Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026
Ο αόρατος πόλεμος των οικονομικών
Fabrizio Pezzani
Πηγή: The Slingshot
Η ιστορία έχει πάντα δει βία και τραγωδία, που προκαλούνται από αυτοκράτορες, δικτάτορες και αιμοδιψή πολιτικά καθεστώτα, σε μια ατελείωτη λίστα τραγωδιών και μαζικών εξοντώσεων. «Ο άνθρωπος δεν είναι ένα υπάκουο ον», έγραψε ο Σ. Φρόιντ. Απέναντι σε αυτές τις τραγωδίες, αναπτύχθηκε μια μεγαλύτερη επίγνωση με την πάροδο του χρόνου και στο τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ιδρύθηκε το Δικαστήριο της Νυρεμβέργης για να δικάσει τα εγκλήματα πολέμου του Εθνικοσοσιαλισμού και τους τραγικούς πρωταγωνιστές του. Οι δίκες της Νυρεμβέργης αντιπροσώπευαν ένα ορόσημο στην ιστορία και στην αναζήτηση μιας μορφής δικαιοσύνης ικανής να περιορίσει τις υπερβολές του ανθρώπινου πνεύματος, οι οποίες παρόλα αυτά συνεχίστηκαν, συχνά ξεχασμένες ένοχα επειδή απείχαν από τα κυρίαρχα συμφέροντα.
Υπάρχουν επίσης μορφές καταπίεσης και μαζικής καταστροφής που είναι πιο «άυλες» στις εκδηλώσεις τους, αλλά των οποίων η προφανής κακόβουλη φύση υποκρύπτει το χέρι και την ευθύνη εκείνων που τις διαπράττουν. Στον χρηματοοικονομικό τομέα, αυτά τα χέρια κρύβονται πίσω από προπετάσματα που αποτελούνται από αμέτρητες εικονικές εταιρείες, που βρίσκονται σε συχνά απρόσιτους φορολογικούς παραδείσους. Ο χρηματοοικονομικός τομέας, προστατευμένος από αυτά τα προπετάσματα, γίνεται ένα είδος μη συμβατικού όπλου πολέμου, με αποσταθεροποιητικές επιπτώσεις σε χώρες και κοινότητες, δημιουργώντας τελικά απαράδεκτη φτώχεια και ανισότητα.
Ίσως ήρθε η ώρα να αναρωτηθούμε αν αυτό το χρηματοοικονομικό σύστημα, δεδομένου του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιείται, θα πρέπει να θεωρείται ένα μη συμβατικό όπλο πολέμου. Ας προσπαθήσουμε να διευκρινίσουμε το νόημα, την ιστορική διαδρομή και τα στοιχεία πίσω από αυτή την κατηγορία, ξεκινώντας από το πώς εξελίχθηκε η χρηματοοικονομική επανάσταση και πώς το χρηματοοικονομικό σύστημα έχει γίνει ένα εργαλείο που υπερβαίνει τη χρήση του στις αγορές και στις επιχειρηματικές σχέσεις, μετατρέποντάς το σε μέσο επίθεσης σε χώρες και έθνη, σε σημείο που υπονομεύει και αποδομεί τον ρόλο της δημοκρατίας, η οποία τώρα φαίνεται να υποτάσσεται στα παιχνίδια της.
Η ιστορική πορεία που οδήγησε τα χρηματοοικονομικά να αναλάβουν τον ρόλο ενός άυλου, δυνητικά εγκληματικού παράγοντα μπορεί να ανιχνευθεί σε τρεις συγκεκριμένες στιγμές:
– Η πρώτη καθοριστική στιγμή ήταν η 15η Αυγούστου 1971, όταν ο Νίξον κήρυξε το τέλος του κανόνα συναλλάγματος του χρυσού. Την ακριβή αυτή ημερομηνία, ολόκληρος ο δυτικός κόσμος άλλαξε. Με το τέλος της μετατρεψιμότητας του δολαρίου σε χρυσό, δημιουργήθηκαν δύο αντίθετοι κόσμοι: ο άπειρος και αμέτρητος κόσμος του χαρτονομίσματος, του απείρως εκτυπώσιμου, και ο πραγματικός, πεπερασμένος και μετρήσιμος κόσμος στον οποίο ζούμε. Οι δύο κόσμοι είναι ασυμβίβαστοι, αλλά τα κυρίαρχα συμφέροντα έχουν επιβάλει μια σκόπιμα ψευδή αλήθεια. Θα το ανακαλύψουμε αυτό με το πετροδολάριο, με τον καταστροφικό πληθωρισμό και με τις κυριακάτικες βόλτες με ποδήλατο.
– Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου στις 9 Νοεμβρίου 1989, εξάλειψε το ρωσικό εμπόδιο, και την επόμενη δεκαετία, ο χρηματοπιστωτικός τομέας ετοίμασε το δικό του «κόκκινο χαλί», σε μια συνεχή επίθεση όχι μόνο στις αγορές, αλλά και στην κυριαρχία των χωρών που συνορεύουν με την αυτοκρατορία: Χιλή, Μεξικό (ομόλογα τεκίλα), Αργεντινή (ομόλογα τάνγκο), Βραζιλία (ομόλογα σάμπα), Φιλιππίνες, Ταϊλάνδη, Μαλαισία, Νότια Κορέα. Όλα σε γενική σιωπή. Το 1992, ο Σόρος επιτέθηκε στη λίρα Αγγλίας και την ιταλική λίρα, μαζί με την πτώση της πρώτης κυβέρνησης μετά το Tangentopoli, η οποία οδήγησε στην έξοδο από το ΕΝΣ και στους ελιγμούς του Αμάτο στους τρεχούμενους λογαριασμούς. Η δημοκρατία απειλήθηκε από μια ισχυρότερη δύναμη. Η δεκαετία είδε τη συμπαιγνία μεταξύ ακαδημαϊκών κύκλων, χρηματοπιστωτικών και πολιτικής, με εκμεταλλευτικά και αντιεπιστημονικά βραβεία Νόμπελ να καλύπτουν τον χρηματοπιστωτικό τομέα με μια αδιαμφισβήτητη, αλλά ψευδή, αλήθεια, εν μέσω της κακόβουλης, ένοχης και δουλικής σιωπής όλων. Η πραγματική οικονομία, μια κοινωνική επιστήμη, δίνει τη θέση της στα χρηματοοικονομικά, που ανυψώνονται σε ακριβή επιστήμη.
– Στις 12 Νοεμβρίου 1999 , ο Άλαν Γκρίνσπαν κατάργησε οριστικά ό,τι είχε απομείνει από τη νομισματική ρύθμιση που προέβλεπε ο Νόμος Glass-Steagall, ο οποίος εισήχθη το 1933 από τον Ιταλό Φερδινάνδο Πεκόρα για να εμποδίσει την κερδοσκοπία που είχε προκαλέσει τη Μεγάλη Ύφεση. Ταυτόχρονα, ο Γκρίνσπαν απορύθμισε πλήρως τα παράγωγα, γεγονός που διαστρέβλωσε τη χρηματοπιστωτική αγορά. Τα πλασματικά χρηματοοικονομικά, αποκομμένα από τον πραγματικό κόσμο, καθαγιασμένα από τους δόλιους νομπελίστες και απορρυθμισμένα, έγιναν όπλο μαζικής καταστροφής που θα χτυπήσει κακόβουλα όλες τις δυτικές χώρες, οδηγώντας τες στο χρέος, εν μέρει λόγω υπαιτιότητας μιας ανεπαρκούς πολιτικής τάξης. Χώρες που τα υπομένουν όλα αυτά σιωπηλά. Ο Γκρίνσπαν φέρει σοβαρή ευθύνη, αλλά παραμένει υπό κηδεμονία.
Ο χρηματοπιστωτικός τομέας παράγει μια συγκέντρωση πλούτου άνευ προηγουμένου στην ιστορία και, όπως γράφει ο Νόαμ Τσόμσκι, δημιουργεί μια εικονική Γερουσία που κυριαρχεί σε μεμονωμένα κράτη και χώρες, ικανή να καθορίσει όχι μόνο τις οικονομικές αλλά, πάνω απ' όλα, τις κοινωνικές τους τάσεις, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την ίδια την επιβίωση της δημοκρατίας. Οι κυβερνήσεις, υπό πολιορκία, επιδεικνύουν μια αδυναμία που υπονομεύει την κοινωνία των πολιτών, αλλά αποτυγχάνουν να την αντιμετωπίσουν. Το πιο προφανές παράδειγμα είναι η αδράνεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία φαίνεται να λειτουργεί ακέφαλα σε ένα δραματικό ιστορικό πλαίσιο.
Έπειτα, όλα αυτά συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μας, δραματικά εις βάρος μας, αλλά μέσω μιας χειραγωγημένης από τα μέσα ενημέρωσης απεικόνισης. Αυτή είναι η περίπτωση της κρίσης των ενυπόθηκων δανείων υψηλού κινδύνου του 2008, η οποία κατέστρεψε τον κόσμο. Ωστόσο, οι πέντε ένοχες επενδυτικές τράπεζες διασώθηκαν επειδή θεωρήθηκαν πολύ μεγάλες για να αποτύχουν , παρόλο που αυτό δεν ήταν αλήθεια. Αυτό ουσιαστικά ανέτρεψε όλους τους αντιμονοπωλιακούς νόμους και άνοιξε το δρόμο για τη μεγαλύτερη φούσκα στην ιστορία.
Η επίθεση στο ευρώ σχεδιάστηκε τον Φεβρουάριο του 2010, όπως ανέφεραν τότε οι Wall Street Journal και La Repubblica. Η επίθεση ξεκίνησε τον Απρίλιο, στοχεύοντας την Ελλάδα, την Πορτογαλία και την Ιρλανδία, και στη συνέχεια επεκτάθηκε στην Ισπανία τον Αύγουστο. Τον Σεπτέμβριο του 2011, η κακόβουλη επίθεση μας χτύπησε, με μια εξάπλωση - έναν προηγουμένως άγνωστο όρο - που ξαφνικά εκτοξεύτηκε και στη συνέχεια κατέρρευσε με παράλογο τρόπο. Τα γραφήματα δείχνουν ξεκάθαρα τα στοιχεία της κακίας, αλλά για άλλη μια φορά, η σιωπή έγινε το σύνθημα.
Έκτοτε, κάθε φορά που η απόδοση μιας χώρας - ας επικεντρωθούμε στη δική μας - θα μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα, χρησιμοποιούνται το πιστωτικό spread και οι αξιολογήσεις, στερούμενες επιστημονικής σημασίας. Η τριπλή αξιολόγηση AAA που απονεμήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες βρίσκονται στα πρόθυρα της κατάρρευσης, θα έπρεπε να εγείρει ανησυχίες για χειραγώγηση, αλλά τα υποτακτικά μέσα ενημέρωσης φαίνεται να τα αγνοούν όλα. Τα χρηματοοικονομικά συσκοτίζουν την πραγματική οικονομία, η οποία γίνεται υπηρέτριά της: ακριβώς το αντίθετο από αυτό που θα έπρεπε να είναι.
Βρισκόμαστε σε ένα σημείο καμπής στην ιστορία και δεν κατανοούμε ότι ο χρηματοπιστωτικός τομέας και τα διοικητικά του όργανα ασκούν μια εξουσία που λογοδοτεί μόνο στον εαυτό του, χωρίς καμία ευθύνη, απειλώντας όχι μόνο τις αγορές, όπως συνέβαινε πάντα, αλλά και την κοινωνική ισορροπία των χωρών, ιδίως των δυτικών. Αυτή η εξουσία αφαιρεί προνόμια από τις νόμιμα εκλεγμένες κυβερνήσεις, οι οποίες είναι ευάλωτες σε επιθέσεις, και υπονομεύει την ουσία της δημοκρατίας, η οποία επικαλείται πολύ συχνά, αλλά επιτυγχάνεται τόσο σπάνια.
Πηγή: The Slingshot
Η ιστορία έχει πάντα δει βία και τραγωδία, που προκαλούνται από αυτοκράτορες, δικτάτορες και αιμοδιψή πολιτικά καθεστώτα, σε μια ατελείωτη λίστα τραγωδιών και μαζικών εξοντώσεων. «Ο άνθρωπος δεν είναι ένα υπάκουο ον», έγραψε ο Σ. Φρόιντ. Απέναντι σε αυτές τις τραγωδίες, αναπτύχθηκε μια μεγαλύτερη επίγνωση με την πάροδο του χρόνου και στο τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ιδρύθηκε το Δικαστήριο της Νυρεμβέργης για να δικάσει τα εγκλήματα πολέμου του Εθνικοσοσιαλισμού και τους τραγικούς πρωταγωνιστές του. Οι δίκες της Νυρεμβέργης αντιπροσώπευαν ένα ορόσημο στην ιστορία και στην αναζήτηση μιας μορφής δικαιοσύνης ικανής να περιορίσει τις υπερβολές του ανθρώπινου πνεύματος, οι οποίες παρόλα αυτά συνεχίστηκαν, συχνά ξεχασμένες ένοχα επειδή απείχαν από τα κυρίαρχα συμφέροντα.
Υπάρχουν επίσης μορφές καταπίεσης και μαζικής καταστροφής που είναι πιο «άυλες» στις εκδηλώσεις τους, αλλά των οποίων η προφανής κακόβουλη φύση υποκρύπτει το χέρι και την ευθύνη εκείνων που τις διαπράττουν. Στον χρηματοοικονομικό τομέα, αυτά τα χέρια κρύβονται πίσω από προπετάσματα που αποτελούνται από αμέτρητες εικονικές εταιρείες, που βρίσκονται σε συχνά απρόσιτους φορολογικούς παραδείσους. Ο χρηματοοικονομικός τομέας, προστατευμένος από αυτά τα προπετάσματα, γίνεται ένα είδος μη συμβατικού όπλου πολέμου, με αποσταθεροποιητικές επιπτώσεις σε χώρες και κοινότητες, δημιουργώντας τελικά απαράδεκτη φτώχεια και ανισότητα.
Ίσως ήρθε η ώρα να αναρωτηθούμε αν αυτό το χρηματοοικονομικό σύστημα, δεδομένου του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιείται, θα πρέπει να θεωρείται ένα μη συμβατικό όπλο πολέμου. Ας προσπαθήσουμε να διευκρινίσουμε το νόημα, την ιστορική διαδρομή και τα στοιχεία πίσω από αυτή την κατηγορία, ξεκινώντας από το πώς εξελίχθηκε η χρηματοοικονομική επανάσταση και πώς το χρηματοοικονομικό σύστημα έχει γίνει ένα εργαλείο που υπερβαίνει τη χρήση του στις αγορές και στις επιχειρηματικές σχέσεις, μετατρέποντάς το σε μέσο επίθεσης σε χώρες και έθνη, σε σημείο που υπονομεύει και αποδομεί τον ρόλο της δημοκρατίας, η οποία τώρα φαίνεται να υποτάσσεται στα παιχνίδια της.
Η ιστορική πορεία που οδήγησε τα χρηματοοικονομικά να αναλάβουν τον ρόλο ενός άυλου, δυνητικά εγκληματικού παράγοντα μπορεί να ανιχνευθεί σε τρεις συγκεκριμένες στιγμές:
– Η πρώτη καθοριστική στιγμή ήταν η 15η Αυγούστου 1971, όταν ο Νίξον κήρυξε το τέλος του κανόνα συναλλάγματος του χρυσού. Την ακριβή αυτή ημερομηνία, ολόκληρος ο δυτικός κόσμος άλλαξε. Με το τέλος της μετατρεψιμότητας του δολαρίου σε χρυσό, δημιουργήθηκαν δύο αντίθετοι κόσμοι: ο άπειρος και αμέτρητος κόσμος του χαρτονομίσματος, του απείρως εκτυπώσιμου, και ο πραγματικός, πεπερασμένος και μετρήσιμος κόσμος στον οποίο ζούμε. Οι δύο κόσμοι είναι ασυμβίβαστοι, αλλά τα κυρίαρχα συμφέροντα έχουν επιβάλει μια σκόπιμα ψευδή αλήθεια. Θα το ανακαλύψουμε αυτό με το πετροδολάριο, με τον καταστροφικό πληθωρισμό και με τις κυριακάτικες βόλτες με ποδήλατο.
– Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου στις 9 Νοεμβρίου 1989, εξάλειψε το ρωσικό εμπόδιο, και την επόμενη δεκαετία, ο χρηματοπιστωτικός τομέας ετοίμασε το δικό του «κόκκινο χαλί», σε μια συνεχή επίθεση όχι μόνο στις αγορές, αλλά και στην κυριαρχία των χωρών που συνορεύουν με την αυτοκρατορία: Χιλή, Μεξικό (ομόλογα τεκίλα), Αργεντινή (ομόλογα τάνγκο), Βραζιλία (ομόλογα σάμπα), Φιλιππίνες, Ταϊλάνδη, Μαλαισία, Νότια Κορέα. Όλα σε γενική σιωπή. Το 1992, ο Σόρος επιτέθηκε στη λίρα Αγγλίας και την ιταλική λίρα, μαζί με την πτώση της πρώτης κυβέρνησης μετά το Tangentopoli, η οποία οδήγησε στην έξοδο από το ΕΝΣ και στους ελιγμούς του Αμάτο στους τρεχούμενους λογαριασμούς. Η δημοκρατία απειλήθηκε από μια ισχυρότερη δύναμη. Η δεκαετία είδε τη συμπαιγνία μεταξύ ακαδημαϊκών κύκλων, χρηματοπιστωτικών και πολιτικής, με εκμεταλλευτικά και αντιεπιστημονικά βραβεία Νόμπελ να καλύπτουν τον χρηματοπιστωτικό τομέα με μια αδιαμφισβήτητη, αλλά ψευδή, αλήθεια, εν μέσω της κακόβουλης, ένοχης και δουλικής σιωπής όλων. Η πραγματική οικονομία, μια κοινωνική επιστήμη, δίνει τη θέση της στα χρηματοοικονομικά, που ανυψώνονται σε ακριβή επιστήμη.
