Carlo Rovelli
Ο Carlo Rovelli είναι Ιταλός θεωρητικός φυσικός, γεννημένος το 1956 στη Βερόνα. Σπούδασε φυσική στην Μπολόνια και εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στην Πάδοβα. Εργάστηκε επί πολλά χρόνια στο Πανεπιστήμιο Aix–Marseille και ίδρυσε εκεί την ερευνητική ομάδα κβαντικής βαρύτητας.
Είναι ένας από τους βασικούς θεμελιωτές της κβαντικής βαρύτητας βρόχων (loop quantum gravity), μιας θεωρητικής προσπάθειας να συνδυαστούν η γενική σχετικότητα του Einstein και η κβαντομηχανική. Στη θεωρία αυτή ο χώρος δεν θεωρείται ένα συνεχές και σταθερό υπόβαθρο, αλλά έχει κβαντική, κοκκώδη δομή, η οποία περιγράφεται μέσω δικτύων σχέσεων. Η θεωρία παραμένει σημαντική ερευνητική πρόταση, χωρίς ακόμη να έχει επιβεβαιωθεί πειραματικά.
Ο Rovelli είναι επίσης δημιουργός της σχεσιακής ερμηνείας της κβαντομηχανικής. Σύμφωνα με αυτήν, οι φυσικές ιδιότητες ενός συστήματος —όπως η θέση, η ταχύτητα ή η κβαντική του κατάσταση— δεν υπάρχουν πάντοτε ως απόλυτα γνωρίσματα, αλλά πραγματώνονται σε σχέση με κάποιο άλλο φυσικό σύστημα κατά την αλληλεπίδρασή τους. Δεν υπάρχει επομένως μια μοναδική, απόλυτη περιγραφή της πραγματικότητας ανεξάρτητη από όλες τις σχέσεις.
Στο Helgoland αναπτύσσει αυτήν ακριβώς την ιδέα σε προσιτή και φιλοσοφική μορφή: η πραγματικότητα δεν αποτελείται πρωτίστως από αυθύπαρκτα «πράγματα», αλλά από γεγονότα, αλληλεπιδράσεις και σχέσεις. Το βιβλίο συνδυάζει ιστορία της κβαντικής φυσικής, φιλοσοφία και προσωπικό στοχασμό.
Στον Ted Newman, που με έκανε να καταλάβω
ότι δεν καταλάβαινα την κβαντομηχανική
Περιεχόμενα
HELGOLAND
Βυθίζοντας το βλέμμα στην άβυσσο
Μέρος πρώτο
I. «Κοιτάζοντας προς ένα εσωτερικό παράξενης ομορφιάς»
Μέρος δεύτερο
II. Ένα παράξενο θηριοτροφείο ακραίων ιδεών
III. Είναι δυνατόν κάτι να είναι πραγματικό σε σχέση με εσένα, αλλά όχι σε σχέση με εμένα;
IV. Το δίκτυο των σχέσεων που υφαίνει την πραγματικότητα
Μέρος τρίτο
V. «Η μη διφορούμενη περιγραφή ενός φαινομένου περιλαμβάνει τα αντικείμενα στα οποία εκδηλώνεται το φαινόμενο»
VI. «Για τη φύση είναι ένα πρόβλημα ήδη λυμένο»
VII. Όπου προσπαθώ να ολοκληρώσω μια ιστορία που δεν έχει ολοκληρωθεί
Σημειώσεις
Φωτογραφικές πηγές
Ευρετήριο
Ο Carlo Rovelli είναι Ιταλός θεωρητικός φυσικός, γεννημένος το 1956 στη Βερόνα. Σπούδασε φυσική στην Μπολόνια και εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στην Πάδοβα. Εργάστηκε επί πολλά χρόνια στο Πανεπιστήμιο Aix–Marseille και ίδρυσε εκεί την ερευνητική ομάδα κβαντικής βαρύτητας.
Είναι ένας από τους βασικούς θεμελιωτές της κβαντικής βαρύτητας βρόχων (loop quantum gravity), μιας θεωρητικής προσπάθειας να συνδυαστούν η γενική σχετικότητα του Einstein και η κβαντομηχανική. Στη θεωρία αυτή ο χώρος δεν θεωρείται ένα συνεχές και σταθερό υπόβαθρο, αλλά έχει κβαντική, κοκκώδη δομή, η οποία περιγράφεται μέσω δικτύων σχέσεων. Η θεωρία παραμένει σημαντική ερευνητική πρόταση, χωρίς ακόμη να έχει επιβεβαιωθεί πειραματικά.
Ο Rovelli είναι επίσης δημιουργός της σχεσιακής ερμηνείας της κβαντομηχανικής. Σύμφωνα με αυτήν, οι φυσικές ιδιότητες ενός συστήματος —όπως η θέση, η ταχύτητα ή η κβαντική του κατάσταση— δεν υπάρχουν πάντοτε ως απόλυτα γνωρίσματα, αλλά πραγματώνονται σε σχέση με κάποιο άλλο φυσικό σύστημα κατά την αλληλεπίδρασή τους. Δεν υπάρχει επομένως μια μοναδική, απόλυτη περιγραφή της πραγματικότητας ανεξάρτητη από όλες τις σχέσεις.
Στο Helgoland αναπτύσσει αυτήν ακριβώς την ιδέα σε προσιτή και φιλοσοφική μορφή: η πραγματικότητα δεν αποτελείται πρωτίστως από αυθύπαρκτα «πράγματα», αλλά από γεγονότα, αλληλεπιδράσεις και σχέσεις. Το βιβλίο συνδυάζει ιστορία της κβαντικής φυσικής, φιλοσοφία και προσωπικό στοχασμό.
Στον Ted Newman, που με έκανε να καταλάβω
ότι δεν καταλάβαινα την κβαντομηχανική
Περιεχόμενα
HELGOLAND
Βυθίζοντας το βλέμμα στην άβυσσο
Μέρος πρώτο
I. «Κοιτάζοντας προς ένα εσωτερικό παράξενης ομορφιάς»
Μέρος δεύτερο
II. Ένα παράξενο θηριοτροφείο ακραίων ιδεών
III. Είναι δυνατόν κάτι να είναι πραγματικό σε σχέση με εσένα, αλλά όχι σε σχέση με εμένα;
IV. Το δίκτυο των σχέσεων που υφαίνει την πραγματικότητα
Μέρος τρίτο
V. «Η μη διφορούμενη περιγραφή ενός φαινομένου περιλαμβάνει τα αντικείμενα στα οποία εκδηλώνεται το φαινόμενο»
VI. «Για τη φύση είναι ένα πρόβλημα ήδη λυμένο»
VII. Όπου προσπαθώ να ολοκληρώσω μια ιστορία που δεν έχει ολοκληρωθεί
Σημειώσεις
Φωτογραφικές πηγές
Ευρετήριο
Βυθίζοντας το βλέμμα στην άβυσσο
Ο Časlav κι εγώ καθόμαστε στην άμμο, λίγα βήματα από τη θάλασσα. Μιλούμε αδιάκοπα εδώ και ώρες. Ήρθαμε στο νησί Lamma, απέναντι από το Χονγκ Κονγκ, το απόγευμα της διακοπής του συνεδρίου. Ο Časlav συγκαταλέγεται στους διασημότερους ειδικούς της κβαντομηχανικής. Στο συνέδριο παρουσίασε μια ανάλυση ενός περίπλοκου νοητικού πειράματος. Το συζητήσαμε και το ξανασυζητήσαμε στο μονοπάτι που διατρέχει την άκρη της ζούγκλας μέχρι την παραλία και έπειτα εδώ, στην ακροθαλασσιά. Καταλήγουμε να συμφωνούμε σχεδόν απόλυτα.
