Οι άνθρωποι του ψεύδους 27

Συνέχεια από Πέμπτη 14. Μαΐου 2026

Οι άνθρωποι του ψεύδους 27

Του M. Scott Peck

Η συνάντηση με το κακό στην καθημερινή ζωή

Κεφάλαιο 4

Charlene: Μια διδακτική περίπτωση

Κακό και δύναμη

Ήταν επίσης αξιοσημείωτα μικροπρεπές.

Η επιθυμία της Charlene να με κατακτήσει, να παίζει μαζί μου, να ελέγχει απολύτως τη σχέση μας, δεν γνώριζε όρια. Φαινόταν να είναι μια επιθυμία για δύναμη καθαρά για χάρη της ίδιας της δύναμης. Δεν ήθελε δύναμη για να βελτιώσει την κοινωνία, να φροντίσει μια οικογένεια, να κάνει τον εαυτό της πιο αποτελεσματικό πρόσωπο ή να επιτύχει με οποιονδήποτε τρόπο κάτι δημιουργικό. Η δίψα της για δύναμη δεν υποτασσόταν σε τίποτε υψηλότερο από την ίδια.

Κατά συνέπεια, ήταν εντελώς άγευστο. Υπήρχε ένα είδος δεξιοτεχνίας με την οποία μπορούσε να λειτουργεί —όπως το ταλέντο της στον χρονισμό, όταν κατέβασε την αυλαία στη σχέση μας. Αλλά αυτή η δεξιοτεχνία δεν είχε μεγάλο σχέδιο. Αφού δεν υποτασσόταν ούτε καν στις απαιτήσεις της πλοκής, της έλειπε η συνοχή. Η παράσταση ήταν τελικά χωρίς νόημα.

Εξαιτίας αυτής της ανόητης, μικροπρεπούς ποιότητας της ζωής της, η Charlene μπορεί να μη φαίνεται σημαντικός χαρακτήρας. Η μόνη συνέπεια του ρόλου της στο δράμα της ζωής ήταν η σειρά των απλώς μικρών ενοχλήσεων που προκαλούσε στον έναν εργοδότη μετά τον άλλον. Αλλά ας υποθέσουμε ότι ήταν η εργοδότρια και όχι η υπάλληλος. Ας υποθέσουμε ότι είχε κληρονομήσει όχι ένα μικρό καταπίστευμα, αλλά μια ολόκληρη εταιρεία για να τη διαχειριστεί με την ύπουλη καταστροφικότητά της. Ή, πιο ρεαλιστικά, ας υποθέσουμε απλώς ότι η Charlene γινόταν μητέρα. Τότε η μάλλον γελοία, αδέξια κωμωδία της ζωής της θα μεταμορφωνόταν ξαφνικά σε άσχημη τραγωδία.

Σε κάποιο σημείο όρισα το κακό ως «την άσκηση πολιτικής δύναμης —δηλαδή την επιβολή της θέλησης κάποιου πάνω στους άλλους μέσω φανερού ή κρυφού εξαναγκασμού— προκειμένου να αποφευχθεί... η πνευματική ανάπτυξη». Εκείνο που έκανε την ύπαρξη της Charlene περισσότερο μια φαρσοκωμωδία παρά μια φρικτή τραγωδία ήταν το απλό γεγονός ότι δεν διέθετε σχεδόν καμία πολιτική δύναμη για να ασκήσει. Δώστε της έναν σύζυγο και πιθανότατα θα γινόταν μια Sarah. Δώστε της ένα παιδί και πιθανότατα θα γινόταν μια κυρία R. Δώστε της ένα έθνος και πιθανότατα θα γινόταν ένας Hitler ή ένας Idi Amin.

Επειδή η ισχυρογνωμοσύνη τους είναι τόσο εξαιρετική —και συνοδεύεται πάντοτε από λαγνεία για δύναμη— υποψιάζομαι ότι οι κακοί είναι πιθανότερο από τους περισσότερους να επιδιώξουν πολιτική μεγέθυνση του εαυτού τους. Κι όμως, συγχρόνως, επειδή δεν υποτάσσονται, η ακραία ισχυρογνωμοσύνη τους είναι πιθανό να τους οδηγήσει σε πολιτικές καταστροφές. Μου φαίνεται νοητό ότι μπορεί να υπήρχε, βαθιά μέσα της, κάποιο κρυφό ένστικτο καλοσύνης στην Charlene, που την οδήγησε να αποφύγει έναν επιτυχημένο γάμο ή την αναζήτηση εξουσίας πάνω σε άλλους. Ασφαλώς έχω γνωρίσει πολλούς ανθρώπους που έχουν στειρώσει τον εαυτό τους ιατρικά ή κοινωνικά ακριβώς επειδή είχαν επίγνωση ότι θα γίνονταν ανίκανοι γονείς.

Έτσι δεν ξέρω με βεβαιότητα αν η Charlene ήταν τόσο πολιτικά ανίσχυρο άτομο επειδή ήταν λιγότερο ή επειδή ήταν περισσότερο κακή. Όλα τα στοιχεία έδειχναν την απόλυτη ισχυρογνωμοσύνη ως τη μόνη αιτία της αποτυχίας της να είναι αποτελεσματικά μοχθηρή. Αλλά θα ήθελα να της δώσω το ευεργέτημα της αμφιβολίας.

Όπως κι αν έχει, η Charlene ήταν μια αποτυχία. Όποιος κι αν ήταν ο λόγος που δεν υπήρξε μεγάλη κακούργος, ήταν εντελώς ανίκανη να είναι δημιουργική. Είτε ήταν είτε δεν ήταν ευλογία μεταμφιεσμένη, η ανικανότητά της παρέμενε ανικανότητα. Και η ανικανότητα δεν είναι για γέλια. Χρησιμοποίησα τη μεταφορά της κωμωδίας για να περιγράψω την αναποτελεσματικότητά της. Τώρα που η χρησιμότητά της έφτασε στο τέλος της, θέλω να αποσύρω τη μεταφορά. Δεν νομίζω ότι η Charlene ήταν αστεία μέσα στην ανικανότητά της. Δεν νομίζω ότι είναι αστείο όταν οποιοδήποτε ανθρώπινο ον είναι λιγότερο ανθρώπινο απ’ όσο μπορεί να είναι.

Διανοητικά λαμπρή, η Charlene ήταν απείρως λιγότερη. Παρόλο που φαινομενικά ήταν αρκετά ευτυχισμένη καθώς όργωνε τη ζωή αφήνοντας πίσω της ένα ίχνος μικρού χάους, και αξιοσημείωτα ικανοποιημένη με την ανικανότητά της, νομίζω ότι ήταν ένας από τους πιο θλιβερούς ανθρώπους που έχω γνωρίσει ποτέ.

Και λυπάμαι που δεν μπόρεσα να τη βοηθήσω. Είτε το ότι ήρθε «για βοήθεια» ήταν ψέμα είτε όχι, πάντως ήρθε σε εμένα. Χρειαζόταν, και άρα άξιζε, περισσότερα από όσα μπορούσα τότε να της δώσω. Η ανικανότητα και η αποτυχία της ήταν δικές μου.

Αν είχα να το ξανακάνω

Όταν εργαζόμουν με την Charlene, δεν ήξερα σχεδόν τίποτε για το ριζικό ανθρώπινο κακό. Δεν πίστευα στην ύπαρξη ούτε του διαβόλου ούτε του φαινομένου της κατοχής. Δεν είχα ποτέ παραστεί σε εξορκισμό. Δεν είχα ποτέ ακούσει τη λέξη «απελευθέρωση». Το ίδιο το όνομα του κακού απουσίαζε από το επαγγελματικό μου λεξιλόγιο. Δεν είχα λάβει καμία εκπαίδευση πάνω στο θέμα. Δεν αποτελούσε αναγνωρισμένο πεδίο μελέτης για έναν ψυχίατρο ή, εν προκειμένω, για οποιοδήποτε υποτιθέμενα επιστημονικό πρόσωπο.

Είχα διδαχθεί ότι όλη η ψυχοπαθολογία μπορούσε να εξηγηθεί με όρους γνωστών ασθενειών ή ψυχοδυναμικών, και ότι μπορούσε να σημανθεί και να περιληφθεί ορθά στο τυπικό Diagnostic and Statistical Manual. Το γεγονός ότι η αμερικανική ψυχιατρική σχεδόν ολοκληρωτικά αγνοούσε ακόμη και τη βασική πραγματικότητα της ανθρώπινης βούλησης δεν μου είχε ακόμη φανεί γελοίο. Κανείς δεν μου είχε μιλήσει ποτέ για περίπτωση σαν της Charlene. Τίποτε δεν με είχε προετοιμάσει για εκείνη. Ήμουν σαν βρέφος.

Έκοψα τα πρώτα μου δόντια με την Charlene. Εκείνη υπήρξε, χωρίς αμφιβολία, μία από τις σημαντικές απαρχές αυτού του βιβλίου.

Όσα έμαθα μέσω της Charlene και κατά τα χρόνια που ακολούθησαν είναι ασήμαντα σε σχέση με όσα χρειάζεται να γίνουν γνωστά για το ανθρώπινο κακό. Αλλά είναι αρκετά ώστε, αν είχα να το ξανακάνω, θα εργαζόμουν με την Charlene πολύ διαφορετικά. Και, ενδεχομένως, η εργασία μας θα μπορούσε να επιτύχει.

Πρώτα απ’ όλα, στην περίπτωση της Charlene, θα έκανα τη διάγνωση του κακού με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα και με πολύ μεγαλύτερη βεβαιότητα. Δεν θα παραπλανιόμουν από τα ιδεοψυχαναγκαστικά της γνωρίσματα ώστε να νομίσω ότι είχα να κάνω με μια συνηθισμένη νεύρωση, ούτε από τον αυτισμό της ώστε να εξετάζω επί μήνες αν είχα ή όχι αποκαλύψει μια παράξενη παραλλαγή σχιζοφρένειας.

Δεν θα περνούσα εννέα μήνες μέσα στη σύγχυση, ούτε περισσότερο από έναν χρόνο κάνοντας άχρηστες οιδιπόδειες ερμηνείες. Όταν τελικά κατέληξα στο συμπέρασμα ότι το πιο βασικό και πραγματικό πρόβλημα της Charlene ήταν το κακό, το έκανα πολύ διστακτικά· και όταν την αντιμετώπισα με αυτό, το έκανα χωρίς καμία αίσθηση αυθεντίας.
Δεν πιστεύω ότι η διάγνωση του κακού είναι κάτι που πρέπει να γίνεται επιπόλαια. Παρ’ όλα αυτά, όλα όσα έμαθα έκτοτε επιβεβαίωσαν τα τότε διστακτικά μου συμπεράσματα. Αν είχα να το ξανακάνω, πιστεύω ότι θα μπορούσα να εντοπίσω το πρόβλημα της Charlene σε τρεις μήνες αντί για τρία χρόνια, και με μια σταθερότητα που ενδεχομένως θα μπορούσε να είναι θεραπευτική.
Θα άρχιζα από τη σύγχυσή μου. Ξέρω τώρα ότι ένα από τα χαρακτηριστικά του κακού είναι η επιθυμία του να συγχύζει. Είχα επίγνωση της σύγχυσής μου μέσα σε έναν μήνα από τότε που άρχισα να εργάζομαι με την Charlene, αλλά την απέδιδα στη δική μου βλακεία. Κατά τον πρώτο χρόνο δεν μου πέρασε ποτέ από τον νου η ιδέα ότι ίσως ήμουν συγχυσμένος επειδή εκείνη ήθελε να με συγχύσει.

Σήμερα θα το έθετα αυτό ως πιθανή υπόθεση και θα άρχιζα να τη δοκιμάζω πολύ γρήγορα. Αν είχα κάνει τέτοιου είδους δοκιμή με την Charlene, είναι περισσότερο από πιθανό ότι η διάγνωση θα είχε διαμορφωθεί μέσα σε σύντομο χρόνο.

Μήπως μια τέτοια ψύχραιμη επάρκεια στην αντιμετώπιση της περίπτωσής της θα είχε διώξει τη Charlene κατευθείαν από τη θεραπεία; Ναι, είναι σαφώς μια πιθανότητα.

Πρέπει να ρωτήσουμε γιατί η Charlene ήρθε σε θεραπεία εξαρχής. Ο δηλωμένος λόγος της, ότι ήθελε βοήθεια, δεν φανερώθηκε ποτέ. Εκείνο που ήταν εμφανές ήταν μια επιθυμία να παίζει μαζί μου και να με σαγηνεύει. Έπειτα πρέπει να ρωτήσουμε γιατί έμεινε στη θεραπεία όσο έμεινε. Εδώ πάλι η απάντηση φαίνεται να είναι ότι, μέσα στην αφέλειά μου και την προθυμία μου να την πάρω τοις μετρητοίς, της πρόσφερα τη συνεχή ευχαρίστηση να παίζει μαζί μου και τη συνεχή ελπίδα ότι θα μπορούσε να επιτύχει να με σαγηνεύσει, να με κατέχει ή να με κατακτήσει.
Τέλος, πρέπει να ρωτήσουμε γιατί η Charlene τελικά εγκατέλειψε τη θεραπεία όταν την εγκατέλειψε. Η πιο προφανής εικασία θα ήταν ότι, καθώς εγώ όλο και περισσότερο «την καταλάβαινα», η δυνατότητα της σαγήνευσής μου γινόταν όλο και πιο απελπιστική και η ικανότητά της να παίζει μαζί μου όλο και πιο περιορισμένη.

Αν είχε γίνει σαφές από νωρίς στην πορεία της εργασίας μας ότι όχι μόνο αναγνώριζα το κακό της αλλά είχα και τη δύναμη να το πολεμήσω, είναι πράγματι πολύ πιθανό ότι η Charlene θα είχε υποχωρήσει βιαστικά από μια αναμέτρηση την οποία τόσο προφανώς δεν μπορούσε να «κερδίσει». Αλλά αν το είχε κάνει, δεν θα ήταν ένα τέτοιο αποτέλεσμα προτιμότερο από αυτό που πράγματι συνέβη; Ασφαλώς θα της είχε γλιτώσει χιλιάδες δολάρια. Δεν μπορώ να δω καμία αρετή σε μια τετραετή θεραπευτική αποτυχία σε σχέση με μια τετράμηνη θεραπευτική αποτυχία.

Πιστεύω, ωστόσο, ότι υπάρχει ίση πιθανότητα η Charlene να είχε παραμείνει στη θεραπεία. Το πιστεύω αυτό για τρεις λόγους.

Ένας λόγος είναι ότι υποψιάζομαι πως η Charlene δεν ήταν ανεπανόρθωτα κακή. Πρέπει να έχουμε κατά νου ότι είναι εξαιρετικά ασυνήθιστο για τους κακούς να υποβάλλουν ποτέ τον εαυτό τους στο καυστικό φως της ψυχοθεραπείας. Είναι πιθανό η Charlene να ανέλαβε τον κίνδυνο λόγω της ισχύος της επιθυμίας της να με «νικήσει». Είναι επίσης πιθανό ότι ανέλαβε τον κίνδυνο επειδή ένα μέρος της —ένα μικρό μέρος, βέβαια— πράγματι ήθελε βοήθεια· είναι πιθανό το κακό της να μην ήταν καθαρόαιμης ποικιλίας. Στην πραγματικότητα, οι δύο δυνατότητες δεν αλληλοαποκλείονται καθόλου. Οι άνθρωποι συχνά είναι «διχασμένοι», και τουλάχιστον μερικοί από όσους είναι κακοί μπορεί να είναι αμφίθυμα κακοί. Η κύρια υπόθεσή μου είναι ότι η Charlene μπήκε στη θεραπεία τόσο από επιθυμία να με κατακτήσει όσο και από επιθυμία να θεραπευθεί.

