Helgoland 1 Carlo Rovelli

Helgoland 1

Carlo Rovelli

Ο Carlo Rovelli είναι Ιταλός θεωρητικός φυσικός, γεννημένος το 1956 στη Βερόνα. Σπούδασε φυσική στην Μπολόνια και εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στην Πάδοβα. Εργάστηκε επί πολλά χρόνια στο Πανεπιστήμιο Aix–Marseille και ίδρυσε εκεί την ερευνητική ομάδα κβαντικής βαρύτητας.

Είναι ένας από τους βασικούς θεμελιωτές της κβαντικής βαρύτητας βρόχων (loop quantum gravity), μιας θεωρητικής προσπάθειας να συνδυαστούν η γενική σχετικότητα του Einstein και η κβαντομηχανική. Στη θεωρία αυτή ο χώρος δεν θεωρείται ένα συνεχές και σταθερό υπόβαθρο, αλλά έχει κβαντική, κοκκώδη δομή, η οποία περιγράφεται μέσω δικτύων σχέσεων. Η θεωρία παραμένει σημαντική ερευνητική πρόταση, χωρίς ακόμη να έχει επιβεβαιωθεί πειραματικά.

Ο Rovelli είναι επίσης δημιουργός της σχεσιακής ερμηνείας της κβαντομηχανικής. Σύμφωνα με αυτήν, οι φυσικές ιδιότητες ενός συστήματος —όπως η θέση, η ταχύτητα ή η κβαντική του κατάσταση— δεν υπάρχουν πάντοτε ως απόλυτα γνωρίσματα, αλλά πραγματώνονται σε σχέση με κάποιο άλλο φυσικό σύστημα κατά την αλληλεπίδρασή τους. Δεν υπάρχει επομένως μια μοναδική, απόλυτη περιγραφή της πραγματικότητας ανεξάρτητη από όλες τις σχέσεις.

Στο Helgoland αναπτύσσει αυτήν ακριβώς την ιδέα σε προσιτή και φιλοσοφική μορφή: η πραγματικότητα δεν αποτελείται πρωτίστως από αυθύπαρκτα «πράγματα», αλλά από γεγονότα, αλληλεπιδράσεις και σχέσεις. Το βιβλίο συνδυάζει ιστορία της κβαντικής φυσικής, φιλοσοφία και προσωπικό στοχασμό.

Στον Ted Newman, που με έκανε να καταλάβω
ότι δεν καταλάβαινα την κβαντομηχανική

Περιεχόμενα

HELGOLAND
Βυθίζοντας το βλέμμα στην άβυσσο
Μέρος πρώτο
I. «Κοιτάζοντας προς ένα εσωτερικό παράξενης ομορφιάς»
Μέρος δεύτερο
II. Ένα παράξενο θηριοτροφείο ακραίων ιδεών
III. Είναι δυνατόν κάτι να είναι πραγματικό σε σχέση με εσένα, αλλά όχι σε σχέση με εμένα;
IV. Το δίκτυο των σχέσεων που υφαίνει την πραγματικότητα
Μέρος τρίτο
V. «Η μη διφορούμενη περιγραφή ενός φαινομένου περιλαμβάνει τα αντικείμενα στα οποία εκδηλώνεται το φαινόμενο»
VI. «Για τη φύση είναι ένα πρόβλημα ήδη λυμένο»
VII. Όπου προσπαθώ να ολοκληρώσω μια ιστορία που δεν έχει ολοκληρωθεί
Σημειώσεις
Φωτογραφικές πηγές
Ευρετήριο

Βυθίζοντας το βλέμμα στην άβυσσο

Ο Časlav κι εγώ καθόμαστε στην άμμο, λίγα βήματα από τη θάλασσα. Μιλούμε αδιάκοπα εδώ και ώρες. Ήρθαμε στο νησί Lamma, απέναντι από το Χονγκ Κονγκ, το απόγευμα της διακοπής του συνεδρίου. Ο Časlav συγκαταλέγεται στους διασημότερους ειδικούς της κβαντομηχανικής. Στο συνέδριο παρουσίασε μια ανάλυση ενός περίπλοκου νοητικού πειράματος. Το συζητήσαμε και το ξανασυζητήσαμε στο μονοπάτι που διατρέχει την άκρη της ζούγκλας μέχρι την παραλία και έπειτα εδώ, στην ακροθαλασσιά. Καταλήγουμε να συμφωνούμε σχεδόν απόλυτα.

Στην παραλία μεσολαβεί μια μακρά στιγμή σιωπής ανάμεσά μας. Κοιτάζουμε τη θάλασσα.

«Είναι πράγματι απίστευτο», ψιθυρίζει ο Časlav, «πώς μπορεί κανείς να το πιστέψει; Είναι σαν να μην υπήρχε… η πραγματικότητα…»

Σε αυτό το σημείο βρισκόμαστε με τα κβάντα. Έπειτα από έναν αιώνα εκπληκτικών επιτυχιών, αφού μας χάρισε τη σύγχρονη τεχνολογία και τη βάση ολόκληρης της φυσικής του εικοστού αιώνα, όταν την εξετάσουμε προσεκτικά, η πλέον επιτυχημένη θεωρία της επιστήμης μάς γεμίζει με κατάπληξη, σύγχυση και δυσπιστία.

Υπήρξε μια εποχή κατά την οποία η γραμματική του κόσμου φαινόταν να έχει αποσαφηνιστεί: στη ρίζα όλων των ποικίλων μορφών της πραγματικότητας έμοιαζαν να υπάρχουν μόνο σωματίδια ύλης, καθοδηγούμενα από λίγες δυνάμεις. Η ανθρωπότητα μπορούσε να πιστεύει ότι είχε ανασηκώσει το πέπλο της Μάγια, ότι είχε αντικρίσει τον πυθμένα της πραγματικότητας.

Αυτό όμως δεν διήρκεσε πολύ: πολλά γεγονότα δεν ταίριαζαν.

Ώσπου, το καλοκαίρι του 1925, ένας εικοσιτριάχρονος Γερμανός πήγε να περάσει μερικές ημέρες ταραγμένης μοναξιάς σε ένα ανεμοδαρμένο νησί της Βόρειας Θάλασσας: το Helgoland, το Ιερό Νησί. Εκεί, στο νησί, βρήκε μια ιδέα που επέτρεψε να εξηγηθούν όλα τα απείθαρχα γεγονότα και να οικοδομηθεί η μαθηματική δομή της κβαντομηχανικής, της «θεωρίας των κβάντων».

Ίσως επρόκειτο για τη μεγαλύτερη επιστημονική επανάσταση όλων των εποχών.

Το όνομα του νεαρού ήταν Werner Heisenberg. Η αφήγηση αυτού του βιβλίου αρχίζει με εκείνον.