Στην παραλία μεσολαβεί μια μακρά στιγμή σιωπής ανάμεσά μας. Κοιτάζουμε τη θάλασσα.
«Είναι πράγματι απίστευτο», ψιθυρίζει ο Časlav, «πώς μπορεί κανείς να το πιστέψει; Είναι σαν να μην υπήρχε… η πραγματικότητα…»
Σε αυτό το σημείο βρισκόμαστε με τα κβάντα. Έπειτα από έναν αιώνα εκπληκτικών επιτυχιών, αφού μας χάρισε τη σύγχρονη τεχνολογία και τη βάση ολόκληρης της φυσικής του εικοστού αιώνα, όταν την εξετάσουμε προσεκτικά, η πλέον επιτυχημένη θεωρία της επιστήμης μάς γεμίζει με κατάπληξη, σύγχυση και δυσπιστία.
Υπήρξε μια εποχή κατά την οποία η γραμματική του κόσμου φαινόταν να έχει αποσαφηνιστεί: στη ρίζα όλων των ποικίλων μορφών της πραγματικότητας έμοιαζαν να υπάρχουν μόνο σωματίδια ύλης, καθοδηγούμενα από λίγες δυνάμεις. Η ανθρωπότητα μπορούσε να πιστεύει ότι είχε ανασηκώσει το πέπλο της Μάγια, ότι είχε αντικρίσει τον πυθμένα της πραγματικότητας.
Αυτό όμως δεν διήρκεσε πολύ: πολλά γεγονότα δεν ταίριαζαν.
Ώσπου, το καλοκαίρι του 1925, ένας εικοσιτριάχρονος Γερμανός πήγε να περάσει μερικές ημέρες ταραγμένης μοναξιάς σε ένα ανεμοδαρμένο νησί της Βόρειας Θάλασσας: το Helgoland, το Ιερό Νησί. Εκεί, στο νησί, βρήκε μια ιδέα που επέτρεψε να εξηγηθούν όλα τα απείθαρχα γεγονότα και να οικοδομηθεί η μαθηματική δομή της κβαντομηχανικής, της «θεωρίας των κβάντων».
Ίσως επρόκειτο για τη μεγαλύτερη επιστημονική επανάσταση όλων των εποχών.
Το όνομα του νεαρού ήταν Werner Heisenberg. Η αφήγηση αυτού του βιβλίου αρχίζει με εκείνον.
Η θεωρία των κβάντων αποσαφήνισε τα θεμέλια της χημείας, τη λειτουργία των ατόμων, των στερεών και των πλασμάτων, το χρώμα του ουρανού, τους νευρώνες του εγκεφάλου μας, τη δυναμική των άστρων, την προέλευση των γαλαξιών… χίλιες όψεις του κόσμου.
Βρίσκεται στη βάση των νεότερων τεχνολογιών: από τους υπολογιστές μέχρι τους πυρηνικούς σταθμούς. Μηχανικοί, αστροφυσικοί, κοσμολόγοι, χημικοί και βιολόγοι τη χρησιμοποιούν καθημερινά. Στοιχειώδεις γνώσεις της θεωρίας περιλαμβάνονται στα προγράμματα των σχολείων της ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.
Δεν έχει κάνει ποτέ λάθος.
Αποτελεί την παλλόμενη καρδιά της σημερινής επιστήμης.
Και όμως παραμένει βαθύτατα μυστηριώδης. Αδιόρατα ανησυχητική.
Κατέστρεψε την εικόνα μιας πραγματικότητας αποτελούμενης από σωματίδια που κινούνται κατά μήκος καθορισμένων τροχιών, χωρίς όμως να αποσαφηνίσει με ποιον τρόπο πρέπει, αντί γι’ αυτό, να σκεφτόμαστε τον κόσμο. Τα μαθηματικά της δεν περιγράφουν την πραγματικότητα, δεν μας λένε «τι υπάρχει». Μακρινά αντικείμενα φαίνονται να συνδέονται μεταξύ τους με μαγικό τρόπο. Η ύλη αντικαθίσταται από φασματικά κύματα πιθανότητας.