Ωστόσο, το μέρος της που επιθυμούσε την κατάκτηση φαινόταν μεγαλύτερο. Πώς, λοιπόν, μπορώ να υποθέσω ότι, αν της είχα απαντήσει με περισσότερη γνώση, θα επέτρεπε ποτέ στον εαυτό της να κατακτηθεί — ότι θα μπορούσε ποτέ να χάσει τη μάχη για να κερδίσει την ψυχή της; Ένας λόγος είναι το ζήτημα της αυθεντίας. Έμαθα τα τελευταία αυτά χρόνια ότι το κακό —είτε είναι δαιμονικό είτε ανθρώπινο— υπακούει εκπληκτικά στην αυθεντία. Γιατί συμβαίνει αυτό δεν το ξέρω. Αλλά ξέρω ότι συμβαίνει.
Ας τονίσω ότι η αυθεντία πάνω στη δύναμη του κακού δεν αποκτάται εύκολα. Κερδίζεται με τεράστια προσπάθεια, επιπλέον της γνώσης. Μια τέτοια προσπάθεια μπορεί να γεννηθεί μόνο από την αγάπη. Πιστεύω ότι όταν εργαζόμουν με τη Charlene είχα την αγάπη, αλλά ήταν άχρηστη χωρίς τη γνώση. Τώρα που έχω τη γνώση, θα την αναλάμβανα ξανά —ευχαρίστως, αν είχα την ευκαιρία—, αλλά θα ανατρίχιαζα μπροστά στην ενέργεια που θα απαιτούνταν από εμένα.

Η γνήσια αγάπη είναι πάντοτε τελικά θυσιαστική. Δεν υπάρχουν αρκετά δυνατές λέξεις για να περιγράψουν το πράγμα. Ποτέ δεν είχα την αυτοπεποίθηση να δώσω αληθινή μάχη με το κακό της Charlene. Ξέρω τώρα ότι εκείνος ή εκείνη που θα έδινε αληθινή μάχη με το κακό πρέπει να περιμένει ότι θα εξαντληθεί πέρα από κάθε φαντασία — ίσως ακόμη και πέρα από κάθε δυνατότητα ανάρρωσης. Έτσι σήμερα θα αναλάμβανα γρήγορα —αλλά όχι εύκολα— την αυθεντία πάνω στο κακό της Charlene.
Και από τη νεοαποκτημένη μου γνώση θα έκανα κάτι άλλο που δεν έκανα πριν: θα απευθυνόμουν στον φόβο της.
Έχω επισημάνει νωρίτερα ότι οι κακοί πρέπει να λυπούνται —όχι να μισούνται— επειδή ζουν τη ζωή τους μέσα σε καθαρό τρόμο. Επιφανειακά η Charlene φαινόταν άφοβη. Δεν φοβόταν τα πράγματα που συνήθως κάνουν εμάς τους ανθρώπους ανήσυχους: να μείνουμε από βενζίνη, να χάσουμε την έξοδο στον αυτοκινητόδρομο, να μπούμε σε μια νέα δουλειά. Αλλά τώρα ξέρω ότι η επιφανειακή, σχεδόν ανόητη αταραξία της έκρυβε βάθη τρόμου γνωστά σε λίγους.
Η επιμονή της να ελέγχει κάθε πλευρά της σχέσης μας ρίζωνε στον πανικό: στον τρόμο ότι μπορεί να έχανε τον έλεγχό της. Ο Θεός ξέρει τι θα μπορούσε να της συμβεί αν επέτρεπε στον εαυτό της να βρεθεί στη φροντίδα ενός «ξένου»! Η απαίτησή της να την επιβεβαιώνω προερχόταν από τον φόβο ότι ήταν αδύνατον να επιβεβαιωθεί· η απαίτηση να την αγαπώ, από τον τρόμο ότι δεν θα το έκανα ελεύθερα.

Έτσι θα στόχευα στον φόβο της. Θα της τον αποκάλυπτα. Θα τη συμπονούσα. «Θεέ μου, Charlene», θα έλεγα, «δεν ξέρω πώς μπορείς να ζεις με όλον αυτόν τον τρόμο. Σίγουρα δεν θα ήθελα να είμαι στη θέση σου. Δεν σε ζηλεύω για τον διαρκή σου τρόμο».
Τότε δεν μπορούσα να δώσω στη Charlene τη συμπάθεια που συχνά απαιτούσε. Σήμερα θα μπορούσα. Βέβαια, θα μπορούσε να απορρίψει εντελώς τους όρους με τους οποίους θα της δινόταν. Από την άλλη πλευρά, θα της πρόσφερα μια πολύ γνήσια συμπόνια, και μέσω αυτής ίσως θα μπορούσε να συνειδητοποιήσει ότι πράγματι είχε απελπισμένη ανάγκη θεραπείας.
Τέλος, θα της πρόσφερα αυτή τη θεραπεία. Όταν εργαζόμουν μαζί της, ένιωθα σχεδόν καταβεβλημένος από την αρρώστια της Charlene. Δεν ήμουν βέβαιος ότι είχα τη δύναμη να τη θεραπεύσω. Τώρα, στην πραγματικότητα, ξέρω ότι εγώ, μόνος μου, δεν είχα και ακόμη δεν έχω τη δύναμη, και ότι η ψυχαναλυτική μέθοδος που χρησιμοποίησα δεν ήταν εντελώς η σωστή προσέγγιση γι’ αυτήν.
Τότε δεν ήξερα άλλον δρόμο για να προχωρήσω. Σήμερα είναι διαφορετικά. Ξέρω μια άλλη προσέγγιση, πολύ πιο κατάλληλη και πιθανώς αποτελεσματική σε μια τέτοια περίπτωση. Σήμερα, αν μπορούσα να δω ενδείξεις ότι ένα υγιές μέρος της ήθελε να θεραπευθεί το όλον, θα πρόσφερα στη Charlene, με πεποίθηση και αυθεντία, τα πιθανά μέσα της σωτηρίας της: την απελευθέρωση και τον εξορκισμό.

1 Μεταξύ των λόγων για τους οποίους το οιδιπόδειο σύμπλεγμα είναι τόσο σημαντικό στην ψυχιατρική είναι ότι οι ενήλικες που απέτυχαν να το επιλύσουν συνήθως δυσκολεύονται πολύ να επιτύχουν πολλές από τις παραιτήσεις που απαιτούνται για επιτυχημένες ενήλικες προσαρμογές. Δεν έχουν ακόμη μάθει ότι δεν μπορούν να έχουν και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο.

2 Η επιθυμία παλινδρόμησης σε μια κατάσταση ένωσης με τη μητέρα ήταν ένα από τα τρία χαρακτηριστικά που ο Erich Fromm βρήκε στην ανάλυσή του του μοτίβου της κακής προσωπικότητας, ή του «συνδρόμου της παρακμής» —The Heart of Man: Its Genius for Good and Evil, Harper & Row, 1964. Ονόμασε αυτή την επιθυμία «αιμομικτική συμβίωση». Ασφαλώς βρήκα αυτή την επιθυμία στη Charlene. Αλλά την έχω βρει και σε πολλούς άλλους. Ένας κρίσιμος παράγοντας στο κακό, υποψιάζομαι, δεν είναι απλώς ένας παλινδρομικός πόθος για τη Μητέρα —που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για θεραπεία—, αλλά μάλλον η προσπάθεια να αποκτηθεί η Μητέρα χωρίς παλινδρόμηση: μια επιμονή να λαμβάνει κανείς μητρική φροντίδα χωρίς να παραιτείται ούτε από τον ενήλικο ρόλο ούτε από οποιαδήποτε δύναμη συνδέεται με αυτόν.

3 Με τα λόγια του Martin Buber, οι κακοί επιμένουν σε «επιβεβαίωση ανεξάρτητη από κάθε διαπίστωση» —Good and Evil, Charles Scribner’s Sons, 1953, σ. 136.

4 Simon and Schuster, 1978.

5 Βλ. το I and Thou του Buber, μτφρ. Walter Kaufmann, Charles Scribner’s Sons, 1970.

6 Ίσως δεν είναι χωρίς σημασία ότι ο Malachi Martin, στο Hostage to the Devil, έχει ονομάσει το πρώτο, μακρύτερο και δυσκολότερο στάδιο ενός εξορκισμού «προσποίηση». Είτε η Charlene ήταν ενδεχομένως δαιμονισμένη είτε όχι, η προσποίησή της διαπεράστηκε μόνο από το δικό της ασυνείδητο. Ποτέ δεν αναγνωρίστηκε από εκείνη συνειδητά.

5

Περί κατοχής και εξορκισμού

Υπάρχει ο διάβολος;

Όμηρος του Διαβόλου (Hostage to the Devil) 38

 Συνέχεια από Τρίτη 19. Μαΐου 2026

Όμηρος του Διαβόλου (Hostage to the Devil) 38

Κατοχή και Εξορκισμός στην Αμερική της δεκαετίας του 1990

MALACHI MARTIN

Ο Πετεινός και η Χελώνα

Ήταν ακριβώς 6:00 π.μ. σύμφωνα με το ρολόι του πύργου στην Piazza della Libertà του Udine, όταν η ομάδα των οκτώ Αμερικανών έφυγε από το ξενοδοχείο με δύο λιμουζίνες. Τα πάντα στο ταξίδι τους είχαν σχεδιαστεί μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια, τόσο ως προς τον χρόνο όσο και ως προς το τελετουργικό.

Η ημερομηνία ήταν 23 Ιουλίου, και ήδη ένιωθαν τη ζέστη του κατακαλόκαιρου. Μέσα σε δεκαπέντε λεπτά είχαν διασχίσει τα στενά δρομάκια, περνώντας μπροστά από στοές και περιστύλια, είχαν βγει από την πόλη και βρίσκονταν στον κυματοειδή δρόμο που κατέβαινε μέσα από την παράκτια πεδιάδα. Κάπου κάπου, όταν έφταναν στην κορυφή ενός λόφου, έπιαναν φευγαλέες εικόνες της Αδριατικής Θάλασσας σαν μια λαμπυρίζουσα γαλάζια ταινία στον ορίζοντα. Πολύ βόρεια στέκονταν οι Άλπεις, λευκές και άγρυπνες.

Προορισμός τους ήταν το χωριό Aquileia —πληθυσμός 1.500— περίπου δέκα μίλια νοτιότερα, προς τη θάλασσα. Για τον Carl, τον αρχηγό του ταξιδιού, αυτό θα ήταν μια επιστροφή στην πατρίδα: πριν από πολύ καιρό είχε ζήσει, είχε υποφέρει και είχε θριαμβεύσει στην Aquileia. Για τους επτά συντρόφους του Carl, ήταν ένα προσκύνημα σε σεβαστό ιερό τόπο.

Οι δύο άνδρες που ταξίδευαν μαζί με τον Carl στην πρώτη λιμουζίνα ήταν φίλοι και συνεργάτες του· η γυναίκα, η Maria, ήταν βοηθός του επί τέσσερα χρόνια. Οι τέσσερις φοιτητές στο δεύτερο αυτοκίνητο σπούδαζαν ψυχολογία και ήταν βοηθοί του Carl ως φοιτητές. Εκτός από κορυφαία στιγμή των σπουδών τους, το ταξίδι ήταν γι’ αυτούς μια μυστική τελετή.

Στην πρώτη λιμουζίνα, ο Carl οδηγούσε τη συζήτηση με πανηγυρικό τόνο:

«Βρισκόμαστε στο κατώφλι της ανακάλυψης του πώς ήταν ο χριστιανισμός προτού τον παραμορφώσουν οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι».

Ήταν ένας γεροδεμένος άνδρας στα τέλη της τέταρτης δεκαετίας του, μεσαίου αναστήματος, με κοντοκουρεμένα, κατάμαυρα, σγουρά μαλλιά και γένια· ψηλά, στρογγυλεμένα ζυγωματικά κάτω από ψηλό μέτωπο, μάτια όχι απλώς μαύρα, αλλά λαμπερά μαύρα, σαν στιλβωμένοι αχάτες. Είχε ρωμαϊκή μύτη, μακριά, ίσια, με μια ελαφριά καμπούρα στη μέση. Τα χείλη του ήταν γεμάτα και κάθονταν πάνω σε μια δυνατή γραμμή σαγονιού. Ήταν μαυρισμένος και έδειχνε υγιής. Φορούσε ένα ανοιχτόχρωμο κοστούμι πάνω από ανοιχτό πουκάμισο.
Καθώς μιλούσε, χειρονομούσε ήρεμα για να τονίσει το νόημά του. Το δαχτυλίδι στον δεξιό του δείκτη άστραφτε στον πρωινό ήλιο. Ήταν μια πλατιά χρυσή βέρα στολισμένη με μια χρυσή εικόνα χελώνας. Έπαιζε με τα δύο εμβλήματα ενός αρχαίου ρωμαϊκού θεού, του Ποσειδώνα —ένα δελφίνι και μια τρίαινα— που κρέμονταν στην αλυσίδα του λαιμού του.

Ο Carl ήταν διπλωματούχος ψυχολόγος, με προηγούμενο πτυχίο στη φυσική. Οι σπουδές του τον είχαν οδηγήσει στην παραψυχολογία και στην έρευνα γύρω από τις μη συνηθισμένες καταστάσεις της ανθρώπινης συνείδησης. Υπό την ώθηση των προσωπικών του χαρισμάτων ως μέντιουμ, είχε πειραματιστεί με αστρικά ταξίδια και μετενσάρκωση.

Ύστερα από έντεκα χρόνια εντατικής εργασίας, πήγαινε τώρα στην Aquileia συνοδευόμενος από συνεργάτες και φοιτητές. Διότι εδώ, όπως είχαν μάθει αυτός και οι άλλοι λίγους μήνες νωρίτερα, κατά τη διάρκεια μιας από τις εκστάσεις του Carl, είχε ζήσει περίπου 1.600 χρόνια πριν, σε μια προηγούμενη ύπαρξη, ως δημόσιος συμβολαιογράφος ονόματι Petrus.

Σε εκείνη την έκσταση, που είχε πραγματοποιηθεί υπό ελεγχόμενες εργαστηριακές συνθήκες, ο Carl περιέγραψε με ακρίβεια όχι μόνο την αρχαία Aquileia —το αμφιθέατρό της, τις αγορές, τα δημόσια λουτρά, τα ανάκτορα, τις αποβάθρες, τα κοιμητήρια, τις θριαμβικές αψίδες και τα καταστήματα. Είχε δώσει και μια λεπτομερή αφήγηση για το πώς οι πολίτες της Aquileia του τέταρτου αιώνα είχαν ξαναστήσει ένα δημόσιο άγαλμα του Ποσειδώνα, το οποίο είχε ανατρέψει μια θρησκευτική σέκτα τον προηγούμενο αιώνα. Λίγες εβδομάδες μετά από εκείνη τη συνεδρία, είχαν φτάσει ανεξάρτητα νέα από την Aquileia, που μιλούσαν ακριβώς για ένα τέτοιο άγαλμα και για μια λατινική επιγραφή που επιβεβαίωνε τις δηλώσεις του Carl.
Ο Carl είχε επίσης δώσει λεπτομέρειες για ένα ψηφιδωτό δάπεδο που αποτελούσε μέρος ενός χριστιανικού παρεκκλησίου του τέταρτου αιώνα. Και πρόσθεσε κάτι πικάντικο, που γοήτευσε τους συνεργάτες και τους φοιτητές του: μια περιγραφή ενός πολύ αρχαίου τελετουργικού που τελούνταν από τον Petrus και τους συντρόφους του σε ένα συγκεκριμένο σημείο αυτού του ψηφιδωτού δαπέδου.