– Στις 12 Νοεμβρίου 1999 , ο Άλαν Γκρίνσπαν κατάργησε οριστικά ό,τι είχε απομείνει από τη νομισματική ρύθμιση που προέβλεπε ο Νόμος Glass-Steagall, ο οποίος εισήχθη το 1933 από τον Ιταλό Φερδινάνδο Πεκόρα για να εμποδίσει την κερδοσκοπία που είχε προκαλέσει τη Μεγάλη Ύφεση. Ταυτόχρονα, ο Γκρίνσπαν απορύθμισε πλήρως τα παράγωγα, γεγονός που διαστρέβλωσε τη χρηματοπιστωτική αγορά. Τα πλασματικά χρηματοοικονομικά, αποκομμένα από τον πραγματικό κόσμο, καθαγιασμένα από τους δόλιους νομπελίστες και απορρυθμισμένα, έγιναν όπλο μαζικής καταστροφής που θα χτυπήσει κακόβουλα όλες τις δυτικές χώρες, οδηγώντας τες στο χρέος, εν μέρει λόγω υπαιτιότητας μιας ανεπαρκούς πολιτικής τάξης. Χώρες που τα υπομένουν όλα αυτά σιωπηλά. Ο Γκρίνσπαν φέρει σοβαρή ευθύνη, αλλά παραμένει υπό κηδεμονία.
Ο χρηματοπιστωτικός τομέας παράγει μια συγκέντρωση πλούτου άνευ προηγουμένου στην ιστορία και, όπως γράφει ο Νόαμ Τσόμσκι, δημιουργεί μια εικονική Γερουσία που κυριαρχεί σε μεμονωμένα κράτη και χώρες, ικανή να καθορίσει όχι μόνο τις οικονομικές αλλά, πάνω απ' όλα, τις κοινωνικές τους τάσεις, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την ίδια την επιβίωση της δημοκρατίας. Οι κυβερνήσεις, υπό πολιορκία, επιδεικνύουν μια αδυναμία που υπονομεύει την κοινωνία των πολιτών, αλλά αποτυγχάνουν να την αντιμετωπίσουν. Το πιο προφανές παράδειγμα είναι η αδράνεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία φαίνεται να λειτουργεί ακέφαλα σε ένα δραματικό ιστορικό πλαίσιο.
Έπειτα, όλα αυτά συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μας, δραματικά εις βάρος μας, αλλά μέσω μιας χειραγωγημένης από τα μέσα ενημέρωσης απεικόνισης. Αυτή είναι η περίπτωση της κρίσης των ενυπόθηκων δανείων υψηλού κινδύνου του 2008, η οποία κατέστρεψε τον κόσμο. Ωστόσο, οι πέντε ένοχες επενδυτικές τράπεζες διασώθηκαν επειδή θεωρήθηκαν πολύ μεγάλες για να αποτύχουν , παρόλο που αυτό δεν ήταν αλήθεια. Αυτό ουσιαστικά ανέτρεψε όλους τους αντιμονοπωλιακούς νόμους και άνοιξε το δρόμο για τη μεγαλύτερη φούσκα στην ιστορία.
Η επίθεση στο ευρώ σχεδιάστηκε τον Φεβρουάριο του 2010, όπως ανέφεραν τότε οι Wall Street Journal και La Repubblica. Η επίθεση ξεκίνησε τον Απρίλιο, στοχεύοντας την Ελλάδα, την Πορτογαλία και την Ιρλανδία, και στη συνέχεια επεκτάθηκε στην Ισπανία τον Αύγουστο. Τον Σεπτέμβριο του 2011, η κακόβουλη επίθεση μας χτύπησε, με μια εξάπλωση - έναν προηγουμένως άγνωστο όρο - που ξαφνικά εκτοξεύτηκε και στη συνέχεια κατέρρευσε με παράλογο τρόπο. Τα γραφήματα δείχνουν ξεκάθαρα τα στοιχεία της κακίας, αλλά για άλλη μια φορά, η σιωπή έγινε το σύνθημα.
Έκτοτε, κάθε φορά που η απόδοση μιας χώρας - ας επικεντρωθούμε στη δική μας - θα μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα, χρησιμοποιούνται το πιστωτικό spread και οι αξιολογήσεις, στερούμενες επιστημονικής σημασίας. Η τριπλή αξιολόγηση AAA που απονεμήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες βρίσκονται στα πρόθυρα της κατάρρευσης, θα έπρεπε να εγείρει ανησυχίες για χειραγώγηση, αλλά τα υποτακτικά μέσα ενημέρωσης φαίνεται να τα αγνοούν όλα. Τα χρηματοοικονομικά συσκοτίζουν την πραγματική οικονομία, η οποία γίνεται υπηρέτριά της: ακριβώς το αντίθετο από αυτό που θα έπρεπε να είναι.
Βρισκόμαστε σε ένα σημείο καμπής στην ιστορία και δεν κατανοούμε ότι ο χρηματοπιστωτικός τομέας και τα διοικητικά του όργανα ασκούν μια εξουσία που λογοδοτεί μόνο στον εαυτό του, χωρίς καμία ευθύνη, απειλώντας όχι μόνο τις αγορές, όπως συνέβαινε πάντα, αλλά και την κοινωνική ισορροπία των χωρών, ιδίως των δυτικών. Αυτή η εξουσία αφαιρεί προνόμια από τις νόμιμα εκλεγμένες κυβερνήσεις, οι οποίες είναι ευάλωτες σε επιθέσεις, και υπονομεύει την ουσία της δημοκρατίας, η οποία επικαλείται πολύ συχνά, αλλά επιτυγχάνεται τόσο σπάνια.
Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026
Τα σύνορα μετρούν 7
Συνέχεια από Σάββατο 3. Οκτωβρίου 2026
Γιατί η ανθρωπότητα πρέπει να ανακαλύψει ξανά την τέχνη της χάραξης συνόρων
Frank Furedi
2
Η ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ Η ΗΘΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΟΡΩΝ
Η αποσύνθεση της ικανότητας κρίσης
Υπάρχει στενή σχέση μεταξύ της χάραξης διακρίσεων και της διαμόρφωσης ηθικών κωδίκων. Τα συμβολικά όρια και οι διακρίσεις βοηθούν να ξεχωρίζουμε τις επιθυμητές από τις ανεπιθύμητες πράξεις και να διατηρούμε «το κύρος συγκεκριμένων ηθικών δεσμεύσεων».¹¹ Γι’ αυτόν τον λόγο, η απροθυμία να αντιμετωπίζονται τα όρια με τη δέουσα σοβαρότητα μπορεί να περιορίζει την ικανότητα των ανθρώπων να προσδίδουν νόημα στις πράξεις τους. «Κάθε διάβρωση ή θόλωση ενός ορίου συνιστά, επομένως, ένα πεδίο στο οποίο θα μπορούσε κανείς να αναζητήσει ενδεχόμενες κρίσεις της ηθικής αυθεντίας», έγραφε ο Γούθνοου.¹² Από αυτή την οπτική, η αποξένωση της κοινωνίας από τη χάραξη διακρίσεων μπορεί να ερμηνευθεί ως απώλεια της ικανότητας κρίσης. Στις δυτικές κοινωνίες, η κύρια αντίδραση στο πρόβλημα της κρίσης υπήρξε η αποφυγή του, μέσω της αμφισβήτησης της ίδιας της αξίας και της επιθυμητότητάς της.
Οι αγγλοαμερικανικές κοινωνίες προσαρμόστηκαν στη θόλωση των συμβολικών ορίων, μετατρέποντας την απροθυμία τους να χαράζουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές σε θετική αρετή. Στην ανώτατη εκπαίδευση, η αμφισημία, η υβριδικότητα, η ρευστότητα και η υπέρβαση των ορίων αντιπαραβάλλονται ευνοϊκά προς τη σαφή οριοθέτηση. Η εξύμνηση της απουσίας ορίων στηρίζεται σε μια συναίνεση σύμφωνα με την οποία η άσκηση κρίσης έχει αρνητικές συνδηλώσεις. Το αίσθημα αυτό, το οποίο εκφράζεται μέσα από την εξύμνηση της «μη επικριτικής στάσης», ασκεί καθοριστική επιρροή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα συμβολικά όρια που πλαισιώνουν την καθημερινή ζωή. Στον σύγχρονο πολιτισμό, η επικριτική συμπεριφορά ορίζεται με αποκλειστικά αρνητικούς όρους.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, από ιστορική άποψη, ο όρος «κρίση» διέθετε θετικές συνδηλώσεις. Το Oxford English Dictionary (OED) ορίζει την κρίση ως «την ικανότητα λήψης σταθμισμένων αποφάσεων ή εξαγωγής εύλογων συμπερασμάτων ή γνωμών βάσει των διαθέσιμων πληροφοριών· την κριτική ικανότητα· τη σύνεση, τη διάκριση». Επισημαίνει επίσης ότι με τη λέξη αυτή αποδίδονται ιδιότητες όπως «η διακριτικότητα, η ορθή αντίληψη και η σοφία».¹³ Σήμερα, μολονότι υπάρχουν ορισμένες περιστάσεις στις οποίες η κρίση εξακολουθεί να θεωρείται συνώνυμη της διάκρισης και της κριτικής σκέψης, στην καθημερινή χρήση του όρου πολλές από τις θετικές ιδιότητές του έχουν χαθεί.
Η υποχώρηση του πολιτισμικού κύρους της κρίσης αποτυπώνεται στη ρητορική μετάλλαξη της λέξης, όταν αυτή επεκτείνεται στον όρο «επικριτικότητα» (judgementalism). Το OED ορίζει την επικριτικότητα ως μορφή «υπερβολικά επικριτικής ή ηθικολογικής συμπεριφοράς» και υποδεικνύει ότι ο όρος ήταν σχεδόν άγνωστος μέχρι τη δεκαετία του 1950, όταν χρησιμοποιήθηκε σε συνδυασμό με τον όρο «ηθικολογία».¹⁴ Η έρευνά μου σχετικά με τη γενεαλογία του όρου δείχνει ότι άρχισε να χρησιμοποιείται για πρώτη φορά στον χώρο της κοινωνικής εργασίας και απέκτησε ευρύτερη διάδοση κατά τη δεκαετία του 1950 και ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του 1960. Σύμφωνα με τη βάση δεδομένων Google Ngram Viewer, η χρήση της λέξης αυτής αυξήθηκε απότομα κατά τη δεκαετία του 1970, όταν εισήλθε στην καθημερινή ομιλία.¹⁵ Έκτοτε, η επικριτικότητα απέκτησε μια ολοένα αρνητικότερη σημασία, ως πράξη στενόμυαλης προκατάληψης· όπως στο παράπονο που διατυπώθηκε σε ένα άρθρο εφημερίδας για «τη δηκτική επικριτικότητα της ηθικολογικής πτέρυγας, η οποία αντιμετωπίζει τους μισούς συμπατριώτες μας ως εχθρούς».¹⁶
Η άλλη όψη της αρνητικής παρουσίασης της επικριτικότητας είναι η νομιμοποίηση της μη επικριτικής στάσης, η οποία απολαμβάνει σήμερα τεράστιο πολιτισμικό κύρος στις αγγλοαμερικανικές κοινωνίες. Ήδη από το 1948, ο φιλελεύθερος κριτικός της λογοτεχνίας Lionel Trilling έγραφε για μια «χαρακτηριστικά» αμερικανική παρόρμηση να μην κρίνονται οι άνθρωποι υπερβολικά αυστηρά, επισημαίνοντας την αντίληψη ότι οι συνέπειες της κρίσης «θα αποδειχθούν “αντιδημοκρατικές”».¹⁷ Στις σημερινές συνθήκες, όπου υπάρχει ευρύτατη απροθυμία χάραξης ηθικών ορίων, η μη επικριτική στάση απέναντι στη ζωή έχει καταστεί το καθοριστικό γνώρισμα της κυρίαρχης πολιτισμικής ευαισθησίας.
Η μετατροπή της μη επικριτικότητας σε θεμελιώδη αξία καταγράφηκε στη μελέτη του Alan Wolfe, το 1998, σχετικά με τις απόψεις των Αμερικανών της μεσαίας τάξης για πολιτικά, πολιτισμικά και κοινωνικά ζητήματα. «Διστάζουν να κρίνουν τον τρόπο με τον οποίο ενεργούν και σκέφτονται οι άλλοι άνθρωποι», γράφει ο Wolfe, προτού υποστηρίξει ότι η εντολή «Μην κρίνεις» έχει γίνει η Ενδέκατη Εντολή των Αμερικανών της μεσαίας τάξης.¹⁸ Η διαπίστωση του Wolfe ότι η διατύπωση κρίσεων είχε αρχίσει να συνδέεται με την αγένεια επαναλαμβάνεται και από την πολιτική φιλόσοφο Jean Bethke Elshtain, η οποία σχολίασε ότι «η άσκηση κρίσης έχει εδώ και πολύ καιρό κακή φήμη στην αμερικανική κουλτούρα». Υποστήριξε ότι η κρίση «ταυτίζεται με την τιμωρητική διάθεση, την αναισθησία ή με διάφορες “φοβίες”» και ότι, επομένως, είναι προτιμότερο «να είναι κανείς αυτό που αποκαλείται “ανοιχτόμυαλος”, ένα γνώρισμα που θεωρείται χαρακτηριστικό των ευαίσθητων και υποστηρικτικών ανθρώπων».¹⁹
Η λαϊκή κουλτούρα συνδέει τη μη επικριτικότητα με την άρνηση να κατατάσσονται οι άνθρωποι σε προκαθορισμένες κατηγορίες και με την απροθυμία αποδοχής ορίων. Στο τραγούδι της Born This Way, η Lady Gaga εξυμνεί μια «φυλή που δεν γνωρίζει προκαταλήψεις ούτε κρίσεις, αλλά απεριόριστη ελευθερία».²⁰ Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, η εξιδανικευμένη κατάσταση της «απουσίας κρίσης» δεν είναι απλώς ελευθερία, αλλά μια ελευθερία που διαθέτει «απεριόριστες» ιδιότητες· πρόκειται για την εξύμνηση του «ανοιχτόμυαλου» ανθρώπου και της αξίας της ανοιχτότητας. Όπως επισημαίνουμε παρακάτω σε αυτό το κεφάλαιο, η παρουσίαση της ανοιχτότητας ως θεμελιώδους αξίας, όπως και η συγγενική της αρετή της μη επικριτικότητας, συμβάλλει στην πολιτισμική απομάκρυνση των ανθρώπων από τα όρια και την ενισχύει.
Μολονότι η μη επικριτικότητα παρουσιάζεται ως φωτισμένη και φιλελεύθερη στάση απέναντι στον κόσμο, δεν είναι τίποτε από αυτά. Το κύρος της νομιμοποιεί την αποφυγή διατύπωσης κρίσεων σχετικά με διαφορετικές και συχνά ανταγωνιστικές αξίες και πολιτισμικές πρακτικές. Είναι αλήθεια ότι οι έτοιμες κρίσεις που προκύπτουν από στερεότυπα αποτελούν απλώς εκδηλώσεις κομφορμισμού και προκατάληψης. Η αναγωγή όμως της μη επικριτικότητας σε αξία δεν διαθέτει καμία εγγενώς θετική ηθική ιδιότητα. Αποτελεί στην καλύτερη περίπτωση σύμπτωμα αδιαφορίας και στη χειρότερη ηθικής δειλίας, καθώς αντανακλά την απροθυμία αναμέτρησης με το νόημα των ηθικών ορίων. Η απροθυμία να επικρίνουμε και να αντιμετωπίσουμε τις πεποιθήσεις και τις απόψεις των άλλων κλείνει τον δρόμο προς τη διαμόρφωση μιας κοινά αποδεκτής δημόσιας συναίνεσης. Παραδόξως, η πρακτική της μη επικριτικότητας ενισχύει την ψυχική απόσταση μεταξύ των ανθρώπων και παγιώνει τα όρια που τους χωρίζουν.
Η αγγλοαμερικανική κοινωνία έχει αποξενωθεί σε τέτοιο βαθμό από τη διατύπωση αξιολογικών κρίσεων, ώστε ανέπτυξε ένα ολόκληρο λεξιλόγιο ευφημισμών για να αποφεύγει τις σαφείς, ξεκάθαρες και απερίφραστες διατυπώσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο όρος inappropriate («ακατάλληλος» ή «ανάρμοστος»), ο οποίος συσκοτίζει τη διάκριση μεταξύ του ηθικά ορθού και του ηθικά εσφαλμένου και ασκεί λογοκρισία, αποφεύγοντας συγχρόνως την απερίφραστη καταδίκη. Η τάση υιοθέτησης μιας μη επικριτικής ρητορικής είναι ιδιαίτερα εμφανής στη σχολική και γενικότερα στην εκπαιδευτική ζωή, όπου έχει αναδυθεί ένα γνήσια οργουελικό λεξιλόγιο, το οποίο παρέχει στους εκπαιδευτικούς και στους άλλους εμπλεκομένους μια γλώσσα που τους απαλλάσσει από την ευθύνη διατύπωσης κρίσης. Σε ορισμένα πανεπιστήμια, οι εξεταστικές επιτροπές λαμβάνουν την οδηγία να χρησιμοποιούν την ετυμηγορία «δεν πέρασε» αντί για «απέτυχε».
