«Οριάνα η Πολεμίστρια και η Μαζοχιστική Δύση» Από Μαρτσέλο Βενετσιάνι

Είκοσι χρόνια αργότερα, η φωνή της Οριάνα συνεχίζει να διχάζει

                         «Οριάνα η Πολεμίστρια και η Μαζοχιστική Δύση»

Ο Βενετσιάνι θυμάται τον Φαλάτσι, την μαχητική του δημοσιογραφία και έναν πολιτισμό που φοβάται τους εξωτερικούς εχθρούς ενώ χάνει τον εαυτό του

                                     από τον Μαρτσέλο Βενετσιάνι

Είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό της, ο Μαρτσέλο Βενετσιάνι θυμάται την Οριάνα Φαλάτσι ως μία από τις τελευταίες μεγάλες πρωταγωνίστριες της πολιτισμένης και μαχητικής ιταλικής δημοσιογραφίας: μια γυναίκα που δεν ανέχεται τόσο την υποταγή όσο και τον ιδεολογικό κομφορμισμό, ικανή να αντιμετωπίσει τους ισχυρούς με άμεση, προκλητική και συχνά αδίστακτη πρόζα. Από την πρώιμη προοδευτική δημοσιογραφία της μέχρι τη μάχη των τελευταίων χρόνων της ενάντια στο Ισλάμ και για την αφύπνιση της Δύσης, η Βενετσιάνι χαράζει μια πνευματική πορεία που χαρακτηρίζεται πάνω απ' όλα από την ανεξαρτησία και την επιθυμία να μην αναζητήσει καταφύγιο σε «γκρίζες ζώνες». Αλλά η μνήμη γίνεται επίσης μια ευκαιρία να διορθωθεί η ίδια η διάγνωση της Φαλάτσι. Το Ισλάμ, υποστηρίζει η Βενετσιάνι, αντιπροσωπεύει ένα πραγματικό πρόβλημα, αλλά δεν είναι η κύρια αιτία της δυτικής παρακμής. Ο αποφασιστικός εχθρός βρίσκεται ήδη μέσα στις κοινωνίες μας: ο μηδενισμός, η απώλεια της ιστορικής μνήμης, ο καταναλωτισμός, η μείωση του ποσοστού γεννήσεων και η αδυναμία να πιστέψουμε στον δικό μας πολιτισμό. Η Δύση, ακόμη και πριν κατακτηθεί, κινδυνεύει επομένως να «πουλήσει την ψυχή και την ταυτότητά της », καθιστώντας την ευάλωτη στην τεχνολογία, τα χρηματοοικονομικά και τους αντιπάλους της. Τέλος, η βαθιά ιταλική Οριάνα επανεμφανίζεται. Η Βενετσιάνι θυμάται την αγάπη της για την πατρίδα, την υπεράσπιση της πολιτιστικής της ταυτότητας και την απόρριψη της αμερικανικής υπηκοότητας: παρά το γεγονός ότι ζούσε στη Νέα Υόρκη και ένιωθε συνδεδεμένη με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η Φαλάτσι συνέχισε να αναγνωρίζει την Ιταλία ως πατρίδα της και τα ιταλικά ως γλώσσα της. (NR)

Πριν από είκοσι χρόνια, η Οριάνα Φαλάτσι έφυγε από τη ζωή, αφήνοντας ένα πραγματικά δυσαναπλήρωτο κενό στην πολιτική και μαχητική δημοσιογραφία. Μια γυναικεία φιγούρα που επαναστάτησε ενάντια στο διπλό κλισέ της υποτακτικής γυναίκας και της εξοργισμένης φεμινίστριας, ευθυγραμμισμένη με το κίνημα της αφύπνισης. Η πρώτη προερχόταν από το παρελθόν και αντανακλούσε ιδιαίτερα στο ισλαμικό παρόν, ενώ η δεύτερη προερχόταν από τους αγώνες του 1968, αλλά προμήνυε την ανάκτηση του φύλου και του περιβάλλοντός του.
Η Οριάνα Φαλάτσι ήταν οτιδήποτε άλλο εκτός από υποτακτική , αλλά επίσης δεν άντεχε τις ηλιθιότητες της πολιτικής ορθότητας και τη φεμινιστική δυσαρέσκεια απέναντι στους άνδρες . Ήξερε πώς να επιβληθεί μόνη της, με την προσωπικότητά της, το θάρρος της, την ελεύθερη και τολμηρή της νοημοσύνη, χωρίς καμία προστασία, είτε σοβινιστική είτε φεμινιστική.

Δημοσιογραφικά, η Οριάνα Φαλάτσι προερχόταν από την καλύτερη φλωρεντινή λογοτεχνική δημοσιογραφία, αυτή των περιοδικών των αρχών του εικοστού αιώνα, το στυλ των Τζιοβάνι Παπίνι και Ντομένικο Τζουλιότι, το πρότυπο του Κούρτσιο Μαλαπάρτε, και κατά κάποιο τρόπο αναρχοφασιστική, σε σημείο που να αγγίζει τον Μπέρτο ​​Ρίτσι και τον Ίντρο Μοντανέλι. Η δημοσιογραφία της γεννήθηκε προοδευτική, αλλά αντισυντηρητική, παραβατική και περήφανα θηλυκή. Στη συνέχεια, με τα χρόνια, έστρεψε την σφοδρότητά της στο αντίθετο στρατόπεδο και κατέληξε να γίνει πολεμοχαρής δημοσιογραφία, ευθυγραμμισμένη με την αναζωπύρωση της Δύσης ενάντια στο Ισλάμ, για την υπεράσπιση του πολιτισμού μας ενάντια στον ηθικό και στρατιωτικό αφοπλισμό του. Και στα τελευταία της χρόνια, υπήρξαν επίσης εκπληκτικές ανακάμψεις, όπως η υπεράσπιση του Τζιοβάνι Τζεντίλε από τους μπράβους του της εποχής και τους νεκροθάφτες του μέλλοντος. Σε μια αδημοσίευτη, μεταθανάτια δημοσιευμένη επιστολή για τον Τζεντίλε, τον Κρότσε και τη δειλία των αντιφασιστών, η Φαλάτσι είπε τέσσερα πράγματα: Η δολοφονία του Τζεντίλε ήταν μια άδικη και δειλή πράξη. Ο Τζεντίλε δεν ήταν φασίστας. Οι αντιφασίστες ήταν «δειλοί» επειδή σκότωσαν έναν ανυπεράσπιστο φιλόσοφο, ενώ δεν είχαν το θάρρος να καθαρίσουν τις γέφυρες της Φλωρεντίας. Τέλος, θα έπρεπε να είχαν σκοτώσει τον Κρότσε, ο οποίος, πάλι με τα λεγόμενά της, αρχικά « φίλησε τον πισινό του Μουσολίνι », όπως πολλοί διανοούμενοι «που αργότερα θα γίνονταν θεοί του PCI». Με τέσσερις κινήσεις, μερικές από τις οποίες ήταν βάναυσες, η Φαλάτσι ανέτρεψε την ιταλική πνευματική σκηνή του εικοστού αιώνα.

Η πρόζα της ήταν συναρπαστική, ωμή, κατά καιρούς λαμπερή και άμεση. Ικανοποιούσε τον αναγνώστη επειδή απέφευγε τις γκρίζες ζώνες, τις σκιές και το φωτοσκίαση, αλλά ήταν άμεση και ωμή, και δεν περιφρονούσε τις ύβρεις. Οι συνεντεύξεις της με τους ισχυρούς ήταν οτιδήποτε άλλο εκτός από δειλές, επιεικείς ή προκαλούσαν δέος. Ήταν τολμηρές, προκλητικές και θρασύτατες. Ένα πρότυπο όχι μόνο λογοτεχνικού ύφους αλλά και αξιοπρέπειας και υπερηφάνειας.

Από την 11η Σεπτεμβρίου και μετά, η Φαλάτσι πίστευε ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη Δύση ήταν το Ισλάμ και η εισβολή του μέσω της μετανάστευσης και ο εξισλαμισμός της κοινωνίας μας. Και άρχισε να επιτίθεται για μια αντεπίθεση που δεν απέκλειε τη χρήση βίας και θέλησης για την απόκρουση του «Εχθρού» και της θρησκείας του. Η επέκταση του Ισλάμ ήταν ένας πραγματικός κίνδυνος, ένας κίνδυνος που πολλοί δεν μπορούσαν να δουν, παγιδευμένοι σε έναν ειρηνιστικό φιλανθρωπικό κίνημα που μετατράπηκε σε μαζοχισμό και σε μια συμπερίληψη που ντρεπόταν για τις ρίζες και την ιστορία του. Αλλά το Ισλάμ δεν ήταν και δεν είναι το κύριο πρόβλημα της Δύσης: ο πραγματικός καρκίνος του είναι εσωτερικός, είναι ο μηδενισμός, η δυσπιστία στο τίποτα και η λήθη της δικής του ιστορίας, με τις συνέπειές του: εγωιστικός κυνισμός και φρενήρης καταναλωτισμός. Σε όλο τον κόσμο, η ισλαμική απειλή ονομάζεται τρομοκρατία ή παραμονεύει στις μεταναστευτικές ροές, αλλά δεν υπάρχει ισλαμική δύναμη ή μουσουλμανική συμμαχία που να απειλεί τη Δύση. Και μετά, σε έναν πραγματικά πολυπολικό κόσμο, υπάρχουν και άλλα αγκάθια στο πλευρό της Δύσης: η Κίνα, η Ρωσία, η Ινδία, η Νοτιοανατολική Ασία.

Αλλά πάνω απ' όλα, δεν είναι το Ισλάμ που κλέβει την ψυχή και την ταυτότητα της Δύσης και την ωθεί στο μονοπάτι της παρακμής, αλλά η ίδια η Δύση που πουλάει την ψυχή και την ταυτότητά της, αρνούμενη να κάνει παιδιά και μη πιστεύοντας πλέον στον εαυτό της. Και έτσι γίνεται εύκολη λεία για κατάκτηση, από την τεχνολογία ή την αδίστακτη χρηματοδότηση, καθώς και από τους ριζοσπαστικούς αντιπάλους της, τόσο εσωτερικούς όσο και εξωτερικούς.

Στη συνέχεια, η Φαλάτσι προέτρεψε τους Ιταλούς να ανακαλύψουν ξανά την αγάπη τους για την πατρίδα. Εμείς οι Ιταλοί, εξήγησε η Οριάνα, δεν είμαστε σαν τους Αμερικανούς. «Η πολιτιστική μας ταυτότητα δεν μπορεί να ανεχθεί ένα κύμα μετανάστευσης που αποτελείται από ανθρώπους που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, θέλουν να αλλάξουν τον τρόπο ζωής μας ». Και συνέχισε: «Δεν έχουμε χώρο για μουεζίνους, για μιναρέδες, για ψευδοαντίποινους, για τον καταραμένο Μεσαίωνά τους, για το καταραμένο τσαντόρ τους. Και αν υπήρχε, δεν θα τους το έδινα. Γιατί θα ήταν σαν να πετούσαμε τον Δάντη Αλιγκιέρι, τον Λεονάρντο ντα Βίντσι, τον Μιχαήλ Άγγελο, τον Ραφαήλ, την Αναγέννηση, το Ριζόρτζιμεντο, την ελευθερία που έχουμε με κάποιο τρόπο κατακτήσει, την πατρίδα μας. Θα σήμαινε να τους δώσουμε την Ιταλία ως δώρο. Και δεν θα δώσω την Ιταλία ως δώρο». Τέλος: «Είμαι Ιταλίδα. Οι ανόητοι που νομίζουν ότι είμαι Αμερικανίδα κάνουν λάθος. Δεν έχω ζητήσει ποτέ αμερικανική υπηκοότητα » . Ένας Αμερικανός πρέσβης της την προσέφερε και εκείνη ομολόγησε τους δεσμούς της με τις ΗΠΑ, και στη συνέχεια πρόσθεσε: «Αλλά έχω ήδη πατρίδα. Η πατρίδα μου είναι η Ιταλία και η Ιταλία είναι η μητέρα μου. Αγαπώ την Ιταλία. Και η λήψη αμερικανικής υπηκοότητας θα ήταν σαν να αρνούμουν τη μητέρα μου. Απάντησα επίσης ότι η γλώσσα μου είναι τα ιταλικά, ότι γράφω στα ιταλικά, ότι μεταφράζω στα αγγλικά, και αυτό είναι όλο». Ζούσε στη Νέα Υόρκη, αλλά η καρδιά της χτυπούσε στη Φλωρεντία.

«Οριάνα η Πολεμίστρια και η Μαζοχιστική Δύση» - Inchiostronero

Οι Αγγλοσαξονικοί Πόλεμοι

από τον Pierluigi Fagan - 14 Σεπτεμβρίου 2026

Πηγή: Πιερλουίτζι Φάγκαν

Φαίνεται ότι οι ηγέτες της Ουαλίας, της Σκωτίας και της Βόρειας Ιρλανδίας θα συναντηθούν σήμερα στο Κάρντιφ για να σχηματίσουν μια συνεταιριστική ένωση με στόχο την διεκδίκηση του ανεξάρτητου δικαιώματός τους να διεξάγουν δημοψηφίσματα για την απόσχιση από το βασίλειο και την υποβολή αίτησης ένταξης στην ΕΕ (οι Βορειοϊρλανδοί θα απόσχουν από το δημοψήφισμα, καθώς απαιτείται η συναίνεση των Πορτοκαλί Προτεσταντών).
Αυτό, όχι τυχαία, έρχεται μετά το φαινομενικά παράξενο ξέσπασμα του συνηθισμένου κατά συρροή ταραχοποιού Τραμπ, ο οποίος επιδιώκει ψήφους τον Νοέμβριο υπέρ μιας επανενωμένης Ιρλανδίας - μια άνευ προηγουμένου παρέμβαση στην εσωτερική πολιτική της Βρετανίας.
Αλλά ο Τραμπ έχει επίσης έναν άλλο στόχο κατά νου. Ήδη κινητοποιημένος ενάντια στον ξεθωριασμένο Στάρμερ ως «κομμουνιστής» (ένας οιονεί Μπλερικός Εργατικός, αλλά για τον Τραμπ, όλοι οι μη αναρχοκαπιταλιστές είναι κομμουνιστές), είναι τρομοκρατημένος από την τρέχουσα σχετική και μερική επιτυχία του Μπέρναμ. Μετά από δύο χρόνια, ο Μπέρναμ, με τη βοήθεια μιας σειράς σκανδάλων που έχουν επηρεάσει τον Φάρατζ, όπως τα στοιχεία για την εκτεταμένη χρηματοδότηση του κόμματός του που διαρρέουν από τις Ηνωμένες Πολιτείες, έχουν οδηγήσει τους Εργατικούς σε προβάδισμα στις δημοσκοπήσεις έναντι του κόμματος του Φάρατζ.
Επιπλέον, ο Μπέρναμ έχει μια κάπως υπερβολικά ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική, όπως αποδεικνύεται από την προώθηση κυρώσεων και περιορισμών στο εμπόριο αγαθών από ισραηλινούς οικισμούς στη Δυτική Όχθη, που έχουν υπογραφεί από έντεκα ευρωπαϊκές χώρες και τον Καναδά.
Έπρεπε να στοχοποιηθεί, και ποιος καλύτερος τρόπος να αντιμετωπιστούν οι φιλοδοξίες για αυτονομία της παλιάς βρετανικής αυτοκρατορίας, η οποία ενώθηκε βίαια μόνο τους τελευταίους αιώνες (Ουαλία πέντε, Σκωτία τρεις, Ιρλανδία δύο, αλλά είναι μια περίπλοκη ιστορία). Αυτό ισχύει ιδιαίτερα δεδομένης της παρακμής της πολιτιστικής συνοχής που προκαλείται από μια μοναρχία που πλέον στερείται κάθε ιστορικής σημασίας (επιπλέον, ο Κάρολος Γ΄ είναι επίσης περιβαλλοντολόγος!).
Εν τω μεταξύ, μια πικρή διαμάχη μαίνεται μεταξύ Ουάσινγκτον και Καναδά, αδιαφώτιστη από εμάς εδώ, απασχολημένοι με εντελώς διαφορετικά θέματα, εδώ και αρκετό καιρό, με διαφωνίες σε μια θορυβώδη παμπ, μαζί με δασμούς και αντιδασμούς. Ο Καναδάς είναι επίσης αδέσμευτος, και εκεί επίσης, ο Τραμπ έχει παίξει, μεταξύ άλλων, το πολιτιστικό χαρτί, προσπαθώντας να φέρει τους Αγγλόφωνους εναντίον των Γαλλόφωνων, τους Δυτικούς εναντίον των Ανατολικοαμερικανών. Ο Καναδάς βρίσκεται τώρα στην αίθουσα αναμονής για να καταλήξει σε μια πιθανή συμφωνία για στενότερες σχέσεις με την ΕΕ. Ο Καναδός πρωθυπουργός αναμένεται στο Στρασβούργο στις 17 και κυκλοφορούν φήμες ότι θα υποβάλει αίτηση για να γίνει «συνδεδεμένο μέλος» της ΕΕ. Αυτό θα ήταν εντυπωσιακό.
Η ιστορική παρακμή των Αγγλοσαξόνων, για όσους σαν εμένα τους μελετούν εδώ και χρόνια, είναι ένα ανεκτίμητο θέαμα, ένα θέαμα που δεν πίστευα ποτέ ότι θα έβλεπα στη ζωή μου. Όταν βάζεις «ενότητα» στο όνομα ενός συστήματος όπως η Σοβιετική Ένωση χθες, το Ηνωμένο Βασίλειο σήμερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής αύριο ή η Ευρωπαϊκή Ένωση, σημαίνει ότι κρατάς με τη βία ενωμένα πράγματα που τείνουν να εκτυλίσσονται τυχαία. Αργά ή γρήγορα, το ιστορικό γαϊτανάκι θα σε ταρακουνήσει.