Σκοπός του τωρινού τους ταξιδιού ήταν να αναπαραστήσουν εκείνο το τελετουργικό στις 23 Ιουλίου, τη θερινή εορτή του θεού Ποσειδώνα.

Τώρα, στην πρώτη λιμουζίνα, ο Carl περιέγραφε ξανά εκείνο το συγκεκριμένο σημείο και το τελετουργικό. Το σημείο ήταν ένα ψηφιδωτό μετάλλιο που απεικόνιζε μια μάχη ανάμεσα σε έναν κόκκινο πετεινό και μια καφέ χελώνα. Προφανώς ο Petrus και οι σύντροφοί του —«χριστιανοί του αρχικού είδους», σχολίασε ο Carl— συνήθιζαν να έρχονται και να στέκονται σε μονή γραμμή δεξιά από το μετάλλιο. Έπειτα, ένας ένας, πατούσαν πάνω στον Πετεινό —σύμβολο της διανοητικής υπερηφάνειας και της αυτοκρατορικής μανίας για δύναμη, η οποία «είχε διαφθείρει τον γνήσιο και αρχικό χριστιανισμό»—, έπειτα γονάτιζαν και, κοιτάζοντας τη Χελώνα —σύμβολο της αθανασίας και της αιωνιότητας—, πρόφεραν τις λατινικές φράσεις:

Ave Dominus Aquae vivae! Ave Dominus immortalis qui Christum fecisti et reduxisti!
Χαίρε, Κύριε του Ζωντανού Ύδατος! Χαίρε, Αθάνατε Κύριε, που έπλασες τον Χριστό και τον πήρες πίσω!

Αυτή η διορθωτική θρησκευτική όψη των πειραμάτων και των ερευνών του Carl ήταν που είχε προσελκύσει το ενδιαφέρον και την προσοχή πολλών —ιδιαίτερα της ομάδας που τον συνόδευε εκείνο το πρωινό.

Ο Norman είχε ανατραφεί ως Λουθηρανός, αλλά στα τέλη της εφηβείας του είχε επαναστατήσει εναντίον του παραδοσιακού πνεύματος και των συντηρητικών πεποιθήσεων της εκκλησίας του. Πείστηκε ότι ο Luther ήταν ένας αχαλίνωτος επαναστάτης και ότι ο λουθηρανισμός ήταν απλώς μια εφεύρεση του δέκατου έκτου αιώνα, που είχε ελάχιστη σχέση με την αρχική διδασκαλία του Χριστού και των πρώτων χριστιανών.
Ο Albert, ο δεύτερος συνεργάτης του Carl, ήταν πρώην επισκοπελιανός ιερέας. Ύστερα από τρία χρόνια στη διακονία, άρχισε σπουδές ψυχολογίας, πεπεισμένος ότι η εκκλησία του δεν μιλούσε πλέον τη γλώσσα των σύγχρονων ανθρώπων και δεν παρέδιδε πλέον το αρχικό μήνυμα σωτηρίας που είχε κηρύξει ο Χριστός.
Από τους τέσσερις φοιτητές ψυχολογίας, την ομάδα που ταξίδευε στη δεύτερη λιμουζίνα, δύο ήταν καθολικοί —η Donna και ο Keith· ένας, ο Bill, ήταν Εβραίος. Ο Charlie είχε βαπτιστεί στην Πρεσβυτεριανή Εκκλησία, αλλά είχε μεταστραφεί στον Ιουδαϊσμό δύο χρόνια νωρίτερα. Και οι τέσσερις είχαν διαπαιδαγωγηθεί στη διαδεδομένη ιδέα της εποχής τους ότι ο δυτικός χριστιανισμός ήταν προϊόν της ελληνικής φιλοσοφίας και του ρωμαϊκού νομικισμού και οργανωτικού πνεύματος, και ότι οι εκκλησίες ήταν απάτες και ψευδείς εκπρόσωποι της γνήσιας Εκκλησίας του Ιησού.
Το σχέδιο της ομάδας εκείνο το πρωινό ήταν πολύ απλό. Χωρίς τυμπανοκρουσίες ή θόρυβο, σκόπευαν να σταθούν γύρω από τον Carl, ενώ εκείνος θα αναπαριστούσε εκείνο το αρχαίο τελετουργικό πάνω από το συγκεκριμένο μετάλλιο στο αρχαίο δάπεδο του καθεδρικού ναού. Είχαν μαζί τους ένα μαγνητόφωνο και μια κινηματογραφική κάμερα. Όλα τα λόγια και οι χειρονομίες του Carl επρόκειτο να καταγραφούν σε ταινία ήχου και φιλμ. Ο Norman, στενός και παλαιός συνεργάτης του Carl και επίσης ψυχολόγος, θα ενεργούσε ως παρατηρητής: σε κάθε στάδιο θα ανακοίνωνε στο μαγνητόφωνο τι συνέβαινε κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ενώ συγχρόνως αυτό θα κινηματογραφούνταν.

Περίμεναν κατά το ήμισυ ότι ο Carl θα μπορούσε να αποκαλύψει περαιτέρω στοιχεία για τον Petrus και τους αρχαίους ομοπίστους του. Ως ψυχολόγοι, ο Carl και οι σύντροφοί του ήλπιζαν να αποκτήσουν από την εμπειρία κάποιες νέες ενοράσεις στο πεδίο του παραψυχολογικού.
Τέσσερα και μισό μίλια νότια του αυτοκινητοδρόμου Venezia–Trieste, μπήκαν στην Aquileia. Τα πάντα ήταν λουσμένα σε εκτυφλωτικό ηλιακό φως. Όλα τα χρώματα συγχωνεύονταν στη λαμπρότητα της ημέρας. Οι περιστάσεις ήταν ευνοϊκές για τον Carl εκείνο το πρωινό στην Aquileia. Κάθε ίχνος σύγχρονης ζωής και δραστηριότητας ήταν σε νάρκη. Εκείνη τη θερινή εορτή του Ποσειδώνα, του θεού της θάλασσας, καθώς προχωρούσαν αργά προς τον καθεδρικό ναό, όλοι οι ζωντανοί άνθρωποι κοιμούνταν και ήταν κρυμμένοι, σαν να είχε απλώσει επάνω τους ο Ποσειδώνας το δίχτυ του. Ακόμη και τα σκυλιά και οι κότες κοιμούνταν ακόμη. Μια μοναχική γάτα έγλειφε και περιποιούνταν τον εαυτό της πάνω σε μια στέγη, στη σκιά μιας καμινάδας.

Η Maria άγγιξε το χέρι του Carl, χαμογελώντας. Εκείνος ανταποκρίθηκε στην έκφραση ικανοποίησής της με ένα γρήγορο χαμόγελο, αλλά δεν είπε τίποτε. Όλοι κοιτούσαν έξω τους δρόμους του χωριού καθώς κατευθύνονταν προς την πλατεία. Σπίτια, ταβέρνες, καταστήματα γίνονταν ακαθόριστα σχήματα μέσα στην αχλή της ζέστης και του φωτός. Για όσους είχαν μάτια να δουν, αυτό το χρονικό πλαίσιο του εικοστού αιώνα ήταν τώρα διάφανο. Μέσα στη ζέουσα ησυχία αισθάνονταν την παρουσία αρχαίων θεών, ψιθυριστών σκιών και όλων εκείνων που κάποτε περπάτησαν εκεί με την υπερηφάνεια τους, τη θλίψη τους, τους έρωτές τους και τις ήττες τους.
Το χωριό κυριαρχούνταν σχεδόν παράταιρα από τον τεράστιο καθεδρικό ναό και το οξυκόρυφο καμπαναριό του. Η Aquileia, πόλη δύο χιλιάδων ετών, υπήρξε κάποτε η τέταρτη σημαντικότερη ρωμαϊκή πόλη στον κόσμο, μετά την ίδια τη Roma, την Capua και το Milano. Συνδεδεμένη τότε με την Αδριατική μέσω έξι καναλιών, ήταν η μόνη πόλη εκτός Roma που είχε το δικαίωμα να κόβει δικά της νομίσματα. Πρωτεύουσα μιας στρατηγικά και οικονομικά ζωτικής επαρχίας, ήταν περίφημη για το θέατρό της και τις θρησκευτικές της εορτές, για τον εορτασμό των μυστηρίων της και για τα θεραπευτικά της νερά. Ήταν τόπος συνάντησης ρωμαίων αυτοκρατόρων, παπών, συνόδων· έδρα δικού της πατριάρχη· πολύτιμη για Γερμανούς και Αυστριακούς βασιλείς· αντικείμενο διεκδικήσεων από Σλοβένους, Ούννους, Αβάρους, Έλληνες, Φράγκους, Άγγλους, Δανούς.

Τώρα η Aquileia είναι μια άσημη μικρή αγροτική κοινότητα έξω από τους κύριους δρόμους, ένα ξεχασμένο και ασήμαντο χωριό που δεν εμφανίζεται στους γενικούς χάρτες και περιγράφεται από σαρκαστικούς κληρικούς στη Roma ως «ένας καθεδρικός ναός με μερικούς δρόμους κολλημένους επάνω του».

Η ομάδα του Carl κατευθύνθηκε απευθείας στον καθεδρικό ναό· είχαν κάνει συνεννοήσεις με τον φύλακα. Καθώς έφτασαν στην πόρτα, οι φοιτητές βοηθοί άρχισαν το «πείραμα».
Η Donna έβαλε μπροστά την κινηματογραφική κάμερα και ο Bill το μαγνητόφωνο. Όλα ήταν έτοιμα. Καθένας τους ήταν τεταμένος και γεμάτος προσδοκία. Ένας ορισμένος αέρας χαρούμενης αναζήτησης κατέβηκε πάνω τους.
Η πορεία τους τώρα ήταν να μπουν στον καθεδρικό ναό, να βαδίσουν στον κεντρικό του κλίτος, να στρίψουν δεξιά στο ιερό και να κατέβουν στα ερείπια του παρεκκλησίου του τετάρτου αιώνα.
Η συμπεριφορά του Carl άλλαξε τη στιγμή που βγήκε από τη λιμουζίνα. Δεν χαμογελούσε πια και δεν ήταν χαλαρός. Είχε εκείνο το «βλέμμα» που οι συνεργάτες του είχαν μάθει τόσο καλά να αναγνωρίζουν —τα βλέφαρά του βαριά και σχεδόν κλειστά, το κεφάλι υψωμένο, τα χέρια να κρέμονται στα πλευρά του, και στο πρόσωπό του μια ιδιαίτερη λάμψη απορρόφησης και ευλάβειας, την οποία είχαν συνδέσει με τις «εκστάσεις» του. Υπήρχαν υπαινιγμοί έκστασης και ευτυχίας στις άκρες του στόματός του. Η απόλυτη ηρεμία της αρπαγής φαινόταν να κατεβαίνει πάνω του: το μέτωπο και τα μάγουλά του ήταν εντελώς λεία, απαλλαγμένα από ρυτίδες και γραμμές, σαν το δέρμα να είχε ξαφνικά ξανανιώσει ή να είχε τεντωθεί από αόρατο χέρι.

Αλλά η γενική έκφραση ολόκληρου του προσώπου του ήταν αφηρημένη και αναίμακτη. Δεν υπήρχε κανένα ίχνος προσωπικής έκφρασης, καμία ένδειξη λόγου που επρόκειτο να προφερθεί ή πάθους που επρόκειτο να ξεσπάσει· ούτε αυτοπεποίθηση ούτε φόβος, ούτε καλωσόρισμα ούτε ελπίδα καλωσορίσματος, ούτε συμπόνια ούτε προσδοκία συμπόνιας.
Και γύρω από τα μάτια, με έναν τρόπο που κανένας από τους συνεργάτες και τους φοιτητές του δεν μπόρεσε ποτέ να εξηγήσει, υπήρχε εκείνο που είχαν καταλήξει να ονομάζουν «συστροφή» —κάποια στραβότητα, κάποια λοξή δυσμορφία, σαν τα φυσικά περιγράμματα του κρανίου, του μετώπου, των ματιών και των αυτιών να είχαν απλωθεί εκτός άξονα από κάποια υπεράνθρωπη δύναμη που κατοικούσε προσωρινά μέσα του με τεράστια και φοβερή ισχύ. Ήταν άκομψο και άχαρο, αλλά γινόταν αποδεκτό από όσους τον περιέβαλλαν ως αναπόφευκτο. Ο Carl το αποκαλούσε πάντοτε «το θείο μου πάθος».
Διότι η θεωρία του —ή μάλλον η πίστη του— ήταν ότι κατά τις ψυχικές εκστάσεις ένας άνθρωπος με «ανοιχτή ψυχή», όπως συνήθιζε να το διατυπώνει, «καταλαμβάνεται», «κατέχεται» από το υπεράνθρωπο. Το απλώς σωματικό πλαίσιο αυτού του ανθρώπου κατακλύζεται —πάσχει, με αυτή την έννοια— από την εισροή της σιωπηλής θεότητας. Ο λεπτός τοίχος της πραγματικότητας που χωρίζει το θείο και το ανθρώπινο διαρρηγνύεται προσωρινά, και το ανθρώπινο «μαρινάρεται» μέσα στο θείο.

Τώρα όλοι περίμεναν. Ο Carl έπρεπε να κινηθεί και να μιλήσει. Δεν έπρεπε να υπάρξει καμία εξωτερική διακοπή, κανένα εξωτερικό ερέθισμα. Τα λεπτά περνούσαν. Ακόμη δεν είχαν μετακινηθεί από την είσοδο. Τα χείλη του Carl κινούνταν, αλλά δεν ακουγόταν κανένας ήχος. Έπειτα άλλαξε στάση, γυρίζοντας αργά σε ημικύκλιο, πρώτα προς τη θάλασσα, έξι μίλια μακριά, έπειτα προς την κατεύθυνση της Venezia, νοτιοδυτικά. Καθώς γύριζε, είχε στο πρόσωπό του μια ερωτηματική έκφραση. Φαινόταν να περιμένει.
Άκουσαν θραύσματα λέξεων και προτάσεων:
«...το τέταρτο κανάλι... Via Postumia... πρέπει να έχει τον ακέραιο αριθμό των...»

Αλλά η φωνή του βυθίστηκε σε ψίθυρο και έσβησε εντελώς ώσπου να στραφεί προς την κατεύθυνση της Venezia. Στο πρόσωπό του υπήρχε τώρα ένα βλέμμα οργής και πικρίας. Τα χείλη του δούλευαν μανιασμένα, σαν να βρισκόταν σε έντονη διαφωνία ή σχολιασμό. Αλλά δεν άκουγαν τίποτε. Ξανά γύρισε, για να αντικρίσει την πόρτα του καθεδρικού ναού.