Ασαφείς όροι όπως «ακατάλληλος», «ενοχλητικός», «ανεπιθύμητος» ή «προβληματικός» υπαινίσσονται ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά, χωρίς να διευκρινίζουν τη φύση της παράβασης. Η λέξη «ακατάλληλος» δεν εξηγεί γιατί κάτι δεν είναι κατάλληλο και αποφεύγει να χαράξει μια γραμμή που να διακρίνει καθαρά τι είναι σωστό και τι εσφαλμένο σε έναν λόγο ή σε μια πράξη. Εντούτοις, μολονότι είναι ρητά διφορούμενες και ασαφείς, εκφράσεις όπως «ακατάλληλη συμπεριφορά», «ακατάλληλη πίεση», «ακατάλληλο περιεχόμενο» ή «ακατάλληλο άγγιγμα» αποφεύγουν να αναμετρηθούν ρητά με ένα συνεκτικό σύστημα ορθού και εσφαλμένου, ενώ συγχρόνως λειτουργούν καταδικαστικά. Έτσι, η κυρίαρχη ρητορική της μη επικριτικότητας όχι μόνο συσκοτίζει, αλλά και περιορίζει την ελεύθερη και αυθόρμητη λεκτική επικοινωνία.
Η Hannah Arendt χαρακτήρισε την απροθυμία διατύπωσης κρίσεων ως έκφραση απροθυμίας για δημόσια συναναστροφή. Έγραψε για την «τυφλή ισχυρογνωμοσύνη που εκδηλώνεται στην έλλειψη φαντασίας και στην αδυναμία κρίσης». Από ανθρωπιστική σκοπιά, η κρίση δεν αποτελεί απλώς μια αποδεκτή αντίδραση στις πεποιθήσεις και στη συμπεριφορά των άλλων, αλλά δημόσιο καθήκον, το οποίο δημιουργεί τη βάση για διάλογο μεταξύ του ατόμου και των άλλων. Αντλώντας από την Κριτική της κριτικής δύναμης του Kant, η Arendt γράφει για έναν «διευρυμένο τρόπο σκέψης, ο οποίος, ως κρίση, γνωρίζει πώς να υπερβαίνει τους ατομικούς του περιορισμούς».
Η σημερινή φόρτιση της πράξης της κρίσης με συντριπτικά αρνητικές ιδιότητες βασίζεται στην αντίληψη ότι η κρίση εισάγει διακρίσεις, αποκλείει και, σε ορισμένες περιπτώσεις, βλάπτει εκείνους που κρίνονται. Αντί να εκλαμβάνουν την πράξη της κρίσης ως ενέργεια μέσω της οποίας οι άνθρωποι μπορούν να δημιουργούν δεσμούς και να αναπτύσσουν κοινή κατανόηση των αντιλήψεων του άλλου, οι επικριτές της την παρουσιάζουν μονομερώς ως πηγή συγκρούσεων. Αντίθετα όμως προς τον ισχυρισμό ότι η κρίση τερματίζει τη συζήτηση, «η δύναμη της κρίσης στηρίζεται σε μια δυνητική συμφωνία με τους άλλους», υποστηρίζει η Arendt. Η κρίση διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην αποκάλυψη στα άτομα της φύσης του δημόσιου κόσμου τους: «η άσκηση κρίσης είναι μία από τις σημαντικότερες δραστηριότητες —αν όχι η σημαντικότερη— μέσα από τις οποίες πραγματοποιείται αυτό το μοίρασμα του κόσμου με τους άλλους».²¹
Η μη επικριτική στάση αποθαρρύνει την κοινωνία από το να συζητά ζητήματα τα οποία εγείρουν εμμέσως ερωτήματα σχετικά με το ορθό και το εσφαλμένο. Ο Γάλλος φιλόσοφος Maurice Merleau-Ponty έγραψε ότι «μια αλήθεια σημαίνει πάντοτε ότι κάποιος διατυπώνει μια κρίση».²² Η αναζήτηση της αλήθειας υπονομεύεται όταν μια κοινωνία διστάζει να ενθαρρύνει την άσκηση κρίσης. Οι θετικές δυνατότητες μιας πράξης κρίσης εξαρτώνται από τον βαθμό στον οποίο αυτή βασίζεται στην εμπειρία, στον στοχασμό και στην αμεροληψία. Δεν έχουν όλες οι κρίσεις την ίδια αξία και, όπως παρατηρεί η Arendt, η ποιότητα μιας κρίσης «εξαρτάται από τον βαθμό της αμεροληψίας της». Οι μεροληπτικές και βιαστικές αξιολογήσεις, ωστόσο, δεν αποτελούν επιχείρημα εναντίον της άσκησης κρίσης, αλλά μόνο υπέρ της υιοθέτησης μιας πιο υπεύθυνης στάσης απέναντί της.
Η φιλόσοφος Mary Midgley επισημαίνει ότι η κρίση μάς επιτρέπει να «βρίσκουμε τον δρόμο μας μέσα από ένα ολόκληρο δάσος δυνατοτήτων».²³ Η ίδια η ελευθερία βασίζεται στην ανθρώπινη δυνατότητα για δράση· χωρίς την άσκηση της κρίσης, η ελευθερία απογυμνώνεται από το ηθικό της περιεχόμενο. Τις συνέπειες της ιεροποίησης της μη επικριτικότητας διέκρινε ο κοινωνιολόγος Zygmunt Bauman, όταν προειδοποίησε για την τάση προς εκείνο που αποκαλούσε adiaphorization, δηλαδή «ηθική αδιαφοροποίηση»: την εξαίρεση ενός σημαντικού μέρους της ανθρώπινης δράσης από την ηθική κρίση και, ουσιαστικά, από κάθε ηθική σημασία.²⁴
Μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις κατά τις οποίες η ηθική αδιαφοροποίηση, ή ηθική αδιαφορία, μετατρέπεται στο αντίθετό της είναι όταν έρχεται αντιμέτωπη με ανθρώπους που αντιμετωπίζουν σοβαρά τα ηθικά όρια. Εκείνοι που επιμένουν να κάνουν διακρίσεις και να χαράσσουν διαχωριστικές γραμμές καταδικάζονται επειδή δεν αποδέχονται την ανοιχτότητα της μη επικριτικότητας, ενώ όσοι θεωρούνται «επικριτικοί» κρίνονται απερίφραστα ως ανάξιοι σεβασμού. Αυτή η αντίδραση φανερώνει ότι ακόμη και ο πιο ένθερμος υπέρμαχος της μη επικριτικότητας δεν μπορεί να εγκαταλείψει ολοκληρωτικά την κρίση. Παρά τα φαινόμενα, το ήθος της μη επικριτικότητας εμπλέκεται σχεδόν πάντοτε σε συγκαλυμμένες και όχι τόσο συγκαλυμμένες κρίσεις. Σπανίως όμως είναι σε θέση να αναγνωρίσει τον δικό του ρόλο και τείνει να συνδέει την πράξη της κρίσης με τα άτομα και τις ομάδες που βρίσκονται στην άλλη πλευρά του πολιτισμικού χάσματος.
Η μετατροπή της ηθικής αδιαφορίας σε θεμελιώδη αξία
Σημειώσεις:
11 Wuthnow (1989), σ. 75.
12 Wuthnow (1989), σ. 75.
13 Βλ. λήμμα «Judgement», OED, τρίτη έκδοση, Δεκέμβριος 2013.
14 Βλ. λήμμα «judgementalism | judgementalism, n», OED Online, Μάρτιος 2019, Oxford University Press, www.oed.com.chain.kent.ac.uk/view/Entry/394283 (πρόσβαση: 14 Μαΐου 2019). Βλ. επίσης το διάγραμμα συχνότητας χρήσης της λέξης judgementalism: https://books.google.com/ngrams/interactive_chart?content=judgementalism&year_start=1800&year_end=2000&corpus=15&smoothing=3
16 The Guardian, 18 Ιουλίου 2005, σ. i.18/8.
17 Trilling (1957), σ. 234.
18 Wolfe (1998), σ. 54.
19 Elshtain, J. K. (1994), «Judge Not» («Μην κρίνετε»), First Things, Οκτώβριος, σ. 38. www.youtube.com/watch?v=wV1FrqwZyKw.
21 Arendt (2006), σ. 217–218.
22 Merlau-Ponty (1974), σ. 116.
23 Midgley (2017).
24 Bauman (1996), σ. 32. Ο όρος adiaphorous σημαίνει κάτι που δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό· δηλώνει το αδιάφορο ή το ουδέτερο. Για τον Bauman, η adiaphorization («αδιαφοροποίηση») αναφέρεται σε συστήματα και διαδικασίες που αποσυνδέουν την αξιολόγηση ζητημάτων από το πεδίο της ηθικής. Συνεπάγεται τη θεσμοποίηση της ηθικής αδιαφορίας.
2
Η ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ Η ΗΘΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΟΡΩΝ
Η αποσύνθεση της ικανότητας κρίσης
Υπάρχει στενή σχέση μεταξύ της χάραξης διακρίσεων και της διαμόρφωσης ηθικών κωδίκων. Τα συμβολικά όρια και οι διακρίσεις βοηθούν να ξεχωρίζουμε τις επιθυμητές από τις ανεπιθύμητες πράξεις και να διατηρούμε «το κύρος συγκεκριμένων ηθικών δεσμεύσεων».¹¹ Γι’ αυτόν τον λόγο, η απροθυμία να αντιμετωπίζονται τα όρια με τη δέουσα σοβαρότητα μπορεί να περιορίζει την ικανότητα των ανθρώπων να προσδίδουν νόημα στις πράξεις τους. «Κάθε διάβρωση ή θόλωση ενός ορίου συνιστά, επομένως, ένα πεδίο στο οποίο θα μπορούσε κανείς να αναζητήσει ενδεχόμενες κρίσεις της ηθικής αυθεντίας», έγραφε ο Γούθνοου.¹² Από αυτή την οπτική, η αποξένωση της κοινωνίας από τη χάραξη διακρίσεων μπορεί να ερμηνευθεί ως απώλεια της ικανότητας κρίσης. Στις δυτικές κοινωνίες, η κύρια αντίδραση στο πρόβλημα της κρίσης υπήρξε η αποφυγή του, μέσω της αμφισβήτησης της ίδιας της αξίας και της επιθυμητότητάς της.
Οι αγγλοαμερικανικές κοινωνίες προσαρμόστηκαν στη θόλωση των συμβολικών ορίων, μετατρέποντας την απροθυμία τους να χαράζουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές σε θετική αρετή. Στην ανώτατη εκπαίδευση, η αμφισημία, η υβριδικότητα, η ρευστότητα και η υπέρβαση των ορίων αντιπαραβάλλονται ευνοϊκά προς τη σαφή οριοθέτηση. Η εξύμνηση της απουσίας ορίων στηρίζεται σε μια συναίνεση σύμφωνα με την οποία η άσκηση κρίσης έχει αρνητικές συνδηλώσεις. Το αίσθημα αυτό, το οποίο εκφράζεται μέσα από την εξύμνηση της «μη επικριτικής στάσης», ασκεί καθοριστική επιρροή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα συμβολικά όρια που πλαισιώνουν την καθημερινή ζωή. Στον σύγχρονο πολιτισμό, η επικριτική συμπεριφορά ορίζεται με αποκλειστικά αρνητικούς όρους.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, από ιστορική άποψη, ο όρος «κρίση» διέθετε θετικές συνδηλώσεις. Το Oxford English Dictionary (OED) ορίζει την κρίση ως «την ικανότητα λήψης σταθμισμένων αποφάσεων ή εξαγωγής εύλογων συμπερασμάτων ή γνωμών βάσει των διαθέσιμων πληροφοριών· την κριτική ικανότητα· τη σύνεση, τη διάκριση». Επισημαίνει επίσης ότι με τη λέξη αυτή αποδίδονται ιδιότητες όπως «η διακριτικότητα, η ορθή αντίληψη και η σοφία».¹³ Σήμερα, μολονότι υπάρχουν ορισμένες περιστάσεις στις οποίες η κρίση εξακολουθεί να θεωρείται συνώνυμη της διάκρισης και της κριτικής σκέψης, στην καθημερινή χρήση του όρου πολλές από τις θετικές ιδιότητές του έχουν χαθεί.
Η υποχώρηση του πολιτισμικού κύρους της κρίσης αποτυπώνεται στη ρητορική μετάλλαξη της λέξης, όταν αυτή επεκτείνεται στον όρο «επικριτικότητα» (judgementalism). Το OED ορίζει την επικριτικότητα ως μορφή «υπερβολικά επικριτικής ή ηθικολογικής συμπεριφοράς» και υποδεικνύει ότι ο όρος ήταν σχεδόν άγνωστος μέχρι τη δεκαετία του 1950, όταν χρησιμοποιήθηκε σε συνδυασμό με τον όρο «ηθικολογία».¹⁴ Η έρευνά μου σχετικά με τη γενεαλογία του όρου δείχνει ότι άρχισε να χρησιμοποιείται για πρώτη φορά στον χώρο της κοινωνικής εργασίας και απέκτησε ευρύτερη διάδοση κατά τη δεκαετία του 1950 και ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του 1960. Σύμφωνα με τη βάση δεδομένων Google Ngram Viewer, η χρήση της λέξης αυτής αυξήθηκε απότομα κατά τη δεκαετία του 1970, όταν εισήλθε στην καθημερινή ομιλία.¹⁵ Έκτοτε, η επικριτικότητα απέκτησε μια ολοένα αρνητικότερη σημασία, ως πράξη στενόμυαλης προκατάληψης· όπως στο παράπονο που διατυπώθηκε σε ένα άρθρο εφημερίδας για «τη δηκτική επικριτικότητα της ηθικολογικής πτέρυγας, η οποία αντιμετωπίζει τους μισούς συμπατριώτες μας ως εχθρούς».¹⁶
Η άλλη όψη της αρνητικής παρουσίασης της επικριτικότητας είναι η νομιμοποίηση της μη επικριτικής στάσης, η οποία απολαμβάνει σήμερα τεράστιο πολιτισμικό κύρος στις αγγλοαμερικανικές κοινωνίες. Ήδη από το 1948, ο φιλελεύθερος κριτικός της λογοτεχνίας Lionel Trilling έγραφε για μια «χαρακτηριστικά» αμερικανική παρόρμηση να μην κρίνονται οι άνθρωποι υπερβολικά αυστηρά, επισημαίνοντας την αντίληψη ότι οι συνέπειες της κρίσης «θα αποδειχθούν “αντιδημοκρατικές”».¹⁷ Στις σημερινές συνθήκες, όπου υπάρχει ευρύτατη απροθυμία χάραξης ηθικών ορίων, η μη επικριτική στάση απέναντι στη ζωή έχει καταστεί το καθοριστικό γνώρισμα της κυρίαρχης πολιτισμικής ευαισθησίας.
Η μετατροπή της μη επικριτικότητας σε θεμελιώδη αξία καταγράφηκε στη μελέτη του Alan Wolfe, το 1998, σχετικά με τις απόψεις των Αμερικανών της μεσαίας τάξης για πολιτικά, πολιτισμικά και κοινωνικά ζητήματα. «Διστάζουν να κρίνουν τον τρόπο με τον οποίο ενεργούν και σκέφτονται οι άλλοι άνθρωποι», γράφει ο Wolfe, προτού υποστηρίξει ότι η εντολή «Μην κρίνεις» έχει γίνει η Ενδέκατη Εντολή των Αμερικανών της μεσαίας τάξης.¹⁸ Η διαπίστωση του Wolfe ότι η διατύπωση κρίσεων είχε αρχίσει να συνδέεται με την αγένεια επαναλαμβάνεται και από την πολιτική φιλόσοφο Jean Bethke Elshtain, η οποία σχολίασε ότι «η άσκηση κρίσης έχει εδώ και πολύ καιρό κακή φήμη στην αμερικανική κουλτούρα». Υποστήριξε ότι η κρίση «ταυτίζεται με την τιμωρητική διάθεση, την αναισθησία ή με διάφορες “φοβίες”» και ότι, επομένως, είναι προτιμότερο «να είναι κανείς αυτό που αποκαλείται “ανοιχτόμυαλος”, ένα γνώρισμα που θεωρείται χαρακτηριστικό των ευαίσθητων και υποστηρικτικών ανθρώπων».¹⁹
Η λαϊκή κουλτούρα συνδέει τη μη επικριτικότητα με την άρνηση να κατατάσσονται οι άνθρωποι σε προκαθορισμένες κατηγορίες και με την απροθυμία αποδοχής ορίων. Στο τραγούδι της Born This Way, η Lady Gaga εξυμνεί μια «φυλή που δεν γνωρίζει προκαταλήψεις ούτε κρίσεις, αλλά απεριόριστη ελευθερία».²⁰ Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, η εξιδανικευμένη κατάσταση της «απουσίας κρίσης» δεν είναι απλώς ελευθερία, αλλά μια ελευθερία που διαθέτει «απεριόριστες» ιδιότητες· πρόκειται για την εξύμνηση του «ανοιχτόμυαλου» ανθρώπου και της αξίας της ανοιχτότητας. Όπως επισημαίνουμε παρακάτω σε αυτό το κεφάλαιο, η παρουσίαση της ανοιχτότητας ως θεμελιώδους αξίας, όπως και η συγγενική της αρετή της μη επικριτικότητας, συμβάλλει στην πολιτισμική απομάκρυνση των ανθρώπων από τα όρια και την ενισχύει.
Μολονότι η μη επικριτικότητα παρουσιάζεται ως φωτισμένη και φιλελεύθερη στάση απέναντι στον κόσμο, δεν είναι τίποτε από αυτά. Το κύρος της νομιμοποιεί την αποφυγή διατύπωσης κρίσεων σχετικά με διαφορετικές και συχνά ανταγωνιστικές αξίες και πολιτισμικές πρακτικές. Είναι αλήθεια ότι οι έτοιμες κρίσεις που προκύπτουν από στερεότυπα αποτελούν απλώς εκδηλώσεις κομφορμισμού και προκατάληψης. Η αναγωγή όμως της μη επικριτικότητας σε αξία δεν διαθέτει καμία εγγενώς θετική ηθική ιδιότητα. Αποτελεί στην καλύτερη περίπτωση σύμπτωμα αδιαφορίας και στη χειρότερη ηθικής δειλίας, καθώς αντανακλά την απροθυμία αναμέτρησης με το νόημα των ηθικών ορίων. Η απροθυμία να επικρίνουμε και να αντιμετωπίσουμε τις πεποιθήσεις και τις απόψεις των άλλων κλείνει τον δρόμο προς τη διαμόρφωση μιας κοινά αποδεκτής δημόσιας συναίνεσης. Παραδόξως, η πρακτική της μη επικριτικότητας ενισχύει την ψυχική απόσταση μεταξύ των ανθρώπων και παγιώνει τα όρια που τους χωρίζουν.
