔΟΞΑ ΚΑΙ ΔΥΝΑΜΗ.

ΤΗΝ ΣΚΥΤΑΛΗ ΣΤΑ ΔΙΑΣΗΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΠΑΡΕΛΑΒΕ ΜΕ ΕΠΑΙΝΟΥΣ Η ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΒΟΛΟΥ.