Τριαδική Θεολογία του Θωμά Ακινάτη: μια Ζηζιουλική απόκριση - Dr. Reinhard Hütter

Dr. Reinhard Hütter

Τριαδική Θεολογία του Θωμά Ακινάτη: μια Ζηζιουλική απόκριση

Στον σύγχρονο θεολογικό διάλογο είναι σύνηθες να ακούγεται η διάκριση μεταξύ των «ανατολικών ή δυτικών» μοντέλων της τριάδας. Ένας από τους κορυφαίους σύγχρονους Τριαδικούς θεολόγους που συνεισφέρει σε αυτή τη συζήτηση είναι ο Ιωάννης Ζηζιούλας (1931-), του οποίου η Τριαδική θεολογία είναι αποδομητική και εποικοδομητική. Ο Ζηζιούλας έχει ασκήσει πολλές κριτικές για τις δυτικές θεολογικές αντιλήψεις της Τριάδας, ωστόσο, θα μπορούσαν όλες να συνοψιστούν ως μία κύρια κριτική, δηλαδή ότι η δυτική Τριαδική θεολογία προστατεύει το μονοθεϊσμό με τίμημα τον Τριαδισμό. 

Σύμφωνα με τον Ζηζιούλα, όταν η Δυτική θεολογία της Τριάδος προστατεύει τον μονοθεϊσμό συνδυάζοντας την ενικότητα (ενότητα) του Θεού με τη θεϊκή ουσία, το γεγονός αυτό συμπεριλαμβάνει μια Τριαδική κατανόηση του Θεού. Έτσι, η πίστη στην βιβλική αποκάλυψη, στην αποστολική παράδοση και στους Πατέρες της Εκκλησίας χάνονται. Ο Ζηζιούλας δίνει την ευθύνη στον Αυγουστίνο, του οποίου η Τριαδική θεολογία έθεσε λογικά τη μία ουσία του Θεού πριν από τα τρία πρόσωπα. Σύμφωνα με τον Ζηζιούλα, η εξήγηση του Αυγουστίνου δεν απέκλειε την ετερότητα από το είναι του Θεού, «αλλά [αυτό] έγινε δευτερεύον στην ενικότητα (ενότητα) που εκφράζεται μέσα από την ιδέα της ουσίας».

 Ο Ζηζιούλας συμφωνεί με την αφήγηση του Ράνερ για την ιστορία της Τριαδικής θεολογίας στη Δύση καθώς γράφει: «Υπάρχει μια οντολογική προτεραιότητα της ουσίας πέρα από και ενάντια των προσωπικών σχέσεων στο Θεό στην τριαδική θεολογία του Αυγουστίνου. Αυτό ακολουθήθηκε πιστά από τη μεσαιωνική δυτική θεολογία, η οποία επεξεργάστηκε το De Deo Uno πριν από την Τριάδα. Σε ολόκληρη τη θεολογία της Μεταρρύθμισης ακολουθήθηκε η ίδια πορεία και το αποτέλεσμα ήταν μια αδυναμία της δυτικής θεολογίας να φιλοξενήσει το δόγμα της Τριάδας στην λατρεία και τη λογική της».

Ενώ επισημαίνεται πως οι θεολόγοι του 20ου αιώνα όπως ο Barth και ο Rahner δεν επιδίωκαν να καταστήσουν την Τριάδα δευτερεύουσα στον έναν Θεό, ο Ζηζιούλας δηλώνει ότι το πρόβλημα θα επιλυθεί μόνο με την αποδοχή της λύσης των Καππαδοκών Πατέρων που είχαν (στη θεολογία τους)  τις τρεις υποστάσεις ως αφετηρία και όχι την ουσία. Ο Ζηζιούλας υποστηρίζει ότι οι Καππαδόκες Πατέρες συνδέουν την «θεϊκή μοναρχία στην οντολογική της έννοια με το πρόσωπο του Πατέρα και όχι με τη θεϊκή ουσία». Για να έχει η ετερότητα οντολογική θέση στον Θεό, «ο ένας Θεός πρέπει να είναι ένα πρόσωπο και όχι ουσία, διότι η ουσία είναι εξ ορισμού μια μονιστική κατηγορία (μπορεί να υπάρχει μόνο μία ουσία και καμία άλλη στο Θεό), ενώ ένα πρόσωπο, όπως ο Πατέρας, είναι αδιανόητο χωρίς σχέση με άλλα πρόσωπα. Ωστόσο, από την άλλη πλευρά και η τριαδική θεολογία του Ζηζιούλα έχει υποστεί τις κριτικές της.