Όποιος σταθεί και αναρωτηθεί τι μας λέει η θεωρία των κβάντων για τον πραγματικό κόσμο, παραμένει αμήχανος.
Ο Einstein, μολονότι είχε προαναγγείλει τις ιδέες της και είχε θέσει τον Heisenberg στον δρόμο που θα ακολουθούσε, δεν κατόρθωσε ποτέ να την αποδεχθεί. Ο Richard Feynman, ο μεγάλος θεωρητικός φυσικός του δεύτερου μισού του εικοστού αιώνα, έγραψε ότι κανείς δεν καταλαβαίνει τα κβάντα.
Αλλά αυτό ακριβώς είναι η επιστήμη: μια εξερεύνηση νέων τρόπων για να σκεφτόμαστε τον κόσμο. Είναι η ικανότητα που διαθέτουμε να θέτουμε διαρκώς υπό αμφισβήτηση τις έννοιές μας. Είναι η οραματική δύναμη μιας ανυπότακτης και κριτικής σκέψης, ικανής να μεταβάλλει τα ίδια της τα εννοιολογικά θεμέλια, ικανής να επανασχεδιάζει τον κόσμο από την αρχή.
Αν η παραδοξότητα της θεωρίας μάς προκαλεί σύγχυση, συγχρόνως μας ανοίγει νέες προοπτικές για την κατανόηση της πραγματικότητας. Μιας πραγματικότητας λεπτότερης από εκείνη του απλοϊκού υλισμού των σωματιδίων μέσα στον χώρο. Μιας πραγματικότητας αποτελούμενης πρωτίστως από σχέσεις και κατόπιν από αντικείμενα.
Η θεωρία υποδεικνύει νέους δρόμους για την επανεξέταση μεγάλων ζητημάτων: από τη δομή της πραγματικότητας έως τη φύση της εμπειρίας, από τη μεταφυσική έως, ίσως, τη φύση της συνείδησης. Όλα αυτά αποτελούν σήμερα αντικείμενο ζωηρότατης συζήτησης μεταξύ επιστημόνων και φιλοσόφων, και για όλα αυτά μιλώ στις σελίδες που ακολουθούν.
Στο νησί Helgoland, γυμνό, ακραίο, σαρωμένο από τον άνεμο του Βορρά, ο Werner Heisenberg ανασήκωσε ένα πέπλο ανάμεσα σε εμάς και την αλήθεια· πέρα από εκείνο το πέπλο φανερώθηκε μια άβυσσος.
Η αφήγηση αυτού του βιβλίου αρχίζει από το νησί όπου ο Heisenberg συνέλαβε το σπέρμα της ιδέας του και διευρύνεται προοδευτικά προς τα ολοένα ευρύτερα ερωτήματα που άνοιξε η ανακάλυψη της κβαντικής δομής της πραγματικότητας.
Έγραψα αυτές τις σελίδες πρωτίστως για όσους δεν γνωρίζουν την κβαντική φυσική και έχουν την περιέργεια να κατανοήσουν, στον βαθμό που μπορούμε, τι είναι και τι συνεπάγεται. Προσπάθησα να είμαι όσο το δυνατόν πιο σύντομος, παραλείποντας κάθε λεπτομέρεια που δεν είναι ουσιώδης για τη σύλληψη της καρδιάς του ζητήματος. Προσπάθησα να είμαι όσο το δυνατόν πιο σαφής σχετικά με μια θεωρία που βρίσκεται στο κέντρο της σκοτεινότητας της επιστήμης.
Ίσως, περισσότερο από το να εξηγώ πώς μπορεί να κατανοηθεί η κβαντομηχανική, εξηγώ μόνο γιατί είναι τόσο δύσκολο να την κατανοήσουμε.