Η θεωρία των κβάντων αποσαφήνισε τα θεμέλια της χημείας, τη λειτουργία των ατόμων, των στερεών και των πλασμάτων, το χρώμα του ουρανού, τους νευρώνες του εγκεφάλου μας, τη δυναμική των άστρων, την προέλευση των γαλαξιών… χίλιες όψεις του κόσμου.
Βρίσκεται στη βάση των νεότερων τεχνολογιών: από τους υπολογιστές μέχρι τους πυρηνικούς σταθμούς. Μηχανικοί, αστροφυσικοί, κοσμολόγοι, χημικοί και βιολόγοι τη χρησιμοποιούν καθημερινά. Στοιχειώδεις γνώσεις της θεωρίας περιλαμβάνονται στα προγράμματα των σχολείων της ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Δεν έχει κάνει ποτέ λάθος.
Αποτελεί την παλλόμενη καρδιά της σημερινής επιστήμης.
Και όμως παραμένει βαθύτατα μυστηριώδης. Αδιόρατα ανησυχητική.

Κατέστρεψε την εικόνα μιας πραγματικότητας αποτελούμενης από σωματίδια που κινούνται κατά μήκος καθορισμένων τροχιών, χωρίς όμως να αποσαφηνίσει με ποιον τρόπο πρέπει, αντί γι’ αυτό, να σκεφτόμαστε τον κόσμο. Τα μαθηματικά της δεν περιγράφουν την πραγματικότητα, δεν μας λένε «τι υπάρχει». Μακρινά αντικείμενα φαίνονται να συνδέονται μεταξύ τους με μαγικό τρόπο. Η ύλη αντικαθίσταται από φασματικά κύματα πιθανότητας.

Όποιος σταθεί και αναρωτηθεί τι μας λέει η θεωρία των κβάντων για τον πραγματικό κόσμο, παραμένει αμήχανος.

Ο Einstein, μολονότι είχε προαναγγείλει τις ιδέες της και είχε θέσει τον Heisenberg στον δρόμο που θα ακολουθούσε, δεν κατόρθωσε ποτέ να την αποδεχθεί. Ο Richard Feynman, ο μεγάλος θεωρητικός φυσικός του δεύτερου μισού του εικοστού αιώνα, έγραψε ότι κανείς δεν καταλαβαίνει τα κβάντα.

Αλλά αυτό ακριβώς είναι η επιστήμη: μια εξερεύνηση νέων τρόπων για να σκεφτόμαστε τον κόσμο. Είναι η ικανότητα που διαθέτουμε να θέτουμε διαρκώς υπό αμφισβήτηση τις έννοιές μας. Είναι η οραματική δύναμη μιας ανυπότακτης και κριτικής σκέψης, ικανής να μεταβάλλει τα ίδια της τα εννοιολογικά θεμέλια, ικανής να επανασχεδιάζει τον κόσμο από την αρχή.

Αν η παραδοξότητα της θεωρίας μάς προκαλεί σύγχυση, συγχρόνως μας ανοίγει νέες προοπτικές για την κατανόηση της πραγματικότητας. Μιας πραγματικότητας λεπτότερης από εκείνη του απλοϊκού υλισμού των σωματιδίων μέσα στον χώρο. Μιας πραγματικότητας αποτελούμενης πρωτίστως από σχέσεις και κατόπιν από αντικείμενα.

Η θεωρία υποδεικνύει νέους δρόμους για την επανεξέταση μεγάλων ζητημάτων: από τη δομή της πραγματικότητας έως τη φύση της εμπειρίας, από τη μεταφυσική έως, ίσως, τη φύση της συνείδησης. Όλα αυτά αποτελούν σήμερα αντικείμενο ζωηρότατης συζήτησης μεταξύ επιστημόνων και φιλοσόφων, και για όλα αυτά μιλώ στις σελίδες που ακολουθούν.

Στο νησί Helgoland, γυμνό, ακραίο, σαρωμένο από τον άνεμο του Βορρά, ο Werner Heisenberg ανασήκωσε ένα πέπλο ανάμεσα σε εμάς και την αλήθεια· πέρα από εκείνο το πέπλο φανερώθηκε μια άβυσσος.

Η αφήγηση αυτού του βιβλίου αρχίζει από το νησί όπου ο Heisenberg συνέλαβε το σπέρμα της ιδέας του και διευρύνεται προοδευτικά προς τα ολοένα ευρύτερα ερωτήματα που άνοιξε η ανακάλυψη της κβαντικής δομής της πραγματικότητας.

Έγραψα αυτές τις σελίδες πρωτίστως για όσους δεν γνωρίζουν την κβαντική φυσική και έχουν την περιέργεια να κατανοήσουν, στον βαθμό που μπορούμε, τι είναι και τι συνεπάγεται. Προσπάθησα να είμαι όσο το δυνατόν πιο σύντομος, παραλείποντας κάθε λεπτομέρεια που δεν είναι ουσιώδης για τη σύλληψη της καρδιάς του ζητήματος. Προσπάθησα να είμαι όσο το δυνατόν πιο σαφής σχετικά με μια θεωρία που βρίσκεται στο κέντρο της σκοτεινότητας της επιστήμης.

Ίσως, περισσότερο από το να εξηγώ πώς μπορεί να κατανοηθεί η κβαντομηχανική, εξηγώ μόνο γιατί είναι τόσο δύσκολο να την κατανοήσουμε.

Το βιβλίο όμως έχει γραφτεί και για τους συναδέλφους, επιστήμονες και φιλοσόφους, οι οποίοι, όσο περισσότερο εμβαθύνουν στη θεωρία, τόσο περισσότερο μένουν αμήχανοι· για να συνεχιστεί ο διάλογος που βρίσκεται σε εξέλιξη σχετικά με το νόημα αυτής της εκπληκτικής φυσικής και για να προχωρήσουμε προς μια γενική προοπτική.

Το βιβλίο περιλαμβάνει πολυάριθμες σημειώσεις που απευθύνονται σε όσους γνωρίζουν ήδη καλά την κβαντομηχανική. Σε αυτές διατυπώνονται με μεγαλύτερη ακρίβεια όσα προσπαθώ να εκθέσω στο κυρίως κείμενο με πιο ευανάγνωστη μορφή.

Ο κύριος στόχος της έρευνάς μου στη θεωρητική φυσική υπήρξε η κατανόηση της κβαντικής φύσης του χώρου και του χρόνου. Η εναρμόνιση της θεωρίας των κβάντων με τις ανακαλύψεις του Einstein σχετικά με τον χώρο και τον χρόνο. Βρέθηκα να στοχάζομαι αδιάκοπα πάνω στα κβάντα. Αυτό το κείμενο αντιπροσωπεύει το σημείο στο οποίο έχω φθάσει σήμερα.

Δεν αγνοεί τις διαφορετικές απόψεις, αλλά τάσσεται αποφασιστικά υπέρ μιας συγκεκριμένης θέσης: επικεντρώνεται στην προοπτική την οποία θεωρώ αποτελεσματική και πιστεύω ότι ανοίγει τους πιο ενδιαφέροντες δρόμους, δηλαδή στη «σχεσιακή» ερμηνεία της θεωρίας.

Μια προειδοποίηση πριν αρχίσουμε. Η άβυσσος όσων δεν γνωρίζουμε είναι πάντοτε μαγνητική και ιλιγγιώδης. Το να πάρουμε όμως στα σοβαρά την κβαντομηχανική και να στοχαστούμε τις συνέπειές της αποτελεί μια σχεδόν ψυχεδελική εμπειρία: μας ζητά να εγκαταλείψουμε, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, κάτι από όσα μας φαίνονταν στέρεα και απρόσβλητα στην κατανόησή μας για τον κόσμο.

Μας ζητά να αποδεχθούμε ότι η πραγματικότητα είναι βαθύτατα διαφορετική από εκείνη που φανταζόμασταν. Να βυθίσουμε το βλέμμα σε εκείνη την άβυσσο, χωρίς να φοβόμαστε μήπως καταποντιστούμε στο ανεξερεύνητο.

Λισαβόνα, Μασσαλία, Βερόνα, London, Ontario,
2019–2020

Ο ΝΕΟΣ ΡΟΒΙΝΣΩΝ ΚΡΟΥΣΟΣ. Ο ΠΡΩΤΟΣ ΦΑΝΕΡΩΣΕ ΤΗΝ ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΣΗ, ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ. Ο ΝΕΟΣ ΣΕ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΔΙΑΣΠΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. ΟΠΟΤΕ ΕΙΜΑΣΤΕ ΣΕ ΜΙΑ ΑΒΥΣΣΟ ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΜΑΣ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙ ΜΙΑ ΝΕΑ ΓΝΩΣΗ Ή ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΛΕΟΝ ΤΙΠΟΤΕ; ΜΗΠΩΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΕΙΝΑΙ ΠΡΙΝ ΤΟ ΑΤΟΜΟ; ΣΤΗΝ ΑΡΕΤΗ Η ΟΠΟΙΑ ΔΕΝ ΕΞΑΡΤΑΤΑΙ ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΧΕΣΗ; ΑΛΛΑ ΤΗΣ ΔΙΝΕΙ ΣΚΟΠΟ;

Εγώ. Το παιχνίδι της ζωής (54)--Ο νέος άνθρωπος- Ο homo oeconomicus, ο χρεωμένος, ο δούλος πού κατασκευάζει καί συντηρεί τίς πυραμίδες τών νέων Φαραώ.

  Μαζική παράνοια α

Αφθονία, πλούτος για όλους και η κοινωνία της γνώσης

Συνεχίζεται από: Δευτέρα 8 Σεπτεμβρίου 2025

Το αύταρκες μίνι οικονομικό σύστημα τού Ροβινσώνα Κρούσου, χρησίμευσε για πολύ και στους οικονομολόγους ως μοντέλο για τό πώς ο άνθρωπος «κάνει και πράττει», σύμφωνα με τον Walter Kempowski.

Διάρκεσε 100 χρόνια, μέχρι που ένας αναγνώστης ανακάλυψε το σήμερα πλέον διάσημο σφάλμα στο βιβλίο «Ροβινσών Κρούσος»: ο Ροβινσώνας κολυμπά γυμνός για να πάει στο πλοίο, όπου είναι τα εργαλεία τα οποία χρειάζεται για να επιβιώσει, και τα οποία βάζει στις τσέπες των ενδυμάτων, τα οποία όμως δεν φοράει αφού είναι γυμνός.

Κανείς δεν γνωρίζει γιατί ο Daniel Dafoe υπέπεσε σε αυτό το σφάλμα. Ίσως να ήταν αφηρημένος. Ίσως να ήταν σαδιστής. Σε μια σπηλιά γεμάτη θησαυρούς, δεν είναι τίποτα χειρότερο από την πρόταση «πάρε όσα μπορείς», την στιγμή που δεν μπορείς να πάρεις τίποτα.

Ίσως να ήθελε με λεπτότητα να υποδείξει, πως ολόκληρη η ιστορία, την οποία δεν διηγείται ο ίδιος, αλλά κάποιος Ροβινσώνας Κρούσος, λειτουργεί μόνο στην φαντασία.

Είναι το λάθος το οποίο έχει εισχωρήσει κρυφά στις βιογραφίες των ανθρώπων. Την ιστορία αυτή δεν διηγούνται σήμερα λέξεις, αλλά τύποι και αριθμοί. Ο καθένας είναι ένα είδος στατιστικού, μέσος όρος, Ροβινσώνα. Ένας ως προς τις έννοιες καχύποπτος και ληθαργικός ναυαγός, που έχει ξεβράσει στον ύφαλο τής κοινωνίας τής πληροφορίας και τής παγκοσμιοποίησης.

«Κανένας άνθρωπος δεν είναι ένα νησί»296, «Ο κόσμος δεν μας περιμένει πια», «Ο καιρός των φοινίκων και των κρεμαστών κρεβατιών τελείωσε», είναι τα μηνύματα του υπέρ-συγγραφέα, η φωνή τού οποίου συνίσταται από κάθε άρθρο εφημερίδας, κάθε talkshow, κάθε πολιτικό-οικονομική προειδοποιητική ομιλία.

Και ο Ροβινσώνας είχε ακολουθήσει την οικονομία τής πληροφορίας τής εποχής του. Μέσω τής Βίβλου που έφερε από το πλοίο, ο μέχρι τότε άπιστος είχε δικτυωθεί με τον Θεό, και αυτό που σήμερα ονομάζουμε «γνώση», ήταν γι’ αυτόν «πρόνοια» (ίσως είναι τραβηγμένο, αλλά η Βίβλος την οποία ο Ροβινσώνας ανοίγει κατά τύχη για να βρει απαντήσεις, παίζει τον ρόλο ενός παντογνώστη αλγόριθμου).

Με το κεφάλι, το χέρι και την πληροφορία ως τα σημαντικότερα εργαλεία του πολιτισμού, είναι ο κυρίαρχος ισχυρισμός σήμερα, ο κάθε ένας νικά μέσα στην ζούγκλα τού καπιταλισμού. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι διαθέσιμο σε αφθονία, πρέπει απλώς να κοπιάσουμε με το κεφάλι μας, να πηδήξουμε στη θάλασσα, και να προμηθευτούμε εργαλεία και πληροφορίες από την κιβωτό τού Νώε τής κοινωνίας τής γνώσης. Ο Ροβινσώνας τα κατάφερε σε ένα έρημο νησί, και σήμερα, ακόμα και ένας Μασάι πολεμιστής, «με ένα κινητό, έχει στη διάθεση του περισσότερες πληροφορίες από αυτές που πριν 15 χρόνια είχε ο πρόεδρος των ΗΠΑ»²⁹⁷, λέει ένας σύγχρονος Dafoe.

Και διερωτάται κανείς: «γιατί λοιπόν, δεν είναι ένα είδος προέδρου ο Μασάι;»

Το πρόβλημα είναι το εξής: στον δρόμο από τον ύφαλο στην κιβωτό τού Νώε τής κοινωνίας τής γνώσης, οι συντάκτες τών νέων βιογραφιών κάτι ξέχασαν.

Το κρίσιμο σημείο για τους ανθρώπους, που στον καπιταλισμό τής πληροφορίας κερδίζουν ή χάνουν, είναι μεταξύ ακτής και πλοίου. Είναι αντιμέτωποι με τον ισχυρισμό, πως όποιος θέλει, μπορεί να καταφέρει τα πάντα. Έχουμε να κάνουμε με τον συνδετικό κρίκο που λείπει. Τον συνδετικό κρίκο μεταξύ τής μεταμόρφωσης τού γυμνού ανθρώπου, που είναι η πρώτη ύλη, και εκείνου, που σαν τον Ροβινσώνα μαζεύει επιμελώς πληροφορίες (Βίβλος, τέσσερις πυξίδες, χάρτες και βιβλία πλοήγησης), αρχίζει από την αρχή (reboot) και δημιουργεί ένα παράδεισο.

Αυτή η μεταμόρφωση ονομάζεται σήμερα «γνώση», «δημιουργικότητα» και «ταλέντο». Παλιά την έλεγαν μόρφωση ή ιστορία, αλλά σήμερα σημαίνει πολύ περισσότερα από ποτέ. «Κοινωνία τής γνώσης» σημαίνει: κολύμπα γυμνός και πάρε ότι μπορείς.

Ο Ροβινσώνας είχε φέρει στη στεριά ακριβώς τα σωστά πράγματα: όλα εξαρτώνται από τα σύνεργα πλοήγησης και την Βίβλο, δηλαδή δυο τεχνολογίες. Η πρώτη έχει για το κάθε τι μια σύνδεση, η δεύτερη ξέρει για το κάθε τι μια απάντηση.

Η «κοινωνία τής γνώσης» αγαπά τα άυλα αγαθά και το εικονικό κεφάλαιο, και όπως αναφέρθηκε γδύνει (dismantle) άτομα και ολόκληρες επιχειρήσεις, και το δαρβινιστικό τους Evergreen (μάντρα) είναι: «δια βίου μάθηση». Η «δια βίου μάθηση» είναι μια θαυμάσια, αν και κοινότοπη, σύλληψη.

Ίσως η πιο λυπηρή παράπλευρη απώλεια τής κρίσης, η οποία (απώλεια) συνοδεύει την μεταμόρφωση, είναι η απάτη τών εννοιών. Τόσος ιδεαλισμός λοιπόν εξαπάτησε και χρησιμοποίησε τις καλύτερες πλευρές τού ίντερνετ για ίδιους σκοπούς. Διότι πίσω από την υποχρέωση για «δια βίου μάθηση» τού ατόμου, που στην πραγματικότητα ήταν η υποχρέωση διαρκούς ετοιμότητας για προσαρμογή, κρύφτηκε η γνώση περί της δυσκινησίας τών θεσμών.

Το οκτάωρο του παραδοσιακού κόσμου τής εργασίας διαμόρφωνε όχι μόνο την ημέρα, αλλά και το έτος, και την ζωή. Σήμερα δεν είναι δυνατόν να ζει κανείς στην εποχή όπου όλα συμβαίνουν ταυτόχρονα, και να πιστεύει πως η οικονομία τού χρόνου της ζωής του δεν επηρεάζεται.

Η εξαφάνιση των αλληλουχιών τού χρόνου που όλο προχωρά, σε ένα κόσμο υψηλής συχνότητας εμπορίου και επικοινωνίας σε πραγματικό χρόνο, και (η εξαφάνιση) προχωρά από το μικρο-επίπεδο στο μακρο-επίπεδο, όπου εξαλείφεται η διάκριση εργασιακού και ελεύθερου χρόνου.

 Η «Δια βίου μάθηση» έχει ως λειτουργία, να δημιουργήσει και στο κεφάλι αυτή την κατάσταση, όπου όλα συμβαίνουν ταυτόχρονα. Και έτσι, η «δια βίου μάθηση», που ακούγεται ως κάτι ήρεμο και ειδυλλιακό, είναι ακριβώς το αντίθετο από αυτό που φαντάζεται κανείς: είναι η ικανότητα να εξαλείφεις διαρκώς την γνώση στην οποία μέχρι χθες πίστευες, ακόμα και την ίδια σου την ταυτότητα. Γιατί αυτό που ήταν, αυτό που έπρεπε να μάθεις, ήταν ακόμα και για τις εκπαιδευτικές υπηρεσίες αινιγματικό, οι οποίες μέσα σε λίγα χρόνια γράφουν εντελώς νέα σχολικά προγράμματα, που αντιφάσκουν στα παλιά. 

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

Σημειώσεις

296. ΣτΜ: Τα ανθρώπινα όντα κάνουν άσχημα όταν απομονώνονται από τους άλλους και πρέπει να είναι μέρος μιας κοινότητας, προκειμένου να ευδοκιμήσουν‎.

297. Peter H. Diamandis and Steven Kotler, Abundance: The Future Is Better Than You Think (Αφθονία: Το μέλλον είναι καλύτερο από ό, τι νομίζετε), σ. 9.

«ΤΟ ΨΕΜΑ ΤΟΥ ΡΟΒΙΝΣΩΝΑ» Ρομπέρτο ​​Πεκιόλι

Σέ περιόδους πολιτισμού ακύρωσης…

Ο Ροβινσώνας Κρούσος σε σχέδιο του NC Wyeth

ΤΟ ΨΕΜΑ ΤΟΥ ROBINSON (ΡΟΒΙΝΣΩΝΑ)

Σε περιόδους κουλτούρας ακύρωσης, όπου ακόμη και η μουσική του Μπετόβεν και τα έπη του Ομήρου απορρίπτονται με βάση την τελική κρίση του παρόντος, όπου ο Σαίξπηρ κατηγορείται για σεξισμό, αντισημιτισμό, περιφρόνηση για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, είναι ενδιαφέρον (περίεργο) ότι ένα από τα πιο σημαντικά έργα της αγγλικής λογοτεχνίας, ο Ροβινσώνας Κρούσος του Daniel De Foe (1660-1731), σπάνια τίθεται υπό αμφισβήτηση. Εκδόθηκε το 1719, γνώρισε αμέσως εξαιρετική επιτυχία που συνεχίζεται μέχρι σήμερα, αν και σήμερα θεωρείται πάνω από όλα αριστούργημα της παιδικής λογοτεχνίας. Η πλοκή είναι γνωστή: ο ναύτης Ρόμπινσον (Ροβινσώνας) δραπετεύει από τη βύθιση του πλοίου του και προσγειώνεται σε ένα έρημο νησί όπου μένει μόνος για δώδεκα χρόνια. Τα καταφέρνει όσο καλύτερα μπορεί, ξαναβρίσκει την πίστη στον Θεό και μετά συναντά έναν ντόπιο, έναν «ευγενή άγριο» , τον οποίο σώζει από μια κανιβαλική φυλή. Τον φωνάζει Παρασκευά από την ημέρα της εβδομάδας (Παρασκευή) που τον συναντά, τον εκπαιδεύει, του μαθαίνει αγγλικά και τον κάνει υπηρέτη του. Μετά από είκοσι οκτώ χρόνια, ο Ρόμπινσον καταφέρνει να επιστρέψει στον πολιτισμό με τον Παρασκευά, για να ζήσει περισσότερες περιπέτειες μαζί του. Το νησί του, στο μεταξύ, γίνεται μια ειρηνική ισπανική αποικία, της οποίας διορίζεται κυβερνήτης. (1)

Λίγες πλοκές είναι πιο πολιτικά εσφαλμένες από τον Ρόμπινσον (Ροβινσώνα). Γιατί τότε δεν δέχεται επίθεση από τους «αφυπνισμένους» με τη σφοδρότητα που δεν λυπούνται τον Δάντη και τον Μιχαήλ Άγγελο -η Καπέλα Σιξτίνα του αντιπροσωπεύει ένοχα μόνο λευκούς - μέχρι τον Αριστοτέλη, που αποκηρύχθηκε επειδή δικαιολόγησε -στην Ελλάδα του 4ου αιώνα π.Χ.- τη δουλεία; Ακόμη και οι θυμωμένοι ξύπνιοι έχουν ένα λουρί και μια αλυσίδα, αυτό του κορυφαίου επιπέδου της παγκοσμιοποίησης, των αφεντικών που τους έχουν τοποθετήσει στην καρέκλα, στην κεφαλή των εφημερίδων, των τηλεοπτικών δικτύων, των εκδοτικών οίκων και των μεγάλων εταιρειών διασκέδασης. Ο λόγος είναι απλός: ο Robinson (Ροβινσώνας) είναι ένα σύμβολο, η τέλεια αναπαράσταση της ιδεολογίας τους, ένας από τους ιδρυτικούς μύθους του φιλελεύθερου ατομικισμού.