Ενώ ο Αυγουστινιανός-Θωμιστικός Τριαδισμός έχει επικριθεί από σύγχρονους θεολόγους όπως ο Karl Kahner, ο Jürgen Moltmann και ο Ιωάννης Ζηζιούλας, υπήρξε πρόσφατη επιστροφή στις πηγές της Τριαδικής θεολογίας του Θωμά Ακινάτη. Θεολόγοι όπως ο Giles Emery, η  Karen Kilby και ο Matthew Levering χρησιμοποίησαν όλοι τους την θωμιστική Τριαδική θεολογία ως βάση για την κριτική σύγχρονων μορφών κοινωνικού Τριαδισμού. Έτσι, υπάρχει η ανάγκη να δούμε τη σχέση της Τριαδικής θεολογίας του Θωμά Ακινάτη με εκείνη του Ιωάννη Ζηζιούλα.

Ωστόσο, για να δούμε που διαφέρουν οι Ιωάννης Ζηζιούλας και ο Θωμάς Ακινάτης, είναι απαραίτητο να εξετάσουμε την κατανόηση του Θωμά για τα τρία πράγματα τα οποία ο  Ζηζιούλας θεωρεί προβληματικά. Πρώτον, η σχέση μεταξύ της θεϊκής ουσίας και των τριών προσώπων. Δεύτερον, το πρόσωπο του Πατέρα ως πηγή της Τριάδας και, τέλος, τα πρόσωπα ως υφιστάμενες σχέσεις. Αφού εξετάσουμε τους λόγους της θέσης του Θωμά, θα γίνει μια υπόθεση για το λόγο που θα προτιμηθεί η τριαδική θεολογία του Ζηζιούλα έναντι της θεώρησης του Θωμά. Η συσχέτιση του Θωμά Ακινάτη της ενικότητας (ενότητας) του Θεού με τη θεϊκή ουσία καθιστά λογικά δύσκολο να συμβιβαστεί ο ένας και η τριάδα στο Θεό, ενώ για τον Ζηζιούλα το λογικό πρόβλημα της Τριάδας εξαφανίζεται επειδή η ετερότητα γίνεται η πρωταρχική οντολογική κατηγορία.

(Συνεχίζεται)

Τριαδική Θεολογία του Θωμά Ακινάτη: μια Ζηζιουλική απόκριση - Dr. Reinhard Hütter (4)

Dr. Reinhard Hütter

Συνέχεια από Σάββατο, 2 Νοεμβρίου 2019

Αφού συζητήσουμε την κοινή/σωστή διάκριση και τα θεία πρόσωπα ως σχέσεις που υφίστανται, είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε τη μοναδικότητα του προσώπου του Πατέρα σύμφωνα με τον Θωμά. Ο Πατέρας λέγεται ότι είναι η αρχή της Τριάδας αλλά όχι η αιτία. Υπάρχουν δύο βασικοί λόγοι για τους οποίους ο Θωμάς απορρίπτει την ιδέα ότι ο Πατέρας είναι η αιτία της Τριάδας. Πρώτον, επειδή η αιτία συνεπάγεται περισσότερες από μία ουσία, γεγονός που είναι αδιανόητο για τον Θεό. Στο σχόλιό του για τις Προτάσεις, ο Θωμάς δίνει μια λεπτομερή εξήγηση καθώς δηλώνει ότι "κάθε αιτία είναι είτε έξω από την ουσία του πράγματος, είτε ως αποτελεσματική ή τελική αιτία, είτε ως τμήμα της ουσίας, ως υλική και επίσημη αιτία". Όμως, δεν υπάρχει εξωτερικότητα μέσα στο Θεό, γιατί ο Θεός είναι απλός και επομένως δεν αποτελείται από μέρη. Όπως ο John Baptist Ku σημειώνει: «Αφού ο Υιός δεν είναι ούτε έξω ούτε μέρος της ουσίας του Πατέρα, αλλά είναι ένας και της ίδιας ουσίας με τον Πατέρα, ο Πατέρας δεν μπορεί να ονομάζεται αιτία του Υιού» (John Baptist Ku, God the Father in the Theology of St. Thomas Aquinas, New York: Peter Lang, 2013).