Το βιβλίο όμως έχει γραφτεί και για τους συναδέλφους, επιστήμονες και φιλοσόφους, οι οποίοι, όσο περισσότερο εμβαθύνουν στη θεωρία, τόσο περισσότερο μένουν αμήχανοι· για να συνεχιστεί ο διάλογος που βρίσκεται σε εξέλιξη σχετικά με το νόημα αυτής της εκπληκτικής φυσικής και για να προχωρήσουμε προς μια γενική προοπτική.
Το βιβλίο περιλαμβάνει πολυάριθμες σημειώσεις που απευθύνονται σε όσους γνωρίζουν ήδη καλά την κβαντομηχανική. Σε αυτές διατυπώνονται με μεγαλύτερη ακρίβεια όσα προσπαθώ να εκθέσω στο κυρίως κείμενο με πιο ευανάγνωστη μορφή.
Ο κύριος στόχος της έρευνάς μου στη θεωρητική φυσική υπήρξε η κατανόηση της κβαντικής φύσης του χώρου και του χρόνου. Η εναρμόνιση της θεωρίας των κβάντων με τις ανακαλύψεις του Einstein σχετικά με τον χώρο και τον χρόνο. Βρέθηκα να στοχάζομαι αδιάκοπα πάνω στα κβάντα. Αυτό το κείμενο αντιπροσωπεύει το σημείο στο οποίο έχω φθάσει σήμερα.
Δεν αγνοεί τις διαφορετικές απόψεις, αλλά τάσσεται αποφασιστικά υπέρ μιας συγκεκριμένης θέσης: επικεντρώνεται στην προοπτική την οποία θεωρώ αποτελεσματική και πιστεύω ότι ανοίγει τους πιο ενδιαφέροντες δρόμους, δηλαδή στη «σχεσιακή» ερμηνεία της θεωρίας.
Μια προειδοποίηση πριν αρχίσουμε. Η άβυσσος όσων δεν γνωρίζουμε είναι πάντοτε μαγνητική και ιλιγγιώδης. Το να πάρουμε όμως στα σοβαρά την κβαντομηχανική και να στοχαστούμε τις συνέπειές της αποτελεί μια σχεδόν ψυχεδελική εμπειρία: μας ζητά να εγκαταλείψουμε, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, κάτι από όσα μας φαίνονταν στέρεα και απρόσβλητα στην κατανόησή μας για τον κόσμο.
Μας ζητά να αποδεχθούμε ότι η πραγματικότητα είναι βαθύτατα διαφορετική από εκείνη που φανταζόμασταν. Να βυθίσουμε το βλέμμα σε εκείνη την άβυσσο, χωρίς να φοβόμαστε μήπως καταποντιστούμε στο ανεξερεύνητο.
Λισαβόνα, Μασσαλία, Βερόνα, London, Ontario,
2019–2020
Ο Časlav κι εγώ καθόμαστε στην άμμο, λίγα βήματα από τη θάλασσα. Μιλούμε αδιάκοπα εδώ και ώρες. Ήρθαμε στο νησί Lamma, απέναντι από το Χονγκ Κονγκ, το απόγευμα της διακοπής του συνεδρίου. Ο Časlav συγκαταλέγεται στους διασημότερους ειδικούς της κβαντομηχανικής. Στο συνέδριο παρουσίασε μια ανάλυση ενός περίπλοκου νοητικού πειράματος. Το συζητήσαμε και το ξανασυζητήσαμε στο μονοπάτι που διατρέχει την άκρη της ζούγκλας μέχρι την παραλία και έπειτα εδώ, στην ακροθαλασσιά. Καταλήγουμε να συμφωνούμε σχεδόν απόλυτα.
Στην παραλία μεσολαβεί μια μακρά στιγμή σιωπής ανάμεσά μας. Κοιτάζουμε τη θάλασσα.