«Τώρα 08:00», κατέγραψε ο Norman. «Ο Carl κινείται μέσα στον καθεδρικό ναό. Το δεξί του χέρι είναι υψωμένο σε χαιρετισμό, με την παλάμη στραμμένη προς τα έξω».
Το πρόσωπο του Carl ήταν πάλι ήρεμο. Τα χείλη του είχαν πάψει να κινούνται. Μπήκαν σε μια μεγάλη χρυσοκάστανη θάλασσα σιωπής, ηλιακού φωτός και χρώματος, θολωμένη από τις πέτρινες νευρώσεις μιας στέγης που καμπύλωνε και υψωνόταν πέρα από το οπτικό πεδίο.
Έπειτα ο Carl κατευθύνθηκε ευθεία κατά μήκος του κλίτους των 110 ποδιών. Με πλάτος εξήντα πέντε πόδια, το δάπεδο ήταν ένας ολόκληρος ωκεανός ψηφιδωτών, πλαισιωμένος από συμπαγείς κίονες και από τις δύο πλευρές· κατέληγε σε μια ημικυκλική αψίδα όπου στεκόταν η Αγία Τράπεζα. Οι ακτίνες του ήλιου ξεχύνονταν από τα παράθυρα του κλίτους και έπεφταν λοξά επάνω στην έκταση με αλληλοσυμπλεκόμενες δέσμες φωτός και σκιάς. Η σκόνη λαμπύριζε μέσα στα μονοπάτια του φωτός, κηλιδώνοντας τον αέρα με τα χρώματα των ψηφιδωτών και των γύρω τοίχων: κόκκινο, κίτρινο, ώχρα, πορφυρό, πορτοκαλί, πράσινο.
Στα τρία τέταρτα του κλίτους η μικρή ομάδα βάδιζε επίσημα και σταθερά πάνω σε εκείνο το μαγικό δάπεδο, γεμάτο σχέδια από γιρλάντες, πουλιά, ζώα, ψάρια, αρχαίους Ρωμαίους, όλα να λάμπουν με βαθιές αποχρώσεις και εκλεπτυσμένες μορφές.
Ο Carl έκανε μόνο μία παράκαμψη: όταν έφτασε σε ένα συγκεκριμένο μετάλλιο ενσωματωμένο στο δάπεδο, σταμάτησε. Τα χείλη του κινούνταν ξανά:
«...αδυναμία... να προτιμάς τον θάνατο από τη δύναμη... εκπορνευτική ταπεινοφροσύνη αυτού του αδύναμου...»
Έπειτα, σε κοφτή επανάληψη, κάτω από την ανάσα του, πρόφερε τις παλαιές ρωμαϊκές λέξεις για τη σκληρή δύναμη της Ρώμης:
«Virtus, virtus, virtus, virtus...»

Ο Norman έριξε μια ματιά στο μετάλλιο. «Ο Carl κάνει κύκλο γύρω από αυτό το ψηφιδωτό του Καλού Ποιμένα», κατέγραψε.
Η ίδια η φωνή του Carl έσβησε σε ψιθυριστούς τόνους αηδίας:
«...γαϊδούρι που γκαρίζει... ο θεός του Αλεξάνδρου... ένα γαϊδούρι που γκαρίζει...»
Ύστερα από αυτό, ο Carl προχώρησε ήρεμα, ώσπου έφτασε σε μια πλατιά ψηφιδωτή ζώνη, πέρα από την οποία είδαν μια σύνθετη εικόνα της θάλασσας. Οι αρχαίοι καλλιτέχνες είχαν απεικονίσει βάρκες, ψαράδες, ψάρια όλων των μεγεθών, θαλάσσια φίδια, δελφίνια και ένα επαναλαμβανόμενο θέμα: τον Ιωνά, τη μορφή της Παλαιάς Διαθήκης, μέσα στο στόμα μιας φάλαινας.
Η συμπεριφορά του Carl έγινε ασταθής σε αυτό το σημείο, και το πρόσωπό του καθρέφτιζε ξανά οργή μαζί με σύγχυση και περιφρόνηση. Τραβήχτηκε πίσω με ένα χαμηλό σφύριγμα ανάσας, με το σώμα του σχεδόν σκυφτό. Έπειτα κουνούσε το κεφάλι του από τη μία πλευρά στην άλλη, σαν να αναζητούσε έξοδο ανάμεσα σε επικίνδυνα αγκάθια.
Ο Norman κατέγραφε, με τη φωνή του να σκοντάφτει καθώς ακολουθούσε την αλλαγή της πορείας του Carl:
«Ο Carl κινείται προς τα αριστερά. Αργά... τώρα προς το κέντρο, τώρα προς τα δεξιά —όχι, κινείται πάλι προς τα αριστερά, πατώντας πάνω σε ένα μετάλλιο του Ιωνά».
Έπειτα, σε μια παράπλευρη παρατήρηση προς τη Donna, που ακόμη κινηματογραφούσε όλες τις κινήσεις του Carl: «Πήγαινε μπροστά του, Donna, πήγαινε μπροστά, σε παρακαλώ». Η Donna το έκανε.
Με κόπο, με ξαφνικές στάσεις και προσεκτικά βήματα, ο Carl προχώρησε μέχρι τα σκαλοπάτια του ιερού. Καθώς η Donna έστρεφε την κάμερα επάνω του, τα μάτια του ήταν ορθάνοιχτα και φλεγόμενα από μια οργή που η Donna δεν είχε δει ποτέ μέσα τους.
«Ο Carl γυρίζει πίσω», συνέχισε να καταγράφει ο Norman. «Κατευθύνεται προς την πόρτα της σήραγγας».
Αυτή η σήραγγα οδηγούσε κάτω στο παρεκκλήσιο του τετάρτου αιώνα, πάνω από το οποίο χτίστηκε ο σημερινός καθεδρικός ναός τον ενδέκατο αιώνα.
Η Donna ήταν η πρώτη που έφτασε στο ορθογώνιο δάπεδο του αρχαίου παρεκκλησίου. Φωτογράφισε την άφιξη του Carl, του Norman και των άλλων. Ο Carl τώρα προχωρούσε αλάνθαστα μπροστά, αλλά έσκυψε το κεφάλι του αρκετές φορές, σαν να αναγνώριζε παρουσίες που οι άλλοι δεν μπορούσαν να αντιληφθούν.

Το δάπεδο ήταν άλλη μια περίτεχνη μάζα ρωμαϊκών ψηφιδωτών —φασιανοί, γαϊδούρια, καρποί, ποιμενικές μορφές και σκηνές, λουλούδια. Ο Carl δεν σταμάτησε ώσπου έφτασε σε μια πλατιά ζώνη πορτοκαλί μαρμάρου που διέτρεχε το πλάτος του παρεκκλησίου.
«Ο Carl στέκεται στην πορτοκαλί ζώνη», συνέχισε την καταγραφή του ο Norman. «Πέρα από αυτήν υπάρχουν πολλά γεωμετρικά σχέδια».
Ύστερα από περίπου τριάντα δευτερόλεπτα, η συμπεριφορά του Carl άλλαξε. Το πρόσωπό του φωτίστηκε. Το κεφάλι του υψώθηκε ψηλά. Και τα δύο του χέρια ήταν απλωμένα. Πέρασε την πορτοκαλί ζώνη και βάδισε κατευθείαν προς ένα μετάλλιο που βρισκόταν αμέσως πέρα από τα γεωμετρικά σχέδια. Αυτό ήταν το σημείο όπου επρόκειτο να τελεστεί το αρχαίο τελετουργικό. Το μετάλλιο έδειχνε τη Χελώνα να κοιτάζει αγριεμένα προς τα πάνω τον Πετεινό.
Οι σύντροφοι του Carl συγκεντρώθηκαν γύρω από το μετάλλιο. Η Donna στάθηκε απέναντι από τον Carl, με την κάμερα στραμμένη κατευθείαν επάνω του.
«Τα χέρια του Carl είναι ενωμένα, παλάμη με παλάμη, στο στήθος του», ψιθύρισε ο Norman στο μικρόφωνο. «Τα μάτια του είναι κλειστά. Αυτό είναι».
Μόλις ο Norman το είπε αυτό, ο Carl άνοιξε τα χέρια του σε όλο τους το μήκος, δεξιά κι αριστερά· σήκωσε το κεφάλι του ώσπου τα μάτια του, πίσω από τα κλειστά βλέφαρα, να στραφούν προς τα πάνω. Οι σύντροφοί του άρχισαν να ακούν μισές λέξεις και συλλαβές από εκείνη την αρχαία επωδή που είχε έρθει να απαγγείλει:
«...aquae viv... immortalis...»
Αλλά φαινόταν να πνίγεται ή να τραυλίζει όταν έφτανε στη λέξη Christum. Ποτέ δεν την πρόφερε ολόκληρη. Έβγαινε ως:
«Christ... Christ... Christ...»
—με ομοιοκαταληξία με το grist. Και καθώς τραύλιζε πάνω σε εκείνη την πρώτη συλλαβή, η φωνή του γινόταν όλο και πιο δυνατή, και η αναπνοή του όλο και πιο γρήγορη και κοπιαστική.
«Εδώ, Bill, πάρε το μικρόφωνο», είπε γρήγορα ο Norman, «αλλά κράτησέ το έτσι ώστε να πιάνει ακόμη τα σχόλιά μου και τα λόγια του».
Ο Carl του είχε δώσει την οδηγία ότι, αν παρουσιαζόταν κάποιο απρόβλεπτο εμπόδιο ή δυσκολία, έπρεπε να τον πιάσει ελαφρά από το χέρι και να τον οδηγήσει επάνω στον Πετεινό.
Ο Carl εξακολουθούσε να τραυλίζει:
«Christ... Christ... Christ...»

Η Donna, πίσω από την κάμερά της, πρόσεξε τον λευκό αφρό που μαζευόταν στις άκρες του στόματός του. Ο Norman άπλωσε το χέρι για να πάρει το δεξί χέρι του Carl στο δικό του.
«Θεέ μου!» αναφώνησε με δυνατό ψίθυρο, «το χέρι του είναι σαν πάγος».
Ο Carl τώρα πάλευε. Είχε πάψει να μιλά. Ήταν σαν άνθρωπος που προσπαθεί να προχωρήσει και να βαδίσει κόντρα σε έναν δυνατό, χτυπητό άνεμο. Το χέρι του έτρεμε μέσα στο χέρι του Norman, και ολόκληρο το σώμα του δονούνταν από την προσπάθειά του να σπρώξει προς τα εμπρός, να πατήσει πάνω σε εκείνον τον Πετεινό στο ψηφιδωτό μετάλλιο. Τα χείλη του είχαν τραβηχτεί πίσω πάνω από τα δόντια του από την προσπάθεια. Το δέρμα του προσώπου του τεντώθηκε και άσπρισε· και, παρόλο που δεν μιλούσε πια, άρχισε να βγαίνει από μέσα του ένας χαμηλός στεναγμός, σαν άνθρωπος που εκβάλλει την ανάσα του σε μια τεράστια, κοπιώδη προσπάθεια να περάσει πέρα από ένα εμπόδιο.
Ο Norman ένιωσε το παγωμένο κρύο να μπαίνει στα δικά του δάχτυλα και στο χέρι του, νεκρώνοντας εκεί κάθε αίσθηση, χαλαρώνοντας τη λαβή του πάνω στον Carl.
Ο στεναγμός δυνάμωσε, μεταβλήθηκε σε γρύλισμα, έπειτα αύξησε ξανά την έντασή του ώσπου έμοιαζε με φωνή ανθρώπου που φωνάζει με σφιγμένα δόντια. Ο Norman είχε πια αφήσει το χέρι του Carl και στεκόταν πιο πίσω, συγχυσμένος και ζαλισμένος. Οι άλλοι είχαν τραβηχτεί μερικά βήματα πίσω με ανησυχία μπροστά σε αυτή την απροσδόκητη τροπή των γεγονότων. Ο Carl ήταν τώρα μόνος, εξακολουθώντας να αντικρίζει τη Donna απέναντι από εκείνο το μετάλλιο.

Στο αποκορύφωμα εκείνης της παράξενης πνιχτής κραυγής του Carl, μια αλλαγή φάνηκε να τον καταλαμβάνει· και το σοκ ήταν υπερβολικό για τη Donna. Ξαφνικά, φάνηκε σαν εκείνο που χτυπούσε τον Carl να έκλεισε γύρω του σαν αόρατο κουκούλι. Κάποιοι αθέατοι δεσμοί και περιτυλίγματα σφίχτηκαν γύρω από ολόκληρο το σώμα του, πιέζοντάς τον και στενεύοντάς τον, δένοντάς τον σε μια τσακισμένη στάση και λυγίζοντάς τον όλο και χαμηλότερα προς το έδαφος. Φαινόταν να μικραίνει σε μέγεθος. Η έκφραση της προσπάθειας και της τεταμένης οργής στο πρόσωπό του αντικαταστάθηκε από ένα βλέμμα συντετριμμένης, σπασμένης αβοηθησίας, σχεδόν νηπιακής. Ήταν το βλέμμα κάποιου που προσπαθεί να συρρικνωθεί στη μικρότερη δυνατή διάμετρο του ίδιου του σώματός του.

Η Donna κρατούσε ακόμη την κάμερα σε λειτουργία, αλλά ψιθύρισε πανικόβλητη:
«Κάποιος ας με βοηθήσει! Σας παρακαλώ! Γρήγορα!»

Κανείς δεν κουνήθηκε· δεν μπορούσαν να πάρουν τα μάτια τους από τον Carl. Εκείνος κλαψούριζε με έναν ανεβοκατεβαίνοντα τρόπο, σαν ο πόνος και η πάλη να τον είχαν αδειάσει. Ήταν μια διαμαρτυρία ενάντια στην αγωνία. Όλα αυτά έγιναν υπερβολικά για τη Donna. Η κάμερα γλίστρησε από τα δάχτυλά της στο πάτωμα. Και το τελευταίο πλάνο που τραβήχτηκε από τον Carl τον δείχνει να γέρνει προς τα εμπρός, με τα χέρια του σφιχτά κλειδωμένα πάνω στο στήθος του, το κεφάλι του στριμμένο στο πλάι, τα μάτια κλειστά, τη γλώσσα του ανάμεσα στα δόντια, και στο πρόσωπό του μια έκφραση παραίτησης, ήττας και ανάπαυσης —την ίδια που πολλοί έχουν δει σε όσους έχουν στραγγαλιστεί με γκαρότα ή έχουν πνιγεί. Ήταν ένα βλέμμα εντελώς αδειασμένο.

Ο κρότος από την πτώση της κάμερας της Donna έσπασε την παγωμένη γοητεία των άλλων. Ο Bill και δύο φοιτητές έτρεξαν τελικά να βοηθήσουν τη Donna. Ο Norman και οι άλλοι σήκωσαν τον Carl. Καθώς το έκαναν, το σώμα του χαλάρωσε από την άκαμπτη στάση του και τον μετέφεραν έξω, στον καθαρό αέρα, χαλαρό και αναίσθητο.