Ο δεύτερος λόγος που ο Θωμάς απορρίπτει τον αιτιώδη λόγο είναι ότι το αποτέλεσμα είναι πάντα κατώτερο από την αιτία του. Με άλλα λόγια, η ανισότητα και επομένως η ιεραρχία εισάγονται στον Θεό, αν γίνει δεκτός ο όρος αιτία. Ο Θωμάς εξηγεί: «Αυτός ο όρος "αιτία" φαίνεται να σημαίνει διαφορά ουσίας, και εξάρτηση του ενός από το άλλο· κάτι που δεν υπονοείται στη λέξη "αρχή". Για όλα τα είδη αιτιών, μπορεί πάντα να βρεθεί ανάμεσα στην αιτία και το αποτέλεσμα, μια απόσταση από την τελειότητα ή από την εξουσία· ενώ χρησιμοποιούμε τον όρο "αρχή" ακόμα και σε πράγματα που δεν έχουν τέτοια διαφορά, αλλά έχουν μόνο μια συγκεκριμένη τάξη το ένα με το άλλο: όπως λέμε ότι ένα σημείο είναι η αρχή μιας γραμμής· ή επίσης όταν λέμε ότι το πρώτο μέρος μιας γραμμής είναι η αρχή μιας γραμμής».

Όμως, στην Σούμα 1, Ερ.33, Αρ.1, Παραγρ.1, ο Θωμάς αναγνωρίζει ότι οι Έλληνες πατέρες χρησιμοποιούν τον όρο αιτία σε σχέση με τον Πατέρα, αλλά σύμφωνα με τον Θωμά χρησιμοποιούν την αιτία και την αρχή της εναλλαξιμότητας. Ο Θωμάς θεωρεί ότι ο όρος "αρχή" είναι πιο κατάλληλος από τον όρο "αιτία" επειδή είναι γενικότερος και απλά σημαίνει από ποιον κάτι προοδεύει. Εδώ ο Θωμάς εργάζεται μέσα στην αριστοτελική κατανόηση της αιτίας και της αρχής. Η οποία υποδηλώνει ότι η έννοια της αιτίας συνεπάγεται πάντοτε μια ποικιλία ουσιών και επίσης μια ανισότητα, τα οποία αμφότερα είναι αδιανόητα για τον Θεό. Ωστόσο, παρόλο που ο Θωμάς απορρίπτει τον αιτιώδη λόγο μέσα στο Θεό, ο όρος "αρχή" εξακολουθεί να φαίνεται ότι υποδηλώνει προτεραιότητα. Εάν ο Πατέρας είναι η αρχή του Υιού, τότε ο Πατέρας έχει προτεραιότητα έναντι του Υιού; Ο Θωμάς αρνείται ότι ο όρος "αρχή" υπονοεί προτεραιότητα καθώς δεν μπορεί να υπάρχει προτεραιότητα στον Θεό. 

Ο Garrigou-Lagrange δικαίως δήλωσε ότι για τον Θωμά: «Σίγουρα δεν υπάρχει προτεραιότητα του χρόνου επειδή οι πρόοδοι είναι αιώνιες· δεν υπάρχει προτεραιότητα της φύσης επειδή η θεϊκή φύση είναι αριθμητικά η ίδια στον Πατέρα και τον Υιό και η σχέση της πατρότητας δεν συλλαμβάνεται χωρίς την αντίθετη σχέση της υιότητας» (Réginald Garrigou-Lagrange, and Frederic C. Eckhoff, The Trinity and God the Creator: A Commentary on St. Thomas' Theological Summa, Ia, Q. 27-119, St. Louis: B. Herder, 1952, p. 204-205).