Η αγγλοαμερικανική κοινωνία έχει αποξενωθεί σε τέτοιο βαθμό από τη διατύπωση αξιολογικών κρίσεων, ώστε ανέπτυξε ένα ολόκληρο λεξιλόγιο ευφημισμών για να αποφεύγει τις σαφείς, ξεκάθαρες και απερίφραστες διατυπώσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο όρος inappropriate («ακατάλληλος» ή «ανάρμοστος»), ο οποίος συσκοτίζει τη διάκριση μεταξύ του ηθικά ορθού και του ηθικά εσφαλμένου και ασκεί λογοκρισία, αποφεύγοντας συγχρόνως την απερίφραστη καταδίκη. Η τάση υιοθέτησης μιας μη επικριτικής ρητορικής είναι ιδιαίτερα εμφανής στη σχολική και γενικότερα στην εκπαιδευτική ζωή, όπου έχει αναδυθεί ένα γνήσια οργουελικό λεξιλόγιο, το οποίο παρέχει στους εκπαιδευτικούς και στους άλλους εμπλεκομένους μια γλώσσα που τους απαλλάσσει από την ευθύνη διατύπωσης κρίσης. Σε ορισμένα πανεπιστήμια, οι εξεταστικές επιτροπές λαμβάνουν την οδηγία να χρησιμοποιούν την ετυμηγορία «δεν πέρασε» αντί για «απέτυχε».
Ασαφείς όροι όπως «ακατάλληλος», «ενοχλητικός», «ανεπιθύμητος» ή «προβληματικός» υπαινίσσονται ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά, χωρίς να διευκρινίζουν τη φύση της παράβασης. Η λέξη «ακατάλληλος» δεν εξηγεί γιατί κάτι δεν είναι κατάλληλο και αποφεύγει να χαράξει μια γραμμή που να διακρίνει καθαρά τι είναι σωστό και τι εσφαλμένο σε έναν λόγο ή σε μια πράξη. Εντούτοις, μολονότι είναι ρητά διφορούμενες και ασαφείς, εκφράσεις όπως «ακατάλληλη συμπεριφορά», «ακατάλληλη πίεση», «ακατάλληλο περιεχόμενο» ή «ακατάλληλο άγγιγμα» αποφεύγουν να αναμετρηθούν ρητά με ένα συνεκτικό σύστημα ορθού και εσφαλμένου, ενώ συγχρόνως λειτουργούν καταδικαστικά. Έτσι, η κυρίαρχη ρητορική της μη επικριτικότητας όχι μόνο συσκοτίζει, αλλά και περιορίζει την ελεύθερη και αυθόρμητη λεκτική επικοινωνία.
Η Hannah Arendt χαρακτήρισε την απροθυμία διατύπωσης κρίσεων ως έκφραση απροθυμίας για δημόσια συναναστροφή. Έγραψε για την «τυφλή ισχυρογνωμοσύνη που εκδηλώνεται στην έλλειψη φαντασίας και στην αδυναμία κρίσης». Από ανθρωπιστική σκοπιά, η κρίση δεν αποτελεί απλώς μια αποδεκτή αντίδραση στις πεποιθήσεις και στη συμπεριφορά των άλλων, αλλά δημόσιο καθήκον, το οποίο δημιουργεί τη βάση για διάλογο μεταξύ του ατόμου και των άλλων. Αντλώντας από την Κριτική της κριτικής δύναμης του Kant, η Arendt γράφει για έναν «διευρυμένο τρόπο σκέψης, ο οποίος, ως κρίση, γνωρίζει πώς να υπερβαίνει τους ατομικούς του περιορισμούς».
Η σημερινή φόρτιση της πράξης της κρίσης με συντριπτικά αρνητικές ιδιότητες βασίζεται στην αντίληψη ότι η κρίση εισάγει διακρίσεις, αποκλείει και, σε ορισμένες περιπτώσεις, βλάπτει εκείνους που κρίνονται. Αντί να εκλαμβάνουν την πράξη της κρίσης ως ενέργεια μέσω της οποίας οι άνθρωποι μπορούν να δημιουργούν δεσμούς και να αναπτύσσουν κοινή κατανόηση των αντιλήψεων του άλλου, οι επικριτές της την παρουσιάζουν μονομερώς ως πηγή συγκρούσεων. Αντίθετα όμως προς τον ισχυρισμό ότι η κρίση τερματίζει τη συζήτηση, «η δύναμη της κρίσης στηρίζεται σε μια δυνητική συμφωνία με τους άλλους», υποστηρίζει η Arendt. Η κρίση διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην αποκάλυψη στα άτομα της φύσης του δημόσιου κόσμου τους: «η άσκηση κρίσης είναι μία από τις σημαντικότερες δραστηριότητες —αν όχι η σημαντικότερη— μέσα από τις οποίες πραγματοποιείται αυτό το μοίρασμα του κόσμου με τους άλλους».²¹
Η μη επικριτική στάση αποθαρρύνει την κοινωνία από το να συζητά ζητήματα τα οποία εγείρουν εμμέσως ερωτήματα σχετικά με το ορθό και το εσφαλμένο. Ο Γάλλος φιλόσοφος Maurice Merleau-Ponty έγραψε ότι «μια αλήθεια σημαίνει πάντοτε ότι κάποιος διατυπώνει μια κρίση».²² Η αναζήτηση της αλήθειας υπονομεύεται όταν μια κοινωνία διστάζει να ενθαρρύνει την άσκηση κρίσης. Οι θετικές δυνατότητες μιας πράξης κρίσης εξαρτώνται από τον βαθμό στον οποίο αυτή βασίζεται στην εμπειρία, στον στοχασμό και στην αμεροληψία. Δεν έχουν όλες οι κρίσεις την ίδια αξία και, όπως παρατηρεί η Arendt, η ποιότητα μιας κρίσης «εξαρτάται από τον βαθμό της αμεροληψίας της». Οι μεροληπτικές και βιαστικές αξιολογήσεις, ωστόσο, δεν αποτελούν επιχείρημα εναντίον της άσκησης κρίσης, αλλά μόνο υπέρ της υιοθέτησης μιας πιο υπεύθυνης στάσης απέναντί της.
Η φιλόσοφος Mary Midgley επισημαίνει ότι η κρίση μάς επιτρέπει να «βρίσκουμε τον δρόμο μας μέσα από ένα ολόκληρο δάσος δυνατοτήτων».²³ Η ίδια η ελευθερία βασίζεται στην ανθρώπινη δυνατότητα για δράση· χωρίς την άσκηση της κρίσης, η ελευθερία απογυμνώνεται από το ηθικό της περιεχόμενο. Τις συνέπειες της ιεροποίησης της μη επικριτικότητας διέκρινε ο κοινωνιολόγος Zygmunt Bauman, όταν προειδοποίησε για την τάση προς εκείνο που αποκαλούσε adiaphorization, δηλαδή «ηθική αδιαφοροποίηση»: την εξαίρεση ενός σημαντικού μέρους της ανθρώπινης δράσης από την ηθική κρίση και, ουσιαστικά, από κάθε ηθική σημασία.²⁴
Μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις κατά τις οποίες η ηθική αδιαφοροποίηση, ή ηθική αδιαφορία, μετατρέπεται στο αντίθετό της είναι όταν έρχεται αντιμέτωπη με ανθρώπους που αντιμετωπίζουν σοβαρά τα ηθικά όρια. Εκείνοι που επιμένουν να κάνουν διακρίσεις και να χαράσσουν διαχωριστικές γραμμές καταδικάζονται επειδή δεν αποδέχονται την ανοιχτότητα της μη επικριτικότητας, ενώ όσοι θεωρούνται «επικριτικοί» κρίνονται απερίφραστα ως ανάξιοι σεβασμού. Αυτή η αντίδραση φανερώνει ότι ακόμη και ο πιο ένθερμος υπέρμαχος της μη επικριτικότητας δεν μπορεί να εγκαταλείψει ολοκληρωτικά την κρίση. Παρά τα φαινόμενα, το ήθος της μη επικριτικότητας εμπλέκεται σχεδόν πάντοτε σε συγκαλυμμένες και όχι τόσο συγκαλυμμένες κρίσεις. Σπανίως όμως είναι σε θέση να αναγνωρίσει τον δικό του ρόλο και τείνει να συνδέει την πράξη της κρίσης με τα άτομα και τις ομάδες που βρίσκονται στην άλλη πλευρά του πολιτισμικού χάσματος.
Η μετατροπή της ηθικής αδιαφορίας σε θεμελιώδη αξία
Σημειώσεις:
11 Wuthnow (1989), σ. 75.
12 Wuthnow (1989), σ. 75.
13 Βλ. λήμμα «Judgement», OED, τρίτη έκδοση, Δεκέμβριος 2013.
14 Βλ. λήμμα «judgementalism | judgementalism, n», OED Online, Μάρτιος 2019, Oxford University Press, www.oed.com.chain.kent.ac.uk/view/Entry/394283 (πρόσβαση: 14 Μαΐου 2019). Βλ. επίσης το διάγραμμα συχνότητας χρήσης της λέξης judgementalism: https://books.google.com/ngrams/interactive_chart?content=judgementalism&year_start=1800&year_end=2000&corpus=15&smoothing=3
16 The Guardian, 18 Ιουλίου 2005, σ. i.18/8.
17 Trilling (1957), σ. 234.
18 Wolfe (1998), σ. 54.
19 Elshtain, J. K. (1994), «Judge Not» («Μην κρίνετε»), First Things, Οκτώβριος, σ. 38. www.youtube.com/watch?v=wV1FrqwZyKw.
21 Arendt (2006), σ. 217–218.
22 Merlau-Ponty (1974), σ. 116.
23 Midgley (2017).
24 Bauman (1996), σ. 32. Ο όρος adiaphorous σημαίνει κάτι που δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό· δηλώνει το αδιάφορο ή το ουδέτερο. Για τον Bauman, η adiaphorization («αδιαφοροποίηση») αναφέρεται σε συστήματα και διαδικασίες που αποσυνδέουν την αξιολόγηση ζητημάτων από το πεδίο της ηθικής. Συνεπάγεται τη θεσμοποίηση της ηθικής αδιαφορίας.
Πέρα από όλα τα όρια
Filippo Bovo - 13 Νοεμβρίου 2026
Πηγή: Φιλίππο Μπόβο
Σύμφωνα με τον Moshe Ya'alon (πρώην 17ος Αρχηγός του Επιτελείου από το 2002 έως το 2005, Υπουργός Στρατηγικών Υποθέσεων στην κυβέρνηση Netanyahu II από το 2009 έως το 2013 και Υπουργός Άμυνας στις κυβερνήσεις Netanyahu III και IV από το 2013 έως το 2016), ο Netanyahu, τον οποίο αποκαλεί «το κύριο πρόσωπο που ευθύνεται για τη σφαγή της 10ης Σεπτεμβρίου», επιχειρεί να εξαπολύσει μια επιχείρηση στο Ιράν μέσω της Μοσάντ με στόχο την πρόκληση ενός νέου πολέμου, θεωρώντας τον ως έσχατη λύση για να παραμείνει στην εξουσία. Αυτή δεν είναι μια νέα θεωρία: προειδοποιήσεις και συναγερμοί έχουν εκφραστεί αρκετές φορές μέχρι στιγμής, αλλά αυτό που κάνει τη διαφορά αυτή τη φορά είναι ότι δεν προέρχονται μόνο από τους συνήθεις αναλυτές και παρατηρητές εκτός του ισραηλινού μηχανισμού.
Πηγή: Φιλίππο Μπόβο
Σύμφωνα με τον Moshe Ya'alon (πρώην 17ος Αρχηγός του Επιτελείου από το 2002 έως το 2005, Υπουργός Στρατηγικών Υποθέσεων στην κυβέρνηση Netanyahu II από το 2009 έως το 2013 και Υπουργός Άμυνας στις κυβερνήσεις Netanyahu III και IV από το 2013 έως το 2016), ο Netanyahu, τον οποίο αποκαλεί «το κύριο πρόσωπο που ευθύνεται για τη σφαγή της 10ης Σεπτεμβρίου», επιχειρεί να εξαπολύσει μια επιχείρηση στο Ιράν μέσω της Μοσάντ με στόχο την πρόκληση ενός νέου πολέμου, θεωρώντας τον ως έσχατη λύση για να παραμείνει στην εξουσία. Αυτή δεν είναι μια νέα θεωρία: προειδοποιήσεις και συναγερμοί έχουν εκφραστεί αρκετές φορές μέχρι στιγμής, αλλά αυτό που κάνει τη διαφορά αυτή τη φορά είναι ότι δεν προέρχονται μόνο από τους συνήθεις αναλυτές και παρατηρητές εκτός του ισραηλινού μηχανισμού.
Αυτή τη φορά, αυτός που μιλάει είναι κάποιος που ήταν και συνεχίζει να είναι βαθιά εμπλεκόμενος σε αυτόν τον μηχανισμό. Η πρόθεση του Netanyahu έρχεται σε αντίθεση με τον νυν Αρχηγό του Επιτελείου Eyal Zamir και με το Υπουργικό Συμβούλιο Ασφαλείας, το οποίο δεν έχει συνεδριάσει από τις 5 Οκτωβρίου. Αυτό είναι το όργανο που είναι υπεύθυνο για τη λήψη των πιο ευαίσθητων αποφάσεων σχετικά με την εθνική ασφάλεια, την άμυνα και τις στρατιωτικές επιχειρήσεις (συμπεριλαμβανομένων ενεργειών που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε πόλεμο). Στο τρέχον περιφερειακό πλαίσιο, που χαρακτηρίζεται από εντάσεις με το Ιράν και στρατιωτικούς ελιγμούς στη Γάζα, τον Λίβανο και τη νότια Συρία, το γεγονός ότι ένα τόσο σημαντικό όργανο δεν έχει συνεδριάσει για πάνω από ένα μήνα αποτελεί θέμα σοβαρής ανησυχίας. Σύμφωνα με πρόσφατες αναφορές, θα μπορούσε να συνεδριάσει στις 15 Νοεμβρίου, αλλά αυτή θα ήταν μια πολύ καθυστερημένη σύγκληση (ειδικά αν «κάτι» συνέβαινε εν τω μεταξύ) και, επιπλέον, θα ήταν ανεπιθύμητο για τον Νετανιάχου, ο οποίος, όχι τυχαία, πήγε στην Κνεσέτ μόλις χθες για να ζητήσει αναβολή της συνόδου μέχρι την επόμενη εβδομάδα. Χθες, το μπλοκ του Λικούντ και ο απερχόμενος πρόεδρος της Κνεσέτ, Οχάνα, μπλόκαραν την ψηφοφορία για τον διορισμό του Λίμπερμαν ως προσωρινού προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου, αναβάλλοντας ουσιαστικά την ορκωμοσία και την έναρξη των εργασιών του μέχρι τις 16 Νοεμβρίου. Εν τω μεταξύ, ο Άιζενκοτ έστειλε στον Νετανιάχου επιστολή προειδοποιώντας τον ότι, ως προσωρινός πρωθυπουργός, δεν διαθέτει επαρκή νομιμοποίηση για να αναλάβει στρατιωτική δράση μόνος του.
Συνεπώς, σύμφωνα με τον Γιααλόν, ο οποίος συνεργάζεται με τον Νετανιάχου για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο τελευταίος είναι ακόμη και πρόθυμος να επιτρέψει στο κράτος να καεί, προκειμένου να παραμείνει στην εξουσία, ενεργώντας ενάντια στα εθνικά συμφέροντα. Αν και αυτό δεν είναι εντελώς καινούργιο (στην πραγματικότητα, έχει επανειλημμένα εκτοξευθεί, όχι μόνο από το εξωτερικό αλλά και από το εσωτερικό, από πολλές Ισραηλινές πολιτικές και στρατιωτικές προσωπικότητες), η επανάληψή του σήμερα το ενισχύει περαιτέρω. Φυσικά, αυτά είναι τα λόγια ενός μέλους της αντιπολίτευσης (ο Γιααλόν ήταν μέλος του Λικούντ μέχρι το 2016 και, μετά την ίδρυση του βραχύβιου κόμματος Telem το 2019, τελικά αποσύρθηκε από τη δημόσια ζωή), το οποίο έχει επανειλημμένα αντιμετωπίσει αντιπαραθέσεις καθ' όλη τη διάρκεια της καριέρας του, για την υποστήριξή του για μεγαλύτερη αφομοίωση του αραβικού στοιχείου του Ισραήλ, για τους βομβαρδισμούς της βάσης του ΟΗΕ στην Κανά, στο νότιο Λίβανο, το 1996 κατά τη διάρκεια της Επιχείρησης «Σταφύλια της Οργής» (η οποία οδήγησε σε αγωγή στην Ουάσιγκτον από τους συγγενείς των θυμάτων) και για την εξάλειψη του ηγέτη της Χαμάς Σαλάχ Σαχάντα το 2002 (η οποία οδήγησε σε ένταλμα σύλληψης εναντίον του στη Νέα Ζηλανδία το 2006 για εγκλήματα πολέμου).
Μιλάμε λοιπόν για ένα γεράκι, αναγνωρισμένο ως τέτοιο από κάθε άποψη, αλλά σε κάθε περίπτωση ένα από τα πιο οξυδερκή και, πάνω απ' όλα, συνειδητοποιημένο των πραγματικών ορίων της ανθεκτικότητας του Ισραήλ. Στο τρέχον πλαίσιο, ακριβώς αυτά τά «γεράκια» φοβούνται περισσότερο την ιδέα ότι η χώρα θα μπορούσε να συρθεί πέρα από τα όριά της, προκειμένου να διατηρηθεί η εξουσία ενός ατόμου και του κύκλου του, και είναι αυτοί που έχουν μεγαλύτερη επίγνωση των πιθανών συνεπειών.