(Το τεύχος του Limes που ασχολήθηκε με αυτό το θέμα είναι από τον Ιούλιο του 2021.)

Le guerre anglosassoni

26 βαθμοί άγνοιας

Το γεγονός ότι τα σχολεία είναι πλέον θύματα κάθε είδους εκπαιδευτικής και περιβαλλοντικής τρέλας γίνεται ολοένα και πιο εμφανές, όπως αποδεικνύεται από πρόσφατα στατιστικά στοιχεία που δείχνουν ότι η επίδοση των μαθητών μειώνεται κατακόρυφα. Ωστόσο, η απαίτηση των Βρετανών εκπαιδευτικών να αναστείλουν αμέσως όλα τα μαθήματα ή τις σχολικές δραστηριότητες εάν η θερμοκρασία υπερβεί τους 26 βαθμούς Κελσίου (79 βαθμούς Φαρενάιτ) εξακολουθεί να προκαλεί κάπως έκπληξη. Αυτή η υποτιθέμενη νομικά δεσμευτική θερμοκρασία είναι απαραίτητη. Δεν είναι δύσκολο να συνδέσουμε αυτή την ανοησία με ένα ιδιαίτερα ζεστό καλοκαίρι και τους καταστροφικούς μύθους που οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν πειστεί να πιστεύουν, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που διαθέτουν όλα τα εργαλεία για να αποδομήσουν τις σύγχρονες μυθολογίες. Αποδεικνύεται, ωστόσο, ότι αυτοί είναι τα πρώτα θύματα.

Η Εθνική Ένωση Εκπαίδευσης, η μεγαλύτερη βρετανική σχολική ένωση, δεν περιορίζεται σε θερμοκρασίες άνω των 26 βαθμών Κελσίου, μια θερμοκρασία πάνω από την οποία ούτε η μάθηση ούτε η διδασκαλία είναι προφανώς αδύνατη. Ζητά επίσης τη δημιουργία κέντρων ψύξης που χρηματοδοτούνται από τους φορολογούμενους, τα οποία θα διατίθενται στις κοινότητες σε περίπτωση «ακραίας ζέστης», και τη νομική αναγνώριση του δικαιώματος άδειας μετ' αποδοχών για το ορισμένο προσωπικό, ώστε να τους επιτρέπεται να ολοκληρώσουν εκπαιδευτικά μαθήματα για την κλιματική αλλαγή. Φαντάζομαι εκπαιδευτικά μαθήματα, με εγκεφάλους γεμάτους CO2, σοβαρή στέρηση οξυγόνου και γενικές γνώσεις που έχουν μειωθεί στο κόκκαλο. Φυσικά, μπορεί κανείς εύκολα να υποθέσει ότι ο απώτερος στόχος όλης αυτής της φάρσας, για την οποία υπάρχει ήδη νομοσχέδιο, είναι η άδεια και πιθανώς ακόμη και μια στάση εργασίας κατά τη διάρκεια της τελευταίας περιόδου, η οποία ξεκινά στα μέσα Ιουλίου.

Τώρα, αυστηρές μελέτες που διεξήχθησαν τη δεκαετία του 1990 μας λένε ότι ένας γυμνός άνθρωπος σε ηρεμία αισθάνεται μια αίσθηση θερμικής δυσφορίας, δηλαδή, αισθάνεται λίγο κρύο, έως 28 βαθμούς Κελσίου, γεγονός που δείχνει ότι οι 26 βαθμοί, ακόμα και όταν είναι ντυμένοι, δεν είναι εξουθενωτικά ζεστοί. Αλλά ας το ξεχάσουμε: για χάρη των μαθητών, θα ήταν πολύ καλύτερο για τους καθηγητές Αγγλικών να παίζουν βρώμικα με τα ωρολόγια προγράμματα, παρά να πιστεύουν πραγματικά τις προτάσεις τους για απαγόρευση κυκλοφορίας για το κλίμα. Δυστυχώς, πιθανότατα πρόκειται και για τα δύο: περισσότερες ημέρες άδειας που θα απολαμβάνουμε με την καλή συνείδηση ​​ότι συμβάλλουμε στο καλό της ανθρωπότητας. Άλλωστε, είναι μοντέρνα υποκρισία. Έτσι, θα αναφέρω απλώς το σχόλιο ενός αναγνώστη για αυτό το χαρούμενο κομμάτι απροκάλυπτου παγκοσμιοποίησης, το οποίο δημοσιεύτηκε στην Telegraph: «Το Συνδικάτο Χωρίς Εκπαίδευση φαίνεται πρόθυμο να ενθαρρύνει τα μέλη του να σταυρώνουν τα χέρια τους σε κάθε πιθανή ευκαιρία. Δεν θα τους εμπιστευόμουν ούτε καν να εκπαιδεύσουν τον σκύλο μου, πόσο μάλλον να εκπαιδεύσουν τα εγγόνια μου».

26 gradi di ignoranza | il Simplicissimus

Καταστροφή και βλακεία

 

Έχουμε δει χιλιάδες φορές στην καταγεγραμμένη ιστορία πώς η αδυναμία καλύπτεται από επιδείξεις ισχύος, αλλά η σύγχρονη εποχή αντικαθιστά αυτό το πανάρχαιο εργαλείο με επιδείξεις ηλιθιότητας, οι οποίες, επιπλέον, δεν γίνονται πλέον αντιληπτές ως τέτοιες. Χθες, ο Τραμπ δικαιολόγησε την άρνησή του να παρέμβει εναντίον των Χούθι, οι οποίοι αναγκάζουν τα σαουδαραβικά στρατεύματα να φύγουν, με μια απίστευτη δήλωση: «Οι Χούθι επικοινώνησαν μαζί μας. Δεν θέλουν να μας πολεμήσουν. Μας το έχουν ενημερώσει. Δεν θέλουν να τους επιτεθούμε. Θα προτιμούσαν πολύ περισσότερο να μην εμπλακούν και αφήνουν τα περισσότερα πλοία να περάσουν. Υπάρχει μόνο μία χώρα με την οποία δεν είναι πολύ ευχαριστημένοι ». Θα ήθελα να μάθω ποιος θα χαιρόταν να δεχθεί επίθεση και τι θα συμβεί στην αμερικανική ισχύ αν η Ουάσινγκτον απλώς ζητήσει να μην δεχθεί επίθεση για να σταματήσει. Και πάνω απ 'όλα, θα ήθελα να μάθω ποιος μπορεί να πάρει αυτά τα λόγια στα σοβαρά.

Η αλήθεια είναι ότι η Ουάσιγκτον έχει συνειδητοποιήσει ότι μια άλλη σύγκρουση θα καταναλώσει τελικά τα αποθέματα πυραύλων που χρειάζονται τώρα για να επιτεθούν στο Ιράν, πιθανώς χωρίς να επιτύχουν σημαντικά αποτελέσματα, όπως συνέβη κατά τη διάρκεια των δύο ναυτικών εκστρατειών που οργανώθηκαν τα τελευταία δύο χρόνια, οι οποίες δεν πέτυχαν τίποτα εκτός από μερικές συνηθισμένες σφαγές αμάχων , ακολουθούμενες μόνο από την θλιβερή εγκατάλειψη του σαφώς ηττημένου αμερικανικού στόλου. Και τώρα, οι αμερικανικές δυνάμεις στην περιοχή είναι πολύ πιο αδύναμες από ό,τι όταν ήλπιζαν να νικήσουν εύκολα τους Χούθι. Σε αντάλλαγμα, ωστόσο, η άρνηση να βοηθήσουν τη Σαουδική Αραβία, αφού η ίδια η Ουάσιγκτον την παρότρυνε να επιτεθεί στην Ansar Allah, απλώς για να δημιουργήσει μια αντιπερισπασμό, σκιαγραφεί μια καταστροφική εικόνα για τα αμερικανικά σχέδια στη Μέση Ανατολή. Η στρατιωτική εκστρατεία της Σαουδικής Αραβίας δεν θα μπορούσε να είχε πάει χειρότερα και η επανενεργοποίηση αυτού του μετώπου δεν αποτελεί πλέον δευτερεύον ζήτημα στην κατάσταση της Μέσης Ανατολής.

Ο καταστροφικός αντίκτυπος στις εξαγωγές πετρελαίου της Σαουδικής Αραβίας, με αποτέλεσμα τη σημαντική μείωση των εσόδων του Ριάντ από το πετρέλαιο, όπως έχει κάνει το Ιράν σε άλλα κράτη του Κόλπου, θα μπορούσε να οδηγήσει στην απόσυρση των μαζικών επενδύσεων της χώρας στις ΗΠΑ. Αυτό θα είχε αρνητικό αντίκτυπο στην αμερικανική οικονομία και τα επιτόκια, επομένως δεν είναι σαφές εάν η κυβέρνηση των ΗΠΑ θα επιτρέψει τέτοιες πωλήσεις περιουσιακών στοιχείων. Αλλά αν συμβεί αυτό, η αξιοπιστία της Αμερικής ως αξιόπιστου επενδυτικού προορισμού θα υποστεί ένα μοιραίο πλήγμα. Οι τράπεζες που αρνούνται να επιστρέψουν τα χρήματα των καταθετών τους θα δυσκολευτούν να προσελκύσουν νέους. Τέλος, οι αντιφάσεις ενός στρατοσφαιρικού χρέους και ενός νομίσματος που φιλοδοξεί να γίνει το παγκόσμιο νόμισμα έρχονται επιτέλους στην επιφάνεια: θα έπρεπε να το είχαν κάνει από τότε που ο Νίξον εγκατέλειψε τη μετατρεψιμότητα του δολαρίου σε χρυσό, αλλά αυτό δεν συνέβη, εν μέρει επειδή η στρατιωτική αξιοπιστία των ΗΠΑ ήταν ακόμα άθικτη, παρά το Βιετνάμ. Σε κάθε περίπτωση, είναι πολύ σαφές σε αυτό το σημείο ότι οι πετρελαιομοναρχίες της περιοχής έχουν κάθε συμφέρον να αποδεχτούν αυτήν την πραγματικότητα και να επιλύσουν τις συγκρούσεις τους τόσο με το Ιράν όσο και με τους Χούθι της Υεμένης, συμμάχους του Ιράν. Αυτά για την Ουάσινγκτον και το Τελ Αβίβ, που κινδυνεύουν να βγουν από αυτή την τρελή ιμπεριαλιστική απόπειρα με σπασμένα κόκαλα.

Η ίδια αμερικανική κυβέρνηση που κατάφερε να κερδοσκοπεί στις αγορές και να διατηρεί τεχνητά χαμηλές τις τιμές του αργού πετρελαίου Brent, αλλά όχι τις πραγματικές, βρίσκεται τώρα αντιμέτωπη με έναν ανεξέλεγκτο πληθωρισμό και τιμές 177 δολαρίων το βαρέλι για τη βενζίνη και 250 δολαρίων το βαρέλι για το ντίζελ. Στο πρατήριο, αυτό μεταφράζεται σε έξι δολάρια το γαλόνι για το ντίζελ, το καύσιμο στο οποίο βασίζεται η βιομηχανική οικονομία. Αλλά ο Λευκός Οίκος πιστεύει ότι μπορεί να απαντήσει σε αυτά τα κοσμοϊστορικά λάθη με ηλιθιότητες. Αυτό επίσης είναι ένα σημάδι των καιρών, οι οποίες τώρα καλπάζουν αντί να τρέχουν. 

Catastrofe e stupidità | il Simplicissimus

Η πολιτική σημασία του 20ού αιώνα

από Aleksandr Dugin - 14/09/2026

Πηγή: Euro-synergies

Η Τέταρτη Πολιτική Θεωρία είναι ένα εννοιολογικό πλαίσιο που περιγράφει την πιθανότητα μιας εναλλακτικής λύσης στην πολιτική τάση που έχει κυριαρχήσει στη σύγχρονη εποχή. Αναδύεται όταν η μεταμοντερνικότητα εδραιώνεται πλήρως στον τομέα της πολιτικής φιλοσοφίας. Τότε αποκαλύπτεται η αλήθεια της νεωτερικότητας, δηλαδή η φύση του Σκοτεινού Διαφωτισμού, με την οποία ασχολείται άμεσα η Τέταρτη Πολιτική Θεωρία. Όσο η ουσία της νεωτερικότητας ήταν κρυμμένη και η θεμελιώδης οντολογική και ανθρωπολογική της στρατηγική χωριζόταν σε τρία σκέλη, η Τέταρτη Πολιτική Θεωρία δεν μπορούσε να υπάρξει, επειδή το αποτέλεσμα της πάλης μεταξύ των τριών πολιτικών θεωριών της νεωτερικότητας εξαρτιόταν από την αποσαφήνιση της βαθύτερης ουσίας της. Τώρα, η Τέταρτη Πολιτική Θεωρία αντιστοιχεί ακριβώς σε αυτήν την ουσία - σε αυτήν την αλήθεια στην άβυσσο (ύλη) για την οποία μίλησε ο Δημόκριτος. Επομένως, για να περιγραφεί πλήρως η Τέταρτη Πολιτική Θεωρία, είναι απαραίτητο να επανεξετάσουμε τη νεωτερικότητα και τη διαλεκτική τής αντιπαράθεσης μεταξύ των τριών κύριων πολιτικών θεωριών που είναι εγγενείς σε αυτήν.
Ας το επαναλάβουμε: οι τρεις μεγάλες πολιτικές ιδεολογίες της σύγχρονης εποχής - ο φιλελευθερισμός, ως η Πρώτη Πολιτική Θεωρία· ο κομμουνισμός, ως η Δεύτερη Πολιτική Θεωρία· και ο εθνικισμός, ως η Τρίτη Πολιτική Θεωρία—εκφράζουν και ενσωματώνουν, ως επί το πλείστον, όλες τις πτυχές του παραδείγματος της σύγχρονης πολιτικής φιλοσοφίας. Όπως έχουμε υποδείξει προηγουμένως, το φιλοσοφικό υποκείμενο της νεωτερικότητας γίνεται αντιληπτό διαφορετικά σε καθεμία από τις τρεις πολιτικές θεωρίες: ως άτομο στον φιλελευθερισμό, ως τάξη στον κομμουνισμό και ως κράτος και φυλή, αντίστοιχα, στον φασισμό και τον Εθνικοσοσιαλισμό.
Αυτές οι πολιτικές αντιλήψεις συγκρούστηκαν τον 20ό αιώνα και προκαθόρισαν τη δομή των παγκόσμιων πολέμων, του Ψυχρού Πολέμου, των συμμαχιών, των ενώσεων και των μπλοκ. Αν ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν μια αντιπαράθεση μεταξύ αρκετών μεγάλων ευρωπαϊκών εθνικών δυνάμεων, ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ήδη μια αντιπαράθεση μεταξύ τριών ιδεολογικών δυνάμεων: των φιλελεύθερων, που εκπροσωπούνταν από τη Δύση—των Ηνωμένων Πολιτειών και της Βρετανίας—των κομμουνιστών, που εκπροσωπούνταν από την ΕΣΣΔ, και των Ναζί και Φασιστών, που εκπροσωπούνταν από την Ιταλία του Μουσολίνι και τη Γερμανία του Χίτλερ, καθώς και άλλα κινήματα κοντά σε αυτές.
Έτσι, μετά την ήττα της Τρίτης Πολιτικής Θεωρίας—του Φασισμού και του Εθνικοσοσιαλισμού—απέμειναν μόνο δύο πολιτικές θεωρίες, η Πρώτη και η Δεύτερη. Ένας ψυχρός πόλεμος αναπτύχθηκε μεταξύ τους, μέχρι που η Πρώτη Πολιτική Θεωρία - ο φιλελευθερισμός - ξεπέρασε  τη Δεύτερη - τον κομμουνισμό - το 1989 και τελικά το 1991.
Ολόκληρη η ιστορία της νεωτερικότητας σημαδεύτηκε από αυτές τις τρεις πολιτικές θεωρίες, οι οποίες ενσάρκωσαν την ίδια τη μήτρα της σύγχρονης πολιτικής φιλοσοφίας. Όλες υπάκουαν στη λογική της πολιτικής φιλοσοφίας της Μητέρας: ήταν όλες υλιστικές, εξελικτικές και προοδευτικές. Όλες οραματίζονταν τη δομή του κόσμου από κάτω προς τα πάνω, αντί από πάνω προς τα κάτω. Με άλλα λόγια, αναπτύχθηκαν με βάση ένα έμφυτο υλιστικό δόγμα.
Επομένως, η σειρά με την οποία εμφανίστηκαν και η σειρά με την οποία εξαφανίστηκαν -ή περιθωριοποιήθηκαν- αντανακλούσαν επίσης μια συγκεκριμένη λογική, επειδή η πάλη μεταξύ των τριών πολιτικών ιδεολογιών στόχευε στον προσδιορισμό ποια από αυτές αντιστοιχούσε περισσότερο στο παράδειγμα της νεωτερικότητας, στην αλήθεια της. Ο κομμουνισμός ισχυριζόταν ότι περιείχε αυτή την αλήθεια, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως τη σοσιαλιστική και κομμουνιστική κοινωνία που καλούνταν να οικοδομηθεί μετά την ολοκλήρωση του ιστορικού κύκλου του καπιταλισμού. Ο φιλελευθερισμός επίσης θεωρούσε τον εαυτό του ως έκφραση της νεωτερικότητας ως τέτοιας. Αλλά -και αυτό είναι λιγότερο προφανές- ο φασισμός θεωρούσε επίσης τον εαυτό του ένα επαναστατικό δόγμα που αντανακλούσε το πνεύμα της νεωτερικότητας, αν και σε διαφορετικό πλαίσιο, σε διαφορετικές κλίμακες και με διαφορετικές αξίες από τον φιλελευθερισμό και τον κομμουνισμό.
Σε κάθε περίπτωση, οι τρεις ιδεολογίες αγωνίζονταν να είναι αυτή που θα ενσάρκωνε το πνεύμα της νεωτερικότητας. Κάθε μία θεωρούσε τον εαυτό της νεωτερικότητα. Μετά την ήττα του Ναζισμού, μόνο δύο ιδεολογίες - ο φιλελευθερισμός και ο κομμουνισμός - είχαν αυτό το δικαίωμα. Μετά το 1989-1991, έγινε σαφές ότι ο φιλελευθερισμός είχε κερδίσει αυτή τη μακρά μάχη.
Με άλλα λόγια, από τις τρεις πολιτικές θεωρίες του σύγχρονου παραδείγματος, μόνο μία αποδείχθηκε πραγματικά παραδειγματική. Αυτό είναι που συνδέεται με τη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης και της καθολίκευσης της φιλελεύθερης ιδεολογίας, τώρα της παγκόσμιας ιδεολογίας και της μόνης που έχει θριαμβεύσει σε όλη την πορεία της πολιτικής ιστορίας. Με άλλα λόγια, κέρδισε στη Δύση και, λόγω της θεμελιώδους επιρροής της, εξαπλώθηκε ευρέως σε όλο τον κόσμο.
Υπάρχει άμεση σύνδεση εδώ με τη δήλωση του Φράνσις Φουκουγιάμα για το «τέλος της ιστορίας». «Το τέλος της ιστορίας» αναφέρεται στην τελική και μη αναστρέψιμη νίκη του φιλελευθερισμού έναντι των αντιπάλων του. Μετά το 1991, ο φιλελευθερισμός δεν ήταν πλέον μία από τις τρεις ιδεολογίες: έγινε η ιδεολογία της ίδιας της νεωτερικότητας.
Αρχικά, ο καπιταλισμός - ο φιλελευθερισμός - θεωρούσε τον εαυτό του ως την ενσάρκωση του πνεύματος της νεωτερικότητας, αλλά αυτό δεν ήταν προφανές σε κανέναν εκτός από τους ίδιους τους εκπροσώπους του φιλελευθερισμού. Αυτός ο ισχυρισμός αμφισβητήθηκε από κομμουνιστές και φασίστες και, κατ' αρχήν, η διαμάχη μεταξύ των τριών πολιτικών θεωριών δεν επιλύθηκε παρά μερικούς αιώνες αργότερα. Σε κάθε στάδιο, παρέμενε η πιθανότητα τα πολιτικά γεγονότα να πάρουν μια διαφορετική τροπή - και ο κομμουνισμός διεκδίκησε σοβαρά την ιδιότητα της ενσάρκωσης της νεωτερικότητας και μιας ιδεολογικής φόρμουλας για το «τέλος της ιστορίας». Σε ένα συγκεκριμένο σημείο, οι επιτυχίες του Χίτλερ ήταν τόσο εντυπωσιακές που θα μπορούσε κάλλιστα να φανεί ότι ο ναζισμός θα καθόριζε την ιδεολογική βάση του μέλλοντος.
Μόνο στα τέλη του 20ού αιώνα το άνευ όρων σχέδιο της παγκόσμιας πολιτικής ιστορίας υλοποιήθηκε πλήρως, όταν το πνεύμα της νεωτερικότητας θριάμβευσε με τη μορφή του φιλελευθερισμού. Ο φιλελευθερισμός υπερασπίστηκε το δικαίωμά του να μην είναι απλώς μια ιδεολογία, αλλά η ιδεολογία με ένα μεγάλο «εγώ». Έτσι, η Πρώτη Πολιτική Θεωρία της Νεωτερικότητας έγινε επίσης η τελευταία, οριστική θεωρία. Η πολιτική φιλοσοφία της μετανεωτερικότητας γεννήθηκε από τη νίκη του φιλελευθερισμού. Αντίστοιχα, ο θρίαμβος του ατόμου ως ατόμου μας επέτρεψε να το ανάγουμε στο υποατομικό επίπεδο.
Έτσι, ορίστηκε ο νικητής της αντιπαλότητας μεταξύ των τριών ιδεολογικών εκδοχών της νεωτερικότητας. Και πρακτικά ταυτόχρονα, ο φιλελευθερισμός, που είχε γίνει κυρίαρχος και ασυναγώνιστος, άρχισε να αποκαλύπτει γρήγορα την ολοκληρωτική του φύση. Ταυτόχρονα, η παραδειγματική μετατόπιση προς τη μετανεωτερικότητα - της οποίας οι φιλοσοφικές προϋποθέσεις είχαν αναπτυχθεί αρκετές δεκαετίες νωρίτερα, αλλά η οποία άρχισε να αποκτά μια πρακτική διάσταση στον πολιτικό τομέα κατά τη δεκαετία του 1990 - επιταχύνθηκε συνεχώς. Ταυτόχρονα, αναπτυσσόταν επίσης ένα κύμα πολιτικής φύλου και οικολογικής πολιτικής, προαναγγέλλοντας την άνοδο του «σκοτεινού φιλελευθερισμού».
Η νεωτερικότητα, νικηφόρα με τη μορφή του φιλελευθερισμού, εισήλθε σε μια νέα φάση εντός της μετανεωτερικότητας: το μεταφιλελεύθερο στάδιο. Αλλά αυτό ήταν δυνατό μόνο επειδή όλες οι μορφές συλλογικής ταυτότητας - υπό το παράδειγμα της Παράδοσης - καθώς και οι εναλλακτικοί τεχνητοί ορισμοί του πολιτικού υποκειμένου που προτάθηκαν από τη Δεύτερη Πολιτική Θεωρία - τάξη - και την Τρίτη Πολιτική Θεωρία - το Κράτος και η Φυλή - είχαν καταργηθεί.
Οι φιλελεύθεροι επιβεβαιώνουν το άτομο ως την οριστική εκδοχή του πιο αυθεντικού ανθρώπινου ατόμου και, ως εκ τούτου, ως το φιλοσοφικό θεμέλιο και το πολιτικό υποκείμενο. Μόνο μετά τη νίκη αυτής της ιδεολογίας και τον θρίαμβο του ανθρώπινου ατόμου - όπως εκφράζεται στην ιδεολογία της κοινωνίας των πολιτών, στην ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στην ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης και σε αυτήν της φιλελεύθερης καπιταλιστικής παγκόσμιας αγοράς, με τη μετάβαση από την παγκόσμια πολιτική στην παγκόσμια οικονομία και την κατάργηση της ιστορίας, όπως έγραψε ο Φουκουγιάμα - ανοίγει πραγματικά η πόρτα προς τη μεταμοντερνικότητα. Είναι οι φιλελεύθεροι που την άνοιξαν, και έτσι, στο παράδειγμα του παραδείγματος των «Σκοτεινών Φώτων», στον «σκοτεινό φιλελευθερισμό» επιστρέφει η δογματική και επιστημολογική πρωτοκαθεδρία.
Μόλις το άτομο επιβεβαιώθηκε ως η θεμελιώδης στιγμή της ύπαρξης, κάθε μεταγενέστερη κίνηση στράφηκε στο υποατομικό επίπεδο. Με αυτό συνδέεται η φαινομενολογία της πολιτικής μεταφιλοσοφίας, με άλλα λόγια, η πολιτική φιλοσοφία της μεταμοντερνικότητας.
Έτσι, χωρίς τη νίκη του φιλελευθερισμού, η νίκη της μεταμοντερνικότητας δεν θα ήταν δυνατή. Για να είμαστε πιο ακριβείς, η μεταμοντερνικότητα θα μπορούσε θεωρητικά να είχε λάβει μια άλλη μορφή - κομμουνιστική, πιο πιθανή, ή φασιστική, λιγότερο πιθανή. Ωστόσο, το ιδεολογικό ιστορικό του εικοστού αιώνα είναι σαφές: η πολιτική μεταμοντερνικότητα βασίζεται στην απόλυτη κυριαρχία που πέτυχε η φιλελεύθερη ιδεολογία, η Πρώτη Πολιτική Θεωρία, η οποία νίκησε πλήρως τη Δεύτερη και την Τρίτη.
Αυτό είναι, σε γενικές γραμμές, το πλαίσιο στο οποίο κατασκευάζεται η παγκόσμια κοινωνία. Η παγκόσμια κοινωνία δεν είναι ακόμη πραγματικότητα: είναι ένα έργο. Ωστόσο, υπάρχει ως «έννοια» και αντιστοιχεί σε μια παρόμοια έννοια, αυτή της «παγκόσμιας Δύσης». Όταν μιλάμε για «Δύση», εννοούμε όχι μόνο τη γεωγραφική Δύση, αλλά και, για παράδειγμα, την Ιαπωνία και ακόμη και την ακτή του Ειρηνικού στην Κίνα, όπου κυριαρχούν τα δυτικά μοντέλα στον οικονομικό, πολιτιστικό και κοινωνικό τομέα, καθώς και ορισμένες χώρες στην περιοχή του Ειρηνικού που ακολουθούν τη δυτική πορεία ανάπτυξης - Σιγκαπούρη, Ταϊβάν κ.λπ. «Η Δύση» είναι τόσο παγκόσμια όσο και ιδεολογική.
Φυσικά, η Δύση δεν έχει ακόμη διεισδύσει πλήρως στη σάρκα και το αίμα όλων των κοινωνιών, των λαών και των πολιτισμών. Ωστόσο, αυτή η διείσδυση προχωρά με γοργούς ρυθμούς, μέσω των αγορών, των τεχνολογιών, του πολιτισμού, της πληροφορίας, της οικονομίας, της πολιτικής και ούτω καθεξής. Η Δύση δεν είναι απλώς ένα σύνολο ευρωπαϊκών και βορειοαμερικανικών δυνάμεων και κοινωνιών. Είναι η ίδια η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης, του «μεταμοντερνισμού» και η προοδευτική επέκταση, σε όλο τον πλανήτη, κωδίκων - και διαστρωματώσεων, για να χρησιμοποιήσουμε τον όρο των Ντελέζ και Γκουαταρί - που είναι ειδικοί για την ευρωαμερικανική ή ευρωατλαντική κουλτούρα. Μετά την αποφασιστική νίκη του φιλελευθερισμού στον Ψυχρό Πόλεμο, ολόκληρος ο κόσμος έχει γίνει, κατά μία έννοια, η «Δύση», δηλαδή, ένας χώρος στον οποίο συμβαίνει μια εδαφικοποίηση/απεδιοποίηση που αντιστοιχεί ακριβώς στον φιλελεύθερο κώδικα του «να τα καταφέρουμε». Επομένως, το πρόγραμμα που καθοδηγεί τις παγκόσμιες διαδικασίες στην παγκόσμια πολιτική σήμερα είναι η κυριαρχία του φιλελευθερισμού και η επιβεβαίωση της νίκης του σε πλανητική κλίμακα, η εξάλειψη των εθνών-κρατών - όπως βλέπουμε στην Ευρώπη - και η καταστροφή κάθε μορφής συλλογικής ταυτότητας - έθνους, θρησκείας, φύλου κ.λπ.
Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης, η νεωτερικότητα ολοκληρώνει την καταστροφή των κάθετων συμμετριών και των οργανικών συλλογικών ταυτοτήτων που είχε αναλάβει όταν άρχισε να αναδύεται η μετάβαση από την παραδοσιακή κοινωνία - τον Πλατωνισμό, τον Αριστοτελισμό και τη θρησκεία - στη σύγχρονη κοινωνία.

Il significato politico del XX secolo

Helgoland 4 Carlo Rovelli

Συνέχεια από Τρίτη 11. Αυγούστου 2026

Helgoland 4

Carlo Rovelli

Ο Carlo Rovelli είναι Ιταλός θεωρητικός φυσικός, γεννημένος το 1956 στη Βερόνα. Σπούδασε φυσική στην Μπολόνια και εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στην Πάδοβα. Εργάστηκε επί πολλά χρόνια στο Πανεπιστήμιο Aix–Marseille και ίδρυσε εκεί την ερευνητική ομάδα κβαντικής βαρύτητας.

2. Η παραπλανητική ψ του Erwin Schrödinger: «η πιθανότητα»

Την επόμενη χρονιά, το 1926, όλα φαίνεται να ξεκαθαρίζουν. Ο Αυστριακός φυσικός Erwin Schrödinger κατορθώνει να επιτύχει το ίδιο αποτέλεσμα με τον Pauli, δηλαδή υπολογίζει τις ενέργειες του Bohr για το άτομο, αλλά με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο. Και αυτό το αποτέλεσμα δεν γεννιέται σε κάποιο πανεπιστημιακό τμήμα: ο Schrödinger το βρίσκει κατά τη διάρκεια μιας απόδρασης με μια κρυφή ερωμένη του σε ένα σαλέ στις Ελβετικές Άλπεις.

Μεγαλωμένος στην ελεύθερη και ανεκτική ατμόσφαιρα της Βιέννης των αρχών του αιώνα, ευφυής και γοητευτικός, ο Erwin Schrödinger είχε πάντοτε ταυτόχρονα πολλές συντρόφους και δεν έκρυψε ποτέ τη γοητεία που του ασκούσαν τα κορίτσια προεφηβικής ηλικίας. Χρόνια αργότερα, παρά το Βραβείο Νόμπελ, χάνει τη θέση του στην Οξφόρδη εξαιτίας ενός τρόπου ζωής υπερβολικά λίγο συμβατικού ακόμη και για τον διακηρυγμένο αντικομφορμισμό των Άγγλων: ζει μαζί με τη σύζυγό του Anny και την ερωμένη του Hilde, η οποία περιμένει παιδί από αυτόν και είναι σύζυγος του βοηθού του.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες τα πράγματα δεν πηγαίνουν καλύτερα: στο Princeton, ο Erwin, η Anny και η Hilde θέλουν να ζήσουν όλοι μαζί, φροντίζοντας από κοινού τη μικρή Ruth, η οποία στο μεταξύ είχε γεννηθεί· το Princeton δεν το ανέχεται. Θα πάνε να ζήσουν στο Δουβλίνο, που ήταν πιο φιλελεύθερο. Αλλά ακόμη κι εκεί ο Schrödinger θα καταλήξει να προκαλέσει σκάνδαλο, αφού αποκτήσει δύο παιδιά από δύο διαφορετικές φοιτήτριες… Σχόλιο της συζύγου του Anny: «Είναι ευκολότερο να ζεις με ένα καναρίνι παρά με ένα πουλάρι· εγώ προτιμώ ένα πουλάρι».

Το όνομα της συντρόφου με την οποία ο Schrödinger καταφεύγει στα βουνά τις πρώτες ημέρες του 1926 παρέμεινε μυστήριο. Γνωρίζουμε μόνο ότι ήταν μια παλιά φίλη του από τη Βιέννη. Ο θρύλος θέλει να έφυγε παίρνοντας μαζί του μόνο εκείνη, δύο μαργαριτάρια για να τα βάζει στα αυτιά του ώστε να μπορεί να απομονώνεται όταν ήθελε να σκέφτεται τη φυσική, και τη διατριβή ενός νεαρού Γάλλου επιστήμονα, του Louis de Broglie, την οποία ο Einstein τού είχε συστήσει να διαβάσει.

Η διατριβή του de Broglie μελετά την ιδέα ότι σωματίδια όπως τα ηλεκτρόνια μπορεί στην πραγματικότητα να είναι κύματα. Όπως τα κύματα της θάλασσας ή τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα. Με βάση ορισμένες μάλλον ασαφείς θεωρητικές αναλογίες, ο de Broglie προτείνει ότι μπορούμε να φανταστούμε ένα ηλεκτρόνιο σαν ένα μικρό κύμα που κινείται.

Ποια σχέση μπορεί να υπάρχει ανάμεσα σε ένα κύμα, που απλώνεται παντού, και σε ένα σωματίδιο, που παραμένει συμπαγές ακολουθώντας μια σταθερή τροχιά; Σκεφτείτε τη δέσμη φωτός ενός λέιζερ: φαίνεται να ακολουθεί μια σαφώς καθορισμένη τροχιά. Αποτελείται όμως από φως, το οποίο είναι κύμα, μια ταλάντωση του ηλεκτρομαγνητικού πεδίου. Πράγματι, σε μεγάλη απόσταση η δέσμη λέιζερ διασκορπίζεται στον χώρο. Η ακριβής γραμμή που χαράσσεται από την τροχιά μιας ακτίνας φωτός είναι απλώς μια προσέγγιση που παραβλέπει αυτή τη διασπορά.

Ο Schrödinger γοητεύεται από την ιδέα ότι και οι τροχιές των στοιχειωδών σωματιδίων δεν είναι παρά προσεγγίσεις της συμπεριφοράς ενός υποκείμενου κύματος.

Είχε μιλήσει για αυτή την ιδέα σε ένα σεμινάριο στη Ζυρίχη, και ένας φοιτητής τον είχε ρωτήσει αν αυτά τα κύματα υπάκουαν σε κάποια εξίσωση. Στα βουνά, με τα μαργαριτάρια στα αυτιά και στα διαλείμματα ανάμεσα στις γλυκές στιγμές που μοιραζόταν με τη Βιεννέζα φίλη του, ο Schrödinger ακολουθεί επιδέξια προς τα πίσω τη διαδρομή που οδηγεί από την εξίσωση ενός κύματος στην τροχιά μιας ακτίνας φωτός και, με αυτόν τον ακροβατικό τρόπο, μαντεύει την εξίσωση στην οποία πρέπει να υπακούει το κύμα-ηλεκτρόνιο όταν βρίσκεται μέσα σε ένα άτομο.

Μελετά τις λύσεις αυτής της εξίσωσης και… εξάγει από αυτές ακριβώς τις ενέργειες του Bohr.

Ουάου!

Στη συνέχεια, όταν πληροφορείται τη θεωρία των Heisenberg, Born και Jordan, κατορθώνει να δείξει ότι, από μαθηματική άποψη, οι δύο θεωρίες είναι ουσιαστικά ισοδύναμες: προβλέπουν τις ίδιες τιμές.

Η ιδέα των κυμάτων είναι τόσο απλή, ώστε αποσυντονίζει τη μικρή ομάδα του Göttingen και τις εσωτερικές της θεωρητικές εικασίες γύρω από τα παρατηρήσιμα μεγέθη. Μοιάζει με το αυγό του Κολόμβου: οι Heisenberg, Born, Jordan και Dirac κατασκεύασαν μια περίπλοκη και σκοτεινή θεωρία μόνο και μόνο επειδή ακολούθησαν έναν στριφογυριστό και παραπλανητικό δρόμο. Τα πράγματα είναι πολύ απλούστερα: το ηλεκτρόνιο είναι κύμα, αυτό είναι όλο. Οι «παρατηρήσεις» δεν έχουν καμία σχέση.

Και ο Schrödinger είναι προϊόν του ζωηρού φιλοσοφικού και διανοητικού κόσμου της Βιέννης των αρχών του αιώνα: φίλος του φιλοσόφου Hans Reichenbach, γοητεύεται από την ανατολική σκέψη, ιδιαίτερα από τον ινδουιστικό Vedānta, και είναι παθιασμένος με τη φιλοσοφία του Schopenhauer —όπως και ο Einstein—, ο οποίος ερμηνεύει τον κόσμο ως «παράσταση». Ασφαλώς, χωρίς να αναχαιτίζεται από τον κομφορμισμό ούτε να ανησυχεί για «το τι θα σκεφτεί ο κόσμος», δεν τρομάζει από την ιδέα να αντικαταστήσει έναν κόσμο ύλης με έναν κόσμο κυμάτων.

Το γράμμα που χρησιμοποιεί ο Schrödinger για να συμβολίσει τα κύματά του είναι το γράμμα ψ, το «ψι». Το μέγεθος ψ ονομάζεται συχνά «κυματοσυνάρτηση».

Ο θαυμάσιος υπολογισμός του Schrödinger φαίνεται να δείχνει ότι ο μικροσκοπικός κόσμος δεν αποτελείται από σωματίδια: αποτελείται από κύματα ψ. Γύρω από τους πυρήνες των ατόμων δεν περιφέρονται μικρά σημεία ύλης: υπάρχουν συνεχείς κυματισμοί των κυμάτων του Schrödinger, όπως τα κύματα που ταράζουν μια μικρή λίμνη την οποία ανακινεί αδιάκοπα ο άνεμος.

Αυτή η «κυματομηχανική» φαίνεται ξαφνικά πολύ πιο πειστική από τη «μηχανική των μητρών» του Göttingen, μολονότι δίνει τις ίδιες προβλέψεις. Ο υπολογισμός του Schrödinger είναι απλούστερος από εκείνον του Pauli. Οι φυσικοί του πρώτου μισού του 20ού αιώνα ήταν εξοικειωμένοι με τις εξισώσεις κυμάτων· δεν είχαν καμία εξοικείωση με τις μήτρες. «Η θεωρία του Schrödinger ήρθε σαν ανακούφιση: δεν χρειαζόταν πλέον να μάθουμε τα παράξενα μαθηματικά των μητρών», θυμάται ένας γνωστός φυσικός της εποχής.

Και πάνω απ’ όλα: τα κύματα του Schrödinger είναι εύκολο να τα φανταστεί κανείς και να τα οπτικοποιήσει. Μας δείχνουν καθαρά τι απέγινε η «τροχιά του ηλεκτρονίου», την οποία ο Heisenberg ήθελε να εξαφανίσει: το ηλεκτρόνιο είναι ένα κύμα που μπορεί να εξαπλώνεται, αυτό είναι όλο.

Ο Schrödinger φαίνεται να θριαμβεύει σε όλη τη γραμμή.

Αλλά πρόκειται για ψευδαίσθηση.

Ο Heisenberg αντιλαμβάνεται αμέσως ότι η εννοιολογική σαφήνεια των κυμάτων του Schrödinger είναι παραπλανητική. Ένα κύμα αργά ή γρήγορα διαχέεται στον χώρο· ένα ηλεκτρόνιο όχι: όταν φτάνει κάπου, φτάνει πάντοτε και μόνο ολόκληρο, σε ένα μοναδικό σημείο.

Αν ένα ηλεκτρόνιο εκτιναχθεί από έναν ατομικό πυρήνα, η εξίσωση του Schrödinger προβλέπει ότι το κύμα ψ εξαπλώνεται ομοιόμορφα παντού στον χώρο. Όταν όμως το ηλεκτρόνιο ανιχνεύεται, για παράδειγμα από έναν μετρητή Geiger ή από μια τηλεοπτική οθόνη, φτάνει σε ένα μόνο σημείο· δεν είναι διαχυμένο στον χώρο.

Η συζήτηση γύρω από την κυματομηχανική του Schrödinger φουντώνει γρήγορα και γίνεται αμέσως οξεία. Ο Heisenberg, ο οποίος αισθάνεται ότι τίθεται υπό αμφισβήτηση η σημασία της ανακάλυψής του, είναι αιχμηρός: «Όσο περισσότερο σκέφτομαι τις φυσικές πλευρές της θεωρίας του Schrödinger, τόσο πιο απωθητικές τις βρίσκω. Όσα γράφει ο Schrödinger για την “οπτικοποιησιμότητα” της θεωρίας του “πιθανότατα δεν είναι εντελώς ακριβή”· με άλλα λόγια: είναι ανοησίες».

Ο Schrödinger προσπαθεί να απαντήσει ειρωνικά: «Δεν μπορώ να φανταστώ ένα ηλεκτρόνιο να πηδά εδώ κι εκεί σαν ψύλλος».

Αλλά ο Heisenberg έχει δίκιο.

Γίνεται σιγά σιγά φανερό ότι η κυματομηχανική δεν είναι σαφέστερη από τη μηχανική των μητρών του Göttingen. Είναι ένα ακόμη υπολογιστικό εργαλείο που παράγει σωστούς αριθμούς, ίσως απλούστερο στη χρήση, αλλά από μόνο του δεν μας δίνει τη σαφή και άμεση εικόνα του τι συμβαίνει, την οποία ήλπιζε ο Schrödinger.

Η κυματομηχανική είναι εξίσου σκοτεινή με τις μήτρες του Heisenberg. Αν κάθε φορά που βλέπουμε ένα ηλεκτρόνιο το βλέπουμε σε ένα μόνο σημείο, πώς μπορεί το ηλεκτρόνιο να είναι ένα κύμα διαχυμένο στον χώρο;

Χρόνια αργότερα ο Schrödinger, ο οποίος πάντως θα γίνει ένας από τους οξυδερκέστερους στοχαστές πάνω στα προβλήματα που έθεσε η κβαντική θεωρία, θα αναγνωρίσει την ήττα: «Υπήρξε μια στιγμή», γράφει, «κατά την οποία οι δημιουργοί της κυματομηχανικής [δηλαδή ο ίδιος] νανουρίστηκαν με την ψευδαίσθηση ότι είχαν εξαλείψει τις ασυνέχειες από την κβαντική θεωρία. Όμως οι ασυνέχειες που εξαλείφθηκαν από τις εξισώσεις της θεωρίας επανεμφανίζονται τη στιγμή που συγκρίνουμε τη θεωρία με όσα παρατηρούμε».

Και πάλι εμφανίζεται το «όσα παρατηρούμε».

Αλλά —για ακόμη μία φορά— τι γνωρίζει η Φύση για το αν εμείς την παρατηρούμε ή όχι;

Είναι ο Max Born, πάλι αυτός, που προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι στο ζήτημα, κατανοώντας πρώτος τη σημασία της ψ του Schrödinger. Ο Born, με την όψη του σοβαρού και κάπως λιτού μηχανικού, είναι ο λιγότερο εντυπωσιακός και ο λιγότερο γνωστός από τους δημιουργούς της κβαντικής θεωρίας, αλλά ίσως είναι ο πραγματικός αρχιτέκτονάς της, πέρα από το ότι υπήρξε, όπως λένε οι Αμερικανοί, ο «μόνος ενήλικος μέσα στο δωμάτιο», τόσο με μεταφορική όσο και με κυριολεκτική έννοια.

Ήταν εκείνος που, το 1925, είχε κατανοήσει καθαρά ότι τα κβαντικά φαινόμενα καθιστούσαν αναγκαία μια ριζικά νέα μηχανική· ήταν εκείνος που ενστάλαξε αυτή την ιδέα στους νέους· ήταν εκείνος που αναγνώρισε αμέσως τη σωστή ιδέα μέσα στον πρώτο συγκεχυμένο υπολογισμό του Heisenberg και τη μετέτρεψε σε πραγματική θεωρία.

Ο Born καταλαβαίνει ότι η τιμή του κύματος ψ του Schrödinger σε ένα σημείο του χώρου καθορίζει την πιθανότητα να παρατηρηθεί το ηλεκτρόνιο σε εκείνο το σημείο.²⁴ Αν ένα άτομο εκπέμψει ένα ηλεκτρόνιο και περιβάλλεται από μετρητές Geiger, η τιμή της ψ εκεί όπου βρίσκεται ένας μετρητής καθορίζει την πιθανότητα να είναι αυτός ο μετρητής, και όχι κάποιος άλλος, που θα ανιχνεύσει το ηλεκτρόνιο.

Η ψ του Schrödinger, επομένως, δεν είναι η αναπαράσταση μιας πραγματικής οντότητας: είναι ένα υπολογιστικό εργαλείο που μας λέει την πιθανότητα να συμβεί κάτι πραγματικό. Είναι όπως οι προγνώσεις του καιρού, οι οποίες μας λένε τι θα μπορούσε να συμβεί.

Λίγο αργότερα γίνεται κατανοητό ότι το ίδιο ισχύει και για τη μηχανική των μητρών του Göttingen: τα μαθηματικά μάς δίνουν πιθανοκρατικές προβλέψεις, όχι ακριβείς προβλέψεις. Η κβαντική θεωρία, τόσο στην εκδοχή του Heisenberg όσο και στην εκδοχή του Schrödinger, προβλέπει πιθανότητες, όχι βεβαιότητες.

Γιατί πιθανότητες;

Συνήθως μιλάμε για πιθανότητες όταν δεν διαθέτουμε όλα τα δεδομένα του προβλήματος. Η πιθανότητα να έρθει το 5 στη ρουλέτα είναι μία στις 37. Αν γνωρίζαμε με ακρίβεια την αρχική κατάσταση της μπίλιας τη στιγμή της ρίψης και τις δυνάμεις που ασκούνται επάνω της, θα μπορούσαμε να προβλέψουμε τον αριθμό που θα προκύψει. (Τη δεκαετία του 1980 μια ομάδα ευφυών νέων κέρδισε πολλά δολάρια στα καζίνα του Las Vegas χρησιμοποιώντας έναν μικρό υπολογιστή κρυμμένο μέσα σε ένα παπούτσι…).²⁵

Όταν δεν διαθέτουμε όλα τα δεδομένα του προβλήματος, τότε δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι θα συμβεί και μιλάμε για πιθανότητες.

Η κβαντομηχανική του Heisenberg και του Schrödinger προβλέπει πιθανότητες: είναι άραγε μια θεωρία που δεν λαμβάνει υπόψη όλα τα σχετικά δεδομένα του προβλήματος; Γι’ αυτό μας δίνει μόνο πιθανότητες; Ή μήπως η φύση πηδά πράγματι εδώ κι εκεί εντελώς τυχαία;

Ο άθεος Einstein διατύπωσε το ερώτημα με παραστατικό τρόπο: «Παίζει πράγματι ο Θεός ζάρια;»

Ο Einstein αγαπούσε τη μεταφορική γλώσσα και του άρεσε να χρησιμοποιεί τον «Θεό» στις μεταφορές του, παρά τον δηλωμένο αθεϊσμό του. Στην προκειμένη περίπτωση όμως η φράση του μπορεί να διαβαστεί και κυριολεκτικά: ο Einstein αγαπούσε τον Spinoza, για τον οποίο «Θεός» είναι συνώνυμο της «Φύσης». Επομένως, το «Παίζει πράγματι ο Θεός ζάρια;» σημαίνει κυριολεκτικά: «Είναι πράγματι οι νόμοι της Φύσης μη ντετερμινιστικοί;». Εκατό χρόνια μετά τις διαμάχες ανάμεσα στον Heisenberg και τον Schrödinger, γύρω από αυτό το ερώτημα, όπως θα δούμε, η συζήτηση συνεχίζεται ακόμη.

Σε κάθε περίπτωση, το κύμα ψ του Schrödinger δεν αρκεί για να διαλύσει τις σκοτεινές πλευρές των κβάντων. Δεν αρκεί να σκεφτούμε ότι το ηλεκτρόνιο είναι απλώς ένα κύμα. Το κύμα ψ είναι κάτι όχι και τόσο σαφές, το οποίο καθορίζει την πιθανότητα το ηλεκτρόνιο —ένα σωματίδιο που εμφανίζεται πάντοτε συγκεντρωμένο σε ένα μόνο σημείο— να παρατηρηθεί σε έναν τόπο και όχι σε κάποιον άλλο.

Το κύμα ψ εξελίσσεται με τον χρόνο ακολουθώντας την εξίσωση που έγραψε ο Schrödinger, μόνο όσο δεν το παρατηρούμε. Όταν το παρατηρούμε, πουφ!, συγκεντρώνεται σε ένα σημείο, και εκεί βλέπουμε το σωματίδιο.²⁶

Σαν να αρκούσε και μόνο το γεγονός της παρατήρησης για να μεταβάλει την πραγματικότητα.

Στη σκοτεινή ιδέα του Heisenberg ότι η θεωρία περιγράφει μόνο παρατηρήσεις, και όχι αυτό που συμβαίνει ανάμεσα στη μία παρατήρηση και στην άλλη, προστίθεται τώρα η ιδέα ότι η θεωρία προβλέπει μόνο την πιθανότητα να παρατηρήσουμε το ένα πράγμα ή το άλλο.

Το μυστήριο γίνεται ακόμη βαθύτερο.

3. Η κοκκώδης φύση του κόσμου: «τα κβάντα»

Ο ΚΑΝΤ ΚΑΙ Η ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΦΥΣΙΚΗ (16)

Συνέχεια απόΤρίτη 11. Αυγούστου 2026

Ο ΚΑΝΤ ΚΑΙ Η ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΦΥΣΙΚΗ 16

LUIGI SCARAVELLI

ΚΕΦΑΛΑΙΟ III

Η ΑΙΣΘΗΣΗ ΚΑΙ Ο ΒΑΘΜΟΣ

Σημείωση

Επειδή ήδη από την εποχή του Kant το σημείο αυτό παρανοήθηκε αμέσως³*, μου φαίνεται αναγκαίο να παραθέσω μία σελίδα από την Κριτική, στην οποία διευκρινίζεται περαιτέρω αυτός ο μη χωρικός και άχρονος χαρακτήρας της αίσθησης και αντιπαρατίθεται από τον ίδιο τον Kant προς τη μηχανιστική αντίληψη της πραγματικότητας.

Οι λέξεις «ένταση» και «βαθμός», τις οποίες χρησιμοποιεί ο Kant, μας φέρνουν στον νου το πλάτος της ταλάντωσης του ηχητικού ή του φωτεινού κύματος, δηλαδή ένα χωρικό μέγεθος. Έτσι όμως χάνεται ολόκληρη η σημασία που αποδίδει ο Kant σε αυτόν τον βαθμό, εδώ, στην Κριτική. Ο Hegel, λέγοντας ότι «το εντατικό μέγεθος είναι και το ίδιο ουσιωδώς εκτατικό μέγεθος»³", και λέγοντας: «Η θερμότητα έχει έναν ορισμένο βαθμό· ο βαθμός της θερμότητας, για παράδειγμα ο 10ος, ο 20ός κ.λπ., είναι μια απλή αίσθηση, είναι κάτι υποκειμενικό· αυτός όμως ο βαθμός είναι συγχρόνως παρών για εμάς και ως εκτατικό μέγεθος, ως διαστολή ενός υγρού, του υδραργύρου στο θερμόμετρο, του αέρα ή ακόμη του πηλού κ.λπ.· ένας υψηλότερος βαθμός θερμοκρασίας εκφράζεται ως μακρύτερη στήλη υδραργύρου ή ως περισσότερο συσταλμένος κύλινδρος πηλού· θερμαίνει έναν μεγαλύτερο χώρο, με τον ίδιο τρόπο που ένας χαμηλότερος βαθμός θερμαίνει μόνο έναν μικρότερο χώρο»*· λέγοντας αυτά, ο Hegel χάνει αυτή τη μη χωρική ιδιότητα του βαθμού και, παρά τον λίγο πολύ φανταστικό δυναμισμό της φιλοσοφίας του της φύσης, τείνει να επαναφέρει σε μια καρτεσιανή-χωρική αντίληψη αυτή την «αρχή», η οποία, αντιθέτως, σύμφωνα με τον Kant, οδηγεί σε ένα σαφώς αντικαρτεσιανό αποτέλεσμα. Και το πόσο συνειδητά αντικαρτεσιανός είναι ο Kant ως προς τον «βαθμό» του φαίνεται από την εξέταση αυτής της σελίδας 189–190 της Κριτικής (Β 156):

«Σχεδόν όλοι οι φυσικοί, διαπιστώνοντας μια μεγάλη διαφορά στην ποσότητα ύλης διαφορετικού είδους μέσα στον ίδιο όγκο —αφενός ως προς τη ροπή της βαρύτητας ή του βάρους και αφετέρου ως προς τη ροπή της αντίστασης απέναντι σε άλλες ύλες που βρίσκονται σε κίνηση— συμπεραίνουν ομόφωνα ότι αυτός ο όγκος, δηλαδή το εκτατικό μέγεθος του φαινομένου, πρέπει σε όλες τις ύλες, αν και σε διαφορετικό μέτρο, να είναι κενός». «Αλλά ποιος θα πίστευε ότι αυτοί οι φυσικοί, στην πλειονότητά τους μαθηματικοί και μηχανικοί, θεμελίωναν αυτό το συμπέρασμα αποκλειστικά σε μια μεταφυσική υπόθεση, από την οποία εντούτοις διακηρύσσουν τόσο έντονα ότι θέλουν να ξεφύγουν [!]⁴¹, καθόσον δέχονται ότι το πραγματικό μέσα στον χώρο —δεν εννοώ εδώ το αδιαπέραστο ή το βάρος, διότι αυτά είναι εμπειρικές έννοιες⁴²— είναι παντού ενός και του αυτού είδους [η αραίωση των στοιχείων είναι του Kant] και δεν μπορεί να διαφέρει παρά μόνο ως προς την εκτατική ποσότητα, δηλαδή ως προς την αφθονία του. [Και αυτό είναι καθαρός καρτεσιανισμός και νευτωνισμός· νομίζω μάλιστα ότι στα ονόματα αυτά μπορεί να προστεθεί και εκείνο του Galileo]³.

»Σε αυτή την προϋπόθεση, η οποία δεν μπορεί να έχει βάση στην εμπειρία και γι’ αυτό είναι απλώς μεταφυσική, αντιπαραθέτω μια υπερβατολογική απόδειξη· η απόδειξη αυτή ασφαλώς δεν πρόκειται να εξηγήσει τους διάφορους τρόπους με τους οποίους πληρούται ο χώρος [ας σημειωθεί η κριτική επιφυλακτικότητα του Kant], καταστρέφει όμως ολοκληρωτικά την υποτιθέμενη αναγκαιότητα εκείνης της προϋπόθεσης, σύμφωνα με την οποία η προαναφερθείσα διαφορά δεν μπορεί να εξηγηθεί παρά μόνο αν δεχθούμε την ύπαρξη κενών χώρων· έχει δε το πλεονέκτημα ότι αφήνει τουλάχιστον τον νου ελεύθερο να συλλάβει τη διαφορά αυτή και με άλλον τρόπο, αν η φυσική εξήγηση καταστήσει αναγκαία προς τούτο οποιαδήποτε υπόθεση. [Μιλούσα για κριτική επιφυλακτικότητα, με την έννοια ότι ο Kant προσδίδει στην αρχή του αρνητική αξία, δηλαδή την αξία μιας κριτικής της μηχανιστικής αντίληψης, χωρίς να προχωρεί στη θετική χρησιμοποίησή της για την οικοδόμηση —εδώ— μιας πραγματικής φυσικής. Ας σημειωθεί επιπλέον ότι, ενώ στη φράση “αν η φυσική εξήγηση καταστήσει αναγκαία… οποιαδήποτε υπόθεση” υπογραμμίζει την κεντρική θέση που αποδίδει στο πείραμα, ο Kant έχει συγχρόνως επίγνωση ότι η θεωρία του βαθμού παρέχει στον νου την ελευθερία να σκέφτεται και να αναζητεί τις εξηγήσεις τις οποίες ενδέχεται μια μέρα να καταστήσει αναγκαίες η εμπειρία, μέσα σε ένα πεδίο διαφορετικό από το καθαρά χωροχρονικό· ελευθερία που απουσιάζει ολοκληρωτικά από την καρτεσιανή αντίληψη του φυσικού κόσμου].

»Πράγματι, βλέπουμε ότι, μολονότι ίσοι χώροι μπορούν να πληρούνται ολοκληρωτικά από διαφορετικές ύλες, έτσι ώστε σε κανέναν από αυτούς να μην υπάρχει ούτε ένα σημείο στο οποίο να μην είναι παρούσα η ύλη, εντούτοις κάθε πραγματικό στοιχείο της ίδιας ποιότητας έχει έναν βαθμό αυτής της ποιότητας —βαθμό αντίστασης ή βαρύτητας—, ο οποίος, χωρίς να μειώνεται το εκτατικό μέγεθος ή η εκτατική ποσότητα, μπορεί να ελαττώνεται επ’ άπειρον, προτού διαλυθεί και εξαφανιστεί μέσα στο μηδέν. Έτσι, μια διαστολή που πληροί τον χώρο, όπως για παράδειγμα η θερμότητα, και ομοίως κάθε άλλη πραγματικότητα του φαινομένου, χωρίς να αφήνει ούτε το ελάχιστο τμήμα αυτού του χώρου κενό από την παρουσία της, μπορεί να ελαττώνεται επ’ άπειρον ως προς τους βαθμούς της και, παρ’ όλα αυτά, να πληροί τον χώρο με αυτούς τους μικρότερους βαθμούς στον ίδιο βαθμό που τον πληροί ένα άλλο φαινόμενο με μεγαλύτερους βαθμούς. [Το παράδειγμα της θερμότητας είναι εκείνο που παραπλανά, διότι μας κάνει να σκεφθούμε —όπως έκανε και τον Hegel να σκεφθεί— τη χωρική διαστολή· έτσι όμως χάνεται ολόκληρη η σημασία αυτής της δεύτερης καντιανής αρχής, ενώ η χωρική αποτίμηση είναι το αντικείμενο της πρώτης καντιανής αρχής].