Συνεχίζεται

Το ομοσπονδιακό (δημόσιο) χρέος των ΗΠΑ πλησιάζει πλέον τα 40 τρισεκατομμύρια δολάρια

από τον Alessandro Volpi - 20 Μαΐου 2026

Πηγή: Αλεσάντρο Βόλπι

Υπάρχει ένα κολοσσιαίο γεγονός που πολλές ιταλικές τηλεοπτικές και ειδησεογραφικές αφηγήσεις φαίνεται να παραβλέπουν εντελώς, καλλιεργώντας μια «άγνοια» που μοιράζονται οι πολιτικές δυνάμεις. Θα προσπαθήσω να το διευκρινίσω, ελπίζοντας ότι το μέγεθός του μπορεί να γίνει κατανοητό. Το ομοσπονδιακό (δημόσιο) χρέος των ΗΠΑ πλησιάζει τώρα τα 40 τρισεκατομμύρια δολάρια, ένα τερατώδες ποσό με πολλά χαρακτηριστικά. Πρώτον, είναι ένα χρέος που αυξάνεται επειδή πληρώνει συνεχώς αυξανόμενα επιτόκια για να βρει αγοραστές: τα 10ετή ομόλογα έχουν πλέον ξεπεράσει το 4,5% και τα 30ετή ομόλογα είναι πολύ πάνω από 5%. Επιπλέον, είναι ένα χρέος που, παρά τα επιτόκια αυτά, βρίσκει όλο και λιγότερους ξένους αγοραστές: το μερίδιο του ομοσπονδιακού χρέους που κατέχουν ξένοι επενδυτές, τόσο δημόσιοι όσο και ιδιωτικοί, είναι τώρα λιγότερο από 21%, ένα ιστορικό χαμηλό για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Με άλλα λόγια, κανένας ξένος αγοραστής δεν εμπιστεύεται πλέον το ομοσπονδιακό χρέος των ΗΠΑ, σε τέτοιο βαθμό που τα λεγόμενα Credit Default Swaps, ασφαλιστήρια συμβόλαια έναντι της μη αποπληρωμής του αμερικανικού χρέους, είναι πλέον από τα υψηλότερα στον κόσμο, ακόμη υψηλότερα από αυτά για το ιταλικό χρέος, και ειδικά από το 2021, έχουν τετραπλασιαστεί. Ένας άλλος εντυπωσιακός παράγοντας παίζει ρόλο σε αυτό: το ομοσπονδιακό χρέος των ΗΠΑ πλησιάζει πλέον στο μισό του συνολικού παγκόσμιου δημόσιου χρέους όλων των χωρών: 40 τρισεκατομμύρια από τα 92 τρισεκατομμύρια. Με τα τρέχοντα επιτόκια, αναμένεται ότι εντός τριών ετών, το ομοσπονδιακό χρέος των ΗΠΑ θα αντιπροσωπεύει περισσότερο από το μισό του παγκόσμιου συνόλου. Στην πράξη, μια μεμονωμένη χώρα, η οποία δεν είναι η κορυφαία δύναμη στον κόσμο, είναι χρεωμένη, μόνη της, για το μισό του παγκόσμιου δημόσιου χρέους. Κοιτάζοντας πίσω, καταλαβαίνουμε τη σοβαρότητα του ζητήματος, επειδή το 1975, το χρέος των ΗΠΑ αντιπροσώπευε το 25% του παγκόσμιου χρέους, και το 2020, δεν είχε φτάσει ακόμα το 35%. Η τάση φαίνεται πλέον αμείλικτη: είναι άσκοπο να τονίσουμε τι σημαίνει για τις Ηνωμένες Πολιτείες να βρουν τους πόρους για να καλύψουν ένα τόσο ψηλό βουνό και, ταυτόχρονα, τι σημαίνει μια τόσο μαζική παρουσία για τις αγορές ομολόγων και, επομένως, για τα κρατικά ομόλογα άλλων χωρών, που συνθλίβονται από το χρέος των ΗΠΑ και αναγκάζονται να ανταγωνίζονται με ολοένα και πιο μη βιώσιμα επιτόκια που υπαγορεύονται από έναν άρρωστο γίγαντα όπως το αμερικανικό χρέος. Επιπλέον, ένα τέτοιο υποτιμημένο χρέος αναγκάζει την Ομοσπονδιακή Τράπεζα, υπό τον νέο πρόεδρο Κέβιν Γουόλς, να διατηρεί τα επιτόκια, με τρομερές κοινωνικές συνέπειες για έναν υπερχρεωμένο πληθυσμό όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες. Αλλά, όπως μπορεί να αντιταχθούν οι θεωρητικοί της ακαταστασίας των ΗΠΑ, ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ στις Ηνωμένες Πολιτείες διατηρείται και επομένως το χρέος είναι βιώσιμο. Στην πραγματικότητα, αυτό δεν ισχύει πλέον: σήμερα, ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι σχεδόν 137%, ενώ ήταν λίγο πάνω από 100% το 2018. Έτσι, ακόμη και σε αυτό το μέτωπο, η βιωσιμότητα είναι σαφώς κακή. Αυτό που κάνει την κατάσταση ακόμη πιο σοβαρή είναι η σημαντική έλλειψη ρευστών αποταμιεύσεων ικανών να καλύψουν το χρέος, ίσως με έκτακτες φορολογικές εισφορές, επειδή το ποσοστό αποταμίευσης στις ΗΠΑ είναι 4%, πολύ χαμηλότερο από το ευρωπαϊκό ποσοστό του 15%, για να μην αναφέρουμε το κινεζικό ποσοστό του 45%. Φυσικά, σε μια δραματική στιγμή κινδύνου αφερεγγυότητας (προεπιλογή...), η τεράστια ποσότητα ρευστότητας που είναι δεσμευμένη στις υπερτροφικές χρηματιστηριακές αγορές των ΗΠΑ θα μπορούσε να εκτραπεί προς τίτλους χρέους, αλλά αυτό θα σήμαινε μια έκρηξη χρηματοοικονομικής φούσκας γιγαντιαίων διαστάσεων, αρκετή για να κατακλύσει ολόκληρο τον παγκόσμιο χρηματοοικονομικό καπιταλισμό σε μια προσπάθεια να «σωθεί» το χρέος των ΗΠΑ. Τέλος, για να κατανοήσουμε την κλίμακα του φαινομένου από αυτή την τελευταία οπτική γωνία, πρέπει να εξετάσουμε ποιος κατέχει σήμερα το ομοσπονδιακό χρέος των ΗΠΑ, ειδικά τα 32 τρισεκατομμύρια δολάρια που βρίσκονται αυτή τη στιγμή στην αγορά. Οι μεγάλοι διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων των ΗΠΑ, οι μεγάλες τράπεζες και τα μεγάλα funds κατέχουν σήμερα λίγο λιγότερο από το μισό του αμερικανικού χρέους και αντιπροσωπεύουν το στοιχείο που έχει αυξήσει περισσότερο το ποσοστό ιδιοκτησίας του. Με άλλα λόγια, η BlackRock, η State Street, η Fidelity και παρόμοια funds ελέγχουν μεγάλο μέρος της τύχης του αμερικανικού χρέους, στο οποίο διοχετεύουν ένα σημαντικό μέρος της ρευστότητάς τους. Ταυτόχρονα, πρέπει να «εγγυηθούν» τη σταθερότητα των μετοχών στις οποίες είναι κύριοι μέτοχοι, ξεκινώντας από τις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας (πρωτίστως την Nvidia). Τότε η κατάσταση γίνεται πραγματικά σύντομη: το χρέος των ΗΠΑ εκρήγνυται, γίνεται εξαιρετικά ακριβό, υποτιμάται και δεν βρίσκει άλλους αγοραστές εκτός από τα μεγάλα κεφάλαια που πρέπει επίσης να διατηρήσουν την οικονομική φούσκα στην επιφάνεια. Ο κίνδυνος για τον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό είναι ότι οι παγκόσμιες αποταμιεύσεις που κατασχέθηκαν από τους μεγάλους διαχειριστές δεν θα επαρκούν πλέον για να αποτρέψουν την αθέτηση χρέους των ΗΠΑ και να εγγυηθούν τη χρηματοοικονομική φούσκα. Η κατάρρευση δεν είναι πολύ μακριά, επίσης επειδή η ιδέα της εκτύπωσης δολαρίων για την κάλυψη του χρέους, το Άγιο Δισκοπότηρο της νομισματικής κυριαρχίας, έχει πλέον τελειώσει και η αποδολαριοποίηση είναι ένα συνεχιζόμενο φαινόμενο.

Il debito federale (pubblico) degli Stati Uniti sta ormai avvicinandosi a 40 mila miliardi di dollari

Η τέλεια ενσωμάτωση

Πιθανότατα δεν θα μάθουμε ποτέ τι οδήγησε τον Σαλίμ ελ Κούντρι να θερίσει πεζούς με το αυτοκίνητό του. Μάλιστα, δεν γνωρίζουμε καν γιατί αυτός ο άνεργος νεαρός είχε αυτοκίνητο, αλλά όλες οι εξηγήσεις  αναφέρονται, αφενός, στις αρνητικές προκαταλήψεις κατά των αλλοδαπών και, αφετέρου, στη συγκράτηση του δημόσιου λόγου σχετικά με την αγγελική μορφή του μετανάστη. Αφενός, τα παράπονα που είναι δύσκολο να εκφραστούν και έτσι καψαλίζουν στην κοιλιά της κοινωνίας· αφετέρου, ένα στενόμυαλο σχέδιο για δημογραφική αντικατάσταση που δεν μπορεί και δεν πρέπει να αποκαλυφθεί και ως εκ τούτου αφήνεται στην πεισματική συγκράτηση και την ανοησία των εφημερίδων. Δεν γνωρίζουμε καν αν ήταν πραγματικά ψυχικά διαταραγμένος, και θα ήμουν πολύ επιφυλακτικός σε αυτό, δεδομένης της τάσης των μέσων ενημέρωσης να απορρίπτουν εύκολα το θέμα ως προσωπικό ζήτημα, αγνοώντας το κοινωνιολογικά και πολιτισμικά σχετικό ζήτημα. Εάν αυτό το τελευταίο σημείο δεν μπορεί να αποφευχθεί, τότε καταφεύγουμε σε στερεότυπα που εκμεταλλεύονται την ένταξη του τρελού της στιγμής σε διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο, με άμεση αναφορά στη μουσουλμανική θρησκεία. Αλλά αυτά είναι απλώς βότσαλα διάσπαρτα σε μια ακανθώδη συζήτηση που καταγγέλλει την αποτυχία της λεγόμενης ενσωμάτωσης, η οποία δεν υπάρχει και δεν θα έπρεπε καν να λαμβάνεται υπόψη, επειδή, αυστηρά μιλώντας, η αποδοχή ως τέτοια δεν θα έπρεπε να περιλαμβάνει τη δυνατότητα προσαρμογής σε μια διαφορετική κουλτούρα.

Στην πραγματικότητα όμως, η ενσωμάτωση υπάρχει, και μάλιστα στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο. Μπορούμε να την εντοπίσουμε στις επιστολές που έγραψε αυτός ο θεριστής περαστικών στο Πανεπιστήμιο της Μόντενα και του Ρέτζιο Εμίλια, όπου απέκτησε πτυχίο στη διοίκηση επιχειρήσεων. Αυτό το γεγονός έχει τροφοδοτήσει τις σαλπίγγες των εφημερίδων, καταδεικνύοντας πώς η ανεξέλεγκτη μετανάστευση αποτελείται από εκλεπτυσμένους διανοούμενους, μηχανικούς, αρχιτέκτονες και ούτω καθεξής: «todos caballeros», όπως είπε ο Κάρολος Ε΄ στο μικρό πλήθος βοσκών που τον καλωσόρισαν στη Σαρδηνία. Τώρα γνωρίζουμε ότι ένα πτυχίο στα οικονομικά δεν στερείται σε κανέναν, ούτε καν σε εκείνους που δεν μπορούν να κάνουν μαθηματικά, και ότι στην πράξη δεν εξυπηρετεί κανέναν άλλο σκοπό παρά τη διαιώνιση ενός συγκεκριμένου νεοφιλελεύθερου οράματος για τον κόσμο και την κοινωνία. Δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια ιδεολογική εκπαίδευση που παρουσιάζεται ως βέβαιη και οριστική γνώση του κόσμου, αρκετή για να επιφέρει το τέλος της ιστορίας. Τώρα, ο Σαλίμ ελ Κούντρι είχε γράψει στο Πανεπιστήμιο για να παραπονεθεί για την αδυναμία εύρεσης εργασίας συμβατής με τα προσόντα του, και είχε απόλυτο δίκιο: ξεκινώντας από μια διαφορετική κουλτούρα, εντόπισε αμέσως τη μαύρη τρύπα στην ιταλική κοινωνία στην οποία πολλοί από τους συνομηλίκους του, που γεννήθηκαν σε αυτό το πλαίσιο, έχουν παραδοθεί για τουλάχιστον δύο γενιές: το περίφημο κομμάτι χαρτί είναι απλώς ένα κομμάτι χαρτί, πράγματι, και είναι ακόμη και αντιπαραγωγικό σε μια κοινωνία επιβεβλημένης συναίνεσης και προσεκτικά διαχειριζόμενης συμμόρφωσης, σχεδιασμένη να μην φαίνεται έτσι, αλλά μάλλον να δίνει την εντύπωση φτηνών επαναστατών. Σε όσους έρχονται από έξω, ωστόσο, είτε έχουν υπηκοότητα είτε όχι, οι απορίες τους φαίνονται αμέσως ως σπασμένες και απατηλές υποσχέσεις, σε αντίθεση με τους ιθαγενείς που βρίσκουν όλα αυτά φυσικά και λογικά, που δεν βλέπουν το σκουλήκι που τρώει το μήλο. Ο Σαλίμ μπορεί να ήθελε να ενσωματωθεί, αλλά ανακάλυψε ότι το σύστημα στην πραγματικότητα ευδοκιμεί σε παραμύθια και υποσχέσεις, λέγοντας σε όλους να κυνηγούν τα όνειρά τους χωρίς ποτέ να ξυπνούν. Έτσι πήρε το αυτοκίνητο και όρμησε στο πλήθος, σαν τρελός.

Η διαφορετική του θρησκεία, αν υποθέσουμε ότι ο Ελ Κούντρι ήταν θρησκευόμενος, δεν έχει καμία σχέση με αυτό, ακόμα κι αν αυτός ο παράγοντας θα μπορούσε να είναι μέρος ενός συστήματος αυταπάτης ή επιχειρηματολογίας. Αυτό που έχει σημασία είναι το γεγονός ότι ένιωθε ενσωματωμένος στην ανισότητα που κυριαρχεί στην κοινωνία μας, ήταν ενσωματωμένος στην απογοήτευση ενός τρόπου ζωής, των ανύπαρκτων ανθρώπινων σχέσεων, της μοναξιάς που είναι έμφυτη σε μια κοινωνία τόσο ρευστή που γίνεται σχεδόν αέρια όταν εκτίθεται στη ζέστη των έκτακτων περιστατικών που ακολουθούν τον έναν πόλεμο μετά τον άλλον, τον έναν ιό μετά τον άλλον, τον έναν συναγερμό μετά τον άλλον.

La perfetta integrazione | il Simplicissimus

Schelling: μια ιδιοφυία της φιλοσοφίας της φύσεως (Naturphilosophie) 1

 

Schelling: μια ιδιοφυία της φιλοσοφίας της φύσεως (Naturphilosophie) 1

https://www.youtube.com/watch?v=Hw-jL1EER5Q&t=1344s

Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Σήμερα, ακριβώς πριν από 180 χρόνια, αλλά φυσικά όχι ημέρα Κυριακή, ο φιλόσοφος Schelling έδωσε στο Βερολίνο την πρώτη του εναρκτήρια διάλεξη, μπροστά σε ένα εκλεκτό και κατάμεστο ακροατήριο.
Μεταξύ των παρευρισκομένων ήταν, μεταξύ άλλων, ο Friedrich Engels, ο Sören Kierkegaard και ο αναρχικός Bakunin.
Ο Schelling κλήθηκε τότε στο Βερολίνο, στο Πανεπιστήμιο Humboldt, κυρίως για να ξεριζώσει τον «σπόρο του δράκοντα» του Hegelianismus από τη νεολαία εκείνης της εποχής, τους νέους φοιτητές.