Αλλά ο Θωμάς καταλαβαίνει την αρχή να αναφέρεται στην πηγή, από την οποία προοδεύει κάτι. Ο Πατέρας είναι η πηγή του Υιού, αλλά ο ίδιος είναι η αρχή χωρίς αρχή.

(Συνεχίζεται)

Τριαδική Θεολογία του Θωμά Ακινάτη: μια Ζηζιουλική απόκριση - Dr. Reinhard Hütter (3)

Dr. Reinhard Hütter

Συνέχεια από Παρασκευή, 1 Νοεμβρίου 2019

Ωστόσο, πριν εξεταστεί το πρόσωπο της μοναδικότητας του Πατέρα ως αρχή της Τριάδας, είναι απαραίτητο να καταλάβουμε πώς ο Θωμάς θεωρεί τα θεία πρόσωπα ως υπαρξιακές σχέσεις (σημ.: o ορισμός του Θωμά για το πρόσωπο βασίζεται στην εξήγηση του Βοήθιου: «Το πρόσωπο είναι μια ατομική ουσία μιας λογικής φύσεως»).Το κοινό σχολαστικό ερώτημα που τέθηκε ήταν: «Η λέξη “πρόσωπο” δείχνει την ουσία ή τη σχέση, την ουσία ή τον διακριτικό χαρακτήρα καθενός από τους Τρεις;» Στη Σούμα Θεολογική 1, Ερ. 29. Αρ.4 ο Θωμάς ξεφεύγει από την ουσιώδη ιδέα του Αυγουστίνου για το πρόσωπο, που οδηγεί στην απλή εξίσωση των τριών προσώπων με τη θεϊκή ουσία. Ο Αυγουστίνος γράφει:
«Σε αυτήν την Τριάδα, όταν μιλάμε για το πρόσωπο του Πατέρα, ... δεν εννοούμε τίποτα άλλο από την ουσία του Πατέρα ... Το πρόσωπο είναι ένας απόλυτος όρος και όχι ένας όρος που είναι σχετικός με τον Υιό ή το Άγιο Πνεύμα, όρος απόλυτος όπως: Θεός, μεγάλος, καλός, δίκαιος και άλλους ποιοτικούς (όρους) αυτού του είδους» (Augustine, De Trinitate VII.VI.11).
Αυτό οδηγεί τον Αυγουστίνο σε μια συγκεχυμένη πορεία όπου προσπαθεί να κατανοήσει πώς ο όρος “πρόσωπο” μπορεί να αναφέρεται στους τρεις στο Θεό: «Αν κάποιος αναρωτηθεί, τρεις τι; Η ανθρώπινη γλώσσα είναι υπερβολικά άδεια για να αποκριθεί. Αλλά μπορεί κανείς να απαντήσει: τρία πρόσωπα, το λιγότερο που μπορεί να πει κανείς για το τι υπάρχει εκεί και για να μην αναγκαστεί σε σιωπή»(Augustine, De Trinitate V). Είναι αυτή η Αυγουστινιανή σύγχυση που προσπαθεί να εξηγήσει ο Richard Cross (Quid Tres? On What Precisely Augustine Professes Not to Understand in De Trinitate 5 and 7. Harvard Theological Review 100.02, 2007), ωστόσο, ο Emery βρίσκει την προσπάθεια του Αυγουστίνου να αποτυγχάνει τελικά. Ο Θωμάς απορρίπτει την λύση του Αυγουστίνου ως μη ικανοποιητική, διότι ο όρος “πρόσωπο” γίνεται απλώς μια γλωσσική σύμβαση που δεν μπορεί να διατυπώσει την Τριαδική πίστη και δίνει στους αιρετικούς «περισσότερο λόγους για να λογομαχούν» (Σούμα 1, Ερ.29, Αρ.4).