»Σκοπός μου δεν είναι να υποστηρίξω ότι αυτή είναι πράγματι η αιτία της διαφοράς του ειδικού βάρους των υλών [και εδώ σημειώνω εκ νέου την κριτική επιφυλακτικότητα του Kant. Κατά βάθος, πρέπει να πούμε ότι είχε επίγνωση της αξίας της αρχής, δεν διέθετε όμως —επειδή η επιστήμη της εποχής δεν του τα προσέφερε— παραδείγματα πραγμάτων που θα απαιτούσαν επιστημονικά μετρήσεις οι οποίες δεν θα εντάσσονταν στον χώρο και στον χρόνο. Οι μελέτες για τη θερμότητα, ακριβώς εκείνη την εποχή, άρχιζαν να εξομοιώνουν τη θερμότητα με τη μηχανική κίνηση —οδηγώντας ίσως τον Hegel να συλλάβει την εντατική ποσότητα ως εκτατική ποσότητα και να χάσει έτσι τον πυρήνα του ζητήματος—· και αν, από τη μία πλευρά, έφθαναν με αυτόν τον τρόπο σε μια “σαφή και διακριτή” ιδέα αυτού του φαινομένου, το οποίο για τον Cartesio ήταν τόσο σκοτεινό —αν και ο Cartesio είχε ήδη υποστηρίξει ότι θα έπρεπε να αναχθεί στην κίνηση—, από την άλλη πλευρά εξακολουθούσαν να εκπαιδεύουν και να κατευθύνουν τη σκέψη στη φυσική προς μια αποκλειστικά κινηματική οδό]· σκοπός μου είναι μόνο να δείξω, ξεκινώντας από μια αρχή του καθαρού νου, ότι η φύση των αντιλήψεών μας καθιστά δυνατή μια τέτοια εξήγηση και ότι εσφαλμένα θεωρείται πως το πραγματικό στοιχείο του φαινομένου είναι ίσο ως προς τον βαθμό και διαφέρει μόνο ως προς τη συνάθροιση και το εκτατικό της μέγεθος· φθάνουν μάλιστα σχεδόν στο σημείο να ισχυρίζονται ότι αυτό μπορεί να διατυπωθεί a priori ως αρχή του νου»⁴.

Βλέπουμε λοιπόν καθαρά ότι ο Kant έχει πλήρη επίγνωση του καινοφανούς χαρακτήρα της αρχής του και της μη χωρικότητας των μετρήσεων του πραγματικού στις οποίες αυτή οδηγεί.

Όσο για την άλλη δυσκολία, η οποία εμποδίζει και εμπόδισε την κατανόηση αυτής της «αρχής» —δυσκολία όχι ιστορικής τάξεως, αλλά τόσο θεωρητικής ή παραστατικής «οπτικοποίησης» όσο και ουσιαστικής σύλληψης—, αναφερθήκαμε ήδη σε αυτήν λίγο παραπάνω, σε μια σημείωση. Καλό είναι, ωστόσο, να υπενθυμίσουμε ότι προηγουμένως λεγόταν πάντοτε πως η αίσθηση δεν καταλαμβάνει ένα διάστημα χρόνου, δεν καταλαμβάνει μια χρονική διάρκεια, ένα τμήμα χρόνου· ποτέ όμως δεν ειπώθηκε ότι δεν βρίσκεται μέσα στον χρόνο. Η διαφορά αυτή, ίσως λεπτή, είναι θεμελιώδης.

Για τον Kant, η αίσθηση συμβαίνει ή αναδύεται μέσα στην εσωτερική δομή της αισθητικότητας· εδώ όμως δεν εκτείνεται μέσα σε μια διάρκεια, δεν αποτελεί —για να χρησιμοποιήσουμε την καντιανή ορολογία— σύνθεση ενός διαδοχικού ή χρονικού πολλαπλού· καταλαμβάνει μόνο μία στιγμή, μόνο ένα σημείο. Και καταλαμβάνει μόνο ένα σημείο του χρόνου, όποια κι αν είναι η τιμή της ποσότητας ή του μεγέθους που χαρακτηρίζει τον βαθμό κάθε επιμέρους αίσθησης. Οι διάφορες ποσότητες ή τα διάφορα μεγέθη του βαθμού της αίσθησης δεν αποτελούν διαφορετικές ποσότητες ή διαφορετικά μεγέθη χρόνου, μολονότι καθεμία από αυτές τις αισθήσεις βρίσκεται μέσα στον χρόνο.

Ακριβώς λοιπόν αυτός ο χαρακτήρας της αίσθησης, αυτή η ιδιότητά της να βρίσκεται μέσα στον χρόνο, ενώ το μέγεθος του ιδιαίτερου βαθμού της δεν είναι χρόνος ούτε, ως μέγεθος βαθμού, βρίσκεται μέσα στον χρόνο, είναι εκείνο που καθιστά δύσκολη τη σύλληψη της εσωτερικής σημασίας του «βαθμού» και την απομόνωση της ιδιαίτερης ποσοτικής του αξίας από την ποσοτική αξία του χρόνου. Διότι είναι δύσκολο να σχηματίσουμε μια εικόνα κάποιου πράγματος που ασκεί την ενέργειά του μέσα στον χρόνο, χωρίς το ίδιο να είναι χρόνος.

Και ακριβώς μέσα στον χρόνο είναι που το άχρονο ποσοτικό μέγεθος του βαθμού εκδηλώνει την αποτελεσματικότητά του. Αν όμως κατορθώσουμε —και αυτό δεν είναι εύκολο— να αφήσουμε κατά μέρος τις εικόνες ή τα πρότυπα και να στραφούμε στις πραγματικές και συγκεκριμένες μετρήσεις, τότε το πρόβλημα της αποτύπωσης μέσα στον χρόνο διαφορών (fy) οι οποίες δεν είναι χρόνος παρουσιάζει μόνο τεχνικές δυσκολίες, σημαντικές βεβαίως, αλλά όχι ανυπέρβλητες. Τα συνηθισμένα, θα λέγαμε, μαθηματικά ασφαλώς δεν επαρκούν πλέον· οι επεξεργασίες τους όμως που πραγματοποιήθηκαν κατά τις τελευταίες δεκαετίες προσφέρουν και έχουν ήδη προσφέρει ακριβώς ό,τι ήταν αναγκαίο για τον σκοπό αυτό, όταν η φυσική, μετά την ανακάλυψη του Planck, χρειάστηκε να υπολογίσει ποσότητες ή μεγέθη που δεν ήταν πλέον χωρικά και χρονικά, διατηρώντας τα εντούτοις σε αμοιβαία χρονική συνάφεια.

Δεν πιστεύω, ωστόσο, ότι η έλλειψη «μαθηματικών εκφραστικών μέσων» υπήρξε η αιτία της δυσκολίας να γίνει αντιληπτή η «αυτονομία» αυτού του στοιχείου που ανέδειξε ο Kant. Η δυσκολία ήταν εγγενής στη θέση που είχε υιοθετήσει ο Kant απέναντι στη φυσική: ούτε ορθολογιστική, όπως εκείνη του Cartesio και, εν μέρει, του Leibniz, ούτε εμπειριστική, όπως εκείνη πολλών οπαδών του Newton. Ο βαθμός, ως εσωτερικό χαρακτηριστικό της αίσθησης —η οποία βρίσκεται μέσα στον χρόνο, δηλαδή μέσα σε ένα a priori συνεχές, και γι’ αυτό ανήκει, τουλάχιστον εν μέρει, στην ορθολογιστική αντίληψη—, αλλά συγχρόνως ως αξία, ποσότητα ή μέγεθος που μπορεί να διαπιστωθεί μόνο a posteriori, είναι πειραματικός και γι’ αυτό ανήκει στην εμπειριστική αντίληψη. Αποκάλυπτε έτσι το καίριο σημείο της καντιανής θεώρησης, το οποίο είναι τόσο δύσκολο να συλληφθεί σε αυτή την επιμέρους περίπτωση, όσο δύσκολο υπήρξε να κατανοηθεί και στη γενική φιλοσοφική του τοποθέτηση.

Έτσι, η Κριτική, αναδεικνύοντας αυτόν τον βαθμό με το μη χωρικό και άχρονο μέγεθός του, φέρνει στο φως μέσα στα φυσικά φαινόμενα, πέρα από τον χώρο και πέρα από τον χρόνο, μια «διάσταση» που ηχεί εντελώς καινούργια και ακατανόητη στα «κλασικά», δηλαδή στα καρτεσιανά αυτιά. Και μολονότι θέλω κι εγώ να διατηρήσω την επιφυλακτικότητα του Kant, την οποία υπογράμμισα, και να μη σπεύσω να δώσω σε αυτό το μέγεθος ή σε αυτή την ποσότητα μια «κβαντική» ερμηνεία —δηλαδή να δω σε αυτή τη μη χωροχρονική ποσότητα εκείνο το «κβάντο δράσης» το οποίο, εισάγοντας στη φυσική τιμές που δεν μπορούσαν να εκφραστούν με χωροχρονικούς όρους, εκθρόνισε την κλασική φυσική—, δεν μπορώ παρά να θυμηθώ ότι, σύμφωνα με τον Kant, η γνώση «του χώρου εν γένει… θα ήταν απολύτως μηδαμινή και θα περιοριζόταν σε τρυφή επάνω σε απλές χίμαιρες, αν ο χώρος δεν έπρεπε να θεωρηθεί ως όρος των φαινομένων που συγκροτούν την ύλη [για την οποία απαιτείται ο βαθμός] της εμπειρίας»*, σε τέτοιο βαθμό ώστε «η αναπαραγωγική φαντασία… καλεί μέσα σε αυτόν [στον χώρο και στον χρόνο] τα αντικείμενα της εμπειρίας, χωρίς τα οποία οι έννοιες αυτές δεν θα είχαν καμία απολύτως αξία»″. Ενθυμούμενος, δηλαδή, ότι για τον Kant χωρίς αυτό το μη χωρικό και άχρονο στοιχείο δεν θα υπήρχε καθόλου πραγματικότητα, δεν μπορώ, αναφορικά με αυτόν τον «βαθμό», παρά να ακούσω να αντηχεί η ήδη παρατεθείσα φράση του de Broglie:

«Η κλασική φυσική [η οποία αγνοούσε τα κβάντα], πιστή στο καρτεσιανό ιδεώδες, μας παρουσίαζε το σύμπαν ως έναν γιγαντιαίο μηχανισμό, επιδεκτικό απόλυτα ακριβούς περιγραφής μέσω του εντοπισμού των μερών του στον χώρο και των μεταβολών τους στον χρόνο· έναν μηχανισμό του οποίου η εξέλιξη μπορούσε, κατ’ αρχήν, να προβλεφθεί με απόλυτη ακρίβεια, εφόσον διαθέταμε έναν ορισμένο αριθμό δεδομένων σχετικά με την αρχική του κατάσταση»″· αλλά «παρά τη σπουδαιότητα και την έκταση της προόδου που πραγματοποίησε η φυσική κατά τους τελευταίους αιώνες, όσο οι φυσικοί αγνοούσαν την ύπαρξη των κβάντων, δεν μπορούσαν να κατανοήσουν τίποτε από την εσωτερική και βαθύτερη φύση των φυσικών φαινομένων, διότι χωρίς κβάντα δεν θα υπήρχε ούτε φως ούτε ύλη· και, αν επιτρέπεται να παραφράσουμε ένα ευαγγελικό χωρίο, μπορούμε να πούμε ότι τίποτε από όσα δημιουργήθηκαν δεν δημιουργήθηκε χωρίς αυτά»″.

Κατά τον ίδιο τρόπο, για τον Kant της Κριτικής, το να πιστεύουμε ότι κατέχουμε τον φυσικό κόσμο επειδή έχουμε μπροστά μας την εικόνα του χωροχρόνου θα αποτελούσε καθαρή ψευδαίσθηση· διότι «θα περιοριζόταν —αξίζει να επαναλάβουμε τα λόγια του Kant— σε τρυφή επάνω σε απλές χίμαιρες, αν ο χώρος δεν έπρεπε να θεωρηθεί ως όρος των φαινομένων που συγκροτούν την ύλη της εξωτερικής εμπειρίας»″. Για να εκφραστεί όμως η παρουσία αυτής της ύλης απαιτείται μια παράμετρος, μια διάσταση που δεν είναι χωροχρονική και δεν μπορεί να αναχθεί σε αυτήν· διότι «ο χώρος και ο χρόνος —το επαναλαμβάνουμε— όσο καθαρές και αν είναι αυτές οι έννοιες από κάθε εμπειρικό στοιχείο… θα στερούνταν αντικειμενικής εγκυρότητας, νοήματος και σημασίας, αν δεν είχε καταδειχθεί η αναγκαία χρήση τους στα αντικείμενα της εμπειρίας· η παράστασή τους, μάλιστα, είναι ένα απλό σχήμα που αναφέρεται πάντοτε στην αναπαραγωγική φαντασία, η οποία καλεί μέσα σε αυτό τα αντικείμενα της εμπειρίας, χωρίς τα οποία οι έννοιες αυτές [του χώρου και του χρόνου] δεν θα είχαν καμία απολύτως αξία»⁵⁰.

Και αυτά τα αντικείμενα, τα οποία καλούνται να εισέλθουν στο χωροχρονικό σχήμα, μπορούν να εισέλθουν και να διατηρήσουν μέσα σε αυτό την παρουσία τους χωρίς να εξαφανιστούν, μετατρεπόμενα σε χωρικές οντότητες —γεωμετρικά σημεία— ή σε χρονικές οντότητες —χρονικές στιγμές—, μόνο εφόσον φέρουν μαζί τους και διατηρούν πάντοτε το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τους: το ότι διαθέτουν ένα δικό τους, ούτε χωρικό ούτε χρονικό, μέγεθος, δηλαδή μια δική τους διάσταση: τους «βαθμούς». Και επειδή χωρίς αυτούς δεν υπάρχει φυσική πραγματικότητα, δεν μου φαίνεται αθέμιτο να επαναλάβουμε για τους βαθμούς ό,τι μόλις είπε ο de Broglie για τα κβάντα: «ότι τίποτε από όσα δημιουργήθηκαν δεν δημιουργήθηκε χωρίς αυτά».

IV Α. Η ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΒΑΘΜΟΥ

Σημειώσεις:

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ «ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΑΘΑΡΟΥ ΛΟΓΟΥ» 1

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ «ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΑΘΑΡΟΥ ΛΟΓΟΥ» 1

Luigi Scaravelli, Scritti kantiani

Καντιανές μελέτες

Εκδόσεις: La Nuova Italia, 1968

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ

Από τα τρία κύρια μέρη που συγκροτούν την Κριτική του καθαρού λόγου —την Υπερβατική Αισθητική, την Υπερβατική Αναλυτική και την Υπερβατική Διαλεκτική— εμείς, στα μαθήματα αυτά, θα εξετάσουμε μαζί μόνο την Υπερβατική Αναλυτική. Και από αυτή την Αναλυτική, η οποία υποδιαιρείται σε δύο βιβλία —την Αναλυτική των εννοιών και την Αναλυτική των αρχών— θα σταθούμε μόνο στο πρώτο.

Η Αναλυτική των εννοιών είναι αφιερωμένη στην επίλυση ενός προβλήματος, ίχνη του οποίου συναντώνται σε πολλά προκριτικά έργα του Kant. Η πρώτη όμως σαφής και ρητή διατύπωση του προβλήματος, όπως αυτό παρουσιάζεται στην Κριτική του καθαρού λόγου, βρίσκεται στην επιστολή προς τον Marcus Herz της 21ης Φεβρουαρίου 1772, δηλαδή σχεδόν ενάμιση χρόνο μετά τη δημοσίευση της Διατριβής του 1770.

Στο έργο αυτό ο Kant είχε διακρίνει με σαφήνεια, από τη μία πλευρά, τον αισθητό κόσμο και την αισθητικότητα και, από την άλλη, τον νοητό κόσμο και τη διάνοια. Και ενώ είχε μείνει τόσο ικανοποιημένος από το μέρος που αφορούσε την αισθητικότητα, ώστε αυτό, δέκα χρόνια αργότερα, ενσωματώθηκε στην Υπερβατική Αισθητική σχεδόν αυτούσιο ή με μεταβολές μικρής σημασίας, δεν είχε αντιθέτως μείνει ικανοποιημένος από το μέρος που αφορούσε τη διάνοια.