Daniel Defoe

Ο De Foe αναπαριστά στον Robinson (Ροβινσώνα) τον χαρακτήρα του βρετανικού Διαφωτισμού, την άνοδο της εμπορικής αστικής τάξης, που θριάμβευσε στο αίμα τής Ένδοξης πρωτοφιλελεύθερης Επανάστασης στα τέλη του 17ου αιώνα, την εμπιστοσύνη στη λογική, την πουριτανική ηθικολογική θρησκευτικότητα, που εξακολουθεί να είναι παρούσα - αν και ανάποδα στίς αξίες – στη σημερινή αγγλοσαξονική κουλτούρα ακύρωσης. Ο Robinson (Ροβινσώνας) εξυψώνει την ατομικιστική νοοτροπία που βρίσκεται κάτω από την εκκολαπτόμενη καπιταλιστική κοινωνία. Παλεύει να λυγίσει τη φύση στις ανάγκες του, να κυριαρχήσει στο άγριο περιβάλλον, εμπιστευόμενος μόνο τη δική του δύναμη, φωτισμένη από τη λογική και υποστηριζόμενη από τεχνική. Ο Τζέιμς Τζόις είδε στο βιβλίο το μανιφέστο του αγγλικού ωφελιμισμού, που είχε τον μεγαλύτερο θεωρητικό του στον Τζέρεμι Μπένθαμ στις αρχές του 19ου αιώνα. Τον χαρακτήρα τού Παρασκευά υιοθέτησε ο Jean Jacques Rousseau στο παιδαγωγικό αρχέτυπο του «ευγενούς αγρίου» του Emile.

Θάνατος του Στρατηγού Γουλφ από τον Μπέντζαμιν Γουέστ. Το πορτρέτο αυτού του Αμερικανού Ινδιάνου από τον Γουέστ έχει θεωρηθεί εξιδανίκευση στην παράδοση των «ευγενών άγριων».

Αυτός είναι ο λόγος που ο Robinson ξεφεύγει από τη λογοκρισία: με τον δικό του στρεβλό τρόπο, είναι πολιτικά ορθός ή τουλάχιστον αποδεκτός. Η πολιτική ορθότητα είναι μια μορφή ψεύδους και πρέπει να αντιπαραβάλλεται όχι με το αντώνυμό της, την ανακρίβειά (ανορθότητά) της, αλλά με την αλήθεια. Στην Ευρώπη της εποχής του De Foe, κανείς δεν ήταν ναυαγός στη θάλασσα της ιστορίας. Η παραδοσιακή κοινωνία ήταν ένα σύνολο ριζών, αμοιβαίας εξάρτησης και πίστης από τις οποίες εξαρτιόταν η επιβίωση της κοινότητας: ένα οργανικό σύνολο, μια τεράστια οικογένεια, μια σχεδόν βιολογική φιγούρα στην οποία το πνεύμα της γης και των προηγούμενων γενεών επιβεβαίωνε τα έθιμα και τις συλλογικές πεποιθήσεις. χωρίς να χρειάζονται γραπτά συντάγματα.

Η ιδέα του ατόμου είναι προϊόν λογοτεχνικής εφευρετικότητας, όχι ανθρώπινης φύσης. Για τον αναγνώστη του 18ου και του 19ου αιώνα, το παράδειγμα του Ροβινσώνα Κρούσου, του ανθρώπου που φροντίζει τον εαυτό του και καταφέρνει να βελτιστοποιήσει τους περιορισμένους πόρους με πρωτοβουλία και τεχνικές γνώσεις σε ένα έρημο νησί, έγινε η αγαπημένη παραβολή του ευρωπαϊκού και αμερικανικού φιλελευθερισμού, εκ των οποίων ο Daniel Ο De Foe ήταν –χωρίς να το γνωρίζει– ο πρώτος προφήτης. Άλλοι τυχεροί μύθοι συνόδευσαν αργότερα την ανάπτυξη του μύθου: ιδιωτικές κακίες που γίνονται οικονομικές αρετές (Mandeville)· το αόρατο χέρι της αγοράς (Adam Smith) που ρυθμίζει και επιλύει τα πάντα προς το συμφέρον· το δικαίωμα που κάνει μια χίμαιρα, το κυνήγι της ευτυχίας γραμμένο στο αμερικανικό Σύνταγμα, στόχο υψηλής συμβολικής ισχύος.

Σκηνή από την Τρικυμία του Σαίξπηρ, όπου βλέπουμε τον Κάλιμπαν στα δεξιά. Συλλογή St. Oswald, Wakefield.

Ο ορθολογικός άνθρωπος, ανεξάρτητος, ελεύθερος, απαλλαγμένος από περιορισμούς, αφηρημένος, ναυαγός χωρίς ιστορία και χωρίς ρίζες, είναι ο πρόγονος, το τοτέμ του σύγχρονου homo oeconomicus: απάτριδος, μια μονάδα με πρόθεση την παραγωγή και την κατανάλωση, απολύτως εναλλάξιμη με οποιαδήποτε άλλη. Το εκπληκτικό παράδοξο του ατομικισμού: εκατομμύρια πανομοιότυπα άτομα πεπεισμένα ότι είναι μοναδικά. Η αδυναμία της περιπέτειας του Ροβινσώνα είναι ότι πρώτα απαιτεί το ναυάγιο, τη μοναξιά, την απουσία κοινωνικών δεσμών. Στο τέλος, ο ξερός, μελαγχολικός Άγγλος καταλήγει να συναντά τόν Παρασκευά. Ο φωτισμένος, «πολιτισμένος» ναυαγός αποικίζει τον άγριο, τον αθώο Καλιμπάν της Τρικυμίας του Σαίξπηρ που πέφτει στα χέρια του, του δίνει ένα όνομα - μια απόλυτη εκδήλωση δύναμης, μια χειρονομία που μπορεί να γίνει μόνο με ένα νεογέννητο ή ένα κατοικίδιο - το ανάγει/υποβιβάζει στις ηθικές του κατηγορίες και τον υποτάσσει σε μια πατερναλιστική διαδικασία εκπολιτισμού που τον μετουσιώνει.