Αν και απορρίπτει την λύση του Αυγουστίνου καθώς και τη θέση του Albert και του Bonaventure, η πρωτοτυπία της σύλληψης τού Θωμά για το πρόσωπο είναι η ανάλυσή του για τη σχέση. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο όρος πρόσωπο περιλαμβάνει την ιδιαιτερότητα των χαρακτηριστικών ενός ατόμου, «αυτή η σάρκα, αυτά τα κόκαλα και αυτή η ψυχή», αλλά το πρόσωπο περιλαμβάνει επίσης τον όρο “σχέση” που αναφέρεται στον άλλον (προέλευση/πηγή). Τα θεία πρόσωπα αποτελούνται από τις πηγαίες σχέσεις αλλά αυτές οι σχέσεις είναι ίδιες με τη θεϊκή ουσία. Έτσι, η κίνηση του Θωμά είναι να κάνει τις σχέσεις ταυτόσημες με τη θεϊκή ουσία έτσι ώστε οι σχέσεις να μην θεωρούνται ως “προσθήκη” στη θεϊκή ουσία όπως προτείνουν οι άλλες λύσεις. Με άλλα λόγια, αντίθετα με τον Αυγουστίνο, ο Θωμάς επιβεβαιώνει ότι τα θεϊκά πρόσωπα είναι συνεχείς υπαρξιακές σχέσεις που διακρίνονται από τη σχέση πηγής/καταγωγής τους, αλλά είναι επίσης ταυτόσημες και με τη θεϊκή ουσία.

(Συνεχίζεται)

Τριαδική Θεολογία του Θωμά Ακινάτη: μια Ζηζιουλική απόκριση - Dr. Reinhard Hütter (2)

Dr. Reinhard Hütter

Συνέχεια από Κυριακή, 20 Οκτωβρίου 2019

Ένα από τα χαρακτηριστικά μιας Κοινωνικής Τριαδικής ανάγνωσης της ιστορίας στην Λατινική Τριαδική θεολογία είναι ότι η Αυγουστινιανή-Θωμιστική παράδοση χωρίζει τη θεϊκή ουσία από τα τρία πρόσωπα και προϋποθέτει ότι μπορούμε να έχουμε μια προσέγγιση στο Θεό ανεξάρτητα από το πώς ο Θεός αποκάλυψε τον εαυτό του ως Πατήρ, Υιό και Άγιο Πνεύμα. Ωστόσο, όπως γράφει και ο Giles Emery : «Δεν είναι, όπως είπαν κάποιοι, για τη διαίρεση της πραγματείας (του Ακινάτη) σε De Deo Uno και De Deo Trino κατά το στυλ ορισμένων εγχειριδίων της νεο-σχολαστικής θεολογίας. Ακόμα λιγότερο είναι ένα θέμα για τη διαίρεση μεταξύ μιας φιλοσοφικής θεώρησης του Θεού και μιας θεολογικής, σαν το πρώτο μέρος της πραγματείας να είχε ένα φιλοσοφικό χαρακτήρα και το δεύτερο να είναι καταλλήλως θεολογικό. Στην πραγματικότητα, «ολόκληρη η πραγματεία για τον Θεό είναι για τον Τριαδικό Θεό ιδωμένο υπό το φως της αποκάλυψης» (Gilles Emery και Francesca Aran Murphy, Η Τριαδική Θεολογία του Θωμά Ακινάτη, Oxford UP, 2010, σελ 44). Ο Θωμάς αρχίζει όλο του το έργο της Summa Theologica (Σούμμα θεολογική) ξεκινώντας με την Αγία Γραφή και στηρίζοντας όλες τις θεολογικές του δηλώσεις μέσα στην Sacra Doctrina.