Ας πάρουμε λοιπόν σήμερα αυτήν την αφορμή για να προσκαλέσουμε τον φιλόσοφο Schelling με σκοπό τον εξορκισμό ενός εντελώς διαφορετικού «σπόρου του δράκοντα», δηλαδή του «σπόρου του δράκοντα» του Transhumanismus – ακόμη κι αν αυτός για πολλούς ίσως δεν είναι ακόμη ορατός στις λεπτομέρειές του, τουλάχιστον δημόσια.
Η βάση για αυτόν τον εξορκισμό θα είναι μια θεώρηση της Φιλοσοφίας της Φύσης του Schelling, που θα είναι ταυτόχρονα και μια εισαγωγή στην αρχή της Φιλοσοφίας της Φύσης, και μέσα από την οποία θα δούμε πώς αυτή διαφέρει από αυτό που γνωρίζουμε ως αφηρημένη φυσική επιστήμη, ποιές είναι οι θεμελιώδης της αρχές, πώς αυτές εκφράζονται θαυμάσια στον Schelling, τι μπορούμε να μάθουμε από αυτήν και πώς αξίζει να την εκτιμήσουμε.
Αγαπητέ Jochen, καλώς ήρθες.

Jochen Kirchhoff:
Ναι. Θα ήθελα να ξεκινήσω σήμερα με το ερώτημα, πρώτα γενικά: πώς στέκεσαι απέναντι στον Schelling και γιατί τον αποκαλείς –ενώ πολλούς άλλους όχι– ιδιοφυΐα;

Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ναι, αυτή είναι η ερώτηση που με ενδιαφέρει και εμένα – γιατί τον λες ιδιοφυΐα, ενώ άλλοι, όπως ο Nietzsche ή ο Hegel, θεωρούνται αυτονόητα τέτοιοι;

Jochen Kirchhoff:
Θα ξεκινήσω από το δεύτερο ερώτημα. Οι περισσότεροι φιλόσοφοι που χαρακτηρίζονται ως ιδιοφυΐες είναι ο Nietzsche, ο Schopenhauer, σε κάποιο βαθμό ο Hegel, φυσικά και ο Platon κ.ο.κ. — αλλά ποτέ ο Schelling.
Γιατί ο Schelling δεν αποκαλείται ποτέ ιδιοφυΐα; Επειδή υποτιμάται πλήρως. Ο Schelling είναι ο πλέον υποτιμημένος φιλόσοφος στην ιστορία του πνεύματος.
Το όνομά του είναι εξαιρετικά γνωστό, αναφέρεται πάντοτε σε συνάρτηση με τον Fichte, με τον γερμανικό ιδεαλισμό, με τον Hegel φυσικά, αλλά πάντοτε με ένα συγκεκριμένο «αλλά».
Ποτέ δεν τιμήθηκε στην πλήρη του δύναμη. Οι επόμενες γενιές τον αντιμετώπισαν πάντα με αμφιθυμία, φτάνοντας μέχρι και στο συμπέρασμα πως, ναι, μιλά για αυτά τα πράγματα, αλλά στην πραγματικότητα δεν ξέρει τίποτα από φυσικές επιστήμες· ότι όλα είναι συμβολικά, αναλογικά, ή –όπως θα λέγαμε σήμερα– «ασυνάρτητα», «θολά».
Και αυτό είναι ένα θεμελιώδες παρεξήγημα, στο οποίο βεβαίως συνέβαλε και ο ίδιος ο Schelling, πρέπει να το πούμε.
Δεν είναι μόνο σφάλμα των μεταγενεστέρων· υπήρξε πρόβλημα και για τους συγχρόνους του. Ο ίδιος υπήρξε ενόχληση για την εποχή του, για πολλούς λόγους – μπορούμε να το συζητήσουμε αργότερα.
Αλλά με ρώτησες επίσης γιατί εκτιμώ τον Schelling και ποια είναι η σχέση μου με αυτόν.
Στέκομαι απέναντι στον Schelling πολύ θετικά. Όταν ήμουν πολύ νέος, ο φιλόσοφος Helmut Krause μου τράβηξε την προσοχή στον Schelling.
Διάβασα τότε ήδη έργα του και είχα την ευκαιρία, πριν από 40 χρόνια –πολύ καιρός, έτσι;– πριν από 40 χρόνια να γράψω για τον εκδοτικό οίκο Rowohlt μια μονογραφία για τον Schelling. Τότε αγόρασα την πλήρη έκδοση των έργων του και μπορώ να πω ότι έχω διαβάσει περίπου το 80% τους.
Και είναι δύσκολο υλικό. Όποιος αρχίζει να τον διαβάζει χωρίς να έχει ένα ερώτημα, ένα πλαίσιο ή ένα σημείο προσανατολισμού, μπορεί εύκολα να «χαθεί». Έτσι είναι.
Ακόμα και τα πιο γνωστά του έργα, για παράδειγμα το Περί του προβλήματος της ελευθερίας, είναι κείμενα που δεν μπορείς απλώς να δώσεις σε έναν ενδιαφερόμενο αναγνώστη, γιατί «θα πνιγεί», να το πω κάπως λαϊκά.
Όμως υπάρχουν στον Schelling υπέροχα αποσπάσματα — αλλά πρέπει να τα αναζητήσεις. Δεν βρίσκονται εκεί, να λάμπουν μπροστά σου.
Αν κοιτάξει κανείς το έργο του Schelling, δεν θα βρει λέξεις-φάρους που να ξεχωρίζουν αμέσως· όμως υπάρχουν πραγματικά ιδιοφυή, υπέροχα, και γλωσσικά θαυμάσια σημεία – πρέπει απλώς να τα βρεις.
Έτσι, ο Schelling έχει δυσκολία πρόσβασης. Δεν είναι εύκολο να τον προσεγγίσει κανείς.
Και αυτό προσπαθούμε τώρα, ίσως, με το βίντεό μας να φωτίσουμε ξανά. Ο Schelling είναι απλώς συναρπαστικός. Γιατί; Επειδή έχει κάτι να πει.
Όπως είδαμε και στο βίντεό μας για τον Goethe πέρυσι: ο Schelling έχει κάτι να πει, όπως λίγοι άλλοι. Είναι πραγματικά ένα εξαιρετικό πνεύμα που μπορεί να μας βοηθήσει ακόμη και σήμερα.
Ανήκει στους πραγματικά μεγάλους πνευματικούς ανθρώπους, των οποίων η μελέτη μπορεί να μας ωφελήσει και σήμερα. Γι’ αυτό τον θεωρώ θαυμάσιο. Και γι’ αυτό είμαι υπέρ του να τον ξαναδούμε και να τον παρουσιάσουμε εκ νέου.

Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Χρειαζόμαστε τον Schelling, κατά κάποιον τρόπο, αν μπορεί να το πει κανείς έτσι. Και ακριβώς σ’ αυτό θέλουμε σήμερα να εστιάσουμε. Και κυρίως στο ερώτημα πώς, για παράδειγμα, ο Schelling έβλεπε το φως και τη βαρύτητα.
Ποια ήταν η κριτική του απέναντι στη νευτώνεια ουράνια μηχανική και τη φυσική της εποχής του. Η κριτική του απέναντι στην καθαρά μαθηματική αφαίρεση. Η κριτική του στην οικονομική-τελεολογική, δηλαδή απολύτως χρηστική, πρόσβαση προς τη φύση.
Και η κριτική του απέναντι στην αντίληψη ότι η ζωή προέρχεται από το νεκρό. Γιατί για τον Schelling δεν υπάρχει το ανόργανο με την έννοια του απολύτως νεκρού· δεν υπάρχει κάτι που να είναι εξ ολοκλήρου νεκρό. Ήταν λοιπόν από τους πρώτους που διατύπωσαν μια θεωρία για το πώς μπορεί να εξηγηθεί η προέλευση της ζωής από το φαινομενικά νεκρό.
Δηλαδή μέσα από την πανζωότητα όλων των πραγμάτων. Αλλά, για να κατανοήσουμε κάπως πώς έφτασε γενικά σ’ αυτήν την κριτική και στη φιλοσοφία της φύσης του, σε τι απαντά δηλαδή, θα ήθελα να ρωτήσω λίγο για το βιογραφικό υπόβαθρο του Schelling. Και λίγο για τις βασικές προϋποθέσεις, το πνευματικό κλίμα μέσα στο οποίο μεγάλωσε.
Γιατί, στο κάτω-κάτω, ήταν πράγματι ένα παιδί-θαύμα· με την κλασική έννοια, γι’ αυτό και ιδιοφυΐα, καθώς βρισκόταν στο ίδιο ίδρυμα με φίλους πέντε χρόνια μεγαλύτερούς του, τον Hegel και τον Hölderlin. Ακόμη και ο Goethe είχε πει γι’ αυτόν ότι θα μπορούσε να είναι εγγονός του.
Ήταν από τους ελάχιστους φιλοσόφους που ο Goethe σεβόταν — και αυτό είναι μια τεράστια δήλωση. Θα ήθελα λοιπόν να μπούμε λίγο πιο βαθιά σ’ αυτό: ποια είναι η σκέψη του και σε ποιο πλαίσιο αναπτύχθηκε;

Jochen Kirchhoff:
Ο Schelling ήταν πράγματι ένα παιδί-θαύμα. Ένας νέος άνδρας, πρέπει να πούμε, που ήταν και εξαιρετικά ωραίος. Πραγματικά πολύ ωραίος και πολύ έξυπνος· ένας αληθινός «shooting star», όπως θα λέγαμε σήμερα.
Ήδη στα δεκαπέντε του είχε κάνει σημαντικά πράγματα. Και ύστερα, ως φοιτητής θεολογίας στο Ίδρυμα του Tübingen, έμενε μαζί με τον Hegel και τον Hölderlin στο ίδιο δωμάτιο. Απίστευτα στενά.
Είναι απίστευτο: αυτές οι τρεις προσωπικότητες ήταν στενοί φίλοι, επηρέαζαν ο ένας τον άλλον. Ο Schelling ήταν πέντε χρόνια νεότερος από τους άλλους δύο. Ο Hegel και ο Hölderlin γεννήθηκαν το 1770, όπως και ο Beethoven.
Ο Schelling όμως γεννήθηκε το 1775· ήταν δηλαδή πέντε χρόνια μικρότερος. Κι όμως, πολύ γρήγορα έγινε το ηγετικό φιλοσοφικό πνεύμα.
Και μάλιστα επηρέασε και τον Hegel. Ο Hegel, για ένα διάστημα, υπήρξε κατά κάποιον τρόπο μαθητής τού κατά πολύ νεότερου Schelling, προτού κάποτε αποσπαστεί εντελώς από αυτόν. Η φιλία τους δεν διαλύθηκε εντελώς, αλλά υπέστη έναν σοβαρό ρήγμα.
Στο Tübinger Stift λοιπόν, ο Schelling ανέβηκε πολύ γρήγορα και ασχολήθηκε με τη σύγχρονή του φιλοσοφία. Ποια ήταν τότε; Ο Kant. Ο Fichte.
Ας το αναφέρω αυτό ξανά, γιατί ο Kant παίζει τεράστιο ρόλο εδώ. Ο Kant, στην Κριτική του καθαρού λόγου, είχε πει, συνοπτικά, ότι στην πραγματικότητα προβάλλουμε τον κόσμο μέσα από εμάς. Πώς είναι ο κόσμος καθαυτός, το περίφημο «πράγμα καθεαυτό», δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε — και δεν το γνωρίζουμε.
Προβάλλουμε μέσα σ’ ένα άγνωστο Χ κάτι δικό μας. Και αυτό, κατανοημένο ιδεαλιστικά, σημαίνει πως ο ίδιος ο ανθρώπινος νους δημιουργεί, προβάλλει στον κόσμο τον χώρο, τον χρόνο, την αιτιότητα κ.ο.κ. Δηλαδή η ίδια η μεταφυσική πραγματικότητα είναι απρόσιτη στη γνώση.
Πριν από αυτόν, οι φιλόσοφοι όπως ο Spinoza —και σε κάποιο βαθμό και ο Descartes— θεωρούσαν ότι ο κόσμος μπορεί να κατανοηθεί απλώς με τη νόηση, ότι μπορούμε να γνωρίσουμε τον κόσμο μέσω του στοχασμού. Και ο Kant το απέρριψε κατηγορηματικά. Έγινε έτσι ένας «καταστροφέας» — η Κριτική του καθαρού λόγου ήταν ένα πραγματικό χτύπημα στο πρόσωπο της φιλοσοφίας.

Ωστόσο, άφησε πάντα ορισμένα «παράθυρα διαφυγής». Έλεγε πως η μεταφυσική γνώση είναι αδύνατη όσο είμαστε άνθρωποι· εισήγαγε δηλαδή περιοριστικούς όρους.
Και τότε εμφανίστηκε πολύ νωρίς ένας άνδρας, ένας ορισμένος Fichte — που σήμερα σχεδόν κανείς δεν διαβάζει. Ο Fichte συνέχισε τον Kant, ήταν θαυμαστής του Kant, και ο ίδιος χαρισματικός ρήτορας. Ίδρυσε αργότερα πανεπιστήμιο, ήταν παθιασμένος και σπουδαίος ομιλητής. Ποιο πανεπιστήμιο; Το Βερολινέζικο πανεπιστήμιο.
Η Humboldt-Universität — όπως ονομάστηκε αργότερα στην DDR. Παλαιότερα λεγόταν Berliner Universität ή Friedrich-Wilhelms-Universität.
Εκεί ο Fichte υπήρξε καθοριστική μορφή. Εφεύρε τη λεγόμενη Wissenschaftslehre — «Διδασκαλία της επιστήμης». Κυριολεκτικά την έβγαλε απ’ το καπέλο.
Ασχολήθηκε μόνο με τις καθαρά φορμαλιστικές δομές — και με το Εγώ. Ο Fichte ήταν ο πρώτος που είπε: υπάρχει ένα ριζικό Εγώ και ένα ριζικό Μη-Εγώ.

Και υποστήριξε μια απόλυτη διάκριση ανάμεσα στο Εγώ και στο Μη-Εγώ — ακόμη και με τρόπο ιμπεριαλιστικό. Υπάρχουν αποσπάσματα στον Fichte εκπληκτικά, όπου φαίνεται να θέλει, θα λέγαμε, να αποικίσει τον κόσμο με τη βούληση ισχύος του Εγώ.

Με μια ολοκληρωτική αποκοπή από τον κόσμο. Και μία από τις πιο παράξενες σκέψεις του Fichte, που αργότερα ο Schelling την προσλαμβάνει με διαφορετικό τρόπο, είναι ότι το Εγώ «θέτει τον εαυτό του».

Γιατί να θέτει το Εγώ τον εαυτό του; Πρόκειται για το θεμελιώδες ερώτημα της σκέψης — ακόμη και σήμερα — πώς το Εγώ φτάνει στον εαυτό του. Υπάρχει η γνωστή παιδική ερώτηση: «Γιατί είμαι εγώ εγώ και όχι εσύ;» Αυτή η απύθμενη ερώτηση: γιατί είμαι αυτός που είμαι; Τι σχέση έχω με τον εαυτό μου;

Και εκεί ακριβώς ο Fichte λέει: το Εγώ θέτει τον εαυτό του.
Όχι όμως μέσα στον χώρο και τον χρόνο, αλλά σε μια σφαίρα πέρα από χώρο και χρόνο — σε μια απόλυτη σφαίρα το Εγώ «τίθεται».
Αυτό, παρεμπιπτόντως, το υιοθετεί αργότερα και ο Schopenhauer, με διαφορετικό τρόπο· αν και πολεμά σφοδρά τον Fichte και φυσικά θεωρεί τον Hegel απατεώνα, ωστόσο υπάρχουν ισχυρές επιρροές.
Αυτό είναι το καθοριστικό σημείο. Και εκεί ακριβώς συνδέεται ο Schelling, ο οποίος αρχικά θεωρείται μαθητής του Fichte. Μάλιστα θεωρείται ο κύριος μαθητής του Fichte.