Ακριβώς αυτές οι ενέργειες καταδεικνύουν ότι ο Ρόμπινσον (Ροβινσώνας ) δεν είναι ένα άτομο που προκύπτει από το τίποτα, αλλά ένα άτομο με πολιτιστικές, ταυτοτικές και πνευματικές ρίζες: χωρίς τη χιλιετή κληρονομιά του Χριστιανισμού, πιθανότατα θα είχε φάει ή θα σκότωνε τόν Παρασκευά. Χωρίς την εκπαίδευσή του, μαθαίνοντας τον καταμερισμό της εργασίας και της τεχνικής, δεν θα είχε εκμεταλλευτεί τόσο κερδοφόρα τον υπηρέτη του. Άλλωστε, οι Άγγλοι διακινούσαν σκλάβους από τον 16ο αιώνα, με την ευλογία του στέμματος που εξέδωσε ειδική άδεια σε επιχειρηματίες ληστείας και απανθρωπιάς όπως ο Φράνσις Ντρέικ και ο Γουόλτερ Ράλεϊ , τήν "lettera di corsa" και τους ανέδειξε σε βαρόνους για τίς θλιβερές επιτυχίες τους. Ο Ροβινσώνας Κρούσος ήταν ένα βιβλίο με τεράστια επιτυχία στην Ευρώπη του Διαφωτισμού και δεν υπάρχει σχεδόν κανένας δοκιμιογράφος της εποχής που να μην το αναφέρει. Ο Bernardin de Saint Pierre – συγγραφέας και επιστήμονας – ο Chateaubriand, καθώς και ο Rousseau, βρήκαν έμπνευση σε αυτό το κλασικό μυθιστόρημα που έχει ενθουσιάσει αμέτρητες παιδικές ηλικίες, συμπεριλαμβανομένης της δικής μας. Αλλά ο Ρόμπινσον έπρεπε να καταλήξει σε ένα έρημο νησί, να γίνει ένα ναυάγιο, ένα ανθρώπινο άτομο ακυβέρνητο που περιπλανιέται για να γίνει ένας από τους ήρωες του φιλελεύθερου ατομικισμού.

Και μεταμορφώνεται σε ένα είδος Ιωάννη του Βαπτιστή - τον πρόδρομο που αναγγέλλει τη γέννηση όσων θα έρθουν μετά από αυτόν - της αρχέγονης νεωτερικότητας, του νέου ανθρώπου που έχει δεσμευτεί να ιδρύσει τον παράδεισό του στα ερείπια του παραδοσιακού κόσμου. Παραδόξως, αυτοί που έγιναν πρωταθλητές του ατομικισμού ήταν άνθρωποι σταθερά οργανωμένοι σε εταιρείες και κοινωνίες, μέτοχοι τραπεζών και ιδρυτές των πρώτων ασφαλιστικών εταιρειών, αξιοσέβαστοι άνθρωποι που ήταν μέλη «συντεχνιών» και εμπορικών εταιρειών, οι αστοί που απεικονίζουν οι Ρέμπραντ και Φρανς Χαλς, οι πρώτοι αγιογράφοι του κοσμικού έπους του εμπόρου, του πελάτη τους. Το χρήμα πάντα χρειαζόταν νόμους, χωροφύλακες, φυλακές, κράτη, δικαστές. Ο Ροβινσώνας ήταν η εικόνα που είχαν οι ανερχόμενες δυνάμεις του 18ου και 19ου αιώνα για τον εαυτό τους, μια εξιδανίκευση του ενεργού ατόμου που επέτρεψε σε λίγους να εκμεταλλευτούν ανελέητα μια μάζα εκατομμυρίων χριστιανών Παρασκευάδων λευκού δέρματος, τον πρόγονο του Kurtz στην Καρδιά του σκότους.  Οι Αγγλοσάξονες πανεπιστημιακοί δεν ενδιαφέρονται για αυτή τη γιγάντια εκμετάλλευση, αδιαφορώντας για τη φυλή και δεν απαιτούν ιστορικές αποζημιώσεις για τους κληρονόμους των φτωχών λευκών Ευρωπαίων. Είναι ο αντεστραμμένος – άθικτος – μυστικισμός του φιλελευθερισμού, του οποίου η ηθική ουδετερότητα/αδιαφορία είναι η δικαιολογία για κάθε θηριωδία που διαπράττεται στο όνομα του συμφέροντος. Η ιστορία που πυροδοτείται από τον ανθρώπινο τύπο του οποίου ο Ρόμπινσον είναι ο επώνυμος ήρωας είναι δραματική: σκληροί νόμοι κατά των φτωχών, φράχτες των κοινών χωραφιών (οι περιφράξεις που έσπρωξαν εκατομμύρια αγρότες που στερήθηκαν την επιβίωσή τους στα εργοστάσια), οι βιομηχανικές κολάσεις του Μάντσεστερ και του Μπέρμιγχαμ, οι ιδιοκτήτες που υμνούν τις ηθικές αρετές της παιδικής εργασίας σε ορυχεία και νηματουργεία.

Η Αγγλία, κυριαρχούμενη από την ολιγαρχία που εξακολουθεί να είναι ο ακρογωνιαίος λίθος ακόμη σήμερα, ήταν η πρώτη που σκέφτηκε να περιορίσει την ανάπτυξη της φτώχειας όχι με μια δίκαιη κατανομή του εισοδήματος, αλλά θέτοντας όρια στη βιολογική αναπαραγωγή των φτωχών. Η ελεγχόμενη εκτροφή προλεταριακών ανθρώπινων ζώων που περιγράφεται από τον αιδεσιμότατο Μάλθους (2) πραγματοποιείται σήμερα από την αντι-ανθρώπινη παγκοσμιοποίηση που θεωρεί τις αμβλώσεις και την ευθανασία ως φιλανθρωπικές. «Το καλύτερο συμφέρον του» , γράφει η ποινή που καταδίκασε το άρρωστο παιδί Άλφι σε θάνατο λόγω έλλειψης θεραπείας. Από την εποχή του Ροβινσώνα, οι πολύ πλούσιοι δίνουν ηθικά μαθήματα: οι πόλεμοι του οπίου στην Ανατολή ξεκίνησαν για την υπεράσπιση της ελευθερίας του εμπορίου. Μπορούμε να εκπλαγούμε με τη σημερινή αδιαφορία για τη διάδοση των ναρκωτικών; Ο Ροβινσώνας ο ωφελιμιστής, ανεξάντλητος homo faber, είναι ο πρωταγωνιστής της αγωνίας της ομορφιάς (σέ τι χρειάζεται;): η ασχήμια σε μεγάλη κλίμακα, η λειτουργικότητα ως εικόνα του κέρδους, η μέγιστη έκφραση του φιλελεύθερου ορθολογισμού. Ο Karl Friedrich Schinkel, ο μεγάλος Πρώσος νεοκλασικός αρχιτέκτονας, επισκέφτηκε τις βιομηχανικές πόλεις της Αγγλίας, σκοτεινές, καπνισμένες, χωρίς υπηρεσίες, γεμάτες εξαθλιωμένους και ατημέλητους ανθρώπους κάτω από τους «μαύρους σατανικούς μύλους» που μισούσε ο ποιητής William Blake. Έφυγε κλαίγοντας: ήταν άνθρωπος του Αρχαίου Καθεστώτος.

Η Αγγλική Βιομηχανική Επανάσταση, που ξεκίνησε την εποχή του De Foe, είναι η πρώτη φιλελεύθερη επανάσταση, περισσότερο από την αμερικανική του 1776. Η γαλλική ήταν ένα χάος που προκλήθηκε από το κενό μιας ξεφτιλισμένης αριστοκρατίας που είχε παραιτηθεί από τον ηγετικό της ρόλο. Ο φιλελευθερισμός είναι ο πολιτικός βραχίονας του συστήματος που στη συνέχεια βρήκε μια δουλοπρεπή δικλείδα ασφαλείας στη σοσιαλδημοκρατία. Ο καπιταλισμός απαιτεί τάξη, πειθαρχία, χρονοδιαγράμματα, καταμερισμό της εργασίας. Ο Τσάρλι Τσάπλιν στο Modern Times απεικόνισε τη γραμμή συναρμολόγησης με την πλαστική ακρίβεια της ιδιοφυΐας. Η εντατική εκμετάλλευση εκείνων των κολάσεων (αποθέματα υπεραξίας!) απασχολεί χειρότερα τσιράκια από αυτούς των ορυχείων των Ινδιών.

Το Modern Times είναι μια αμερικανική ταινία του 1936 σε σενάριο, σκηνοθεσία και πρωταγωνιστή τον Τσάρλι Τσάπλιν.

Το παιδί και η γυναίκα γίνονται όργανα της παραγωγικής διαδικασίας. Η επέκταση των αγορών απαιτεί την καταστροφή των παραδοσιακών κοινωνιών: κάθε μεταμόρφωση του συστήματος παραγωγής απαιτεί αμέτρητες θυσίες. Στην Ισπανία, οι κατασχέσεις του 19ου αιώνα οδήγησαν στη μετατροπή των αγροτών σε λιμοκτονούντες εργάτες, στην καταστροφή της καλλιτεχνικής κληρονομιάς, στην αποψίλωση των δασών και σε κατάσταση μόνιμου εμφυλίου πολέμου. Οι φιλελεύθεροι φέρνουν την ελευθερία σε όσους μπορούν να την αντέξουν οικονομικά. Η απογραφή ήταν ο πρόγονος της σημερινής κομματικής πολιτικής, όπου ο λαός καταξιώνει τους υποψηφίους που πληρώνουν οι ολιγάρχες. Η δημοκρατία είναι τυπική γιατί η εξουσία βρίσκεται στα διοικητικά συμβούλια. Οι αγορές, η γήινη υπόσταση της θεότητας, αποφασίζουν καλύτερα από εμάς. Ο ατομικισμός του ναυαγού Ροβινσώνα είναι μια ιδεολογική διεκδίκηση, ένα διαφημιστικό σποτ. Ένας διαλύτης, το μηδενιστικό οξύ που διαβρώνει κάθε μορφή κοινότητας, καταστρέφει κάθε δεσμό, κόβει κάθε ρίζα. Ο Παρασκευάς χάνει το όνομά του, τον θεό του, τη γλώσσα του και τη μνήμη του. Μόνο έτσι μπορεί να υπηρετήσει τόν Ρόμπινσον. Η υλιστική μετατόπιση του ναυαγού Κρούσου, ο οποίος γίνεται αποικιακός κυβερνήτης, πραγματοποιείται. Στο ψέμα του πρέπει να αντιταχθούμε σε μια χαμένη αλήθεια: ο υλισμός είναι η κατάρρευση κάθε ηθικής. Είναι το μάθημα του Giovanni Gentile στη Γένεση και τη δομή της κοινωνίας. «Ο άνθρωπος εκτελεί μια καθολική δράση που είναι ο κοινός λόγος για τους ανθρώπους και τους θεούς, για τους ζωντανούς, για τους ίδιους τους νεκρούς και ακόμη και για τα αγέννητα». Δεν είναι μοναχικό άτομο, ούτε Ροβινσώνας ούτε Παρασκευάς: ζει και γίνεται άνθρωπος καθώς δημιουργεί και μεταδίδει πολιτισμούς, όχι προϊόντα. «Στο βάθος του Εγώ υπάρχει πάντα ένα Εμείς, το οποίο είναι η κοινότητα στην οποία ανήκει και που είναι η βάση της πνευματικής του ύπαρξης, και μιλάει από το στόμα του, αισθάνεται με την καρδιά του, σκέφτεται με τον εγκέφαλό του». Ο Ρόμπινσον είναι ο ψυχρός πατέρας του σύγχρονου εγώ, ο Παρασκευάς ο απαραίτητος υπηρέτης, απομακρύνθηκε από την αρχική του μοίρα, από τους ανθρώπους του, από το όνομά του. Το ψέμα του Ρόμπινσον είναι ένας απαιτητικός σουπρεματισμός που αστράφτει με πούλιες που πωλούνται σε υψηλή τιμή.

Roberto PECCHIOLI

 https://www.inchiostronero.it/la-menzogna-di-robinson/

Εγώ. Το παιχνίδι της ζωής (54)

Μαζική παράνοια α

Αφθονία, πλούτος για όλους και η κοινωνία της γνώσης

Συνεχίζεται απο Τετάρτη, 29 Ιανουαρίου 2014

Το αύταρκες μίνι οικονομικό σύστημα του Ροβινσώνα Κρούσου, χρησίμευσε για πολύ και στους οικονομολόγους ως μοντέλο για πως ο άνθρωπος «κάνει και πράττει», σύμφωνα με τον Walter Kempowski.

Διάρκεσε 100 χρόνια, μέχρι που ένας αναγνώστης ανακάλυψε το σήμερα διάσημο σφάλμα στο βιβλίο «Ροβινσών Κρούσος»: ο Ροβινσώνας κολυμπά γυμνός για να πάει στο πλοίο, όπου είναι τα εργαλεία τα οποία χρειάζεται για να επιβιώσει, και τα οποία βάζει στις τσέπες των ενδυμάτων, τα οποία όμως δεν φοράει αφού είναι γυμνός.

Κανείς δεν γνωρίζει γιατί ο Daniel Dafoe υπέπεσε σε αυτό το σφάλμα. Ίσως να ήταν αφηρημένος. Ίσως να ήταν σαδιστής. Σε μια σπηλιά γεμάτη θησαυρούς, δεν είναι τίποτα χειρότερο από την πρόταση «πάρε όσα μπορείς», την στιγμή που δεν μπορείς να πάρεις τίποτα.

Ίσως να ήθελε με λεπτότητα να υποδείξει, πως ολόκληρη η ιστορία, την οποία δεν διηγείται ο ίδιος, αλλά κάποιος Ροβινσώνας Κρούσος, λειτουργεί μόνο στην φαντασία.

Είναι το λάθος το οποίο έχει εισχωρήσει κρυφά στις βιογραφίες των ανθρώπων. Την ιστορία αυτή δεν διηγούνται σήμερα λέξεις, αλλά τύποι και αριθμοί. Ο καθένας είναι ένα είδος στατιστικού, μέσος όρος, Ροβινσώνα. Ένας ως προς τις έννοιες καχύποπτος και ληθαργικός ναυαγός, που έχει ξεβράσει στον ύφαλο της κοινωνίας της πληροφορίας και της παγκοσμιοποίησης.

«Δεν είμαστε πια νησί»296, «Ο κόσμος δεν μας περιμένει πια», «Ο καιρός των φοινίκων και των κρεμαστών κρεβατιών τελείωσε», είναι τα μηνύματα του υπέρ-συγγραφέα, η φωνή του οποίου συνίσταται από κάθε άρθρο εφημερίδας, κάθε talkshow, κάθε πολιτικό-οικονομική προειδοποιητική ομιλία.

Και ο Ροβινσώνας είχε ακολουθήσει την οικονομία της πληροφορίας της εποχής του. Μέσω της Βίβλου που έφερε από το πλοίο, ο μέχρι τότε άπιστος είχε δικτυωθεί με τον Θεό, και αυτό που σήμερα ονομάζουμε «γνώση», ήταν γι’ αυτόν «πρόνοια» (ίσως είναι τραβηγμένο, αλλά η Βίβλος την οποία ο Ροβινσώνας ανοίγει κατά τύχη για να βρει απαντήσεις, παίζει τον ρόλο ενός παντογνώστη αλγόριθμου).

Με το κεφάλι, το χέρι και την πληροφορία ως τα σημαντικότερα εργαλεία του πολιτισμού, είναι ο κυρίαρχος ισχυρισμός σήμερα, ο κάθε ένας νικά μέσα στην ζούγκλα του καπιταλισμού. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι διαθέσιμο σε αφθονία, πρέπει απλώς να κοπιάσουμε με το κεφάλι μας, να πηδήξουμε στη θάλασσα, και να προμηθευτούμε εργαλεία και πληροφορίες από την κιβωτό του Νώε της κοινωνίας της γνώσης. Ο Ροβινσώνας τα κατάφερε σε ένα έρημο νησί, και σήμερα, ακόμα και ένας Μασάι πολεμιστής, «με ένα κινητό, έχει στη διάθεση του περισσότερες πληροφορίες από αυτές που πριν 15 χρόνια είχε ο πρόεδρος των ΗΠΑ»²⁹⁷, λέει ένας σύγχρονος Dafoe.

Και διερωτάται κανείς: «γιατί λοιπόν, δεν είναι ένα είδος προέδρου ο Μασάι;»

Το πρόβλημα είναι το εξής: στον δρόμο από τον ύφαλο στην κιβωτό του Νώε της κοινωνίας της γνώσης, οι συντάκτες των νέων βιογραφιών κάτι ξέχασαν.

Το κρίσιμο σημείο για τους ανθρώπους, που στον καπιταλισμό της πληροφορίας κερδίζουν ή χάνουν, είναι μεταξύ ακτής και πλοίου. Είναι αντιμέτωποι με τον ισχυρισμό, πως όποιος θέλει, μπορεί να καταφέρει τα πάντα. Έχουμε να κάνουμε με τον συνδετικό κρίκο που λείπει. Τον συνδετικό κρίκο μεταξύ της μεταμόρφωσης του γυμνού ανθρώπου, που είναι η πρώτη ύλη, και εκείνου, που σαν τον Ροβινσώνα μαζεύει επιμελώς πληροφορίες (Βίβλος, τέσσερις πυξίδες, χάρτες και βιβλία πλοήγησης), αρχίζει από την αρχή (reboot) και δημιουργεί ένα παράδεισο.

Αυτή η μεταμόρφωση ονομάζεται σήμερα «γνώση», «δημιουργικότητα» και «ταλέντο». Παλιά την έλεγαν μόρφωση ή ιστορία, αλλά σήμερα σημαίνει πολύ περισσότερα από ποτέ. «Κοινωνία της γνώσης» σημαίνει: κολύμπα γυμνός και πάρε ότι μπορείς.

Ο Ροβινσώνας είχε φέρει στη στεριά ακριβώς τα σωστά πράγματα: όλα εξαρτώνται από τα σύνεργα πλοήγησης και την Βίβλο, δηλαδή δυο τεχνολογίες. Η πρώτη έχει για το κάθε τι μια σύνδεση, η δεύτερη ξέρει για το κάθε τι μια απάντηση.

Η «κοινωνία της γνώσης» αγαπά τα άυλα αγαθά και το εικονικό κεφάλαιο, και όπως αναφέρθηκε γδύνει (dismantle) άτομα και ολόκληρες επιχειρήσεις, και το δαρβινιστικό τους Evergreen (μάντρα) είναι: «δια βίου μάθηση». Η «δια βίου μάθηση» είναι μια θαυμάσια, αν και κοινότοπη, σύλληψη.

Ίσως η πιο λυπηρή παράπλευρη απώλεια της κρίσης, η οποία (απώλεια) συνοδεύει την μεταμόρφωση, είναι η απάτη των εννοιών. Τόσος ιδεαλισμός λοιπόν εξαπάτησε και χρησιμοποίησε τις καλύτερες πλευρές του ίντερνετ για ίδιους σκοπούς. Διότι πίσω από την υποχρέωση για «δια βίου μάθηση» του ατόμου, που στην πραγματικότητα ήταν η υποχρέωση διαρκούς ετοιμότητας για προσαρμογή, κρύφτηκε η γνώση περί της δυσκινησίας των θεσμών.

Το οκτάωρο του παραδοσιακού κόσμου της εργασίας διαμόρφωνε όχι μόνο την ημέρα, αλλά και το έτος, και την ζωή. Σήμερα δεν είναι δυνατόν να ζει κανείς στην εποχή όπου όλα συμβαίνουν ταυτόχρονα, και να πιστεύει πως η οικονομία του χρόνου της ζωής του δεν επηρεάζεται.

Η εξαφάνιση των αλληλουχιών του χρόνου που όλο προχωρά, σε ένα κόσμο υψηλής συχνότητας εμπορίου και επικοινωνίας σε πραγματικό χρόνο, και (η εξαφάνιση) προχωρά από το μικρο-επίπεδο στο μακρο-επίπεδο, όπου εξαλείφεται η διάκριση εργασιακού και ελεύθερου χρόνου.

 Η «Δια βίου μάθηση» έχει ως λειτουργία, να δημιουργήσει και στο κεφάλι αυτή την κατάσταση, όπου όλα συμβαίνουν ταυτόχρονα. Και έτσι, η «δια βίου μάθηση», που ακούγεται ως κάτι ήρεμο και ειδυλλιακό, είναι ακριβώς το αντίθετο από αυτό που φαντάζεται κανείς: είναι η ικανότητα να εξαλείφεις διαρκώς την γνώση στην οποία μέχρι χθες πίστευες, ακόμα και την ίδια σου την ταυτότητα. Γιατί αυτό που ήταν, αυτό που έπρεπε να μάθεις, ήταν ακόμα και για τις εκπαιδευτικές υπηρεσίες αινιγματικό, οι οποίες μέσα σε λίγα χρόνια γράφουν εντελώς νέα σχολικά προγράμματα, που αντιφάσκουν στα παλιά. 

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

Σημειώσεις

296. ΣτΜ: Τα ανθρώπινα όντα κάνουν άσχημα όταν απομονώνονται από τους άλλους και πρέπει να είναι μέρος μιας κοινότητας, προκειμένου να ευδοκιμήσουν‎.

297. Peter H. Diamandis and Steven Kotler, Abundance: The Future Is Better Than You Think (Αφθονία: Το μέλλον είναι καλύτερο από ό, τι νομίζετε), σ. 9.