Παρ 'όλα αυτά, υπάρχει μια παιδαγωγική τάξη έτσι ώστε ο Θωμάς αρχίζει να συζητά το De Deo Uno πριν από το De Deo Trino. Σύμφωνα με τον Θωμά, πρέπει να διακρίνουμε τι είναι κοινό (η θεϊκή ουσία) από αυτό που είναι ιδιαίτερο (ιδιότητες που διακρίνουν τα πρόσωπα) μέσα στον Θεό. Ο Emery αποσαφηνίζει, «ο άγιος Θωμάς βελτιώνει περαιτέρω αυτό το σημείο όταν σημειώνει ότι, σύμφωνα με την εννοιολογική μας τάξη, το κοινό προηγείται του ιδιαίτερου. Αντιλαμβανόμαστε τη θεϊκή ουσία προτού κατανοήσουμε τις προσωπικές ιδιότητες». Οι κοινοί όροι περιέχουν μέσα τους τούς ιδιαίτερους όρους, αλλά οι ιδιαίτεροι όροι δεν περιέχουν τους κοινούς όρους μέσα σε αυτούς. Έτσι, δεδομένου ότι αυτό που είναι κοινό ανάμεσα στα τρία πρόσωπα είναι η θεία ουσία, και όχι το πρόσωπο του Πατέρα, πρέπει να ξεκινήσουμε με τη Θεϊκή ουσία και να προχωρήσουμε σε αυτό που είναι ιδιαίτερο. 

Ο Θωμάς το εξηγεί αυτό περαιτέρω στο ερώτημα 33 του άρθρου 1 του Prima Pars αναφορικά με τον όρο "Θεός". Ο Θωμάς απορρίπτει την ιδέα ότι η έννοια του "Θεού" (που είναι κάτι κοινό) περιέχει το πρόσωπο του Πατέρα (που είναι κάτι ιδιαίτερο) γιατί αυτό θα εξίσωνε τον "Θεό" με τον Πατέρα. Όμως, για τον Θωμά αυτό θα έθετε σε κίνδυνο την Τριάδα εξαιρώντας τα άλλα δύο θεϊκά πρόσωπα και έτσι πέφτοντας στον Αρειανισμό. Ο Θωμάς εξηγεί:

      «Οι κοινοί όροι που λαμβάνονται απολύτως, με τη τάξη της νοημοσύνης μας, έρχονται πριν τους ιδιαίτερους όρους: γιατί αυτοί συμπεριλαμβάνονται στην κατανόηση των κοινών όρων, πράγμα που δεν συμβαίνει αντιστρόφως. Στην πραγματικότητα, όταν αντιλαμβανόμαστε το πρόσωπο του Πατέρα, η έννοια του Θεού περιλαμβάνεται σ 'αυτό, αλλά όχι το αντίστροφο».

Για τον Θωμά, το πρόβλημα με την εξίσωση του προσώπου του Πατέρα με την έννοια του "Θεού", πέρα από την πτώση στην κινούμενη άμμο του Αρειανισμού, είναι ότι είναι εννοιολογικά αδύνατο να βάλουμε ό,τι είναι ιδιαίτερο πριν από αυτό που είναι κοινό. Ο Emery αποσαφηνίζει: «Δεν μπορούμε να καταλάβουμε το πρόσωπο του Πατέρα μόνο με τη σύλληψη του τυπικού χαρακτηριστικού ή της ιδιότητάς του: σκεφτόμαστε τον Πατέρα ως ένα πρόσωπο που υφίσταται στο θεϊκό ον: δηλαδή, ως πρόσωπο που είναι Θεός». Έτσι, ο όρος "Θεός" δεν ισχύει για το πρόσωπο του Πατέρα αλλά καλύτερα ο όρος "Θεός" πρέπει να διευρυνθεί ώστε να συμπεριλάβει τα τρία θεία πρόσωπα, δεδομένης της διάκρισης μεταξύ του κοινού και του ιδιαίτερου. Ο λόγος για τον οποίο ο Θωμάς συζητά το De Deo Uno πρίν του De Deo Trino στην “Σούμμα θεολογική” είναι επειδή, από εννοιολογική άποψη, αυτό που είναι κοινό για τον Θεό είναι λογικά πριν από αυτό που είναι ιδιαίτερο για τον Θεό*. Αυτό δεν αρνείται αυτό που ο Θωμάς αργότερα διαπιστώνει στην Ερώτηση 39 Aρ. 1 ότι η θεϊκή ουσία είναι πανομοιότυπη με τα τρία πρόσωπα. Αντίθετα, εξηγεί ότι ενώ υπάρχει μια λογική ή εννοιολογική προτεραιότητα στην κατανόηση της θείας ουσίας, η θεϊκή ουσία είναι πανομοιότυπη με τα τρία πρόσωπα. 

Σημείωση του Συγγραφέα:
* Ο Emery υποστηρίζει ότι αυτή η προσέγγιση της προτεραιότητας αυτού που είναι κοινού  πριν απ’ αυτό που είναι ιδιαίτερο «δεν εφευρέθηκε από τον Θωμά ή από τη “Αυγουστινιακή” Δύση. Είναι παρών στην καππαδοκιανή θεολογία, ιδιαίτερα στον Γρηγόριο της Νύσσης». Ο ισχυρισμός από τον Emery ότι ο Θωμάς εργάζεται εντός και όχι κατά της Καππαδοκιανής Πατερικής τριαδικής θεολογίας είναι μπλεγμένος  δεδομένου ότι η Τριαδική θεολογία του Ζηζιούλα ισχυρίζεται επίσης ότι βασίζεται και αυτή στην Καππαδοκιανή Πατερική κατανόηση της Τριάδος. Ποιος ορθώς ερμηνεύει την Τριαδική Καππαδοκιανή Πατερική θεολογία, ο Ακινάτης ή ο  Ζηζιούλας; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι πέρα από το πεδίο εφαρμογής του παρόντος άρθρου. Αλλά ο Ζηζιούλας δίνει μια υπεράσπιση της ανάγνωσής του για τους Καππαδόκες Πατέρες στο "Πρόσωπο και Άτομο - Μια παρανόηση των Καππαδόκων" στο βιβλίο του Communion and Otherness, σελ. 171). 

Συνεχίζεται

Τριαδική Θεολογία του Θωμά Ακινάτη: μια Ζηζιουλική απόκριση - Dr. Reinhard Hütter

Dr. Reinhard Hütter

Τριαδική Θεολογία του Θωμά Ακινάτη: μια Ζηζιουλική απόκριση

Στον σύγχρονο θεολογικό διάλογο είναι σύνηθες να ακούγεται η διάκριση μεταξύ των «ανατολικών ή δυτικών» μοντέλων της τριάδας. Ένας από τους κορυφαίους σύγχρονους Τριαδικούς θεολόγους που συνεισφέρει σε αυτή τη συζήτηση είναι ο Ιωάννης Ζηζιούλας (1931-), του οποίου η Τριαδική θεολογία είναι αποδομητική και εποικοδομητική. Ο Ζηζιούλας έχει ασκήσει πολλές κριτικές για τις δυτικές θεολογικές αντιλήψεις της Τριάδας, ωστόσο, θα μπορούσαν όλες να συνοψιστούν ως μία κύρια κριτική, δηλαδή ότι η δυτική Τριαδική θεολογία προστατεύει το μονοθεϊσμό με τίμημα τον Τριαδισμό. 

Σύμφωνα με τον Ζηζιούλα, όταν η Δυτική θεολογία της Τριάδος προστατεύει τον μονοθεϊσμό συνδυάζοντας την ενικότητα (ενότητα) του Θεού με τη θεϊκή ουσία, το γεγονός αυτό συμπεριλαμβάνει μια Τριαδική κατανόηση του Θεού. Έτσι, η πίστη στην βιβλική αποκάλυψη, στην αποστολική παράδοση και στους Πατέρες της Εκκλησίας χάνονται. Ο Ζηζιούλας δίνει την ευθύνη στον Αυγουστίνο, του οποίου η Τριαδική θεολογία έθεσε λογικά τη μία ουσία του Θεού πριν από τα τρία πρόσωπα. Σύμφωνα με τον Ζηζιούλα, η εξήγηση του Αυγουστίνου δεν απέκλειε την ετερότητα από το είναι του Θεού, «αλλά [αυτό] έγινε δευτερεύον στην ενικότητα (ενότητα) που εκφράζεται μέσα από την ιδέα της ουσίας».