Στη συνέχεια όμως απομακρύνεται ολοένα και περισσότερο και από το 1797 αναπτύσσει ένα εντελώς δικό του φιλοσοφικό οικοδόμημα — τη λεγόμενη Φιλοσοφία της Φύσης. Για εννέα χρόνια, από το 1797 έως το 1806, υπάρχει αυτή η «Naturphilosophie». Μέσα σε σύντομο διάστημα δημοσιεύει πολλά έργα.

Όλα τα έργα του είναι ουσιαστικά αποσπασματικά. Και αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ο Schelling, ας το πούμε έτσι, παραμένει ανεπαρκώς κατανοητός, επειδή σκέφτεται με τρόπο αποσπασματικό. Υπάρχει βέβαια το περίφημο έργο του Novalis, Fragmente, αλλά και στον Schelling συμβαίνει το ίδιο· δεν υπάρχει ένα κυρίως έργο, ένα opus magnum.
Το κύριο έργο του, θα μπορούσε να πει κανείς, ίσως είναι τα Weltalter («Οι Εποχές του Κόσμου»), του 1809–1810, αλλά κι αυτό είναι ένα μεγάλο απόσπασμα. Σκέφτεται πάντα εκ νέου, ξεκινά ξανά και ξανά, επαναλαμβάνεται, περιστρέφεται γύρω από τα ίδια ζητήματα, προσφέρει λαμπρές, θαυμαστές σελίδες και ύστερα η σκέψη του χάνεται πάλι. Το είπα και πριν — πρέπει να το φιλτράρει κανείς.

Σκέφτεται δηλαδή αποσπασματικά, και δεν υπάρχει μια κύρια πραγματεία. Αν με ρωτήσεις ποιο είναι το κύριο έργο της φιλοσοφίας της φύσης του Schelling, η απάντηση είναι: δεν υπάρχει. Το Ideen zu einer Philosophie der Natur (1797) περιέχει υπέροχα αποσπάσματα. Έπειτα το περίφημο βιβλίο Über die Weltseele (1798) και αργότερα άλλα.

Κι έπειτα κάνει μια στροφή. Πρέπει να το αναφέρουμε αυτό, πριν επιστρέψουμε στη Φιλοσοφία της Φύσης. Ανακαλύπτει τον Jakob Böhme.

Αυτό υπήρξε τεράστια επιρροή πάνω του — μέσω του Franz von Baader, που ήταν επίσης μια ισχυρή προσωπικότητα. Ο Baader είχε ανακαλύψει τον Jakob Böhme, και ο Schelling επηρεάστηκε βαθιά από αυτόν. Ο λεγόμενος «μέσος Schelling» είναι ουσιαστικά Böhmeaner, δηλαδή οπαδός του Böhme.

Μπορεί κανείς να παρακολουθήσει με ακρίβεια πώς ενσωματώνει τον Böhme στη σκέψη του. Και τότε συμβαίνει ένα σοκ στη ζωή του: ο θάνατος της Karoline, της γυναίκας του, τον στρέφει εξ ολοκλήρου προς το πνευματικό πεδίο. Υπάρχει ένα έργο εκείνης της περιόδου όπου μιλά ακόμη και για ενσάρκωση σε άλλους πλανήτες.

Εμφανίζονται παράδοξες, εντυπωσιακές ιδέες, που αργότερα εγκαταλείπει. Είναι χαρακτηριστικό του Schelling ότι σε κάθε νέο στάδιο σκέψης του ξεκινά πάλι από την αρχή. Υπήρξε στη Würzburg, στο Erlangen, στο München· εμφανιζόταν παντού, είχε οπαδούς, αλλά δεχόταν και σφοδρές επιθέσεις. Αυτή η συνεχής νέα αρχή του προκαλούσε σύγχυση.
Είχε πολλούς αντιπάλους — ο Schelling δέχτηκε δριμείες επιθέσεις. Και ο ίδιος δεν ήταν καθόλου επιεικής· πρέπει να το πούμε, εκείνη την εποχή ήταν απολύτως συνηθισμένο — κάτι που πολλοί σήμερα δεν γνωρίζουν πια. Οι φιλόσοφοι πολεμούσαν με σκληρά μέσα, κατακεραύνωναν ο ένας τον άλλον.
Ο Schelling ήταν επίσης εξαιρετικά πολεμικός. Αν θεωρούσε άδικη μια κριτική, μπορούσε να κατακεραυνώσει τον κριτή του. Δεν ήταν ευγενής, καθόλου ευγενής.

Ήταν σκληρός ο αγώνας για την «κυριαρχία της ερμηνείας». Και τέτοιοι αγώνες υπάρχουν ξανά και σήμερα. Έγραψε, για παράδειγμα, μια πραγματεία-«μνημείο» για τον Heinrich Jacobi, ο οποίος τον είχε επιτεθεί — κάτι που σήμερα θα ήταν ένα βίντεο στο YouTube με τίτλο «Η καταστροφή του…».

Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ναι, ενδιαφέρον, έτσι θα ήταν πράγματι σήμερα.

Jochen Kirchhoff:
Και τώρα ερχόμαστε στον όψιμο Schelling — ξανά στο 1841. Ο γηραιός Schelling εξακολουθεί να δείχνει υπέροχος, πολύ ωραίος άντρας, ελκυστικός για τις γυναίκες, αλλά και συναρπαστικός για τους άντρες.
Τότε λαμβάνει αυτή την πρόσκληση — πριν από 180 χρόνια. Και συμβαίνει το εξής· θέλω να το προσθέσω σ’ αυτά που είπες: ο Schelling εμφανίζεται, μιλά αργά, προσεκτικά, αλλά με μια κάποια επιτήδευση.
Παρουσιάζεται ως ο ολοκληρωτής της φιλοσοφίας, σχεδόν ως ο Μεσσίας της φιλοσοφίας. Στην πρώτη του διάλεξη η αίθουσα είναι κατάμεστη· στη δεύτερη πολύ λιγότεροι ακροατές, στην τρίτη ακόμη λιγότεροι — και μετά όλο και λιγότεροι.
Ο Schelling προκαλεί σε πολλούς αμηχανία. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, τραγικό, γιατί έχει πράγματι να προσφέρει τεράστια πράγματα. Αλλά, όπως συμβαίνει συχνά με τους μεγάλους φιλοσόφους, υπερεκτιμά τον εαυτό του, «τραβάει υπερανάληψη» στο φιλοσοφικό του κεφάλαιο και κουράζει πλήρως το ακροατήριό του.
Και το αληθινό του κεφάλαιο, το ουσιαστικό του έργο, δεν το αναφέρει καν πια. Τα ισχυρότερα πράγματά του είναι η Φιλοσοφία της Φύσης. Κι αυτό δεν εμφανίζεται καθόλου πλέον.

Μιλά τότε για τη Φιλοσοφία της Αποκάλυψης και τη Φιλοσοφία της Μυθολογίας — θέματα που είχε ήδη θίξει ως νεαρός. Έτσι, ο Schelling αποτυγχάνει στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, αποσύρεται όλο και περισσότερο και αργότερα μιλά μόνο σε μικρούς κύκλους· πεθαίνει το 1854.

Ο Schelling διέτρεξε μια τεράστια πορεία· εμείς όμως ασχολούμαστε κυρίως με εκείνη την περίοδο των εννέα ετών, 1797–1806. Τότε, μέσω του Goethe, λαμβάνει μια καθηγεσία φιλοσοφίας στην Ιένα. Ο Goethe εκτιμά τον νεαρό Schelling, συνομιλούν συχνά.
Ο Schelling εκτιμά επίσης τη θεωρία των χρωμάτων του Goethe — και οι δύο τα βρίσκουν θαυμάσια. Έτσι γίνεται καθηγητής, πολύ νέος, μόλις 24 ετών.

Έχει πια ακροατήριο, φοιτητές κ.λπ. Όμως σύντομα προκύπτουν δυσκολίες, όπως συμβαίνει παντού — και προσωπικές προστριβές. Ολόκληρος ο κύκλος των ρομαντικών ήταν γεμάτος ισχυρές, εκρηκτικές προσωπικότητες, που φυσικά καβγάδιζαν μεταξύ τους.
Το γεγονός ότι «πήρε» τη γυναίκα του August Wilhelm Schlegel δεν ήταν βέβαια ό,τι καλύτερο για την ομάδα εκείνη. Και ο ένας πολεμούσε τον άλλον. Κάποιος επιτίθεται στον Novalis, ο άλλος στον Schlegel — όλοι κατά όλων.

Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Αυτό, θα έλεγα, είναι σχεδόν μια ελαφρότητα, να γράφει κανείς έτσι, αποσπασματικά. Ο ίδιος ήταν ουσιαστικά ένας «αποσπασματικός άνθρωπος». Όμως όλοι λάτρευαν τον Goethe. Και ο Schelling ήταν μεγάλος θαυμαστής του Goethe. Ο Goethe ήταν κάτι σαν σημαιοφόρος, μια εμβληματική μορφή, θα μπορούσε να πει κανείς. Τον Goethe τον λάτρευαν όλοι. Αυτό δεν μπορεί να ειπωθεί για τον Schiller, αλλά τον Goethe τον λάτρευε ακόμη και ο Schelling. Σε κάθε περίπτωση, επρόκειτο για μια πολύπλοκη, θαυμάσια προσωπικότητα. Και σήμερα θέλουμε να σου θέσουμε το ερώτημα: τι λέει σήμερα ο Schelling, όπως λέμε συνήθως; Γιατί οπωσδήποτε Schelling; Γιατί να διαβάσει κανείς τον Schelling;

Jochen Kirchhoff:
Ναι, φυσικά δεν είναι υποχρεωτικό να τον διαβάσει κανείς· αλλά έχει πει υπέροχα πράγματα, εύστοχα, καίρια, που πραγματικά αγγίζουν τον πυρήνα των πραγμάτων. Και αυτό είναι που θέλουμε να εξετάσουμε.
Πώς βλέπει τον κόσμο; Τι λέει για τη φύση; Και τι μπορεί να μας προσφέρει σήμερα; Γιατί είναι ενδιαφέρον για εμάς; Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον. Και μπορούμε να φέρουμε και ωραία αποσπάσματα· και αυτό πρέπει τώρα να βάλουμε στο επίκεντρο:
Τον Schelling ως φιλόσοφο της φύσης — ως τον ιδιοφυή φιλόσοφο της φύσης που ήταν. Ένα αληθινό «genie der Naturphilosophie». Πολύ σύντομα, μια τελευταία παρατήρηση πριν μπούμε σ’ αυτό:

Τι είναι η Φιλοσοφία της Φύσης;
Σε απόλυτη έννοια δεν μπορεί κανείς να το ορίσει. Όποιος σήμερα μιλά για «φυσική φιλοσοφία» εννοεί συνήθως μια λίγο-πολύ ρομαντική περιγραφή της κυρίαρχης φυσικής και κοσμολογίας. Αυτό, για μένα, δεν είναι φυσική φιλοσοφία.
Εγώ είμαι αυστηρός επικριτής της σύγχρονης κοσμολογίας. Όμως ο όρος «Naturphilosophie» υπήρχε ήδη ευρέως τον 17ο αιώνα. Το κύριο έργο του Newton, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687), φέρει τον υπότιτλο «μαθηματικές αρχές της φυσικής φιλοσοφίας». Ο Newton δεν θεωρούσε τον εαυτό του πρωτίστως φυσικό, όπως πολλοί δεν γνωρίζουν, αλλά φυσικό φιλόσοφο. Αυτή είναι μια εντελώς ιδιαίτερη προσέγγιση.
Η φυσική φιλοσοφία δεν έχει σαφή ορισμό· το πολύ-πολύ να προσδιορίζεται ως αντίθετη προς τη φιλοσοφία του πνεύματος. Τι είναι σήμερα «φυσική φιλοσοφία»; Αν ρωτήσεις έναν καθηγητή φυσικής, τις περισσότερες φορές δεν θα ξέρει να απαντήσει. Θα πει ίσως: «Στοχασμός πάνω στη φύση» ή απλώς «ιστορία της επιστήμης».
Σήμερα σχεδόν κανείς δεν τολμά να εκφράσει κριτικό λόγο απέναντι στην κυρίαρχη κοσμολογία — όλοι φοβούνται μήπως γίνουν περίγελος. Υπάρχει τεράστια επιφυλακτικότητα· είναι θέμα-ταμπού. Ακόμη και μέσα στη γενικότερη παγκόσμια κρίση που ζούμε.

Η μαθηματική φυσική είναι ένα ταμπού. Ένα ταμπού που δεν τολμά να αγγίξει κανείς.

Θα ήθελα λοιπόν να αρχίσω αυτή την όλη θεώρηση της Φιλοσοφίας της Φύσης με το κεντρικό σημείο κριτικής που ο Schelling είχε απέναντι στον Fichte — και το οποίο, κατά τη γνώμη μου, σήμερα εμφανίζεται με ανατριχιαστικό τρόπο μέσα στην ίδια την κατεύθυνση της σύγχρονης φυσικής επιστήμης, που κινείται προς την τεχνική «λύτρωση του κόσμου», για την οποία έχουμε ήδη μιλήσει.
Και έτσι γράφει λοιπόν ο Schelling εναντίον του Fichte, τη στιγμή που άρχισε να απομακρύνεται από αυτόν:
«Αυτή η αντικειμενική φύση, την οποία έχει κατά νου ο Fichte, δεν είναι καν νεκρή· δεν είναι τίποτα — ένα άδειο φάντασμα. Ο Fichte θα ήθελε να την καταστρέψει, αλλά ταυτόχρονα να τη διατηρήσει — για λόγους ηθικής χρησιμότητας. Θέλει να είναι νεκρή, ώστε να μπορεί να ενεργεί πάνω της· αλλά να εξαφανιστεί τελείως, αυτό δεν ήταν η πρόθεσή του. Γιατί ποια είναι, τελικά, η ουσία της άποψής του για τη φύση; Είναι αυτή: ότι η φύση πρέπει να χρησιμοποιηθεί, να χρησιμεύσει — ότι δεν υπάρχει για κανέναν άλλον σκοπό παρά μόνο για να χρησιμοποιείται. Η αρχή από την οποία την εξετάζει είναι η οικονομικο-τελεολογική αρχή.
Στα παλαιότερα συστήματα, τουλάχιστον, η φύση εθεωρείτο ως αποκάλυψη της καλοσύνης, της σοφίας και της δύναμης του αιώνιου Όντος — αυτή ήταν ο πρωταρχικός σκοπός της. Στο σύστημα του Fichte έχει χάσει και αυτό το τελευταίο ίχνος μεγαλοπρέπειας· όλη της η ύπαρξη ανάγεται στον σκοπό της επεξεργασίας και της εκμετάλλευσής της από τον άνθρωπο. Οι δυνάμεις της φύσης υπάρχουν, σύμφωνα μ’ αυτό, μόνο για να υποτάσσονται σε ανθρώπινους σκοπούς.
Αυτή η υποταγή εκφράζεται πότε ως σταδιακή κατάργηση και καταστροφή της πραγματικής φύσης από τον άνθρωπο, πότε ως «ζωντάνεμα» της φύσης από τη ζωή της λογικής — σαν να μην ήταν κάθε υποταγή στους ανθρώπινους σκοπούς ένας φόνος του ζωντανού ή σαν να μπορούσε να «ζωντανέψει» κάτι που προοριζόταν απλώς να είναι εμπόδιο. Για αυτόν τον σκοπό είναι αναγκαία η γνώση των νόμων σύμφωνα με τους οποίους ενεργούν αυτές οι δυνάμεις — δηλαδή η φυσική.»

Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ναι, πράγματι ένα ωραίο απόσπασμα — μια οξεία κριτική στον Fichte.
Πρέπει όμως να προσθέσουμε ότι αγγίζει εξίσου και τη σημερινή εποχή. Γιατί, τι άλλο βλέπουμε σήμερα; Και ο σημερινός άνθρωπος θεωρείται, στην ουσία, απλό υλικό — που μπορεί να αναμορφωθεί και να επεξεργαστεί πλήρως, στο πνεύμα μιας «κυβερνοποίησης» του ανθρώπου, μιας υποταγής μέσα σε έναν εξ ολοκλήρου τεχνικό αστικό οργανισμό, τη λεγόμενη Smart City.
Στην ουσία είναι, ας το πούμε, ειρωνικό — αν και καθόλου αστείο, μάλλον τραγικό και φρικτό — ότι θα μπορούσε κανείς πράγματι να χαρακτηρίσει τον Fichte, ως προς αυτά τα ζητήματα, προάγγελο του Transhumanismus.

Συνεχίζεται

Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ (1)

     Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ 

Στην σκέψη του Σέλλινγκ.

Τού Giuseppe Semerari.

1. Από απόψεως τυπικής, η φιλοσοφία τής φύσεως, στον Σέλλινγκ είναι μόνον μία πλευρά, η πραγματική πλευρά, τού συστήματος τής φιλοσοφίας. Κινούμενος από την προϋπόθεση, ότι η γνώση σε κάθε της τροπισμό, βασίζεται στην συμφωνία δύο στοιχείων, το ένα υποκειμενικό, το άλλο αντικειμενικό και γι’αυτό είναι η “φύση η ολότης τών αντικειμενικών στοιχείων στην γνώση μας, ενώ το σύνολο όλων των υποκειμενικών στοιχείων λέγονται “εγώ” ή νόηση”, ο Σέλλινγκ αρθρώνει την φιλοσοφία σέ δύο αναγκαίες βασικές επιστήμες: τήν φιλοσοφία τής φύσεως και την υπερβατική φιλοσοφία. Η μία ασχολείται με την λύση των προβλημάτων, δεδομένου τού αντικειμένου, δηλαδή τής φύσης, πού δημιουργούνται όταν τής προστίθεται ένα υποκείμενο το οποίο συμφωνεί μ’αυτό. “Ενώ η άλλη προσπαθεί να εξηγήσει πώς, δεδομένου τού υποκειμένου, δηλαδή της νοήσεως, προστίθεται ένα αντικείμενο που συμφωνεί μαζί του! Με άλλα λόγια, στον φορμαλισμό τού συστήματος, φιλοσοφία τής φύσης και υπερβατική φιλοσοφία,  με τέλεια ισότητα, είναι η απόδειξη, πραγματοποιημένη με δύο διαφορετικούς  και αντίθετους τρόπους, τής ενότητος τής γνώσεως και τής αλήθειας, καί δεν συνίσταται σε τίποτε άλλο πέραν τής συμφωνίας τών αναπαραστάσεων με τα αντικείμενά τους.

          Ξεκινώντας από το γραπτό τού 1801, «Έκθεση τού φιλοσοφικού μου συστήματος», ο Σέλλινγκ υιοθετεί την έκφραση “φιλοσοφία τής ταυτότητος” για να υπογραμμίσει το καθαυτό φιλοσοφικό σύστημα, στην ενότητα τής φιλοσοφίας τής φύσεως και τής υπερβατικής φιλοσοφίας. Στην πραγματικότητα, η φιλοσοφία τής ταυτότητος δεν αντιπροσωπεύει, στην εξέλιξη τής σκέψης τού Σέλλινγκ, μία τρίτη στιγμή, η οποία συγχωνεύει στην συνέχεια τών ήδη δεδομένων στιγμών (σαν την σύνθεση τού Χέγκελ) τής φιλοσοφίας τής φύσης και τής υπερβατικής φιλοσοφίας, τίς στιγμές αυτές. Ο τελευταίος Σέλλινγκ στο ΧVI μάθημα τής “εισαγωγής στην φιλοσοφία τής μυθολογίας” θυμίζει ότι ο όρος ταυτότης χρησιμοποιήθηκε απ’ αυτόν για να διακρίνει το σύστημά του από τού Φίχτε,  “ο οποίος δεν άφηνε στην φύση καμία ανεξάρτητη ύπαρξη, αλλά την θεωρούσε ένα τυχαίο γεγονός τού ανθρώπινου Εγώ”. Αυτό σημαίνει ότι η αρχή τής ταυτότητος είναι, στην ιδιαιτερότητά της, καταγωγικώς δεμένη στην φιλοσοφία τής φύσεως και είναι ήδη παρούσα στην φιλοσοφία τής φύσεως και στην υπερβατική φιλοσοφία όπως συστάθηκαν (οικοδομήθηκαν) από τον Σέλλινγκ. Με άλλα λόγια, εάν η φιλοσοφία τής φύσεως και η υπερβατική φιλοσοφία είναι οι υλικές συνθήκες τού συστήματος τής ταυτότητος, η ιδέα τού συστήματος τής ταυτότητος, με την σειρά της, είναι η λογική συνθήκη τών δύο συστημάτων τής φιλοσοφίας του. Οφείλεται δέ στο γεγονός ότι τίθενται στην προοπτική τής ταυτότητος, τό ότι από το ένα μέρος η φιλοσοφία τής φύσης τού Σέλλινγκ διακρίνεται με ιδιαίτερα οξύ τρόπο από το πλήθος τών φιλοσοφιών τής φύσεως, με τις οποίες είναι γεμάτη η κουλτούρα τής γερμανικής φιλοσοφίας τού όψιμου Διαφωτισμού και τού Ρομαντισμού και από το άλλο, η υπερβατική φιλοσοφία, παρότι περιέχει πολλά χαρακτηριστικά κλειδιά, δεν είναι η απλή και καθαρή επανάληψη τού ιδεαλισμού τού Φίχτε. Από αυτό προέρχεται η στάση τής ίσης αποστάσεως τού συστήματος τού Σέλλινγκ απέναντι τόσο στον φυσιοκρατικό μηχανικισμό, όσο και στον ιδεαλισμό. Όπως ειπώθηκε στο μέρος των "Μαθημάτων τού Μονάχου", που είναι αφιερωμένο στην φιλοσοφία τής φύσης -αυθεντικό δοκίμιο αυτοιστοριογραφίας διανοητικής και φιλοσοφικής- το σύστημά του, από την στιγμή που εδραιώθηκε στην ανεξαρτησία του από τον Φίχτε, αντιπροσώπευσε την εναλλαγή τόσο του ιδεαλισμού του Φίχτε, ο οποίος ασκούσε βία σε κάθε φυσική αναπαράσταση όσο και στον χονδροειδή υλισμό και τόν αισθητισμό που είχαν διαδοθεί τότε σ ’όλη την Ευρώπη (εκτός της Γερμανίας) και ίδρυσε την συνειδητοποίηση, η οποία στην συνέχεια έγινε κοινό αγαθό, και στην Γερμανία, άρθρο πίστης, ότι “αυτό που σε μάς γνωρίζει είναι ταυτόν μ’αυτό που γνωρίζεται”.

          Ο Σέλλινγκ δεν λυπήθηκε τις τόσες του προσπάθειες να γίνει κατανοητό ότι η ταυτότης δεν είναι το αριθμητικό αποτέλεσμα τής άθροισης τής φιλοσοφίας τής φύσεως και τής υπερβατικής φιλοσοφίας, αλλά το σχήμα ή το μοντέλο τών αντίστοιχων προγραμματισμών και τής σύγκλισης τής φιλοσοφίας τής φύσεως και τής υπερβατικής φιλοσοφίας. Στην εισαγωγή τού κειμένου τού 1801, στο οποίο αναφερθήκαμε ήδη, ο Σέλλινγκ υπογραμμίζει ότι προσπαθεί από πολλών ετών να εκθέσει την μόνη φιλοσοφία την οποία αναγνωρίζει σαν αληθινή και ότι φτάνοντας στην παρουσίαση, για πρώτη φορά, όλου του συστήματος, δεν μπορεί να μην αναφέρει ότι είναι το ίδιο που χρησίμευσε σαν βάση στα προηγούμενα γραπτά, το ίδιο σύστημα προς το οποίο κατευθύνθηκε από πάντα τόσο στην υπερβατική όσο και στην φιλοσοφία τής φύσεως. Αναλόγως στο κείμενο τού 1802, «Στην σχέση τής φιλοσοφίας τής φύσης με την φιλοσοφία γενικώς», τονίζεται ότι η καθαυτή φιλοσοφία τής φύσης, είναι ολόκληρη η φιλοσοφία,… όλη η φιλοσοφία μπορεί να ονομασθεί φιλοσοφία της φύσης, όταν υπολογίζεται από την θεωρητική πλευρά… η φιλοσοφία τής φύσης μπορεί να προέλθει μόνον από ένα σύστημα τής απολύτου ταυτότητος και μπορεί να συλληφθεί και να γνωσθεί μόνον σε ένα τέτοιο σύστημα! Τέλος στην πρόσθεση, στήν «Εισαγωγή στις ιδέες για μία φιλοσοφία τής φύσης», στην δεύτερη έκδοση τού 1803, δηλώνεται ότι η φιλοσοφία τής φύσης, εάν υπολογισθεί από την φιλοσοφική πλευρά, αντιπροσωπεύει την πληρέστερη μέχρι στιγμής προσπάθεια εκθέσεως τής θεωρίας τών ιδεών και τής ταυτότητος τής φύσεως με τον κόσμο τών ιδεών. Για να έχουμε καθαρά υπ’όψιν μας την σχέση η οποία διατρέχει ανάμεσα στην φιλοσοφία τής φύσης, την υπερβατική φιλοσοφία και την φιλοσοφία τής ταυτότητος, ας δούμε μία σειρά από συνέπειες ιστορικού και θεωρητικού χαρακτήρος.

          Κατά πρώτον, βλέπουμε πώς είναι απρόσεκτη η τάση, ορισμένων αναγνωστών και κριτικών τού Σέλινγκ, στο υπερβολικό μοίρασμα, στην περιοδικότητα του σχηματισμού και τής εξελίξεως, τής σκέψης του!

          Κατά δεύτερον, τα γραπτά, παραδοσιακώς περιεχόμενα στην φιλοσοφία τής ταυτότητος, δεν είναι, στ’ αλήθεια, παρά η εξήγηση και η σύνδεση τυπικά, τών αποτελεσμάτων μίας έρευνας η οποία έχει ήδη τεθεί και αναπτυχθεί με τα έργα τής φιλοσοφίας τής φύσεως και τής υπερβατικής φιλοσοφίας.

          Κατά τρίτον, είναι δυνατόν να αναγνωρίσουμε στην ίση απόσταση, που λαμβάνει το σύστημα τού Σέλλινγκ, απέναντι στον ιδεαλισμό και στον παιδαριώδη υλισμό, από το ένα μέρος, την επαναπρόσληψη τής τυπικής κριτικιστικής Καντιανής θέσεως, συνοδευόμενης όμως από τα εμπόδια και τίς αντιφάσεις τού μεταφυσικού δυαλισμού και από την άλλη, την προδιατύπωση όσων, στην "Πρώτη γλώσσα στον Φόιερμπαχ", προτείνει ο Μαρξ, απωθώντας μαζί τον λαϊκό υλισμό και τον ιδεαλισμό, παρότι στον Σέλλινγκ μένει ξένη η προβληματική τής πράξης η οποία είναι βασική στον Μαρξ, τουλάχιστον όπως την συνέλαβε ο Μαρξ.

          Και τέταρτον προκύπτει η σπουδαιότης τής φιλοσοφίας τής φύσεως για τον Σέλλινγκ, πέραν τού περιορισμού της ότι είναι μόνον μία πλευρά, η πραγματική πλευρά, τού συστήματος τής φιλοσοφίας.

Συνεχίζεται

ΕΝΑΣ ΚΑΚΟΣ ΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΣ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΤΑΥΤΙΖΕΙ ΤΙΣ ΙΔΕΕΣ ΜΕ ΤΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ, ΜΕ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΑΥΤΙΖΕΙ ΤΗΝ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΦΥΣΗ. ΚΑΤΙ ΠΟΥ ΚΑΘΙΣΤΑ ΑΔΥΝΑΤΗ ΤΗΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΕΩΣ Η ΟΠΟΙΑ ΕΝΩΝΕΙ ΣΤΗΝ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΤΗΝ ΘΕΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΦΥΣΗ ΔΙΝΟΝΤΑΣ ΕΝΑΥΣΜΑ ΣΤΗΝ ΚΩΜΙΚΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΥΤΟΣΥΝΕΙΔΗΣΙΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ ΤΟΥ. ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΩΣ ΣΗΜΑΤΟΔΟΤΕΙ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΣΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΦΥΣΕΩΣ.

Η ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

 Ν. Γ. ΑΥΓΕΛΗΣ, Θεσσαλονίκη (1972)

Φυσική επιστήμη δεν είναι για τον Αριστοτέλη αυτή που ξέρομε σήμερα : η γνώση δηλαδή των σχέσεων μεταξύ των φυσικών φαινομένων. Φυσική επιστήμη στον Αριστοτέλη είναι η φιλοσοφική γνώση του τί είναι το φύσει ον[1]. Αλλά γνώση σημαίνει εδώ τη γνώση των πρώτων αρχών και αίτιων (Φυσ. 184 a, Μετά τα Φυσ. 981 b 28-9). Για να γνωρίσωμε επομένως τη φύση στην ουσία της, πρέπει να φτάσωμε ως τις πρώτες αρχές και τα αίτια των φύσει όντων.

 Διακρίνει ο Αριστοτέλης τα ἡμῖν γνώριμα από τα τῇ φύσει γνώριμα ή ἁπλῶς γνώριμα. Αυτό που για μάς είναι πρώτο, είναι κατά την ουσία του το λιγότερο γνώριμο και φανερό. Έτσι, για μας π.χ. τα επί μέρους δέντρα, που αντιλαμβανόμαστε μέσα από τις αισθήσεις, είναι πιο γνώριμα και φανερά. Αλλά τα δεδομένα των αισθήσεων ποτέ δεν θα μας έδιναν αυτό εκεί ή εκείνο εκεί το συγκεκριμένο δέντρο, αν δεν είχαμε ήδη μπροστά στα μάτια μας το δέντρο «καθόλου». Αυτό είναι που ρίχνει το φώς εκείνο, κάτω από το οποίο βλέπομε (αντιλαμβανόμαστε) τα επί μέρους δέντρα[2]. Θα νόμιζε γι’ αυτό κανείς ότι αυτό το «δέντρο καθόλου» είναι πιο γνώριμο και φανερό σε μάς από τα συγκεκριμένα δέντρα που εμφανίζονται μέσα από τις αισθήσεις. Κι όμως το «καθόλου» είναι για μάς το λιγότερο φανερό και γνώριμο. Η φιλοσοφική έτσι σκέψη αρχίζει με τη διάκριση αύτη ανάμεσα στα καθόλου και τα καθ' ἕκαστα (184 a 18 επ.). Μπορούμε μάλιστα να πούμε, όπως διευκρινίζει ο Αριστοτέλης στο τέλος του πρώτου κεφαλαίου, ότι ο δρόμος της φιλοσοφίας οδηγεί από το «όνομα» στον «λόγο». Η φιλοσοφία προσπαθεί να συλλάβη αυτό που στο όνομα παρουσιάζεται αόριστα και γενικά, προσδιορίζοντάς το κατά τρόπο όσο το δυνατόν πιο συγκεκριμένο.