Συνεπώς, σύμφωνα με τον Γιααλόν, ο οποίος συνεργάζεται με τον Νετανιάχου για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο τελευταίος είναι ακόμη και πρόθυμος να επιτρέψει στο κράτος να καεί, προκειμένου να παραμείνει στην εξουσία, ενεργώντας ενάντια στα εθνικά συμφέροντα. Αν και αυτό δεν είναι εντελώς καινούργιο (στην πραγματικότητα, έχει επανειλημμένα εκτοξευθεί, όχι μόνο από το εξωτερικό αλλά και από το εσωτερικό, από πολλές Ισραηλινές πολιτικές και στρατιωτικές προσωπικότητες), η επανάληψή του σήμερα το ενισχύει περαιτέρω. Φυσικά, αυτά είναι τα λόγια ενός μέλους της αντιπολίτευσης (ο Γιααλόν ήταν μέλος του Λικούντ μέχρι το 2016 και, μετά την ίδρυση του βραχύβιου κόμματος Telem το 2019, τελικά αποσύρθηκε από τη δημόσια ζωή), το οποίο έχει επανειλημμένα αντιμετωπίσει αντιπαραθέσεις καθ' όλη τη διάρκεια της καριέρας του, για την υποστήριξή του για μεγαλύτερη αφομοίωση του αραβικού στοιχείου του Ισραήλ, για τους βομβαρδισμούς της βάσης του ΟΗΕ στην Κανά, στο νότιο Λίβανο, το 1996 κατά τη διάρκεια της Επιχείρησης «Σταφύλια της Οργής» (η οποία οδήγησε σε αγωγή στην Ουάσιγκτον από τους συγγενείς των θυμάτων) και για την εξάλειψη του ηγέτη της Χαμάς Σαλάχ Σαχάντα το 2002 (η οποία οδήγησε σε ένταλμα σύλληψης εναντίον του στη Νέα Ζηλανδία το 2006 για εγκλήματα πολέμου).
Μιλάμε λοιπόν για ένα γεράκι, αναγνωρισμένο ως τέτοιο από κάθε άποψη, αλλά σε κάθε περίπτωση ένα από τα πιο οξυδερκή και, πάνω απ' όλα, συνειδητοποιημένο των πραγματικών ορίων της ανθεκτικότητας του Ισραήλ. Στο τρέχον πλαίσιο, ακριβώς αυτά τά «γεράκια» φοβούνται περισσότερο την ιδέα ότι η χώρα θα μπορούσε να συρθεί πέρα από τα όριά της, προκειμένου να διατηρηθεί η εξουσία ενός ατόμου και του κύκλου του, και είναι αυτοί που έχουν μεγαλύτερη επίγνωση των πιθανών συνεπειών.
«Αλλά στ' αλήθεια το κάνουν ακόμα;»
Η Αβάσταχτη ματαιότητα του σύγχρονου κόσμου φέρνει μαζί της νέες εκπλήξεις κάθε μέρα, ξεφλουδίζοντας την άθλια τοιχογραφία της παγκοσμιοποίησης και τις οργανικές ιδεολογίες της, αποκαλύπτοντας τον γκρίζο τοίχο από κάτω. Και αυτή τη φορά ήταν η σειρά της Γκρέτα Τούνμπεργκ, της πρώην ιερής παρθένας της κλιματικής αλλαγής, της «σωτηρίας του πλανήτη» και ούτω καθεξής, να είναι η πρωταγωνίστρια ενός παρασκηνιακού σκετς: σε ένα πρόσφατα κυκλοφορήσαν ντοκιμαντέρ , η 23χρονη πλέον ασπάστηκε τον πασιφισμό και τον αγώνα για τον παλαιστινιακό σκοπό, και όταν της είπαν ότι μια διαδήλωση «Παρασκευές για το Μέλλον» λάμβανε χώρα στο Βερολίνο, αναφώνησε «Αλήθεια;» και μετά ξέσπασε σε ανεξέλεγκτα γέλια. «Πραγματικά το κάνουν ακόμα αυτό;» Και θα ήταν ξεκαρδιστικό, δεδομένου ότι μόλις πριν από λίγες μέρες, η βρετανική κυβέρνηση έπρεπε να πληρώσει τους σταθμούς παραγωγής ενέργειας με καύση φυσικού αερίου δέκα φορές περισσότερο από το συνηθισμένο για να παράγουν συμπληρωματική ενέργεια, δεδομένου ότι η έλλειψη επαρκούς ανέμου είχε εξαλείψει την αιολική ενέργεια.
Χρειάζομαι αυτό το καπέλο για να παρουσιάσω μια μελέτη που καταρρίπτει τη θεωρία της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής, η οποία θα είχε αυξήσει το ατμοσφαιρικό CO2 κατά 50%. Δυστυχώς για όσους υποστηρίζουν αυτή τη θεωρία, μπορεί να διαψευσθεί χρησιμοποιώντας δεδομένα ισοτόπων άνθρακα. Τα αποτελέσματα μόλις δημοσιεύθηκαν από μια λεπτομερή μαθηματική μελέτη δύο κορυφαίων επιστημόνων του κλίματος, του Willie Soon και του Jonathan Cohler. Το ηχηρό συμπέρασμά τους είναι ότι τα ορυκτά καύσιμα δεν ευθύνονται για την πρόσφατη αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα. Εξετάζοντας τις διαφορετικές ισοτοπικές υπογραφές του CO2 που προέρχεται από ορυκτά καύσιμα και άλλες μορφές αερίων που απελευθερώνονται φυσικά στην ατμόσφαιρα, οι συγγραφείς υπολόγισαν ότι οι υδρογονάνθρακες θα μπορούσαν να ευθύνονται για ένα ελάχιστο ποσοστό αυτού του αερίου του θερμοκηπίου, το οποίο, επιπλέον, βρίσκεται σε χαμηλότερα επίπεδα από ό,τι στο παρελθόν και ακόμη χαμηλότερα από ό,τι κατά τη διάρκεια των παγετώνων. Αυτό δεν προκαλεί καθόλου έκπληξη, δεδομένου ότι οι συχνότητες απορρόφησης του διοξειδίου του άνθρακα είναι σε μεγάλο βαθμό οι ίδιες με εκείνες των υδρατμών, οι οποίοι, ωστόσο, υπάρχουν σε χίλιες φορές μεγαλύτερο ποσοστό.
Με απλά λόγια, δείτε πώς έκαναν τους υπολογισμούς. Ο άνθρακας εμφανίζεται σε δύο κύριες μορφές, γνωστές ως C-12 και C-13. Η πιο άφθονη μορφή, C-12, είναι ελαφρύτερη και αντιπροσωπεύει περίπου το 99% του συνόλου. Ο φυσικός άνθρακας περιέχει και τα δύο ισότοπα, αλλά η αναλογία ποικίλλει ελαφρώς ανάλογα με την προέλευση του άνθρακα. Οι επιστήμονες συμφώνησαν σε ένα πρότυπο, γνωστό ως Vpdb, με το οποίο συνέκριναν δείγματα άνθρακα. Ο άνθρακας από ορυκτά καύσιμα έχει χαμηλότερη περιεκτικότητα σε C-13, ενώ το CO2 που απελευθερώνεται φυσικά από τους ωκεανούς και άλλες πηγές έχει υψηλότερη περιεκτικότητα σε αυτό το ισότοπο. Οι Soon και Cohler εξέτασαν μετρήσεις ισοτόπων άνθρακα από τέσσερις τοποθεσίες ατμοσφαιρικής παρακολούθησης στη Χαβάη, την Αλάσκα, την Καλιφόρνια και τον Νότιο Πόλο και χρησιμοποίησαν μια μαθηματική τεχνική γνωστή ως διάγραμμα Keeling για να εκτιμήσουν την ισοτοπική υπογραφή της καθαρής προσθήκης CO₂ στην ατμόσφαιρα. Το αποτέλεσμα ήταν μια τιμή περίπου -13,2. Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι εάν τα ορυκτά καύσιμα ήταν υπεύθυνα για το μεγαλύτερο μέρος της καθαρής αύξησης, οι προκύπτουσες ισοτοπικές υπογραφές θα ήταν πολύ πιο κοντά στο -28. Ως εκ τούτου, υποστηρίζουν ότι τα ορυκτά καύσιμα δεν μπορούν να ευθύνονται για το μεγαλύτερο μέρος των εκπομπών.
Το επιχείρημα πίσω από τον στόχο του «Μηδενικού Καθαρού Αέρα» είναι ότι οι άνθρωποι είναι κυρίως υπεύθυνοι για την αύξηση των επιπέδων διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα και ότι, κατά συνέπεια, αυτή η αύξηση έχει προκαλέσει το μεγαλύτερο μέρος, αν όχι το σύνολο, της υπερθέρμανσης του πλανήτη για τουλάχιστον έναν αιώνα. Αυτή η άποψη είναι κεντρικής σημασίας για την «καθιερωμένη» επιστήμη της κλιματικής αλλαγής: αν αμφισβητούνταν και καταρρίπτονταν σημαντικά, ολόκληρη η προσεκτικά κατασκευασμένη και ενορχηστρωμένη προπαγάνδα γύρω από τον στόχο του «Μηδενικού Καθαρού Αέρα» θα κατέρρεε σαν πύργος από τραπουλόχαρτα. Φυσικά, τα μέσα ενημέρωσης αγωνίζονται να φιμώσουν την άβολη έρευνα: δεν επιτρέπονται ερωτήματα στην πολιτική και την κλιματική επιστήμη, η οποία είναι επί του παρόντος η υπηρέτρια της πολιτικής, επομένως το έργο άβολων επιστημόνων όπως ο Γουίλι Σουν και ο Τζόναθαν Κόλερ θα αγνοηθεί σε αυτούς τους κύκλους που φαντασιώνονται και εικάζουν για μηδενικές εκπομπές. Όπως πάντα, το να ακολουθείς το χρήμα είναι ένας σίγουρος τρόπος.
Εγώ… Αμερικανική Nvidia (Φθόνος)
Η ιστορία τείνει να επαναλαμβάνεται, αν και με διαφορετικές μορφές και μερικές φορές όχι με φαρσικό τρόπο όπως υποστήριξε ο Μαρξ, αλλά με έναν πιο ανόητο τρόπο. Το να αναγκαστεί ο Jensen Huang, ο ιδιοκτήτης και εμπνευστής της πιο επιτυχημένης εταιρείας τεχνολογίας, της Nvidia, να αποσυρθεί κατασκευάζοντας μια ετοιμόρροπη ιστορία πιθανής κατασκοπείας, που αποδίδεται στην ερωμένη του Alice Huang (καμία συγγένεια· το Huang είναι ένα πολύ συνηθισμένο επώνυμο στην Κίνα), χωρίς κανένα αποδεικτικό στοιχείο, σχεδόν σαν φήμη που πιθανώς ξεκίνησε από τον άχρηστο σνομπ Marco Rubio, θα μπορούσε να είναι πολύ δαπανηρό για την Αμερική. Για να καταλάβουμε τι λέω, χρειάζεται λίγο πλαίσιο: ολόκληρη η φούσκα της τεχνητής νοημοσύνης κατέστη δυνατή από την Nvidia, τον διάσημο κατασκευαστή καρτών γραφικών, και τις GPU της, η οποία είχε αναπτύξει ένα υπολογιστικό σύστημα παραλληλισμού που υποστήριζε πολύπλοκα γραφικά: όλη η αμερικανική τεχνητή νοημοσύνη (αλλά όχι η κινεζική) εξαρτάται από αυτήν την παραλληλοποίηση, και χωρίς τα τσιπ του Huang, οι διάφορες εταιρείες της Microsoft, της Oracle και της Amazon θα εξαφανίζονταν αμέσως. Δεδομένου ότι οι Κινέζοι είναι σε θέση να επιτύχουν ουσιαστικά την ίδια απόδοση όσον αφορά την τεχνητή νοημοσύνη και σε πολύ χαμηλότερες τιμές ακόμη και με λιγότερο αποδοτικά τσιπ, χάρη σε μια πιο σύνθετη λογική, ο φόβος των ΗΠΑ είναι ότι η Κίνα θα μπορούσε να εξοπλιστεί με αυτήν την τεχνολογία αιχμής, επειδή σε αυτό το σημείο θα είχε χάσει εντελώς το παιχνίδι, ακόμη και αν από εμπορική άποψη το είχε ήδη χάσει, επειδή το χρέος των 1600 δισεκατομμυρίων που προέκυψε για τα κέντρα δεδομένων δύσκολα θα μπορέσει να επιστρέψει στην πατρίδα της.
Σε αυτή την ατμόσφαιρα κρίσης ξεδιπλώθηκε η ιστορία του Huang: ακόμη και η παραμικρή πιθανότητα να διαρρεύσει κάτι στον Ειρηνικό Ωκεανό θα ήταν το τέλος του αμερικανικού ονείρου και -τελευταίο αλλά εξίσου σημαντικό- των εφιάλτων μας. Ωστόσο, η απόλυση του ιδρυτή μιας τέτοιας εταιρείας δεν είναι απαραίτητα καλή ιδέα, γιατί αυτό απλώς θα τον έσπρωχνε στην αγκαλιά του Πεκίνου. Υπάρχει άλλωστε ένα προηγούμενο: ο Κινέζος επιστήμονας Qian Xuesen έφτασε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1935, σπούδασε στο MIT και στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καλιφόρνια και ήταν ηγετική φυσιογνωμία στην αμερικανική έρευνα πυραύλων. Συνίδρυσε το Εργαστήριο Αεριοπροώθησης, εργάστηκε για τον Αμερικανικό Στρατό και είχε πρόσβαση σε άκρως απόρρητες ερευνητικές περιοχές. Κατά την εποχή του McCarthy, ήταν ύποπτος για κομμουνιστικούς δεσμούς και η άδεια ασφαλείας του ανακλήθηκε. Πέρασε πέντε χρόνια σε κατ' οίκον περιορισμό και τελικά «απεστάλη πίσω» στην Κίνα το 1955. Εκεί, έγινε βασική φυσιογνωμία στο διαστημικό και πυραυλικό πρόγραμμα της Κίνας. Η υπόθεση είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτη επειδή ακόμη και ο πρώην Υπουργός Ναυτικού των ΗΠΑ, Νταν Κίμπολ, αργότερα χαρακτήρισε τη μεταχείριση του Τσιάν ως ένα από τα μεγαλύτερα λάθη της αμερικανικής πολιτικής. Μια λεπτομερής περιγραφή μπορεί να βρεθεί στη μελέτη του Ινστιτούτου Ειρήνης των Ηνωμένων Πολιτειών με τίτλο «Οι αμερικανικές ρίζες της κινεζικής πυραυλικής τεχνολογίας».
Στην πραγματικότητα, η αμερικανική πυραυλική τεχνολογία είχε τις ρίζες της σε Γερμανούς επιστήμονες και τεχνικούς, αν και οι Ηνωμένες Πολιτείες απέκτησαν μόνο τους δεύτερης κατηγορίας επιστήμονες που είχαν εργαστεί στους πυραύλους V-1 και V-2 του Χίτλερ. Αλλά τι συμβαίνει όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες χάνουν έναν εξαιρετικά επιτυχημένο τεχνολογικό ηγέτη κινεζικής καταγωγής στον πιο σημαντικό τομέα για το μέλλον της χώρας; Ο ίδιος ο Huang έχει επανειλημμένα τονίσει ότι οι περιορισμοί στις εξαγωγές των ΗΠΑ επιταχύνουν μόνο την ανάπτυξη κινεζικών εναλλακτικών λύσεων, κάτι που ήδη συμβαίνει, όπως έχει συμβεί με την Huawei: Το Πεκίνο επικεντρώνεται άμεσα σε φωτονικά τσιπ και ημιαγωγούς τρίτης γενιάς, όπως αυτά που βασίζονται στο σεληνίδιο του ινδίου, ένα δισδιάστατο υλικό που έχει επιδείξει σημαντικό δυναμικό για να ξεπεράσει τα παραδοσιακά τσιπ πυριτίου. Ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Remin προφανώς ετοιμάζονται να παρουσιάσουν τους πρώτους επεξεργαστές που βασίζονται σε αυτό το νέο υλικό. Η εξάλειψη του Huang δεν εξυπηρετεί απολύτως κανέναν σκοπό, μάλλον είναι σύμπτωμα αδυναμίας και τελικά μια πράξη φθόνου.
Homo Alien 1
Homo Alien 1
Η αντικατάσταση του ανθρώπινου σε εννέα στάδιαMarcello Veneziani
Marsilio
© 2026 Marsilio Editori® s.p.a., Βενετία
Πρώτη ψηφιακή έκδοση 2026
Για πρώτη φορά στην ιστορία του, ο άνθρωπος μπορεί να εξαλειφθεί χωρίς πολέμους, περιβαλλοντικές καταστροφές, θεϊκές αποκαλύψεις ή όπλα πλανητικής καταστροφής, αλλά με τρόπο ανώδυνο, αν όχι άνετο. Απλώς θα αντικατασταθεί από την απεριόριστα επεκτεινόμενη τεχνική, καταλήγοντας περιορισμένος σε μια τεχνόσφαιρα, πέρα από τη ζωή και τον θάνατο. Η πιο ανησυχητική ανακάλυψη είναι ότι η ευθανασία του είδους πηγάζει από τη σιωπηρή και μόνο εν μέρει συνειδητή επιθυμία του να ξεφύγει από τη θνητή του φύση. Έτσι, από τη μια πλευρά απαλλάσσεται κανείς από τον ουμανισμό, δηλαδή από τη σκέψη, την ιστορία, τη θρησκευτική πίστη, τον πολιτισμό και τα φυσικά όρια, τη μνήμη και την προσδοκία· από την άλλη, εμπιστεύεται το διανθρώπινο, τα ανδροειδή, τους μεταλλαγμένους, τη βιομηχανική, την τεχνητή νοημοσύνη και τις τεχνολογικές συσκευές, συμπεριλαμβανομένου του φορητού θεού, του smartphone. Σε μια συναρπαστική διαδρομή μέσα από το μυστήριο του είναι και την περιπέτεια του σκέπτεσθαι, ο Marcello Veneziani εξετάζει την τριπλή αντικατάσταση του Ανθρώπου, του Θεού και της Φύσης, ακολουθώντας τους δρόμους που οδηγούν από το παρόν στο μέλλον και στις παραλλαγές του. Μας προσφέρει έτσι έναν πολύτιμο στοχασμό, ώστε να αποκτήσουμε συνείδηση μιας μοίρας στην οποία διακυβεύεται η ύπαρξή μας, έχοντας κατά νου τη δυνατότητα να αλλάξουμε το τέλος χάρη σε μια αποφασιστική στροφή. Μια πρόκληση στην οποία καλούμαστε όλοι «εμείς που —για να επαναλάβουμε τον Karl Kraus στις Τελευταίες ημέρες της ανθρωπότητας— κατοικούμε στο πειραματικό εργαστήριο του τέλους του κόσμου».