 Ο Ζηζιούλας συμφωνεί με την αφήγηση του Ράνερ για την ιστορία της Τριαδικής θεολογίας στη Δύση καθώς γράφει: «Υπάρχει μια οντολογική προτεραιότητα της ουσίας πέρα από και ενάντια των προσωπικών σχέσεων στο Θεό στην τριαδική θεολογία του Αυγουστίνου. Αυτό ακολουθήθηκε πιστά από τη μεσαιωνική δυτική θεολογία, η οποία επεξεργάστηκε το De Deo Uno πριν από την Τριάδα. Σε ολόκληρη τη θεολογία της Μεταρρύθμισης ακολουθήθηκε η ίδια πορεία και το αποτέλεσμα ήταν μια αδυναμία της δυτικής θεολογίας να φιλοξενήσει το δόγμα της Τριάδας στην λατρεία και τη λογική της».

Ενώ επισημαίνεται πως οι θεολόγοι του 20ου αιώνα όπως ο Barth και ο Rahner δεν επιδίωκαν να καταστήσουν την Τριάδα δευτερεύουσα στον έναν Θεό, ο Ζηζιούλας δηλώνει ότι το πρόβλημα θα επιλυθεί μόνο με την αποδοχή της λύσης των Καππαδοκών Πατέρων που είχαν (στη θεολογία τους)  τις τρεις υποστάσεις ως αφετηρία και όχι την ουσία. Ο Ζηζιούλας υποστηρίζει ότι οι Καππαδόκες Πατέρες συνδέουν την «θεϊκή μοναρχία στην οντολογική της έννοια με το πρόσωπο του Πατέρα και όχι με τη θεϊκή ουσία». Για να έχει η ετερότητα οντολογική θέση στον Θεό, «ο ένας Θεός πρέπει να είναι ένα πρόσωπο και όχι ουσία, διότι η ουσία είναι εξ ορισμού μια μονιστική κατηγορία (μπορεί να υπάρχει μόνο μία ουσία και καμία άλλη στο Θεό), ενώ ένα πρόσωπο, όπως ο Πατέρας, είναι αδιανόητο χωρίς σχέση με άλλα πρόσωπα. Ωστόσο, από την άλλη πλευρά και η τριαδική θεολογία του Ζηζιούλα έχει υποστεί τις κριτικές της.

Ενώ ο Αυγουστινιανός-Θωμιστικός Τριαδισμός έχει επικριθεί από σύγχρονους θεολόγους όπως ο Karl Kahner, ο Jürgen Moltmann και ο Ιωάννης Ζηζιούλας, υπήρξε πρόσφατη επιστροφή στις πηγές της Τριαδικής θεολογίας του Θωμά Ακινάτη. Θεολόγοι όπως ο Giles Emery, η  Karen Kilby και ο Matthew Levering χρησιμοποίησαν όλοι τους την θωμιστική Τριαδική θεολογία ως βάση για την κριτική σύγχρονων μορφών κοινωνικού Τριαδισμού. Έτσι, υπάρχει η ανάγκη να δούμε τη σχέση της Τριαδικής θεολογίας του Θωμά Ακινάτη με εκείνη του Ιωάννη Ζηζιούλα.

Ωστόσο, για να δούμε που διαφέρουν οι Ιωάννης Ζηζιούλας και ο Θωμάς Ακινάτης, είναι απαραίτητο να εξετάσουμε την κατανόηση του Θωμά για τα τρία πράγματα τα οποία ο  Ζηζιούλας θεωρεί προβληματικά. Πρώτον, η σχέση μεταξύ της θεϊκής ουσίας και των τριών προσώπων. Δεύτερον, το πρόσωπο του Πατέρα ως πηγή της Τριάδας και, τέλος, τα πρόσωπα ως υφιστάμενες σχέσεις. Αφού εξετάσουμε τους λόγους της θέσης του Θωμά, θα γίνει μια υπόθεση για το λόγο που θα προτιμηθεί η τριαδική θεολογία του Ζηζιούλα έναντι της θεώρησης του Θωμά. Η συσχέτιση του Θωμά Ακινάτη της ενικότητας (ενότητας) του Θεού με τη θεϊκή ουσία καθιστά λογικά δύσκολο να συμβιβαστεί ο ένας και η τριάδα στο Θεό, ενώ για τον Ζηζιούλα το λογικό πρόβλημα της Τριάδας εξαφανίζεται επειδή η ετερότητα γίνεται η πρωταρχική οντολογική κατηγορία.

(Συνεχίζεται)