Ιδού το απόσπασμα της επιστολής προς τον Herz, στο οποίο διατυπώνει το νέο του πρόβλημα:
«Έχοντας αναλογιστεί το θεωρητικό μέρος [της φιλοσοφίας] σε ολόκληρη την έκτασή του και σε όλες τις αμοιβαίες σχέσεις που έχουν μεταξύ τους τα επιμέρους τμήματά του, παρατήρησα ότι μου λείπει ακόμη κάτι ουσιώδες, κάτι που στις μακροχρόνιες μεταφυσικές έρευνές μου […] είχε διαφύγει της προσοχής μου και το οποίο στην πραγματικότητα αποτελεί το κλειδί ολόκληρου του μυστηρίου που μέχρι σήμερα παραμένει κρυμμένο από την ίδια τη μεταφυσική. Αναρωτήθηκα, δηλαδή: σε ποια βάση θεμελιώνεται η σχέση ανάμεσα σε εκείνο που ονομάζεται παράσταση μέσα μας και στο αντικείμενο;»

Δύο πράγματα πρέπει να επισημανθούν αμέσως σε αυτά τα λόγια του Kant:
Ο Kant αποδέχεται από την παράδοση τη διάσπαση ανάμεσα στην παράσταση, η οποία βρίσκεται μέσα μας, και στο αντικείμενο, το οποίο δεν βρίσκεται μέσα μας. Και μολονότι στη συνέχεια η Κριτική του καθαρού λόγου διαβρώνει αυτή την προσέγγιση, ο Kant διατηρεί κατά τόπους στα κριτικά έργα του αυτόν τον προκριτικό τρόπο παρουσίασης του προβλήματος.

Ο Kant δεν αμφιβάλλει εδώ ότι υπάρχει συμφωνία ανάμεσα στην παράσταση και στο αντικείμενο· ρωτά μόνο ποιο είναι το θεμέλιο, η βάση που προσδίδει σε αυτή τη σχέση αυστηρό κύρος.

Ας συνεχίσουμε με την επιστολή του Kant, διαιρώντας την επιχειρηματολογία σε τρεις παραγράφους.
«Αν η παράσταση περιέχει μόνο τον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο επηρεάζεται από το αντικείμενο, είναι εύκολο να κατανοήσουμε πώς αυτή συμφωνεί με το αντικείμενο, κατά τον ίδιο τρόπο με τον οποίο το αποτέλεσμα συμφωνεί με την αιτία του [ας σημειωθεί αυτή η ομοιογένεια μεταξύ αιτίας και αποτελέσματος]· και είναι εύκολο να κατανοήσουμε πώς αυτός ο καθορισμός της ψυχής μας μπορεί να παριστά κάτι, δηλαδή μπορεί να έχει ένα αντικείμενο. Οι παθητικές ή αισθητές παραστάσεις έχουν, επομένως, μια κατανοητή σχέση με τα αντικείμενα· και οι αρχές που αντλούνται από τη φύση της ψυχής μας έχουν κατανοητό κύρος για όλα τα πράγματα, εφόσον αυτά πρέπει να αποτελούν αντικείμενα της αίσθησης».

Αυτή είναι η ουσία της Διατριβής που είχε γραφεί δύο χρόνια νωρίτερα και η οποία πέρασε κατόπιν, σχεδόν αυτούσια, στην Υπερβατική Αισθητική. Όσον αφορά, λοιπόν, τα αισθητά αντικείμενα, το ζήτημα θα μπορούσε να θεωρηθεί τακτοποιημένο. Τι συμβαίνει όμως με τα νοητά, δηλαδή γενικά με τα μη αισθητά αντικείμενα ή, ακριβέστερα, με εκείνα στα οποία υπεισέρχεται η διάνοια;

«Στη Διατριβή είχα αρκεστεί να εκφράσω με αρνητικό τρόπο τη φύση των νοητικών παραστάσεων, λέγοντας ότι αυτές δεν αποτελούν τροποποιήσεις της ψυχής μέσω του αντικειμένου».
«Είχα πει: οι αισθητές παραστάσεις παριστούν τα πράγματα όπως εμφανίζονται, ενώ οι νοητικές όπως είναι […] Αποσιώπησα όμως το πώς είναι δυνατή μια παράσταση η οποία αναφέρεται σε ένα αντικείμενο χωρίς να επηρεάζεται κατά κάποιον τρόπο από αυτό […] Με ποιον τρόπο μας δίνονται τα πράγματα, αν δεν μας δίνονται μέσω του τρόπου με τον οποίο μας επηρεάζουν; Και αν αυτές οι νοητικές παραστάσεις εξαρτώνται από την εσωτερική μας δραστηριότητα, από πού προέρχεται η συμφωνία που πρέπει να έχουν με αντικείμενα τα οποία, ωστόσο, δεν παράγονται καθόλου από αυτές τις παραστάσεις;»

Πράγματι, σχετικά με αυτό το τελευταίο σημείο, δηλαδή με την αδυναμία των παραστάσεών μας να παράγουν αντικείμενα, ο Kant είχε πει λίγο προηγουμένως:
«Αν εκείνο που μέσα μας ονομάζεται παράσταση ήταν ενεργό σε σχέση με το αντικείμενο, δηλαδή αν μέσω της παράστασης παραγόταν το ίδιο το αντικείμενο, όπως όταν αντιλαμβανόμαστε τις θεϊκές γνώσεις ως αρχέτυπα των πραγμάτων, τότε θα μπορούσαμε να κατανοήσουμε και τη συμφωνία τους με τα αντικείμενα […] Ωστόσο, ούτε η διάνοιά μας με τις παραστάσεις της αποτελεί την αιτία του αντικειμένου —εκτός από την ηθική, όπου αποτελεί την αιτία των σκοπών— ούτε το αντικείμενο αποτελεί την αιτία των νοητικών παραστάσεων».

Το ότι το αντικείμενο δεν παράγει νοητικές παραστάσεις είχε ήδη λεχθεί λίγο παραπάνω, στο σημείο 2. Και το αντικείμενο δεν παράγει παραστάσεις στη διάνοια, επειδή ο Kant θεωρεί τη διάνοια μη παθητική ικανότητα, δηλαδή μια ικανότητα η οποία δεν υφίσταται από έξω τροποποιήσεις, επιδράσεις ή επηρεασμούς κανενός είδους.

Είναι αναγκαίο να σταθούμε στο επιχείρημα που περιέχεται στην ίδια αυτή παράγραφο, δηλαδή στο ότι η διάνοιά μας, με τις παραστάσεις της, δεν αποτελεί την αιτία της ύπαρξης των αντικειμένων. Με αυτή τη διατύπωση, η οποία απαντά σχεδόν απαράλλακτη σε πολλά σημεία της Κριτικής, ο Kant διακρίνει τη θεία από την ανθρώπινη διάνοια. Η θεία διάνοια νοείται, ή μπορεί να νοηθεί, ως τέτοια ώστε να μπορεί μέσω των δικών της παραστάσεων να παράγει την πραγματικότητα των αντικειμένων. Η ανθρώπινη διάνοια δεν είναι δημιουργική διάνοια.

Είναι χρήσιμο να επισημάνουμε από τώρα ότι η διάνοια την οποία εξετάζει η Κριτική του καθαρού λόγου, το «Εγώ σκέπτομαι», το οποίο αποτελεί κατά κάποιον τρόπο το κέντρο αυτής της διάνοιας, και η υπερβατική αυτοσυνείδηση (Apperzeption), η οποία αποτελεί το κέντρο αυτού του κέντρου, δεν είναι δημιουργικές δραστηριότητες: όχι μόνο δεν δημιουργούν τα φαινόμενα, αλλά δεν δημιουργούν ούτε τις κατηγορίες —ή καθαρές έννοιες—, επειδή οι κατηγορίες αυτές αποτελούν την ίδια τη σύσταση ή διάρθρωση της διάνοιας και όχι προϊόντα της δραστηριότητάς της.

Η ανθρώπινη διάνοια, για να το πούμε με ακριβέστερους όρους, περισσότερο σύμφωνους με τη λογική και γνωσιολογική ορολογία που χρησιμοποιεί ο Kant, όχι μόνο δεν είναι ταυτόσημη με τη θεία διάνοια, αλλά δεν είναι ούτε εποπτική διάνοια. Πρέπει να σημειωθεί εξαρχής ότι στη βάση της λογικής δομής μιας εποπτικής διάνοιας βρίσκεται η αρχή της ταυτότητας, η οποία είναι αναλυτική αρχή.

Πράγματι, είτε αντιληφθούμε τη νοητική εποπτεία ως επαφή, ως βύθιση του εποπτευόμενου πράγματος μέσα στην εποπτεύουσα διάνοια —η οποία στην περίπτωση αυτή θα ήταν, με τον δικό της τρόπο, δεκτική ή παθητική— είτε αντιληφθούμε τη διάνοια ως παραγωγό της πραγματικότητας εκείνου που βρίσκεται ήδη μέσα στη σύστασή της, προκύπτουν τα εξής: στην πρώτη περίπτωση έχουμε την πλήρη αντιστοιχία του αντικειμένου Α με τη διάνοια, η οποία, μέσα σε αυτή την πλήρη αντιστοιχία, γίνεται και η ίδια Α. Έχουμε, επομένως, ως σχήμα, Α = Α, το οποίο αποτελεί το σύμβολο της αναλυτικότητας.

Στη δεύτερη περίπτωση, κατά την οποία η διάνοια —την οποία μπορούμε σχηματικά να ονομάσουμε Α— παράγει άμεσα από τα σπλάχνα της ένα quid, ένα «κάτι» —εφόσον αυτή η παραγωγή δεν αποτελεί δημιουργία με την κυριολεκτική έννοια της θρησκευτικής αντίληψης, αλλά παραγωγή εκείνου που η διάνοια έχει ήδη μέσα της—, έχουμε ως προϊόν της διάνοιας ένα quid το οποίο συμπίπτει με την ίδια τη διάνοια· δηλαδή, και πάλι, το σχήμα Α = Α.

Αντιθέτως, η ανθρώπινη διάνοια είναι «διασκεπτική» (discorsiva), δηλαδή είναι μια ικανότητα της οποίας η λειτουργία συνίσταται στη σύνδεση παραστάσεων μεταξύ τους.

Πρέπει να έχουμε υπόψη ότι η λέξη «παράσταση» έχει στον Kant την ευρύτερη δυνατή σημασία: μπορεί να σημαίνει τόσο τις αισθήσεις όσο και τις έννοιες, τις κατηγορίες ή οποιοδήποτε quid στο οποίο ο Kant επικεντρώνει την προσοχή και την εξέτασή του.

Ας επανέλθουμε στο πρόβλημα του Kant στην επιστολή του 1772. Πρόκειται να ανακαλύψουμε, όπως λέει ο Kant, «από πού προέρχεται στη διάνοια η συμφωνία με τα ίδια τα πράγματα».

Στην επιστολή αυτή ο Kant αναφέρει και απορρίπτει τρεις λύσεις που είχαν εμφανιστεί ιστορικά: εκείνη του Πλάτωνα, επειδή στερείται αποδεικτικής αυστηρότητας· εκείνη του Malebranche, για τον ίδιο λόγο· και εκείνη του Crusius. Σχετικά με την τελευταία θα πει στην Κριτική ότι δεν μπορούμε να αρκεστούμε στη θεωρία σύμφωνα με την οποία ο νους μας είναι κατασκευασμένος κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να συμφωνεί εκ φύσεως με τα πράγματα. Στην περίπτωση αυτή δεν θα μπορούσα να είμαι βέβαιος για τίποτε ούτε θα μπορούσα να διατυπώσω οποιαδήποτε επιστημονική αρχή που να ισχύει για τα αντικείμενα, δηλαδή να «έχει αντικειμενικό κύρος».

«Πράγματι, η έννοια, για παράδειγμα, της αιτίας, η οποία εκφράζει την αναγκαιότητα ενός αποτελέσματος, εφόσον έχει τεθεί ένας όρος, θα ήταν ψευδής, αν στηριζόταν σε μια υποκειμενική, αυθαίρετη και έμφυτη μέσα μας αναγκαιότητα να συνδέουμε ορισμένες εμπειρικές παραστάσεις σύμφωνα με έναν τέτοιο κανόνα σχέσεως [υπαινιγμός, ο οποίος επαναλαμβάνεται συχνά, προς τους εμπειριστές και ιδιαίτερα τους Άγγλους]. Δεν θα μπορούσα να πω: το αποτέλεσμα συνδέεται με την αιτία μέσα στο αντικείμενο, δηλαδή αναγκαία· θα μπορούσα μόνο να πω: είμαι κατασκευασμένος κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να μην μπορώ να σκεφτώ αυτή την παράσταση παρά μόνο ως συνδεδεμένη κατ’ αυτόν τον τρόπο. Και αυτό ακριβώς είναι εκείνο που επιθυμεί περισσότερο ο σκεπτικιστής· διότι τότε ολόκληρη η πεποίθησή μας, η οποία θεμελιώνεται στο υποτιθέμενο αντικειμενικό κύρος των κρίσεών μας, δεν είναι παρά μια απλή ψευδαίσθηση. Και δεν θα έλειπαν εκείνοι που δεν θα παραδέχονταν ότι αισθάνονται μέσα τους αυτή την αναγκαιότητα· τουλάχιστον, δεν θα μπορούσαμε να προβάλουμε σε κανέναν αντιρρήσεις σχετικά με κάτι που θεμελιώνεται αποκλειστικά στον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένο το κάθε υποκείμενο».¹

Ο Kant απορρίπτει αυτές τις τρεις λύσεις, επειδή παρουσίαζαν τη συμφωνία ως μια καθορισμένη ή προκαθορισμένη «αρμονία», η οποία όμως δεν είχε αποδειχθεί, όπως λέει στην ίδια επιστολή λίγες γραμμές μετά τα χωρία που παρατέθηκαν παραπάνω. Αφού υποστηρίζει ότι το σύστημα του Πλάτωνα θα μπορούσε να ονομαστεί σύστημα του influxus hyperphysicus και εκείνο του Crusius σύστημα της harmonia praestabilita intellectualis, προσθέτει:

«Αλλά κατά τον καθορισμό της προελεύσεως και του κύρους των γνώσεών μας, ο deus ex machina είναι το πιο παράλογο πράγμα που θα μπορούσε να επιλεγεί· και, εκτός από τον απατηλό φαύλο κύκλο που δημιουργείται στη σειρά των συμπερασμάτων των γνώσεών μας, έχει επιπλέον το μειονέκτημα ότι προσφέρει στήριξη σε κάθε ιδιοτροπία μας, σε κάθε ευσεβές ή σοφιστικό αποκύημα της φαντασίας».

Στην επόμενη παράγραφο ο Kant πληροφορεί τον Herz ότι είχε κατορθώσει να αναχθεί στις πηγές της νοητικής γνώσεως και να ανακαλύψει αρχές και νόμους για την επίλυση του προβλήματός του. Περιορίζεται όμως σε μια αόριστη αναφορά στην προσπάθεια που κατέβαλε για «την αναγωγή της υπερβατικής φιλοσοφίας, δηλαδή όλων των εννοιών του καθαρού λόγου, σε έναν ορισμένο αριθμό κατηγοριών […] διαιρώντας τες σε τάξεις μέσω λίγων θεμελιωδών νόμων της διανοίας».