«Είναι πράγματι απίστευτο», ψιθυρίζει ο Časlav, «πώς μπορεί κανείς να το πιστέψει; Είναι σαν να μην υπήρχε… η πραγματικότητα…»
Σε αυτό το σημείο βρισκόμαστε με τα κβάντα. Έπειτα από έναν αιώνα εκπληκτικών επιτυχιών, αφού μας χάρισε τη σύγχρονη τεχνολογία και τη βάση ολόκληρης της φυσικής του εικοστού αιώνα, όταν την εξετάσουμε προσεκτικά, η πλέον επιτυχημένη θεωρία της επιστήμης μάς γεμίζει με κατάπληξη, σύγχυση και δυσπιστία.
Υπήρξε μια εποχή κατά την οποία η γραμματική του κόσμου φαινόταν να έχει αποσαφηνιστεί: στη ρίζα όλων των ποικίλων μορφών της πραγματικότητας έμοιαζαν να υπάρχουν μόνο σωματίδια ύλης, καθοδηγούμενα από λίγες δυνάμεις. Η ανθρωπότητα μπορούσε να πιστεύει ότι είχε ανασηκώσει το πέπλο της Μάγια, ότι είχε αντικρίσει τον πυθμένα της πραγματικότητας.
Αυτό όμως δεν διήρκεσε πολύ: πολλά γεγονότα δεν ταίριαζαν.
Ώσπου, το καλοκαίρι του 1925, ένας εικοσιτριάχρονος Γερμανός πήγε να περάσει μερικές ημέρες ταραγμένης μοναξιάς σε ένα ανεμοδαρμένο νησί της Βόρειας Θάλασσας: το Helgoland, το Ιερό Νησί. Εκεί, στο νησί, βρήκε μια ιδέα που επέτρεψε να εξηγηθούν όλα τα απείθαρχα γεγονότα και να οικοδομηθεί η μαθηματική δομή της κβαντομηχανικής, της «θεωρίας των κβάντων».
Ίσως επρόκειτο για τη μεγαλύτερη επιστημονική επανάσταση όλων των εποχών.
Το όνομα του νεαρού ήταν Werner Heisenberg. Η αφήγηση αυτού του βιβλίου αρχίζει με εκείνον.
Η θεωρία των κβάντων αποσαφήνισε τα θεμέλια της χημείας, τη λειτουργία των ατόμων, των στερεών και των πλασμάτων, το χρώμα του ουρανού, τους νευρώνες του εγκεφάλου μας, τη δυναμική των άστρων, την προέλευση των γαλαξιών… χίλιες όψεις του κόσμου.
Βρίσκεται στη βάση των νεότερων τεχνολογιών: από τους υπολογιστές μέχρι τους πυρηνικούς σταθμούς. Μηχανικοί, αστροφυσικοί, κοσμολόγοι, χημικοί και βιολόγοι τη χρησιμοποιούν καθημερινά. Στοιχειώδεις γνώσεις της θεωρίας περιλαμβάνονται στα προγράμματα των σχολείων της ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.
Δεν έχει κάνει ποτέ λάθος.
Αποτελεί την παλλόμενη καρδιά της σημερινής επιστήμης.
Και όμως παραμένει βαθύτατα μυστηριώδης. Αδιόρατα ανησυχητική.
Κατέστρεψε την εικόνα μιας πραγματικότητας αποτελούμενης από σωματίδια που κινούνται κατά μήκος καθορισμένων τροχιών, χωρίς όμως να αποσαφηνίσει με ποιον τρόπο πρέπει, αντί γι’ αυτό, να σκεφτόμαστε τον κόσμο. Τα μαθηματικά της δεν περιγράφουν την πραγματικότητα, δεν μας λένε «τι υπάρχει». Μακρινά αντικείμενα φαίνονται να συνδέονται μεταξύ τους με μαγικό τρόπο. Η ύλη αντικαθίσταται από φασματικά κύματα πιθανότητας.