Ο MARCELLO VENEZIANI είναι συγγραφέας πολυάριθμων δοκιμίων. Στις εκδόσεις Marsilio έχει δημοσιεύσει τα: Lettera agli italiani (2015), Alla luce del mito (2017), Imperdonabili (2017, 2021), Nostalgia degli dei (2019, 2022), Dispera bene (2020), La Cappa (2022, 2024), Scontenti (2022), L’amore necessario (2023, 2025), Senza eredi (2024, 2026), Nietzsche e Marx si davano la mano (2025), In vita mia. Memorie di Plotino (νέα έκδοση 2026), καθώς και το μυθιστόρημα La leggenda di Fiore (2021). Σήμερα αρθρογραφεί στη «Verità» και στο «Panorama». Πρόσφατα αποφάσισε να επιστρέψει και να ζει κατά κύριο λόγο στον τόπο καταγωγής του, το Bisceglie.
Σε σένα που έρχεσαι στο φως
και μας επαναφέρεις στο μυστήριο της Αρχής
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Εισαγωγή — Λύτρωσέ μας από τον άνθρωπο, Alien
Η αντικατάσταση του ανθρώπινου, του θείου και του φυσικού
Ο άνθρωπος κουράστηκε να είναι άνθρωπος
Το τέλος της Ανθρωποκαίνου
Το κρυφό ελατήριο που μας ωθεί προς την τεχνική
Από τον Προμηθέα στον Μετάνθρωπο
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ — ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΥ
Ας μην το σκεφτόμαστε πια
Η σκέψη δεν χρησιμεύει, αρκεί η τεχνολογία
Ανάμεσα στον μηδενισμό και την αλλοτρίωση
Αλλά η τεχνική γεννιέται μαζί με τον άνθρωπο
Το να σκέπτεσαι είναι σαν να πεθαίνεις λίγο
Deus in machina
Ούτε ένας θεός δεν μπορεί να σωθεί. Η τεχνική είναι ο μόνος δημιουργός
Από την άρνηση του θεού στον αρνητικό θεό
Η θεολογία γίνεται πολιτική και χρηματοοικονομία
Δεν υπάρχει ιστορία
Ο πόλεμος εναντίον του παρελθόντος, ανάμεσα στη λήθη και τη διαγραφή
Διόρθωση, απομάκρυνση και διαγραφή
Η δύση του ανθρώπινου πολιτισμού
Σε ποιον κόσμο ζούμε, ανάμεσα στην τεχνική και το χάος
Η Ευρώπη ως αμνησία
Ο κόσμος είναι ένα παράθυρο στο χάος
Οι ισχυροί θεοί και οι αδύναμες αλήθειες
ΙΝΤΕΡΜΕΔΙΟ
Η Φύση: ο πλανήτης δεν είναι για εμάς
Να σώσουμε τη Γη, το κλίμα και τα ζώα από την ανθρώπινη μάστιγα
Πρώτα τα ζώα και τα δικαιώματά τους
Εκείνο το μηδαμινό 0,01 τοις εκατό που νομίζει ότι είναι βασιλιάς του σύμπαντος
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ — Η ΤΕΧΝΟΖΩΗ
Ο φορητός θεός
Εκείνο το μικρό, μαγικό τοτέμ στα χέρια μας. Κι εμείς στα δικά του
Φαινομενολογία των έξυπνων τηλεφώνων
Έξω από το κεφάλι
Η Τεχνητή Νοημοσύνη: ο εξωσωματικός νους στη θέση του δικού μας
Να αφοπλίσουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη;
Δεν είναι πραγματική νοημοσύνη, αλλά τεχνητός εγκέφαλος
Θα το ονομάσουμε Ανδροειδές
Από το Ρομπότ στον Μετάνθρωπο, η μεταμόρφωση από ανθρώπους σε αυτόματα
Αν το σύμπαν έχει πνευματική φύση
Το ανθρωποποιείο των μεταλλαγμένων
Βιολογική μηχανική, μεταμοσχεύσεις, κλωνοποιήσεις, γονιμοποιήσεις και άλλα τεχνάσματα
Η φροντίδα και η αμέλεια
Τα φαντάσματα της ζωής και του θανάτου
Συμπέρασμα — Η περιπέτεια του είναι και του σκέπτεσθαι
Η χαρά να γεννιέσαι, να ζεις και να δύεις στο φως του ήλιου
Μέσα στο μυστήριο της ζωής
Ο άνθρωπος σε κίνδυνο ανάμεσα στη σχετική αλήθεια και την απόλυτη ελευθερία
Όσο υπάρχει ο ήλιος: η χαρά του να υπάρχεις
Εισαγωγή
ΛΥΤΡΩΣΕ ΜΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ, ALIEN
Η αντικατάσταση του ανθρώπινου, του θείου και του φυσικού
Εμείς που κατοικούμε στο πειραματικό εργαστήριο του τέλους του κόσμου.
KARL KRAUS, Οι τελευταίες ημέρες της ανθρωπότητας
Στους μικρούς, εύθραυστους ώμους του ανθρώπου πέφτει ένα τεράστιο βάρος: βρίσκεται σε εξέλιξη η αντικατάσταση του ανθρώπινου, του Θεού και της φύσης. Δεν υπάρχει προηγούμενο στην ιστορία μας· η μοίρα του κόσμου μεταβάλλεται ριζικά, αλλά εμείς βαδίζουμε προς αυτήν με την αδιαφορία που θα αντιμετωπίζαμε μια συνηθισμένη, αυτόματη μετάβαση, χωρίς πάθος και ανησυχία, σαν μια οποιαδήποτε ημέρα που αναπόφευκτα οδεύει προς το βράδυ. Με μια τεχνολογική μοιρολατρία που δεν προβλέπει μεταβολές στην πορεία και στην έκβαση. Αύριο είναι μια άλλη μέρα κι εμείς δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτε γι’ αυτό. Πάρα πολλοί παράγοντες δρουν ταυτόχρονα και εξελίσσονται με συγκλονιστική ταχύτητα, ώστε να τους εξετάσουμε τον καθένα χωριστά, σε ξεχωριστό πλαίσιο: η έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης, η εμφάνιση του ανδροειδούς, η προέλαση του διανθρώπινου, η γενετική μηχανική που φτάνει να τροποποιεί το DNA, οι μεταμοσχεύσεις, τα κατεψυγμένα έμβρυα και οι κλωνοποιήσεις· έπειτα, η τοποθέτηση του πλανήτη στο κέντρο αντί του ανθρώπινου, η καταφυγή στη φιλοζωία, η απόρριψη του ουμανισμού σε κάθε του έκφραση, πολύ πέρα από τις ανθρωπολογικές μεταβολές. Πού θα μας οδηγήσει αυτή η συνολική διαδικασία, όταν συνδεθούν και συγκλίνουν οι ποικίλοι παραπόταμοί της; Ο άνθρωπος κινδυνεύει· για πρώτη φορά τίθεται σε κίνδυνο, απειλείται η ζωή του, σε απόλυτη ανασφάλεια.
Ο Günther Anders είχε προαναγγείλει πριν από πολλά χρόνια «την απαρχαίωση του ανθρώπου»· όχι τη γήρανση, που είναι φυσικό φαινόμενο, αλλά την απαρχαίωση όπως συμβαίνει στα προϊόντα, μερικές φορές με προγραμματισμένη ημερομηνία λήξης. Η ανθρωπότητα βρίσκεται σε κίνδυνο, κινδυνεύει να χαθεί και να μην μπορεί πια να επιστρέψει. Δεν πρόκειται για την πυρηνική ή την περιβαλλοντική απειλή, για τους πολέμους που βρίσκονται σε εξέλιξη και τις απολυταρχίες που επικρατούν, αλλά για κάτι πιο ριζικό: την απανθρωποποίηση του κόσμου. Τι συμβαίνει; Με μία μόνο έκφραση, η αντικατάσταση της ανθρωπότητας και του πραγματικού κόσμου, με την τραυλή σιωπή της πολιτικής και των θεσμικών εξουσιών και την εξαΰλωση του πολιτισμού. Οι παράγοντες κινδύνου ελλοχεύουν στις τέσσερις γωνιές της εποχής μας, αλλά ο μεγαλύτερος κίνδυνος προέρχεται από τη διαπλοκή και τη συσσώρευσή τους.
Ο πρώτος παράγοντας κινδύνου, όπως γνωρίζουμε καλά, είναι η τεχνολογία που μετατρέπεται από εργαλείο σε σκοπό, από υπηρέτρια σε αφέντρα και παροπλίζει την ανθρωπότητα, τη νοημοσύνη και την ανθρώπινη εργασία. Το φοβόμασταν εδώ και χρόνια, αλλά τώρα συμβαίνει πραγματικά, με μια επιτάχυνση που κόβει την ανάσα και δεν αφήνει χρόνο για κατανόηση και αφομοίωση. Η αυτοματοποίηση ξεριζώνει την ανθρωπότητα, την αντικαθιστά σε όλες σχεδόν τις διαδικασίες, όχι μόνο τις πρακτικές και τις μηχανικές, αλλά και τις διανοητικές και τις θεωρητικές. Η έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης, χωρίς αντίβαρα, αντισώματα, κριτική και πρακτική ικανότητα ελέγχου των διαδικασιών της, εκτοπίζει με εντυπωσιακή ταχύτητα και σε εντυπωσιακή έκταση καθετί που κάποτε ανήκε στο ανθρώπινο, περνούσε μέσα από την ανθρώπινη εργασία, τη διανοητική επεξεργασία και έρευνα, τη βιωμένη εμπειρία.
Ο δεύτερος παράγοντας κινδύνου είναι η πλήρης χρηματιστικοποίηση των οικονομικών και παραγωγικών διαδικασιών. Δεν μετρούν πια τα πραγματικά πράγματα, ούτε η παραγωγή τους ούτε τα μέσα που είναι χρήσιμα στην ανθρωπότητα· εκείνο που μετρά σε τελική ανάλυση είναι τα μερίσματα και η μετατροπή των βιομηχανικών επιχειρήσεων σε χρηματοπιστωτικές εταιρείες. Η πραγματικότητα εξαφανίζεται, το κέρδος αποσυνδέεται από τα αγαθά μέσα στην κερδοσκοπία του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού· ο κόσμος υποτάσσεται σε μια μεγάλη κερδοσκοπική φούσκα στο πλαίσιο της εικονικής οικονομίας, με τον κίνδυνο αυτή να σκάσει, όπως έχει ήδη συμβεί στο παρελθόν. Αυξάνεται η εξάρτηση της οικονομίας από τον χρηματοπιστωτικό τομέα, τα επιτόκια και το χρέος. Οι γίγαντες της τεχνολογίας ελέγχονται από εταιρείες συμμετοχών, προσανατολισμένες στην άμεση αύξηση των κερδών μάλλον παρά στην ανάπτυξη των προϊόντων. Ακόμη και οι λεγόμενες «startup» γίνονται προσωρινές επιχειρήσεις που, μόλις γνωρίσουν επιτυχία και κατακτήσουν μερίδια αγοράς, μεταβιβάζονται στους μεγάλους ομίλους· χρησιμεύουν για τη μεταφορά κεφαλαίων και για την επιτάχυνση και τη διόγκωση των εσόδων. «Οι νεόφερτοι και τα ξαφνικά κέρδη γέννησαν την έπαρση και την αμετρία», έλεγε ο Dante (Κόλαση, XVI).
Σε αυτούς τους δομικούς παράγοντες προστίθενται άλλοι δύο που δρουν ταυτόχρονα. Ο πρώτος είναι η βούληση για δύναμη, η χρήση τεχνολογικών, στρατιωτικών, φαρμακευτικών ή άλλου είδους μηχανισμών για την άσκηση κυριαρχίας πάνω στις μάζες και στα κράτη. Η βούληση για δύναμη κυριαρχεί στα αυταρχικά καθεστώτα, αλλά και σε μεγάλες ιδιωτικές επιχειρήσεις, και ενυπάρχει σε πολλές κυβερνήσεις που έχουν την όψη φιλελεύθερων δημοκρατιών. Πίσω από την επιθυμία για υπεροχή, πίσω από την ενόρμηση προς τον πόλεμο και την κυριαρχία, βρίσκεται η βούληση για δύναμη· όχι από σήμερα, αλλά ανέκαθεν. Σήμερα όμως διαθέτει εκείνα τα νέα τεχνολογικά μέσα και μέσα πειθούς, πέρα από τη βία και τα όπλα, και δεν έχει φραγμούς και αντίβαρα. Η βούληση για δύναμη αντιμετωπίζει την ανθρωπότητα ως μέσο και όχι ως σκοπό, για να το πούμε με τον Kant· το απάνθρωπο αδιαφορεί για τα δικαιώματα, τη ζωή και τον πόνο των άλλων.
Τέλος, ο κίνδυνος της απανθρωποποίησης προέρχεται από την απώλεια του ουμανισμού και της κριτικής νοημοσύνης, της κουλτούρας και του πολιτισμού. Η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της τεχνολογίας ή του χρηματοοικονομικού κέρδους αφήνει καμένη γη σε καθετί που παραπέμπει στον ουμανισμό και τη νοημοσύνη, στην κουλτούρα και την ταυτότητα, στην παράδοση και τον πολιτισμό, στην κριτική παιδεία· όλα αυτά γίνονται βάρη από τα οποία πρέπει να απαλλαγούμε, πέτρες στον λαιμό και προσκόμματα του παρελθόντος, άχρηστα στολίδια εποχών που διαποτίζονταν ακόμη από το θρησκευτικό, αισθητικό, ηθικό και πολιτισμικό αίσθημα. Η ευκατάστατη βαρβαρότητα, η επιστροφή της απολιτισιάς, η απόρριψη κάθε γνώσης που δεν έχει άμεση πρακτική και χρηματοοικονομική χρησιμότητα βρίσκονται μπροστά στα μάτια όλων. Σε αυτούς τους τέσσερις παράγοντες, στον αμοιβαίο συνδυασμό και στην αλληλοενίσχυσή τους, ελλοχεύουν οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι για την ανθρωπότητα.
Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΟΥΡΑΣΤΗΚΕ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ
Gadamer - Η Ιδέα του Αγαθού στην πλατωνική και αριστοτελική φιλοσοφία (9)
Συνέχεια από: Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2026
Η Ιδέα του Αγαθού στην πλατωνική και αριστοτελική φιλοσοφία
Die Idee des Guten zwischen Plato und Aristoteles
Hans-Georg Gadamer
Αγγλική μετάφραση, εισαγωγή και σχολιασμός του P. Christopher Smith
Yale University Press • Νιου Χέιβεν και Λονδίνο
Ελληνική μετάφραση από την αγγλική έκδοση
Οι αστερίσκοι (*) οριοθετούν προσθήκες του Γκάνταμερ στην αγγλική έκδοση. Οι αγκύλες διατηρούν τις επεξηγήσεις της αγγλικής μετάφρασης. Οι σημειώσεις του Smith επισημαίνονται ως σημειώσεις του μεταφραστή της αγγλικής έκδοσης• οι υπόλοιπες ανήκουν στον συγγραφέα, εκτός αν δηλώνεται διαφορετικά.
ΙΙ Σωκρατική γνώση και μη γνώση (4η συνέχεια)
Ο Φαίδων καταδεικνύει πλήρως και πειστικά ότι εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με θρησκευτική αλήθεια. Εκεί (στον Φαίδωνα) επανέρχεται το θέμα της "ανάμνησης" και, για άλλη μια φορά, εξηγείται με τρόπο εντελώς απαλλαγμένο από μυθολογία. Ο τρόπος με τον οποίο «αποδεικνύεται» εδώ η διδασκαλία της προΰπαρξης (της ψυχής) —με την «πρότερη γνώση» που υπόκειται σε κάθε γνώση— έχει μάλιστα και μια κωμική πλευρά. Ασφαλώς, γίνεται εδώ σαφές ότι αυτό που καταδεικνύει, με τη φαινομενική αποδεικτική της αυστηρότητα, η απόδειξη της προΰπαρξης είναι άξιο ευλαβικού σεβασμού ως θρησκευτική παρακαταθήκη. Όμως η κωμική αυτή όψη του επιχειρήματος καθιστά σαφές ότι αυτό που «αποδεικνύεται» δύσκολα επιδέχεται ορθολογική νομιμοποίηση με τέτοιον τρόπο. Ειδικότερα, η όξυνση του επιχειρήματος ύστερα από την αντίρρηση του Σιμμία ότι η γνώση θα μπορούσε, στο κάτω κάτω, να δίνεται στον άνθρωπο κατά τη γέννησή του καθιστά ιδιαίτερα αισθητή την αναντιστοιχία ανάμεσα στη μυθική αξίωση και στις λογικές έννοιες με τις οποίες προχωρεί το επιχείρημα. Προφανώς έχοντας κατά νου αυτή την αναντιστοιχία, ο Πλάτων βάζει τώρα τον Σωκράτη να αποτολμήσει το ακόλουθο επιχείρημα (Φαίδων 76d): εφόσον η γνώση δεν μπορεί να αποκτηθεί μετά τη γέννηση, πρέπει να προέρχεται από μια «προηγούμενη» ζωή — εκτός αν, δηλαδή, αποκτάται τη στιγμή της γέννησης. Ωστόσο, όπως δείχνει η αρχική άγνοια του νεογέννητου, δεν είναι παρούσα κατά τη γέννηση. Άρα θα αποκτιόταν και θα χανόταν την ίδια ακριβώς στιγμή — ένας ωραιότατος παραλογισμός, όπως φαίνεται. Και έτσι μοιάζει να έχει απορριφθεί η αντίρρηση του Σιμμία. Ή μήπως, τελικά, πρόκειται για υπόδειξη να εξετάσουμε στα σοβαρά τη συνύπαρξη γνώσης και μη γνώσης; Διότι, αν το κάνουμε, μπορεί να διακρίνουμε σε αυτή τη συνύπαρξη μια εσωτερική συνύφανση γνώσης και επανά-γνωσης (μια εσωτερική συνύφανση της γνώσης με την επαναγνώριση του ήδη γνωστού), η οποία μόνο μέσα στη μυθολογική σκέψη διασπάται σε μια μυθική προηγούμενη ζωή και σε μια μεταγενέστερη ανάμνηση18. Όπως κι αν έχει το πράγμα, πρέπει να παραμερίσουμε τη μυθική μορφή της πλατωνικής παρουσίασης, αν θέλουμε να κατανοήσουμε πού αποβλέπει. Και αυτή η απαίτηση ισχύει τόσο για τον Μένωνα όσο και για τον Φαίδωνα. Ας επιχειρήσουμε λοιπόν να αποδώσουμε εννοιολογικά ορισμένα από όσα έχει κατά νου.
Αφού αφήσει πίσω του τις εσφαλμένες λύσεις, ο δούλος στον Μένωνα ανα-γνωρίζει ότι το τετράγωνο που κατασκευάζεται πάνω στη διαγώνιο έχει το διπλάσιο εμβαδόν που αναζητεί. Το ότι το αναγνωρίζει σημαίνει ότι γνωρίζει ήδη τι σημαίνει «διπλάσιο» —πρέπει να γνωρίζει ελληνικά (82b)— και ότι κρατά την προσοχή του προσηλωμένη στον διπλασιασμό και στο διπλάσιο. Επομένως, εδώ έχουμε πραγματική αναζήτηση. Ο δούλος έχει επαρκή ιδέα του ζητουμένου, ώστε να αναγνωρίζει ότι οι πρώτες του προσπάθειες να λύσει το πρόβλημα με διπλασιασμό είναι εσφαλμένες και να αναγνωρίζει την αληθινή λύση όταν του παρουσιάζεται. Όπως γνωρίζουμε, δεν τη βρίσκει μόνος του. Ο Σωκράτης πρέπει να του τη δείξει (85e). Αυτό όμως δεν έχει σημασία. Το κρίσιμο είναι ότι ο ίδιος την αναγνωρίζει ως τη λύση που αναζητεί.
Πρέπει να σημειώσουμε ότι εδώ πρόκειται για μαθηματική ενόραση, δηλαδή όχι για αποτέλεσμα εμπειρικής γενίκευσης. Ο δούλος γνωρίζει ήδη αρκετά μαθηματικά ώστε να δεχθεί αδιαμαρτύρητα ότι το πρόβλημα που του τίθεται έχει ειδητικό και καθολικό χαρακτήρα και να το συλλάβει ως τέτοιο χωρίς δεύτερη σκέψη. Ολόκληρη η διαδρομή κατά την οποία οδηγείται ο δούλος στην ειδητική του ενόραση κινείται στο πεδίο των ειδητικών σχέσεων. Ακόμη και οι πρώτες εσφαλμένες απόπειρες λύσης του προβλήματος έχουν ειδητικό χαρακτήρα. Είναι εσφαλμένες μόνο από μαθηματική άποψη. Για τον ίδιο, σε αντίθεση με τον κύριό του, η διαπίστωση ότι οι προτάσεις του είναι εσφαλμένες δεν είναι κάτι που θα μπορούσε να τον παραλύσει. Αντίθετα, καθιστά δυνατή την ορθή ενόραση — μια ενόραση που θα χρειαζόταν μόνο επαρκή επανάληψη της άσκησης για να σταθεροποιηθεί μέσα του ως γνήσια μαθηματική γνώση (85c κ.ε.).
Εδώ όμως αυτό το μαθηματικό παράδειγμα εκπροσωπεί οτιδήποτε θα ονόμαζε ο Πλάτων πραγματική γνώση ή ενόραση. Πάντοτε έχει κανείς μέσα του ἀληθεῖς δόξας, αληθείς πεποιθήσεις, για όσα δεν γνωρίζει (Μένων 85c). Πράγματι, αυτό ακριβώς ανέδειξε το μαθηματικό μάθημα: χρειάζεται να ανασκευαστούν οι εσφαλμένες παραδοχές, για να αναγνωριστούν ως εσφαλμένες· αυτό όμως προϋποθέτει ότι κανείς έχει πάντοτε ήδη19 κάποια ιδέα για το ποια είναι η αληθής παραδοχή. Αυτό που φανερώνεται εδώ είναι λοιπόν η φύση της αναζήτησης και της μάθησης (ζητεῖν, μανθάνειν: 81d). Η αναζήτηση και η μάθηση προϋποθέτουν ότι κανείς γνωρίζει τι δεν γνωρίζει, και για να το μάθει αυτό πρέπει να υποστεί έλεγχο και ανασκευή. Το να γνωρίζει κανείς τι δεν γνωρίζει δεν είναι απλώς άγνοια. Υποδηλώνει πάντοτε μια πρότερη γνώση που καθοδηγεί κάθε αναζήτηση και κάθε ερώτημά του. Η γνώση είναι πάντοτε επανά-γνωση.
Είναι φανερό ότι αυτό ισχύει ιδιαίτερα ως προς την αρετή. Και μολονότι ούτε ο Μένων το λέει ρητά, η εκ νέου υπεκφυγή του Μένωνα στο 86c καθιστά παρ’ όλα αυτά σαφές ότι το ερώτημα για το τι είναι η αρετή θα μας οδηγούσε αναγκαστικά στη γνώση του Αγαθού (βλ. Μένων 87b–d). Η γνώση του Αγαθού μάς συνοδεύει πάντοτε στην πρακτική ζωή μας. Όποτε επιλέγουμε το ένα πράγμα αντί για το άλλο, θεωρούμε ότι είμαστε σε θέση να δικαιολογήσουμε την επιλογή μας, και επομένως η γνώση του Αγαθού ενέχεται πάντοτε ήδη σε αυτήν.
Η ανακεφαλαίωση της θεωρίας της ανάμνησης από τον Σωκράτη στον Φαίδωνα δεν είναι λιγότερο διδακτική. Με μια αριστοτεχνική ανάλυση αναπτύσσει το επιχείρημα που δείχνει γιατί κάθε γνώση είναι ανάμνηση και μας καθοδηγεί μέσα σε αυτό βήμα προς βήμα. Αρχίζει από σαφείς περιπτώσεις στις οποίες κάτι μας υπενθυμίζει κάτι άλλο. Μια λύρα μάς θυμίζει έναν αγαπημένο φίλο. Ένας φίλος μάς θυμίζει τον φίλο του. Ακόμη και η εικόνα ενός φίλου μάς θυμίζει τον άλλο φίλο. Και, ναι, η εικόνα ενός φίλου μάς θυμίζει και τον ίδιο τον φίλο. Καθοδηγούμαστε εδώ με μεγάλη τέχνη, και το τελευταίο βήμα είναι εκπληκτικό. Στην τελευταία περίπτωση δεν θα λέγαμε ότι κάτι μας θυμίζει τον φίλο, αλλά ότι τον αναγνωρίζουμε στην εικόνα. Ακριβώς επειδή η αναγνώριση εμφανίζεται εδώ ως ένα είδος ανάμνησης ή υπενθύμισης, ο Σωκράτης κατορθώνει να θεμελιώσει αυτό που είχε αναλάβει να καταδείξει. Με αυτόν τον τρόπο η επανά-γνωση διακρίνεται από κάθε μάθηση.
Ίσως έχει σημασία ότι αυτό το παράδειγμα δεν αποτελεί γνήσια περίπτωση ανάμνησης. Άλλωστε, η θέα της λύρας του φίλου του δεν θυμίζει στον ερωτευμένο κάποιον που είχε ξεχάσει! Ο φίλος, στην πραγματικότητα, είναι τόσο κοντινός και τόσο παρών, ώστε κάθε λογής πράγματα κάνουν τον ερωτευμένο να τον σκέφτεται. Είναι σαν να βλέπει τα πάντα —και συνεπώς και τη λύρα— υπό το φως του πάθους του. Αυτό έχει σημασία. Η εξομοίωση αυτής της «ανάμνησης» με την ανάμνηση κάποιου λησμονημένου πράγματος είναι εντελώς τεχνητή. Το γεγονός αυτό καθίσταται σαφές με αρνητικό τρόπο από την παρεμβολή του «μάλιστα μέντοι» (ακόμη καλύτερα) στο 73e. Στην πραγματικότητα, αυτό που έχουμε εδώ είναι πολύ περισσότερο ζήτημα μνήμης παρά ἀναμνήσεως, ανάκλησης ή υπενθύμισης κάποιου πράγματος20. Και, κυριολεκτικά μιλώντας, ούτε η γνώση είναι ανάμνηση κάποιου λησμονημένου πράγματος. Είναι μάλλον μια νέα φανέρωση κάποιου ήδη γνωστού. Όταν αναγνωρίζω κάτι ως κάτι, βλέπω κάτι που γνωρίζω υπό το φως εκείνου ως το οποίο το εκλαμβάνω. Το ερμηνεύω σε αναφορά προς κάτι που, με τη σειρά του, μου είναι επίσης γνωστό και παρόν στον νου, «τῆς φύσεως ἁπάσης συγγενοῦς οὔσης» (αφού ολόκληρη η φύση είναι συγγενής: Μένων 81d).
Μπορούμε να δούμε ότι αυτό το φαινόμενο της πρότερης κατανόησης ισχύει προπάντων για την αυτοκατανόησή μας στην αρετή και για το ερώτημα περί του Αγαθού. Άλλωστε, ο Μένων ήθελε να αποφύγει ακριβώς αυτή την παραδοχή [ότι γνωρίζουμε ήδη το Αγαθό] και, επιχειρώντας να την αποφύγει, παρακίνησε τον Σωκράτη να προτείνει τη θεωρία της ανάμνησης. Δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι, ακόμη και στον Μένωνα, ο Πλάτων προορίζει την ανάμνηση να έχει μια πολύ ευρύτερη σημασία, που να ισχύει για κάθε είδος πραγματικής γνώσης. Η διαλεκτική τέχνη των διακρίσεων μάς επιτρέπει να διακρίνουμε το αγαθό από το κακό ή, όπως θα μπορούσαμε να πούμε με ηθική επιφύλαξη, να διακρίνουμε την ορθή πράξη από καθετί που δεν θα ήταν ορθό. Αλλά, σε όλη της την έκταση, αυτή η τέχνη πρέπει να μπορεί να εφαρμοστεί στη γνώση κάθε πράγματος που αξίζει να γνωσθεί. Τελικά, η δομή της ανάμνησης αποδεικνύεται ότι έχει την ίδια έκταση με κάθε δυνατό ερώτημα. Το ερωτάν είναι αναζήτηση και, ως τέτοια, καθορίζεται από το ζητούμενο. Μπορεί κανείς να αναζητεί μόνο όταν γνωρίζει τι ψάχνει. Μόνο τότε, μόνο έχοντας κατά νου το γνωστό, μπορεί να αποκλείσει το άσχετο, να περιορίσει το πεδίο της έρευνας και να αναγνωρίσει οτιδήποτε. Αυτό μας διδάσκει ο Μένων.
Μια ακόμη, αρνητική έστω, ένδειξη του τι έχει κατά νου ο Πλάτων είναι η αποτυχία των σοφιστών συνομιλητών του Σωκράτη, όταν θέλουν να αναλάβουν οι ίδιοι τις ερωτήσεις. Ο ρόλος εκείνου που ερωτά τούς φαίνεται ανώτερος και, επομένως, άξιος επιδίωξης. Όμως το ερωτάν δεν είναι τεχνική υπόδυσης ρόλων. Εκείνος που ερωτά είναι πάντοτε κάποιος που συγχρόνως ερωτά τον εαυτό του. Το ερώτημα τίθεται για τον ίδιο ακριβώς όπως και για τον άλλον. Αυτό που έχουμε εδώ είναι η διαλεκτική του διαλόγου, και η λογική της δομή είναι η ταυτόχρονη σύνοψις —η συνολική θέαση των πραγμάτων ως ενός— και διαίρεσις, η διάκριση. Τόσο η αναγνώριση αυτού που γνωρίζει κανείς ότι είναι ο ίδιος —δηλαδή η αναγνώριση του πώς κατανοεί τον εαυτό του— όσο και η αναγνώριση όλων όσων γνωρίζει είναι πάντοτε συγχρόνως «συνορᾶν εἰς ἓν εἶδος» και «κατὰ γένη διαιρεῖσθαι», δηλαδή διάκριση. Βρισκόμαστε πάντοτε σε διαλεκτική ένταση με τις προκαταλήψεις που μας παρασύρουν και εμφανίζονται ως γνώση, ενώ στην πραγματικότητα εκλαμβάνουν την ιδιαιτερότητα και τη μερικότητα μιας δεδομένης άποψης ως ολόκληρη την αλήθεια. Αυτό ισχύει τόσο για τον ερωτώμενο όσο και για εκείνον που ερωτά. Ο πιο αφηρημένος τρόπος με τον οποίο ο Πλάτων εκφράζει αυτό το φαινόμενο είναι να πει ότι συγχέουμε «τὰ μετέχοντα» (όσα μετέχουν [στην αλήθεια]) με «τὸ αὐτό» ([την αλήθεια] καθαυτήν: Πολιτεία 476d). Οι απαρχές αυτής της ιδέας βρίσκονται στον Μένωνα, αν και μόνο αργότερα, προπάντων στην Πολιτεία, εξαναγκαζόμαστε ρητά να συναγάγουμε αυτό το συμπέρασμα.
Η σωκρατική δήλωση ότι η αρετή είναι γνώση αποδεικνύεται έτσι πρόκληση. Διότι, σε αντίθεση με τη γνώση, η αρετή δεν είναι διδάξιμη, μολονότι δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι μπορεί και χρειάζεται να δικαιολογηθεί. Είναι τώρα φανερό ότι ο Αριστοτέλης αποδέχεται ανοικτά αυτή τη θετική πλευρά του σωκρατικού παραδόξου της γνώσης που ενυπάρχει στην αρετή. Η αρετή δεν είναι λόγος, λέει ο Αριστοτέλης, αλλά υπάρχει μετὰ λόγου. Θα επιχειρήσω να καταστήσω πειστικό ότι, στην πραγματικότητα, αυτός ο τρόπος διατύπωσης συμφωνεί πλήρως με όσα ήθελαν να πουν ο Πλάτων και ο Σωκράτης και ενυπάρχει στην πλήρη «διανοητικοποίηση» της αρετής που διατυπώνεται στους πλατωνικούς διαλόγους. Το ότι ο Αριστοτέλης —συμφωνώντας κατά το ήμισυ με τον «Σωκράτη» (ΗΝ 1144b κ.ε.)— εκλαμβάνει κατά γράμμα την παράδοξη εξίσωση αρετής και γνώσης στον Πλάτωνα και στον Σωκράτη και «διορθώνει» τα σφάλματά τους δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να προβληθεί ως αντεπιχείρημα. Ο Αριστοτέλης συνηθίζει να παίρνει τις αποφάνσεις όχι με την πρόθεση με την οποία διατυπώθηκαν, αλλά κατά γράμμα, και κατόπιν να καταδεικνύει τη μονομέρειά τους. Η αριστοτελική χρήση της διαλεκτικής συνίσταται στην αντιστάθμιση της μονομέρειας της γνώμης του ενός με τη μονομέρεια της γνώμης κάποιου άλλου. Και, ενώ συχνά κατά τη διαδικασία αυτή παραβιάζει το νόημά τους, κατορθώνει έτσι να διατυπώσει καλύτερα τη δική του θέση, αλλά και να αποδώσει εννοιολογικά προϋποθέσεις που έως τότε δεν είχαν τεθεί υπό ερώτηση. Αυτό που κερδίζει εδώ ο Αριστοτέλης από την κριτική του είναι η έννοια του ήθους, του χαρακτήρα που διαμορφώνεται μέσω συνήθειας, η οποία, όπως κάθε εννοιολογική πρόοδος, γίνεται πηγή νέων ερωτημάτων. Αυτά θα πρέπει να τα θέσουμε αργότερα υπό τον τίτλο της «πρακτικής φιλοσοφίας».
Εδώ πρέπει να μας καθοδηγήσει μια γενική ερμηνευτική διαπίστωση, της οποίας το σαφές περίγραμμα αναδύεται ακριβώς σε συζητήσεις όπως οι σωκρατικές, αλλά η οποία τελικά ισχύει για κάθε «διάλογο της ψυχής με τον εαυτό της» που ονομάζουμε σκέψη. Αποφάνσεις όπως «Η αρετή είναι γνώση» δεν εμφανίζονται από το πουθενά· αντίθετα, το νόημά τους καθορίζεται εν μέρει από εκείνο στο οποίο απαντούν ή αντιδρούν. Ο Σωκράτης απαντά στη σύγχυση της ηθικής παράδοσης, μιας παράδοσης για την οποία η σοφιστική υπόσχεται το νέο θεμέλιο μιας κίβδηλης τέχνης, μιας νέας «γνώσης». Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης φαίνεται ότι συμφωνούσαν πλήρως στην κοινή προσπάθειά τους να αποκρούσουν αυτή τη σοφιστική τεχνική αντίληψη της γνώσης. Συνδέοντας τον λόγο με το ήθος, ο Αριστοτέλης απλώς διατυπώνει περαιτέρω αυτό που είχε κατά νου ο Πλάτων.