Δεν λέει τίποτε περισσότερο ούτε για αυτούς τους νόμους ούτε για τις κατηγορίες και, δυστυχώς, περιορίζεται να πληροφορήσει τον Herz ότι ήταν σε θέση να «προσφέρει μια κριτική του καθαρού λόγου, η οποία θα περιείχε τη φύση τόσο της θεωρητικής όσο και της πρακτικής γνώσεως», και ότι πίστευε πως το έργο θα ήταν έτοιμο για εκτύπωση μέσα σε περίπου τρεις μήνες.

Είναι γνωστό ότι οι τρεις μήνες έγιναν δέκα χρόνια, μολονότι ο Kant δεν είχε διακόψει την εργασία του επάνω σε αυτό το ζήτημα· και ότι το πρακτικό μέρος διαχωρίστηκε τελικά από το θεωρητικό και δημοσιεύθηκε αυτοτελώς το 1788.

Συνεχίζεται

Ο Kant και το Πρόβλημα της Μεταφυσικής 13 Του Martin Heidegger

Συνέχεια από Τρίτη 11. Αυγούστου 2026

Ο Kant και το Πρόβλημα της Μεταφυσικής 13

Του Martin Heidegger

Η αποσυναρμολόγηση της ιδέας μιας Θεμελιακής Οντολογίας μέσω της ερμηνευτικής ανάλυσης της Κριτικής του Καθαρού Λόγου ως θεμελίωσης της Μεταφυσικής

ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΜΗΜΑ
Η θεμελίωση της μεταφυσικής στην πραγμάτωσή της

Β. Τα στάδια της εκτέλεσης του σχεδίου της εσωτερικής δυνατότητας της Οντολογίας

β) Η καθαρή σκέψη μέσα στην πεπερασμένη γνώση

§ 18. Η εξωτερική μορφή της υπερβατολογικής παραγωγής

Ποια είναι η αφορμή για το γεγονός ότι η υπερβατολογική παραγωγή, ως «θέση της υπέρβασης μπροστά στα μάτια μας», λαμβάνει τη μορφή μιας quaestio juris; Σε τι συνίσταται το δικαίωμα και πού βρίσκονται τα όρια αυτής της «νομικής» προβληματικής, η οποία, βέβαια, επιβάλλεται μόνο κατά την πρώτη εισαγωγή της υπερβατολογικής παραγωγής και όχι κατά την πραγματοποίησή της;

Ο Kant δεν χρησιμοποιεί τον όρο «παραγωγή» με τη φιλοσοφική σημασία της deductio, σε αντιδιαστολή προς τον intuitus¹²⁰, αλλά όπως κατανοούν την έκφραση οι «νομικοί». Σε μια νομική διαφορά προβάλλονται «δικαιώματα» ή αποκρούονται «αξιώσεις». Για τον σκοπό αυτό απαιτούνται δύο πράγματα: πρώτον, η διαπίστωση των πραγματικών περιστατικών και του αντικειμένου της διαφοράς (quid facti) και, δεύτερον, η κατάδειξη εκείνου που υφίσταται δικαίως ως θεμελιωμένο δικαίωμα (quid juris). Την κατάδειξη της νομικής δυνατότητας ενός δικαιώματος οι νομικοί την ονομάζουν «παραγωγή».

Γιατί, λοιπόν, ο Kant προσδίδει στο πρόβλημα της δυνατότητας της μεταφυσικής τη μορφή του αιτήματος μιας τέτοιας νομικής παραγωγής; Βρίσκεται άραγε στη βάση του προβλήματος της εσωτερικής δυνατότητας της οντολογίας κάποια «νομική διαφορά»;

Δείχθηκε¹²¹ πώς, για τον Kant, το ερώτημα σχετικά με τη δυνατότητα της metaphysica generalis (οντολογίας) προκύπτει από το ερώτημα σχετικά με τη δυνατότητα της παραδεδομένης metaphysica specialis. Η τελευταία θέλει να γνωρίσει ορθολογικά —από απλές έννοιες— το υπεραισθητό ον. Στις καθαρές έννοιες, δηλαδή στις κατηγορίες, ενυπάρχει η αξίωση μιας οντικής γνώσης a priori. Έχουν ή όχι το δικαίωμα να διεκδικούν αυτή την αρμοδιότητα;

Η αναμέτρηση με την παραδεδομένη μεταφυσική «ως προς τον τελικό σκοπό της» και σε σχέση με την ίδια της τη δυνατότητα μετατρέπεται σε νομική διαδικασία. Ο καθαρός λόγος πρέπει «να προσαχθεί σε δίκη» και οι «μάρτυρες» πρέπει να ανακριθούν. Ο Kant μιλά για ένα «δικαστήριο»¹²². Η νομική διαφορά που εμπεριέχεται στο πρόβλημα της οντολογικής γνώσης απαιτεί την παραγωγή, δηλαδή την κατάδειξη της δυνατότητας της a priori αναφοράς των καθαρών εννοιών σε αντικείμενα. Επειδή το δικαίωμα χρήσης αυτών των εννοιών, οι οποίες δεν προέρχονται από την εμπειρία, δεν μπορεί ποτέ να αποδειχθεί με επίκληση της πραγματικής χρήσης τους, οι καθαρές έννοιες χρειάζονται «πάντοτε παραγωγή»¹²³.

Το δικαίωμα των κατηγοριών πρέπει να κριθεί μέσω της διασάφησης της ουσίας τους. Ως καθαρές παραστάσεις ενοτήτων μέσα σε ένα πεπερασμένο παριστάνειν, εξαρτώνται ουσιωδώς από την καθαρή σύνθεση και, συνεπώς, από την καθαρή εποπτεία. Με άλλα λόγια: η λύση του προβλήματος, το οποίο διατυπώνεται απλώς ως quaestio juris, συνίσταται στην αποκάλυψη της ουσίας των κατηγοριών: δεν είναι notiones, αλλά καθαρές έννοιες οι οποίες, μέσω της καθαρής φαντασίας, σχετίζονται ουσιωδώς με τον χρόνο. Στον βαθμό, όμως, που έχουν αυτή την ουσία, συγκροτούν ακριβώς την υπέρβαση. Συγκροτούν από κοινού το να αφήνεται κάτι να στέκεται απέναντι ως αντικείμενο… Γι’ αυτό αποτελούν εκ των προτέρων προσδιορισμούς των αντικειμένων, δηλαδή του όντος, στον βαθμό που αυτό συναντά ένα πεπερασμένο ον.

Με την αναλυτική διασάφηση της ουσίας των κατηγοριών ως ουσιωδώς αναγκαίων δομικών στοιχείων ή αρμών της υπέρβασης αποδεικνύεται η «αντικειμενική πραγματικότητά» τους.

Για να κατανοήσουμε, ωστόσο, το πρόβλημα της αντικειμενικής πραγματικότητας των κατηγοριών ως πρόβλημα της υπέρβασης, είναι απαραίτητο να μην εκλάβουμε τον καντιανό όρο «πραγματικότητα» με τη σημασία που έχει στη σημερινή «γνωσιοθεωρία», σύμφωνα με την οποία «πραγματικότητα» σημαίνει περίπου «ενεργό ύπαρξη» (Wirklichkeit), αυτό που ο Kant αποκαλεί Dasein ή Existenz. Αντιθέτως, η realitas σημαίνει, όπως εύστοχα τη μεταφράζει ο ίδιος ο Kant, «πραγμότητα» (Sachheit) και δηλώνει το περιεχόμενο του τι είναι το ον, το οποίο οριοθετείται μέσω της essentia. Υπό τον τίτλο της αντικειμενικής πραγματικότητας των κατηγοριών τίθεται το ερώτημα: κατά πόσο μπορεί το πραγματικό περιεχόμενο —η Realität— που παριστάνεται στις καθαρές έννοιες να αποτελεί προσδιορισμό εκείνου που στέκεται απέναντι στην πεπερασμένη γνώση, δηλαδή του όντος ως αντικειμένου (Objekt); Οι κατηγορίες είναι αντικειμενικά πραγματικές, στον βαθμό που ανήκουν στην οντολογική γνώση, η οποία «σχηματίζει» την υπέρβαση του πεπερασμένου όντος, δηλαδή το να αφήνεται κάτι να στέκεται απέναντι ως αντικείμενο…

Τώρα είναι εύκολο να δούμε το εξής: εάν δεν ερμηνεύσουμε την έκφραση «αντικειμενική πραγματικότητα» με βάση την ουσία της καθαρής σύνθεσης της υπερβατολογικής φαντασίας, η οποία συγκροτεί την ουσιώδη ενότητα της οντολογικής γνώσης, αλλά προσκολληθούμε πρωτίστως και αποκλειστικά στην έκφραση την οποία χρησιμοποιεί ο Kant ενόψει της εξωτερικής, εισαγωγικής διατύπωσης της υπερβατολογικής παραγωγής ως νομικού ερωτήματος, δηλαδή στον τίτλο «αντικειμενικό κύρος», και εάν επιπλέον κατανοήσουμε το κύρος, αντίθετα προς το νόημα του καντιανού προβλήματος, ως λογική ισχύ της κρίσης, τότε το αποφασιστικό πρόβλημα χάνεται εντελώς από τα μάτια μας.

Το πρόβλημα, όμως, της «καταγωγής και της αλήθειας»¹²⁴ των κατηγοριών είναι το ερώτημα σχετικά με τη δυνατότητα φανέρωσης του Είναι του όντος μέσα στην ουσιώδη ενότητα της οντολογικής γνώσης. Εάν, ωστόσο, το ερώτημα αυτό πρόκειται να κατανοηθεί συγκεκριμένα και να συλληφθεί ως πρόβλημα, τότε η quaestio juris δεν επιτρέπεται να νοηθεί ως ερώτημα περί κύρους· αντιθέτως, η quaestio juris αποτελεί απλώς τη διατύπωση του αιτήματος μιας αναλυτικής της υπέρβασης, δηλαδή μιας καθαρής φαινομενολογίας της υποκειμενικότητας του υποκειμένου, και μάλιστα ενός πεπερασμένου υποκειμένου.

Εάν όμως, με αυτόν ακριβώς τον τρόπο, λύνεται μέσω της υπερβατολογικής παραγωγής το θεμελιώδες πρόβλημα για το οποίο έδωσε την αφορμή η παραδεδομένη metaphysica specialis, δεν φτάνει άραγε η θεμελίωση ήδη, με το στάδιο που εξετάστηκε τώρα, γενικά στον σκοπό της; Και δεν επιβεβαιώνουν συγχρόνως όσα ειπώθηκαν τη δικαιολογημένη καθιερωμένη πρακτική να θεωρείται, κατά την ερμηνεία της Κριτικής του καθαρού λόγου, η υπερβατολογική παραγωγή ως η κεντρική διερεύνηση μέσα στο θετικό μέρος της Στοιχειώδους Διδασκαλίας; Γιατί χρειάζεται ακόμη ένα περαιτέρω στάδιο της θεμελίωσης της οντολογικής γνώσης; Τι απαιτεί μια ακόμη πιο πρωταρχική αναδρομή στο θεμέλιο της ουσιώδους ενότητας της οντολογικής γνώσης;

Το τέταρτο στάδιο της θεμελίωσης
Το θεμέλιο της εσωτερικής δυνατότητας της οντολογικής γνώσης

Η εσωτερική δυνατότητα της οντολογικής γνώσης φανερώνεται μέσα από την ιδιαίτερη ολότητα της συγκρότησης της υπέρβασης. Το συνεκτικό της κέντρο είναι η καθαρή φαντασία. Ο Kant δεν βρίσκει απλώς «παράδοξο» αυτό το αποτέλεσμα της θεμελίωσης, αλλά τονίζει επανειλημμένα τη σκοτεινότητα προς την οποία αναγκαστικά ωθούν όλες οι διερευνήσεις της υπερβατολογικής παραγωγής. Συγχρόνως, βέβαια, η θεμελίωση της οντολογικής γνώσης επιδιώκει να προχωρήσει πέρα από έναν απλό χαρακτηρισμό της υπέρβασης: να τη διασαφήσει κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να μπορεί να αναπτυχθεί ως συστηματική ολότητα μιας παρουσίασης της υπέρβασης —υπερβατολογική φιλοσοφία ίσον οντολογία.

Η υπερβατολογική παραγωγή κατέστησε, βέβαια, πρόβλημα ακριβώς το σύνολο της οντολογικής γνώσης μέσα στην ενότητά του. Εντούτοις, εξαιτίας της κεντρικής σημασίας της περατότητας και της κυριαρχίας της λογικής —ορθολογικής— προβληματικής στη μεταφυσική, στο προσκήνιο βρισκόταν η διάνοια, δηλαδή η σχέση της προς το ενοποιητικό κέντρο, την καθαρή φαντασία.

Εάν όμως κάθε γνώση είναι πρωταρχικά εποπτεία και η πεπερασμένη εποπτεία έχει τον χαρακτήρα της δεκτικής πρόσληψης, τότε, για μια πλήρη διασάφηση της υπέρβασης, πρέπει να εξεταστεί εξίσου ρητά η σχέση της υπερβατολογικής φαντασίας προς την καθαρή εποπτεία και, συνεπώς, η σχέση της καθαρής διάνοιας προς αυτήν. Ένα τέτοιο εγχείρημα οδηγεί, ωστόσο, στην παρουσίαση της υπερβατολογικής φαντασίας ως προς την ενοποιητική λειτουργία της και, επομένως, στην παρουσίαση της αυτοδιαμόρφωσης της υπέρβασης και του ορίζοντά της κατά την εσώτατη συντέλεσή της. Ο Kant επιχειρεί την αποκάλυψη του ουσιώδους θεμελίου της οντολογικής γνώσης ως πεπερασμένης καθαρής εποπτείας στην ενότητα που ακολουθεί την υπερβατολογική παραγωγή και φέρει τον τίτλο «Για τον σχηματισμό των καθαρών εννοιών της διάνοιας»¹²⁵.

Και μόνον αυτή η επισήμανση της συστηματικής θέσης του κεφαλαίου περί σχηματισμού μέσα στη διάταξη των σταδίων της θεμελίωσης φανερώνει ότι αυτές οι έντεκα σελίδες της Κριτικής του καθαρού λόγου πρέπει να αποτελούν τον πυρήνα ολόκληρου του εκτενούς έργου. Βέβαια, αυτή η κεντρική σημασία της καντιανής διδασκαλίας περί σχηματισμού μπορεί να γίνει πραγματικά εμφανής μόνο με βάση την ερμηνεία του περιεχομένου της. Η ερμηνεία αυτή πρέπει να προσανατολίζεται στο θεμελιώδες ερώτημα σχετικά με την υπέρβαση του πεπερασμένου όντος.

Ο Kant εισάγει αρχικά και πάλι το πρόβλημα με μια περισσότερο εξωτερική μορφή, έχοντας ως καθοδηγητικό νήμα το ερώτημα σχετικά με τη δυνατότητα υπαγωγής των φαινομένων στις κατηγορίες.

Η δικαιολόγηση αυτής της προβληματικής, αντίστοιχα προς την πραγμάτευση της quaestio juris, πρέπει να ακολουθήσει μετά την επεξεργασία της εσωτερικής δυναμικής του προβλήματος του σχηματισμού.

§ 19. Υπέρβαση και αισθητοποίηση

Σημειώσεις:

¹²⁰ Descartes, Regulae ad directionem ingenii, Opera (έκδ. Adam και Tannery), τόμ. X, σ. 368 κ.ε.
¹²¹ Πρβλ. παραπάνω, § 2, σ. 10 κ.ε.
¹²² A 669, B 697· A 703, B 731.
¹²³ A 85, B 117.
¹²⁴ A 128.
¹²⁵ A 137–147, B 176–187.