Όποιος σταθεί και αναρωτηθεί τι μας λέει η θεωρία των κβάντων για τον πραγματικό κόσμο, παραμένει αμήχανος.
Ο Einstein, μολονότι είχε προαναγγείλει τις ιδέες της και είχε θέσει τον Heisenberg στον δρόμο που θα ακολουθούσε, δεν κατόρθωσε ποτέ να την αποδεχθεί. Ο Richard Feynman, ο μεγάλος θεωρητικός φυσικός του δεύτερου μισού του εικοστού αιώνα, έγραψε ότι κανείς δεν καταλαβαίνει τα κβάντα.
Αλλά αυτό ακριβώς είναι η επιστήμη: μια εξερεύνηση νέων τρόπων για να σκεφτόμαστε τον κόσμο. Είναι η ικανότητα που διαθέτουμε να θέτουμε διαρκώς υπό αμφισβήτηση τις έννοιές μας. Είναι η οραματική δύναμη μιας ανυπότακτης και κριτικής σκέψης, ικανής να μεταβάλλει τα ίδια της τα εννοιολογικά θεμέλια, ικανής να επανασχεδιάζει τον κόσμο από την αρχή.
Αν η παραδοξότητα της θεωρίας μάς προκαλεί σύγχυση, συγχρόνως μας ανοίγει νέες προοπτικές για την κατανόηση της πραγματικότητας. Μιας πραγματικότητας λεπτότερης από εκείνη του απλοϊκού υλισμού των σωματιδίων μέσα στον χώρο. Μιας πραγματικότητας αποτελούμενης πρωτίστως από σχέσεις και κατόπιν από αντικείμενα.
Η θεωρία υποδεικνύει νέους δρόμους για την επανεξέταση μεγάλων ζητημάτων: από τη δομή της πραγματικότητας έως τη φύση της εμπειρίας, από τη μεταφυσική έως, ίσως, τη φύση της συνείδησης. Όλα αυτά αποτελούν σήμερα αντικείμενο ζωηρότατης συζήτησης μεταξύ επιστημόνων και φιλοσόφων, και για όλα αυτά μιλώ στις σελίδες που ακολουθούν.
Στο νησί Helgoland, γυμνό, ακραίο, σαρωμένο από τον άνεμο του Βορρά, ο Werner Heisenberg ανασήκωσε ένα πέπλο ανάμεσα σε εμάς και την αλήθεια· πέρα από εκείνο το πέπλο φανερώθηκε μια άβυσσος.
Η αφήγηση αυτού του βιβλίου αρχίζει από το νησί όπου ο Heisenberg συνέλαβε το σπέρμα της ιδέας του και διευρύνεται προοδευτικά προς τα ολοένα ευρύτερα ερωτήματα που άνοιξε η ανακάλυψη της κβαντικής δομής της πραγματικότητας.
Έγραψα αυτές τις σελίδες πρωτίστως για όσους δεν γνωρίζουν την κβαντική φυσική και έχουν την περιέργεια να κατανοήσουν, στον βαθμό που μπορούμε, τι είναι και τι συνεπάγεται. Προσπάθησα να είμαι όσο το δυνατόν πιο σύντομος, παραλείποντας κάθε λεπτομέρεια που δεν είναι ουσιώδης για τη σύλληψη της καρδιάς του ζητήματος. Προσπάθησα να είμαι όσο το δυνατόν πιο σαφής σχετικά με μια θεωρία που βρίσκεται στο κέντρο της σκοτεινότητας της επιστήμης.
Ίσως, περισσότερο από το να εξηγώ πώς μπορεί να κατανοηθεί η κβαντομηχανική, εξηγώ μόνο γιατί είναι τόσο δύσκολο να την κατανοήσουμε.