Δεν είναι άραγε παράλογη η επικρατούσα άποψη ότι ο Πλάτων υποτίμησε τον ρόλο της συνήθειας και της διαμόρφωσης του χαρακτήρα, όπως αυτά υποδηλώνονται στην αριστοτελική έννοια του ήθους; Άλλωστε, ο Πλάτων πλάθει μια ολόκληρη ιδεώδη πόλη, της οποίας τον τόνο δίνει, ουσιαστικά, ένα υπερ-ήθος, ένας εξαιρετικά ισχυρός εθισμός στην αρετή. Βέβαια, αυτό το στοιχείο του ήθους φανερώνεται μόνο μέσα στην οιονεί μυθική παρουσίαση αυτού του νέου υπερ-ήθους και όχι σε εννοιολογική μορφή. Η εξουσία του φιλοσόφου-βασιλιά παραμένει τεράστια πρόκληση, στον βαθμό που δημιουργεί την εντύπωση ότι η καθαρή γνώση, η θεωρία, υποτίθεται πως θα έδινε την απάντηση στο ανθρώπινο ερώτημα για τον δίκαιο βίο, στο ερώτημα του Αγαθού. Ποιο ακριβώς όμως, πρέπει να ρωτήσουμε, είναι το νόημα της πλατωνικής ουτοπίας; Γιατί την έγραψε; Μου φαίνεται ότι η ουτοπία της Πολιτείας, στον βαθμό που απαντά στο ερώτημα του Αγαθού, αποβλέπει στην ώριμη εννοιολογική διασάφηση που προσφέρουν τα Ηθικά Νικομάχεια με τη μελετημένη ανάλυση της σχέσης ανάμεσα στο ήθος και στον λόγο. Σε κάθε περίπτωση, η ίδια η αριστοτελική ηθική προϋποθέτει τη σωκρατική και πλατωνική στροφή προς τον λόγο και στηρίζεται στο θεμέλιό της.
Μου φαίνεται λοιπόν δικαιολογημένο να συνεχίσω την προσπάθειά μου να διεισδύσω πίσω από το πλέγμα των πολεμικών και κριτικών σχέσεων που συνδέουν τον Πλάτωνα με τον Αριστοτέλη και, για μια φορά, να διαβάσω τα παράδοξα της ηθικής φιλοσοφίας των πλατωνικών συγγραμμάτων με το βλέμμα στραμμένο σε όσα έχουν κοινά οι δύο στοχαστές. Το επόμενο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση θα είναι η διερεύνηση των σχέσεων ανάμεσα στον Πρωταγόρα και στο τέταρτο βιβλίο της Πολιτείας.
Συνεχίζεται με το επόμενο κεφάλαιο: «Η γνώση τού Αγαθού και η Πόλις»Σημειώσεις
18. Αυτή η ερμηνεία στηρίζεται σε μία από τις ουσιώδεις θέσεις της σκέψης του Γκάνταμερ: ότι οι άνθρωποι δεν έχουν ποτέ ενοράσεις πλήρως σαφείς και διακριτές, αλλά μόνο μερικές ενοράσεις μέσα σε μια επίμονη ασάφεια. Έτσι, κάθε ἀλήθεια που γνωρίζουν είναι ενσωματωμένη στη λήθη. Αυτή η συνύπαρξη γνώσης και μη γνώσης —την οποία ο Χάιντεγκερ θα ονόμαζε Gleichursprünglichkeit, ισοπρωταρχικότητα— έχει εκτεταμένες συνέπειες. Πρώτον, καθιστά ανεφάρμοστο το σχέδιο της καρτεσιανής μεθοδολογίας: αφού δεν υπάρχει βέβαιη αφετηρία, δεν μπορούν να συναχθούν βέβαια συμπεράσματα. Δεύτερον, καθιστά ανέφικτη τη συστηματική ενότητα και την οριστική ολοκλήρωση: βρισκόμαστε πάντοτε in medias res, καθ’ οδόν, στο μέσον πραγμάτων των οποίων η αρχή και το τέλος βρίσκονται πέρα από τους ορίζοντες της γνώσης μας. Ο Γκάνταμερ βρίσκει αυτή την αρχή της ανθρώπινης περατότητας σε ολόκληρο το πλατωνικό έργο και, ιδιαίτερα, στη διδασκαλία του για τους ιδεατούς αριθμούς, το Ένα —τη μονάδα— και την αόριστη δυάδα. Για τον Πλάτωνα, υποστηρίζει ο Γκάνταμερ, κάθε ενιαίο πράγμα που γνωρίζουμε μας δίνεται μέσα στην αοριστία που το περιβάλλει. Κατά συνέπεια, η έρευνά μας θα παραμένει χωρίς οριστική περάτωση (unabschliessbar). Βλ. «Plato’s Unwritten Dialectic». [Σημείωση του Άγγλου μεταφραστή.]19. Immer schon. Αυτή η συνηθισμένη έκφραση έχει ιδιαίτερη σημασία στο έργο του Χάιντεγκερ και του Γκάνταμερ. Υπογραμμίζει ότι στην πραγματικότητα ποτέ δεν βρισκόμουν ούτε θα βρεθώ σε εκείνη την κατάσταση απροκατάληπτης αντικειμενικότητας που ο Διαφωτισμός θεωρεί προϋπόθεση της έγκυρης γνώσης. Με άλλα λόγια, δεν βρίσκομαι ποτέ σε μια «αρχική θέση» (Rawls)· αντίθετα, μπορώ να κατανοώ όσα συναντώ μέσα στον κόσμο μου μόνο χάρη στην πρότερη γνώση που «πάντοτε ήδη» διαθέτω. Εδώ υποδηλώνεται η θεωρία του Χάιντεγκερ και του Γκάνταμερ για την κυκλικότητα της κατανόησης. Ο Γκάνταμερ επεκτείνει τη συλλογιστική του Χάιντεγκερ υποστηρίζοντας ότι η παράδοση και η αυθεντία είναι απαραίτητες για κάθε κατανόηση του ανθρώπινου κόσμου μας. Η θέση του είναι ότι ο «όρος δυνατότητας» (Καντ) της κατανόησης του κόσμου μου δεν είναι τόσο οι ερμηνευτικές πράξεις ή επιτελέσεις της συνείδησης όσο η επίγνωση και η ανάμνηση εκείνου που είναι πάντοτε ήδη προδεδομένο στην παραδοσιακή αυθεντία της γλώσσας και των εθών (Sitten). [Σημείωση του Άγγλου μεταφραστή.]
20. Σχετικά με τις σχέσεις αυτές, πρβλ. την εκτενή παρέκβαση στο J. Klein, A Commentary on Plato’s Meno (Chapel Hill, 1965), σσ. 108–172. Ο Klein ορθώς συνεξετάζει τον Φίληβο.
20. Σχετικά με τις σχέσεις αυτές, πρβλ. την εκτενή παρέκβαση στο J. Klein, A Commentary on Plato’s Meno (Chapel Hill, 1965), σσ. 108–172. Ο Klein ορθώς συνεξετάζει τον Φίληβο.
Την αντίστοιχη μετάφραση από το γερμανικό πρωτότυπο μπορείται να την βρείτε εδώ
ΠΕΡΙ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ (3)
Συνέχεια από: Τετάρτη 14 Οκτωβρίου 2026
Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΚΑΝΤ
ΤΟΥ Maurizio Ferraris.
Οι εμπειρίες και ο Funes.
Η βασική ιδέα των εμπειριστών ήταν ότι όλη μας η γνώση προσλαμβάνεται απο τα αισθητήρια ( στον κόσμο συναντώ αισθήσεις, όχι έννοιες) και επομένως η μεταφυσική σαν οργάνωση εννοιολογική τού σύμπαντος μάς περισσεύει. Διαθέτουμε την έννοια της "αιτίας", για παράδειγμα: αλλά εάν δέν έχουμε δεί ποτέ μας ένα παράθυρο-ας πούμε-το οποίο ανοίγοντας ρίχνει το βάζο, δέν θα μπορούσαμε ποτέ μας να συλλάβουμε κάτι σαν μία αιτία και δέν θα την είχαμε συμπεριλάβει σ' ένα λεξικό. Ή επίσης ισχυριζόμαστε ότι ο χώρος έχει τρείς διαστάσεις, το ύψος, το πλάτος και το βάθος. Αλλά εάν ζούσαμε σε μία κατάσταση απώλειας των αισθήσεων πολύ δύσκολα θα μπορούσαμε να συλλάβουμε έννοιες σαν "ύψος και πλάτος". Για να μήν πούμε το βάθος, το οποίο δέν είναι αυτονόητο ούτε κάν όταν διαθέτουμε αισθητήρια και απαιτεί κάποια συμπληρωματική εμπειρία. Ο άνθρωπος που τον βλέπουμε μεγάλο απο κοντά ήταν ένα σημείο στον ορίζοντα και εάν δέν τον είχαμε πλησιάσει δέ θα μας ερχόταν ποτέ η σκέψη πώς εκτός απο το μήκος και το πλάτος υπάρχει επίσης το μακρυνό και το κοντινό, δηλαδή το βάθος. Η ηθική των εμπειριστών είναι λοιπόν ότι όχι μόνον απο την άποψη την χρονολογική (όπως θα συμφωνήσει και ο Κάντ), αλλά με απόλυτους όρους, όλες μας οι γνώσεις δέν έρχονται απο έννοιες, αλλά απο την αισθητική εμπειρία η οποία διατάσσεται σε στρώματα χάρη στην συνήθεια και στην λογική. Και οι έννοιες είναι μόνον ένας γρήγορος τρόπος και πολύ συχνά απατηλός, για να την κωδικοποιήσουμε. Η ουσία δέν υπάρχει, είναι το απλό σχέδιο ενός υποστρώματος το οποίο θα υφίστατο ανεξαρτήτως απο τα συμβεβηκότα του (Λόκ). Η αιτία δέν συνιστά μία Αρχή, γεννιέται μόνον απο το γεγονός ότι συχνά μάς συμβαίνει να προσέξουμε ότι το ένα συμβάν το ακολουθεί ένα άλλο, και να σκεφθούμε ότι το πρώτο καθορίζει το δεύτερο. Το Εγώ είναι μία απλή δέσμη αισθήσεων και όχι η ουσία χωρίς έκταση του Καρτέσιου. Τουλάχιστον μία απο τις τρείς διαστάσεις του χώρου, το βάθος, προέρχεται απο την εμπειρία.
Το πρόβλημα όμως που δέν μπορούσαν να υποτάξουν οι εμπειριστές είναι ότι χωρίς την μεταφυσική διανύεται μία μικρή πορεία, αλλά όχι και τόσο αξιόλογη. Και εάν υπολογίζουμε την αιτία, την ουσία, τον χώρο και το Εγώ σαν απλά αποτελέσματα των εμπειριών μας, τότε η φιλοσοφία, η επιστήμη και η ηθική θα χαθούν κατ'ανάγκην. Για τον συνεπή εμπειριστή, όλα είναι μάταια, τουλάχιστον για μεγάλα διαστήματα και ο εμπειρισμός γίνεται ο προθάλαμος τού σκεπτικισμού. Κατα βάθος είναι ανούσιο να αναρωτώμεθα για την φύση των πραγμάτων, καθόσον αργά ή γρήγορα θα μπορούσαν να αλλάξουν και ανάμεσα στους νόμους της φυσικής και τα ωράρια των τραίνων δέν θα υφίστατο καμμία διαφορά κατά βάθος. Αυτά είναι τα προβλήματα που πολιορκούν παραδοσιακά τον σχετικισμό, ο οποίος δέν έχει καμμία ανάγκη δικαιολογίας αυτού του είδους. Ακόμη και οι νοησιαρχικοί συνάντησαν αυτά τα άλυτα προβλήματα: Για παράδειγμα, εάν δέν υπάρχει μία πραγματικότης εξωτερική και ανεξάρτητη απο τις έννοιές μας, έχει νόημα να μιλούμε για γνώση; Στην περίπτωση των εμπειριστών του 600 και 700, οι μεγαλύτερες δυσκολίες ήταν τρείς: Η βεβαιότης, το πέρασμα απο τις ξεχωριστές αισθήσεις στις γενικές ιδέες, και η σχέση ανάμεσα στις ιδέες και τα πράγματα στα οποία αναφέρονται.
Το πρόβλημα της βεβαιότητος συνιστά το πιό δύσκολο σημείο. Η γαλοπούλα μπορεί να συμπεράνει, στηριζόμενη στην εμπειρία της, ότι κάθε φορά που έρχεται ο γεωργός τρώει! Αλλά θα έρθει η ημέρα όμως κατά την οποία αυτός ακριβώς ο γεωργός θα της σπάσει τον λαιμό. Δεδομένου λοιπόν ότι κάθε μας γνώση, για τους εμπειριστές, είναι επαγωγική, συμπερασματική, βρισκόμαστε όλοι μας, στα ελάχιστα πράγματα όπως και στα μέγιστα, στην κατάσταση της γαλοπούλας, γινόμαστε κατακόκκινοι απο την αβεβαιότητα! Ο νόμος βάσει του οποίου εάν γνωρίζω τον διακόπτη ανάβει η λάμπα του φωτός, περιορίζεται απο την πιθανότητα να καεί η λάμπα! Για να είμαστε συνεπείς, θα έπρεπε να αμφιβάλλουμε ακόμη και για το γεγονός ότι την επόμενη θα ανατείλλει ξανά ο ήλιος. Σε μία παρόμοια κατάσταση, η αστρονομία θα ήταν μία αβέβαιη επιστήμη ή λίγο πιό πιθανή απο την αστρολογία. Αυτό το αποτέλεσμα της αβεβαιότητος ήταν απρόβλεπτο καθότι οι εμπειριστές είχαν αναπτύξει τα επιχειρήματα τους με μιά πολύ λεπτή αμφισβήτηση της επιστημονικής βεβαιότητος, για να βρούν έναν κατοικήσιμο χώρο για την φιλοσοφία. Αλλά δέν ενθουσίασε και πολλούς το εύρημά τους!
Το πρόβλημα των γενικών ιδεών είναι λιγότερο σοβαρό απο πρακτικής απόψεως, αλλά εγείρει μεγάλα θεωρητικά προβλήματα! Οι εμπειριστές δέν αρνούνται ότι εμείς διαθέτουμε όχι μόνον την αισθητή εντύπωση αυτού του σκύλου, αλλά και την ιδέα του σκύλου, η οποία εφαρμόζεται σε περισσότερα είδη σκύλου, αναφερόμενη σε μικρά και μεγάλα κ.τ.λ. Όμως, πώς φτάνουμε στην ιδέα της εντυπώσεως; θα μπορούσαμε να πούμε, με ένα είδος μείξης η οποία καθιστά πιό αόριστη την αντίληψη-την μαλακώνει, γράφει ο Χιούμ-και την συνδυάζει με άλλες; απο έναν σκύλο παίρνω την μούρη, απο έναν άλλον την ουρά κ.τ.λ. [επραγματοποιήθη σήμερα στους σκύλους, με τις τεχνητές ράτσες]. Εάν όμως κάποιος διέθετε μία μνήμη ιδιαιτέρως καλή, όπως ο Ειρηναίος Φούνες, ο ήρωας ενός άλλου διηγήματος του Μπόρχες, δέν θα έφτανε ποτέ στις γενικές ιδέες. Θα διέθετε μία ιδέα για κάθε ξεχωριστή εντύπωση!
Ακόμη και άν δέν είμαστε Φούνες, παραμένει ένα ελάττωμα το οποίο έχει επισημανθεί πολλές φορές στους εμπειριστές, και δικαίως μάλιστα! Το πρόβλημα της σχέσεως ανάμεσα στις ιδέες και στα πράγματα. Στο τέλος, στην δική τους προοπτική, έχουμε να κάνουμε πάντοτε με ιδέες, καθότι οι ξεχωριστές αισθήσεις μεταμορφώνονται αμέσως σε κάτι πιό αχνό και γενικό. Έτσι, ας πούμε, δέν σχετιζόμαστε στ' αλήθεια με μία βελόνα, αλλά με την ιδέα της βελόνας. Τί σχέση έχει όμως η ιδέα της βελόνας με την βελόνα; Για παράδειγμα, η ιδέα της βελόνας δέν τρυπάει, ακριβώς όπως η ιδέα του τηλεφώνου δέν τηλεφωνεί. Έτσι ξεκινώντας με το σχέδιο να είναι πιό συγκεκριμένοι απο τους ορθολογιστές, οι εμπειριστές διατρέχουν τον κίνδυνο να βρεθούν κρατώντας στην γροθιά τους μόνον μερικές μύγες, οι οποίες δέν πετούν διότι δέν είναι μύγες, αλλά ιδέες της μύγας!
Συνεχίζεται
Ο ΧΙΟΥΜ ΔΙΈΘΕΤΕ ΚΑΊ ΈΝΑ ΆΛΛΟ ΠΑΡΆΔΕΙΓΜΑ ΤΉΣ ΣΧΈΣΕΩΣ ΙΔΕΑΣ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΟΣ.
ΤΑ ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΓΙΑ ΤΣΑΙ, ΑΚΟΥΓΟΤΑΝ ΣΥΧΝΑ ΝΑ ΡΩΤΑ Η ΟΙΚΟΔΕΣΠΟΙΝΑ ΤΗΝ ΦΙΛΗ ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΡΟΝΤΑΣ: ΖΑΧΑΡΗ; ΜΙΑ ΙΔΕΑ!!!!
ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΣΜΟΣ ΛΕΗΛΑΤΗΣΑΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)