Το βιβλίο όμως έχει γραφτεί και για τους συναδέλφους, επιστήμονες και φιλοσόφους, οι οποίοι, όσο περισσότερο εμβαθύνουν στη θεωρία, τόσο περισσότερο μένουν αμήχανοι· για να συνεχιστεί ο διάλογος που βρίσκεται σε εξέλιξη σχετικά με το νόημα αυτής της εκπληκτικής φυσικής και για να προχωρήσουμε προς μια γενική προοπτική.
Το βιβλίο περιλαμβάνει πολυάριθμες σημειώσεις που απευθύνονται σε όσους γνωρίζουν ήδη καλά την κβαντομηχανική. Σε αυτές διατυπώνονται με μεγαλύτερη ακρίβεια όσα προσπαθώ να εκθέσω στο κυρίως κείμενο με πιο ευανάγνωστη μορφή.
Ο κύριος στόχος της έρευνάς μου στη θεωρητική φυσική υπήρξε η κατανόηση της κβαντικής φύσης του χώρου και του χρόνου. Η εναρμόνιση της θεωρίας των κβάντων με τις ανακαλύψεις του Einstein σχετικά με τον χώρο και τον χρόνο. Βρέθηκα να στοχάζομαι αδιάκοπα πάνω στα κβάντα. Αυτό το κείμενο αντιπροσωπεύει το σημείο στο οποίο έχω φθάσει σήμερα.
Δεν αγνοεί τις διαφορετικές απόψεις, αλλά τάσσεται αποφασιστικά υπέρ μιας συγκεκριμένης θέσης: επικεντρώνεται στην προοπτική την οποία θεωρώ αποτελεσματική και πιστεύω ότι ανοίγει τους πιο ενδιαφέροντες δρόμους, δηλαδή στη «σχεσιακή» ερμηνεία της θεωρίας.
Μια προειδοποίηση πριν αρχίσουμε. Η άβυσσος όσων δεν γνωρίζουμε είναι πάντοτε μαγνητική και ιλιγγιώδης. Το να πάρουμε όμως στα σοβαρά την κβαντομηχανική και να στοχαστούμε τις συνέπειές της αποτελεί μια σχεδόν ψυχεδελική εμπειρία: μας ζητά να εγκαταλείψουμε, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, κάτι από όσα μας φαίνονταν στέρεα και απρόσβλητα στην κατανόησή μας για τον κόσμο.
Μας ζητά να αποδεχθούμε ότι η πραγματικότητα είναι βαθύτατα διαφορετική από εκείνη που φανταζόμασταν. Να βυθίσουμε το βλέμμα σε εκείνη την άβυσσο, χωρίς να φοβόμαστε μήπως καταποντιστούμε στο ανεξερεύνητο.
Λισαβόνα, Μασσαλία, Βερόνα, London, Ontario,
2019–2020
Ο ΝΕΟΣ ΡΟΒΙΝΣΩΝ ΚΡΟΥΣΟΣ. Ο ΠΡΩΤΟΣ ΦΑΝΕΡΩΣΕ ΤΗΝ ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΣΗ, ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ. Ο ΝΕΟΣ ΣΕ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΔΙΑΣΠΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. ΟΠΟΤΕ ΕΙΜΑΣΤΕ ΣΕ ΜΙΑ ΑΒΥΣΣΟ ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΜΑΣ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙ ΜΙΑ ΝΕΑ ΓΝΩΣΗ Ή ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΛΕΟΝ ΤΙΠΟΤΕ; ΜΗΠΩΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΕΙΝΑΙ ΠΡΙΝ ΤΟ ΑΤΟΜΟ; ΣΤΗΝ ΑΡΕΤΗ Η ΟΠΟΙΑ ΔΕΝ ΕΞΑΡΤΑΤΑΙ ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΧΕΣΗ; ΑΛΛΑ ΤΗΣ ΔΙΝΕΙ ΣΚΟΠΟ;
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου