Η Φαινομενολογία του Husserl
Του Dan Zahavi
Μέρος 1. Ο πρώιμος Husserl: Λογική, γνωσιοθεωρία και προθετικότητα
Πράξη, νόημα, αντικείμενο 1
Κατά τον Husserl, κάθε προθεσιακή εμπειρία μπορεί να αναλυθεί από τρεις διαφορετικές οπτικές. Μπορούμε να στραφούμε προς τη ψυχική διαδικασία και να περιγράψουμε το πραγματικό (ή εμμενές) περιεχόμενο της πράξης. Μπορούμε να αναλύσουμε το νόημα της πράξης και έτσι να εξετάσουμε το προθεσιακό της περιεχόμενο. Τέλος, μπορούμε επίσης να στραφούμε προς το εννοούμενο ως τέτοιο, δηλαδή προς το προθεσιακό αντικείμενο που είναι συνειδητό μέσα στην πράξη (βλ. Hua 19/129).
Ανέφερα προηγουμένως ότι το προθεσιακό αντικείμενο, πολύ μακριά από το να διαθέτει μια ιδιαίτερη μυστηριώδη σχεδόν-πραγματική ύπαρξη, ταυτίζεται απλώς με το αντικείμενο που προθεσιαζόμαστε· αλλά τι συμβαίνει με το προθεσιακό περιεχόμενο; Όπως ήδη αναφέρθηκε, η προθεσιακότητα της συνείδησης δεν προκαλείται από κάποια εξωτερική επίδραση, αλλά έχει τη βάση της σε εσωτερικές στιγμές της ίδιας της εμπειρίας. Με λίγα λόγια, το προθεσιακό περιεχόμενο είναι ακριβώς εκείνο που καθιστά τη συνείδηση προθεσιακή, δηλαδή που της προσδίδει την κατευθυντικότητά της προς το αντικείμενό της.
Είναι προφανές ότι υπάρχουν διαφορετικές μορφές συνείδησης. Για παράδειγμα, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να πιστεύει, να επιθυμεί ή να αμφιβάλλει κανείς ότι είναι υγιεινό να λούζεται στη Νεκρά Θάλασσα, όπως επίσης δεν είναι το ίδιο πράγμα να παρατηρεί κανείς την πανσέληνο ή να παρακολουθεί μια παράσταση της Λίμνης των Κύκνων (Hua 19/381).
Κατά τον Husserl, αυτές οι διαφορές μπορούν να ταξινομηθούν συστηματικότερα, διότι κάθε πράξη διαθέτει ένα προθεσιακό περιεχόμενο με δύο διαφορετικές αλλά αχώριστες στιγμές, οι οποίες ονομάζονται ποιότητα της πράξης (Aktqualität) και ύλη της πράξης (Aktmaterie).
Από τη μία πλευρά έχουμε τη συνιστώσα που καθορίζει τι είδους πράξη είναι κάθε φορά — για παράδειγμα μια πράξη κρίσης, πίστης ή αμφιβολίας. Από την άλλη πλευρά έχουμε τη συνιστώσα που καθορίζει σε τι αναφέρονται οι πράξεις ή προς τι κατευθύνονται· για παράδειγμα, μια κρίση μπορεί να αναφέρεται σε ένα μαθηματικό γεγονός ή μια αμφιβολία στο πού βρίσκονται τα κλειδιά.
Οι δύο προτάσεις «2×2=4» και «Ο Ibsen είναι ο μεγαλύτερος δραματουργός της Νορβηγίας» είναι προθέσεις ενός συγκεκριμένου τύπου: είναι και οι δύο κρίσεις. Αυτό που έχουν κοινό ονομάζεται ποιότητα της κρίσης. Τα δύο όμως αυτά κρίματα έχουν το καθένα το δικό του περιεχόμενο, και σε αυτό μιλάμε για την ύλη της κρίσης (Hua 19/425–426).
Η ίδια ποιότητα μπορεί να συνδυαστεί με διαφορετικές ύλες, και η ίδια ύλη με διαφορετικές ποιότητες. Είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι «ο πληθωρισμός θα συνεχιστεί», να αμφιβάλλει ότι «οι εκλογές ήταν νόμιμες» ή να αμφιβάλλει ότι «το επόμενο βιβλίο μου θα γίνει διεθνές μπεστ σέλερ». Όπως επίσης είναι δυνατόν να αρνηθεί κανείς ότι «ο κρίνος είναι λευκός», να κρίνει ότι «ο κρίνος είναι λευκός» ή να ρωτήσει αν «ο κρίνος είναι λευκός».
Η διάκριση του Husserl ανάμεσα στην προθεσιακή ύλη και την προθεσιακή ποιότητα παρουσιάζει επομένως μια ορισμένη ομοιότητα με τη σημερινή διάκριση ανάμεσα σε προτασιακό περιεχόμενο και προτασιακή στάση (αν και είναι σημαντικό να τονιστεί ότι ο Husserl δεν θεωρούσε καθόλου όλες τις προθεσιακές εμπειρίες από τη φύση τους προτασιακές).
Παρόλο που η ποιότητα και η ύλη της πράξης είναι αφηρημένες στιγμές που δεν μπορούν να υπάρξουν η μία χωρίς την άλλη (Hua 19/430), ο Husserl τείνει ωστόσο να δίνει προτεραιότητα στην ύλη. Διότι αυτή είναι που προσδίδει στην πράξη την κατευθυντικότητά της προς ένα αντικείμενο, ενώ η ποιότητα δεν δημιουργεί τη σχέση προς το αντικείμενο αλλά καθορίζει μόνο το είδος της (Hua 19/452).¹⁰
Κατά καιρούς ο Husserl ονομάζει την ύλη της πράξης και ιδεατή σημασία ή νόημα της πράξης, ακριβώς επειδή η σχέση μας προς ένα αντικείμενο συνίσταται στο ότι εννοούμε το αντικείμενο με έναν ορισμένο τρόπο, δηλαδή υπό μια συγκεκριμένη όψη (Hua 19/54, 24/53, 150):
«Στη σημασία συγκροτείται η σχέση προς το αντικείμενο. Επομένως, το να χρησιμοποιεί κανείς μια έκφραση με νόημα και να αναφέρεται εκφραστικά στο αντικείμενο (να παρασταίνει το αντικείμενο) είναι το ίδιο πράγμα» (Hua 19/59).
Η σημασία ή το νόημα είναι εκείνο που προσδίδει στη συνείδηση την κατευθυντικότητά της προς ένα αντικείμενο (και φυσικά στο πλαίσιο αυτό δεν γίνεται κατ’ ανάγκην λόγος για ένα πραγματικά υπάρχον αντικείμενο, αλλά απλώς για ένα προθεσιακό, δηλαδή ένα εννοούμενο αντικείμενο). Πιο συγκεκριμένα, η ύλη της πράξης δεν καθορίζει μόνο ποιο αντικείμενο εννοείται, αλλά και ως τι εννοείται ή συλλαμβάνεται το αντικείμενο. Για τον λόγο αυτό είναι συνηθισμένο να χαρακτηρίζονται οι προθεσιακές «σχέσεις» ως εννοιολογικά εξαρτημένες.
Ένα αντικείμενο δεν είναι ποτέ απλώς συνειδητό, αλλά είναι πάντοτε συνειδητό με έναν ορισμένο τρόπο. Προθεσιαζόμαστε ένα αντικείμενο (το αντιλαμβανόμαστε, το κρίνουμε ή το φανταζόμαστε κ.λπ.) ως κάτι, δηλαδή υπό μια συγκεκριμένη περιγραφή ή από μια συγκεκριμένη οπτική. Το να σκεφτόμαστε την πρωτεύουσα της Δανίας ή την πόλη γέννησης του Niels Bohr, να σκεφτόμαστε το άθροισμα 2+4 ή το άθροισμα 5+1, να σκεφτόμαστε τον σύζυγο της Hillary Clinton ή τον τελευταίο πρόεδρο των ΗΠΑ στον εικοστό αιώνα, να βλέπουμε μια ελβετική ορεινή καλύβα από πάνω ή από κάτω — σε καθένα από αυτά τα παραδείγματα σκεφτόμαστε το ίδιο αντικείμενο, αλλά από διαφορετικές περιγραφές, όψεις ή προοπτικές, δηλαδή με διαφορετικές ύλες πράξης.
Ενώ η ίδια ύλη πράξης δεν μπορεί ποτέ να προθεσιαστεί διαφορετικά αντικείμενα (να αναφέρεται σε αυτά), διαφορετικές ύλες πράξης μπορούν πολύ καλά να προθεσιαστούν το ίδιο αντικείμενο (Hua 19/430).
Παρόλο που πάντοτε προθεσιαζόμαστε το αντικείμενο με ένα συγκεκριμένο νόημα, είναι σημαντικό να διατηρούμε τη διάκριση ανάμεσα σε πράξη, νόημα και αντικείμενο. Το αντικείμενο (που μπορεί να είναι είτε ιδεατό, όπως ο αριθμός 6, είτε πραγματικό, όπως το αντίκα ρολόι τσέπης μου) δεν πρέπει να συγχέεται ούτε με την πράξη (τη διαδικασία του να εννοούμε κάτι) ούτε με το ιδεατό νόημα με το οποίο το συλλαμβάνουμε (Hua 19/211).
Συνήθως δεν είμαστε στραμμένοι προς το νόημα αλλά προς το αντικείμενο:
«Το ενδιαφέρον μας, η πρόθεσή μας — σε κατάλληλη έκταση ισοδύναμες εκφράσεις — στρέφεται αποκλειστικά προς το πράγμα που εννοείται στην πράξη που αποδίδει νόημα» (Hua 19/47· βλ. επίσης Hua 19/108).
Το ότι το νόημα και το αντικείμενο δεν ταυτίζονται φαίνεται ιδιαίτερα καθαρά σε περιπτώσεις όπου πράξεις με διαφορετικές ύλες μπορούν να έχουν το ίδιο προθεσιακό αντικείμενο.¹²
Παρόλο που, σύμφωνα με τον Husserl, το νόημα καθορίζει τη σχέση προς το αντικείμενο, θα ήταν λάθος να πιστεύουμε ότι η θεωρία του είναι προσαρμοσμένη μόνο σε εκείνους τους τρόπους αναφοράς που εκφράζονται συνήθως γλωσσικά μέσω της χρήσης οριστικών περιγραφών, δηλαδή σε περιπτώσεις όπου η ύλη της πράξης εγκαθιδρύει τη σχέση προς ένα συγκεκριμένο αντικείμενο μέσω της περιγραφικής αναφοράς των ιδιοτήτων του.
Αντίθετα, ήδη ο πρώιμος Husserl είχε επίγνωση ότι το «αυτό» προσδιορίζει το αντικείμενό του άμεσα και όχι αποδοτικά· και, το σημαντικότερο, αναγνώρισε επίσης σε ποιον βαθμό η αντίληψη περιλαμβάνει μια δεικτική συνιστώσα. Όταν αντιλαμβάνομαι ένα αντικείμενο, προθεσιαζόμαι αυτό το ίδιο το αντικείμενο και όχι κάποιο αντικείμενο με τις ίδιες ιδιότητες (Hua 19/553–554).¹³
Όπως ήδη αναφέρθηκε, ο Husserl μιλά επίσης για το πραγματικό (ή εμμενές) περιεχόμενο της πράξης. Τι πρέπει να κατανοηθεί με αυτό; Ας υποθέσουμε ότι κοιτάζω το στυλό μου. Αποστρέφω για λίγο το βλέμμα και ύστερα στρέφομαι ξανά προς αυτό. Στην περίπτωση αυτή έχω δύο χρονικά διαχωρισμένες αντιλήψεις (και δύο ξεχωριστές εμφανίσεις) του ίδιου στυλού (Hua 10/6).
Σε τι συνίσταται όμως η διαφορά; Πρόκειται για το ίδιο προθεσιακό αντικείμενο και το ίδιο προθεσιακό περιεχόμενο, αλλά έχουμε να κάνουμε με δύο αριθμητικά διαφορετικές αντιλήψεις, δύο ψυχικές διεργασίες, καθεμιά με το δικό της πραγματικό περιεχόμενο. Η αντίληψη είναι ένα βίωμα, μια χρονική διαδικασία συνείδησης, και το πραγματικό της περιεχόμενο αποτελείται από τις φάσεις ή στιγμές που συγκροτούν μαζί τη συγκεκριμένη πράξη ως ψυχική διαδικασία (Hua 19/411).
Σε αντίθεση τόσο με το προθεσιακό αντικείμενο όσο και με το προθεσιακό περιεχόμενο, τα οποία και τα δύο υπερβαίνουν την πράξη (μόνο έτσι μπορεί το ίδιο αντικείμενο με το ίδιο ιδεατό νόημα να προθεσιαστεί σε διαφορετικές πράξεις, τόσο από εμένα όσο και από άλλους), το πραγματικό περιεχόμενο είναι με αυστηρή έννοια εμμενές στη συνείδηση και ιδιωτικό. Γι’ αυτό δεν έχει νόημα να λέμε ότι ένα αριθμητικά ταυτόσημο πραγματικό περιεχόμενο μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικές πράξεις.
Από τι ακριβώς αποτελείται αυτό το πραγματικό περιεχόμενο; Όλες οι πράξεις έχουν ένα πραγματικό περιεχόμενο, δηλαδή την πρόθεση καθαυτή, κατανοημένη ως ψυχική διαδικασία. Ορισμένες πράξεις διαθέτουν επιπλέον και ένα ακόμη πραγματικό στοιχείο, δηλαδή μια αισθητηριακή συνιστώσα (Hua 19/362, 391, 527–528).
Θα επανέλθω αμέσως στον ρόλο αυτών των αισθητηριακών εντυπώσεων ή αισθήσεων, αλλά πρώτα η περιγραφή του Husserl της πρόθεσης ως πραγματικού περιεχομένου της συνείδησης απαιτεί μια πιο ακριβή διευκρίνιση. Η πρόθεση αποτελείται από το σύνολο ύλης πράξης και ποιότητας πράξης· αλλά πώς μπορεί ο Husserl να ισχυρίζεται ξαφνικά ότι αυτό το σύμπλοκο αποτελεί μέρος της πράξης ως χρονικής διαδικασίας, ενώ προηγουμένως το είχε χαρακτηρίσει ως ιδεατό προθεσιακό περιεχόμενο;
Η λύση βρίσκεται στη θεωρία της σημασίας που ανέπτυξε ο Husserl στις Logischen Untersuchungen. Εκείνη την περίοδο ο Husserl κατανοούσε τη σχέση μεταξύ της ιδεατής σημασίας (η οποία μπορεί να επαναληφθεί από εμένα και από άλλους χωρίς να χάσει την ταυτότητά της) και της συγκεκριμένης πράξης σημασιοδότησης (της υποκειμενικής διαδικασίας του να εννοούμε ή να προθεσιαζόμαστε κάτι) ως σχέση ανάμεσα σε μια ιδεατότητα και σε μια συγκεκριμένη εμφάνισή της.
Η ιδεατή σημασία είναι, όπως λέει, η ουσία της συγκεκριμένης πρόθεσης:
«Η σημασία λοιπόν σχετίζεται με τις αντίστοιχες πράξεις σημασιοδότησης (η λογική παράσταση με τις πράξεις παράστασης, η λογική κρίση με τις πράξεις κρίσης, το λογικό συμπέρασμα με τις πράξεις συλλογισμού) όπως, για παράδειγμα, το ερυθρό ως είδος προς τις εδώ τοποθετημένες λωρίδες χαρτιού, οι οποίες όλες έχουν αυτό το ίδιο ερυθρό» (Hua 19/106).¹⁴
Το πραγματικό περιεχόμενο μιας πράξης είναι επομένως η εξατομίκευση ενός ιδεατού προθεσιακού περιεχομένου, το οποίο θα μπορούσε εξίσου να εμφανιστεί και σε άλλες πράξεις του ίδιου τύπου. Ενώ το πραγματικό περιεχόμενο βρίσκεται κυριολεκτικά μέσα στην πράξη, αφού αποτελεί το σύνολο των «δομικών στοιχείων» της, το προθεσιακό περιεχόμενο διαθέτει έναν ορισμένο βαθμό ανεξαρτησίας από τη συγκεκριμένη πράξη.
Για να διευκρινιστεί τι ακριβώς εννοεί ο Husserl με τις αισθητηριακές εντυπώσεις, μπορεί να είναι χρήσιμο να επιστρέψουμε στο προηγούμενο παράδειγμα. Κρατώ το στυλό μου στο χέρι και το περιστρέφω και το στρέφω για να το παρατηρήσω προσεκτικά. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας είμαι συνεχώς στραμμένος προς το ίδιο αντικείμενο και έχω διαρκώς συνείδηση του ίδιου στυλού. Ωστόσο, αυτή η συνείδηση ταυτότητας προκύπτει, τρόπον τινά, μέσα από μια πολλαπλότητα.
Όχι μόνο επειδή η αντίληψή μου, ως χρονική διαδικασία, μεταβάλλεται συνεχώς, αλλά και επειδή βιώνω διαρκώς νέες και διαφορετικές οπτικές και απτικές αισθήσεις (Hua 19/396, 3/84).
Αυτές οι αισθήσεις δεν είναι ούτε εμμενή αντικείμενα ούτε αντιληπτικά αντικείμενα. Ο Husserl δεν υιοθετεί ξαφνικά κάποια εκδοχή της αναπαραστασιακής θεωρίας της αντίληψης· δεν ισχυρίζεται ότι το άμεσο αντικείμενο της αντίληψής μας είναι ένα αισθητηριακό δεδομένο εμμενές στη συνείδηση, το οποίο αναπαριστά ένα εξωτερικό αντικείμενο.
Αντίθετα, υποστηρίζει την ύπαρξη μη προθεσιακών βιωματικών στοιχείων, δηλαδή στιγμών που αποτελούν μέρη της πράξης αντίληψης, και όχι μέρη αυτού που γίνεται αντιληπτό.
Δεδομένου ότι διαφορετικά αισθητηριακά περιεχόμενα μπορούν να βιώνονται ενώ το ίδιο αντικείμενο προθεσιαζόμαστε, δηλαδή ότι το ίδιο αντικείμενο μπορεί να προθεσιαστεί μέσα από διαφορετικές αισθήσεις, είναι προφανές ότι τα δύο πρέπει να διακρίνονται και ότι το αντικείμενο δεν μπορεί να αναχθεί σε ένα σύμπλοκο αισθήσεων.
Σε αυτό το πλαίσιο ο Husserl εισάγει μια διάκριση ανάμεσα σε αντικειμενοποιητικές και μη αντικειμενοποιητικές πράξεις. Στις πρώτες ανήκουν εκείνες οι πράξεις που οι ίδιες εγκαθιδρύουν μια σχέση προς ένα αντικείμενο. Παραδείγματα τέτοιων πράξεων είναι οι αντιλήψεις ή οι κρίσεις. Υπάρχουν όμως και προθεσιακές εμπειρίες όπως οι αισθητικές αξιολογήσεις και τα συναισθήματα όπως η αγάπη ή το μίσος, τα οποία, αν και αναφέρονται σε ένα αντικείμενο («το βάζο είναι όμορφο», «αγαπώ το Παρίσι»), το κάνουν μόνο με έναν θεμελιωμένο τρόπο. Φέρονται από μια υποκείμενη αντικειμενοποιητική πράξη:
«Η χαρά δεν είναι μια συγκεκριμένη πράξη από μόνη της και η κρίση μια άλλη πράξη που βρίσκεται δίπλα της, αλλά η κρίση είναι η πράξη που θεμελιώνει τη χαρά· καθορίζει το περιεχόμενό της και πραγματοποιεί την αφηρημένη δυνατότητά της: διότι χωρίς μια τέτοια θεμελίωση η χαρά δεν μπορεί καθόλου να υπάρξει» (Hua 19/418).
Με άλλα λόγια, κάθε προθεσιακή εμπειρία είναι είτε η ίδια μια αντικειμενοποιητική πράξη είτε έχει ως βάση μια τέτοια πράξη (Hua 19/514). Εκτός από τη διάκριση μεταξύ αντικειμενοποιητικών και μη αντικειμενοποιητικών πράξεων, ο Husserl μιλά επίσης για πρωτογενείς και δευτερογενείς προθέσεις.
Συνεχίζεται
Σημειώσεις:
11 Στις Logischen Untersuchungen ο Husserl δεν διέκρινε ακόμη μεταξύ Bedeutung (σημασίας) και Sinn (νοήματος), αλλά αργότερα κατανόησε τη σημασία στενά ως γλωσσική σημασία, ενώ το νόημα ως έναν ευρύτερο όρο που εφαρμόζεται επίσης στην προ-κατηγορηματική σφαίρα και στην αντίληψη (Hua 3/285).
12 Αυτή η διάκριση είχε ήδη προαναγγελθεί από τους Twardowski και Frege.
13 Ενδιαφέρουσες αναλύσεις πάνω σε αυτό το θέμα βρίσκονται στα έργα του Smith, 1981, 1982a, 1982b, 1984.
14 Μια ακριβής ανάλυση των λόγων για τους οποίους ο Husserl αντικατέστησε περίπου το 1908 αυτή την αντίληψη με μια θεωρία που κατανοεί τη σημασία ως το συσχετισμένο (Korrelat) της πράξης, μπορεί να βρεθεί στο Bernet 1979.
Του Dan Zahavi
Μέρος 1. Ο πρώιμος Husserl: Λογική, γνωσιοθεωρία και προθετικότητα
Πράξη, νόημα, αντικείμενο 1
Κατά τον Husserl, κάθε προθεσιακή εμπειρία μπορεί να αναλυθεί από τρεις διαφορετικές οπτικές. Μπορούμε να στραφούμε προς τη ψυχική διαδικασία και να περιγράψουμε το πραγματικό (ή εμμενές) περιεχόμενο της πράξης. Μπορούμε να αναλύσουμε το νόημα της πράξης και έτσι να εξετάσουμε το προθεσιακό της περιεχόμενο. Τέλος, μπορούμε επίσης να στραφούμε προς το εννοούμενο ως τέτοιο, δηλαδή προς το προθεσιακό αντικείμενο που είναι συνειδητό μέσα στην πράξη (βλ. Hua 19/129).
Ανέφερα προηγουμένως ότι το προθεσιακό αντικείμενο, πολύ μακριά από το να διαθέτει μια ιδιαίτερη μυστηριώδη σχεδόν-πραγματική ύπαρξη, ταυτίζεται απλώς με το αντικείμενο που προθεσιαζόμαστε· αλλά τι συμβαίνει με το προθεσιακό περιεχόμενο; Όπως ήδη αναφέρθηκε, η προθεσιακότητα της συνείδησης δεν προκαλείται από κάποια εξωτερική επίδραση, αλλά έχει τη βάση της σε εσωτερικές στιγμές της ίδιας της εμπειρίας. Με λίγα λόγια, το προθεσιακό περιεχόμενο είναι ακριβώς εκείνο που καθιστά τη συνείδηση προθεσιακή, δηλαδή που της προσδίδει την κατευθυντικότητά της προς το αντικείμενό της.
Είναι προφανές ότι υπάρχουν διαφορετικές μορφές συνείδησης. Για παράδειγμα, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να πιστεύει, να επιθυμεί ή να αμφιβάλλει κανείς ότι είναι υγιεινό να λούζεται στη Νεκρά Θάλασσα, όπως επίσης δεν είναι το ίδιο πράγμα να παρατηρεί κανείς την πανσέληνο ή να παρακολουθεί μια παράσταση της Λίμνης των Κύκνων (Hua 19/381).
Κατά τον Husserl, αυτές οι διαφορές μπορούν να ταξινομηθούν συστηματικότερα, διότι κάθε πράξη διαθέτει ένα προθεσιακό περιεχόμενο με δύο διαφορετικές αλλά αχώριστες στιγμές, οι οποίες ονομάζονται ποιότητα της πράξης (Aktqualität) και ύλη της πράξης (Aktmaterie).
Από τη μία πλευρά έχουμε τη συνιστώσα που καθορίζει τι είδους πράξη είναι κάθε φορά — για παράδειγμα μια πράξη κρίσης, πίστης ή αμφιβολίας. Από την άλλη πλευρά έχουμε τη συνιστώσα που καθορίζει σε τι αναφέρονται οι πράξεις ή προς τι κατευθύνονται· για παράδειγμα, μια κρίση μπορεί να αναφέρεται σε ένα μαθηματικό γεγονός ή μια αμφιβολία στο πού βρίσκονται τα κλειδιά.
Οι δύο προτάσεις «2×2=4» και «Ο Ibsen είναι ο μεγαλύτερος δραματουργός της Νορβηγίας» είναι προθέσεις ενός συγκεκριμένου τύπου: είναι και οι δύο κρίσεις. Αυτό που έχουν κοινό ονομάζεται ποιότητα της κρίσης. Τα δύο όμως αυτά κρίματα έχουν το καθένα το δικό του περιεχόμενο, και σε αυτό μιλάμε για την ύλη της κρίσης (Hua 19/425–426).
Η ίδια ποιότητα μπορεί να συνδυαστεί με διαφορετικές ύλες, και η ίδια ύλη με διαφορετικές ποιότητες. Είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι «ο πληθωρισμός θα συνεχιστεί», να αμφιβάλλει ότι «οι εκλογές ήταν νόμιμες» ή να αμφιβάλλει ότι «το επόμενο βιβλίο μου θα γίνει διεθνές μπεστ σέλερ». Όπως επίσης είναι δυνατόν να αρνηθεί κανείς ότι «ο κρίνος είναι λευκός», να κρίνει ότι «ο κρίνος είναι λευκός» ή να ρωτήσει αν «ο κρίνος είναι λευκός».
Η διάκριση του Husserl ανάμεσα στην προθεσιακή ύλη και την προθεσιακή ποιότητα παρουσιάζει επομένως μια ορισμένη ομοιότητα με τη σημερινή διάκριση ανάμεσα σε προτασιακό περιεχόμενο και προτασιακή στάση (αν και είναι σημαντικό να τονιστεί ότι ο Husserl δεν θεωρούσε καθόλου όλες τις προθεσιακές εμπειρίες από τη φύση τους προτασιακές).
Παρόλο που η ποιότητα και η ύλη της πράξης είναι αφηρημένες στιγμές που δεν μπορούν να υπάρξουν η μία χωρίς την άλλη (Hua 19/430), ο Husserl τείνει ωστόσο να δίνει προτεραιότητα στην ύλη. Διότι αυτή είναι που προσδίδει στην πράξη την κατευθυντικότητά της προς ένα αντικείμενο, ενώ η ποιότητα δεν δημιουργεί τη σχέση προς το αντικείμενο αλλά καθορίζει μόνο το είδος της (Hua 19/452).¹⁰
Κατά καιρούς ο Husserl ονομάζει την ύλη της πράξης και ιδεατή σημασία ή νόημα της πράξης, ακριβώς επειδή η σχέση μας προς ένα αντικείμενο συνίσταται στο ότι εννοούμε το αντικείμενο με έναν ορισμένο τρόπο, δηλαδή υπό μια συγκεκριμένη όψη (Hua 19/54, 24/53, 150):
«Στη σημασία συγκροτείται η σχέση προς το αντικείμενο. Επομένως, το να χρησιμοποιεί κανείς μια έκφραση με νόημα και να αναφέρεται εκφραστικά στο αντικείμενο (να παρασταίνει το αντικείμενο) είναι το ίδιο πράγμα» (Hua 19/59).
Η σημασία ή το νόημα είναι εκείνο που προσδίδει στη συνείδηση την κατευθυντικότητά της προς ένα αντικείμενο (και φυσικά στο πλαίσιο αυτό δεν γίνεται κατ’ ανάγκην λόγος για ένα πραγματικά υπάρχον αντικείμενο, αλλά απλώς για ένα προθεσιακό, δηλαδή ένα εννοούμενο αντικείμενο). Πιο συγκεκριμένα, η ύλη της πράξης δεν καθορίζει μόνο ποιο αντικείμενο εννοείται, αλλά και ως τι εννοείται ή συλλαμβάνεται το αντικείμενο. Για τον λόγο αυτό είναι συνηθισμένο να χαρακτηρίζονται οι προθεσιακές «σχέσεις» ως εννοιολογικά εξαρτημένες.
Ένα αντικείμενο δεν είναι ποτέ απλώς συνειδητό, αλλά είναι πάντοτε συνειδητό με έναν ορισμένο τρόπο. Προθεσιαζόμαστε ένα αντικείμενο (το αντιλαμβανόμαστε, το κρίνουμε ή το φανταζόμαστε κ.λπ.) ως κάτι, δηλαδή υπό μια συγκεκριμένη περιγραφή ή από μια συγκεκριμένη οπτική. Το να σκεφτόμαστε την πρωτεύουσα της Δανίας ή την πόλη γέννησης του Niels Bohr, να σκεφτόμαστε το άθροισμα 2+4 ή το άθροισμα 5+1, να σκεφτόμαστε τον σύζυγο της Hillary Clinton ή τον τελευταίο πρόεδρο των ΗΠΑ στον εικοστό αιώνα, να βλέπουμε μια ελβετική ορεινή καλύβα από πάνω ή από κάτω — σε καθένα από αυτά τα παραδείγματα σκεφτόμαστε το ίδιο αντικείμενο, αλλά από διαφορετικές περιγραφές, όψεις ή προοπτικές, δηλαδή με διαφορετικές ύλες πράξης.
Ενώ η ίδια ύλη πράξης δεν μπορεί ποτέ να προθεσιαστεί διαφορετικά αντικείμενα (να αναφέρεται σε αυτά), διαφορετικές ύλες πράξης μπορούν πολύ καλά να προθεσιαστούν το ίδιο αντικείμενο (Hua 19/430).
Παρόλο που πάντοτε προθεσιαζόμαστε το αντικείμενο με ένα συγκεκριμένο νόημα, είναι σημαντικό να διατηρούμε τη διάκριση ανάμεσα σε πράξη, νόημα και αντικείμενο. Το αντικείμενο (που μπορεί να είναι είτε ιδεατό, όπως ο αριθμός 6, είτε πραγματικό, όπως το αντίκα ρολόι τσέπης μου) δεν πρέπει να συγχέεται ούτε με την πράξη (τη διαδικασία του να εννοούμε κάτι) ούτε με το ιδεατό νόημα με το οποίο το συλλαμβάνουμε (Hua 19/211).
Συνήθως δεν είμαστε στραμμένοι προς το νόημα αλλά προς το αντικείμενο:
«Το ενδιαφέρον μας, η πρόθεσή μας — σε κατάλληλη έκταση ισοδύναμες εκφράσεις — στρέφεται αποκλειστικά προς το πράγμα που εννοείται στην πράξη που αποδίδει νόημα» (Hua 19/47· βλ. επίσης Hua 19/108).
Το ότι το νόημα και το αντικείμενο δεν ταυτίζονται φαίνεται ιδιαίτερα καθαρά σε περιπτώσεις όπου πράξεις με διαφορετικές ύλες μπορούν να έχουν το ίδιο προθεσιακό αντικείμενο.¹²
Παρόλο που, σύμφωνα με τον Husserl, το νόημα καθορίζει τη σχέση προς το αντικείμενο, θα ήταν λάθος να πιστεύουμε ότι η θεωρία του είναι προσαρμοσμένη μόνο σε εκείνους τους τρόπους αναφοράς που εκφράζονται συνήθως γλωσσικά μέσω της χρήσης οριστικών περιγραφών, δηλαδή σε περιπτώσεις όπου η ύλη της πράξης εγκαθιδρύει τη σχέση προς ένα συγκεκριμένο αντικείμενο μέσω της περιγραφικής αναφοράς των ιδιοτήτων του.
Αντίθετα, ήδη ο πρώιμος Husserl είχε επίγνωση ότι το «αυτό» προσδιορίζει το αντικείμενό του άμεσα και όχι αποδοτικά· και, το σημαντικότερο, αναγνώρισε επίσης σε ποιον βαθμό η αντίληψη περιλαμβάνει μια δεικτική συνιστώσα. Όταν αντιλαμβάνομαι ένα αντικείμενο, προθεσιαζόμαι αυτό το ίδιο το αντικείμενο και όχι κάποιο αντικείμενο με τις ίδιες ιδιότητες (Hua 19/553–554).¹³
Όπως ήδη αναφέρθηκε, ο Husserl μιλά επίσης για το πραγματικό (ή εμμενές) περιεχόμενο της πράξης. Τι πρέπει να κατανοηθεί με αυτό; Ας υποθέσουμε ότι κοιτάζω το στυλό μου. Αποστρέφω για λίγο το βλέμμα και ύστερα στρέφομαι ξανά προς αυτό. Στην περίπτωση αυτή έχω δύο χρονικά διαχωρισμένες αντιλήψεις (και δύο ξεχωριστές εμφανίσεις) του ίδιου στυλού (Hua 10/6).
Σε τι συνίσταται όμως η διαφορά; Πρόκειται για το ίδιο προθεσιακό αντικείμενο και το ίδιο προθεσιακό περιεχόμενο, αλλά έχουμε να κάνουμε με δύο αριθμητικά διαφορετικές αντιλήψεις, δύο ψυχικές διεργασίες, καθεμιά με το δικό της πραγματικό περιεχόμενο. Η αντίληψη είναι ένα βίωμα, μια χρονική διαδικασία συνείδησης, και το πραγματικό της περιεχόμενο αποτελείται από τις φάσεις ή στιγμές που συγκροτούν μαζί τη συγκεκριμένη πράξη ως ψυχική διαδικασία (Hua 19/411).
Σε αντίθεση τόσο με το προθεσιακό αντικείμενο όσο και με το προθεσιακό περιεχόμενο, τα οποία και τα δύο υπερβαίνουν την πράξη (μόνο έτσι μπορεί το ίδιο αντικείμενο με το ίδιο ιδεατό νόημα να προθεσιαστεί σε διαφορετικές πράξεις, τόσο από εμένα όσο και από άλλους), το πραγματικό περιεχόμενο είναι με αυστηρή έννοια εμμενές στη συνείδηση και ιδιωτικό. Γι’ αυτό δεν έχει νόημα να λέμε ότι ένα αριθμητικά ταυτόσημο πραγματικό περιεχόμενο μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικές πράξεις.
Από τι ακριβώς αποτελείται αυτό το πραγματικό περιεχόμενο; Όλες οι πράξεις έχουν ένα πραγματικό περιεχόμενο, δηλαδή την πρόθεση καθαυτή, κατανοημένη ως ψυχική διαδικασία. Ορισμένες πράξεις διαθέτουν επιπλέον και ένα ακόμη πραγματικό στοιχείο, δηλαδή μια αισθητηριακή συνιστώσα (Hua 19/362, 391, 527–528).
Θα επανέλθω αμέσως στον ρόλο αυτών των αισθητηριακών εντυπώσεων ή αισθήσεων, αλλά πρώτα η περιγραφή του Husserl της πρόθεσης ως πραγματικού περιεχομένου της συνείδησης απαιτεί μια πιο ακριβή διευκρίνιση. Η πρόθεση αποτελείται από το σύνολο ύλης πράξης και ποιότητας πράξης· αλλά πώς μπορεί ο Husserl να ισχυρίζεται ξαφνικά ότι αυτό το σύμπλοκο αποτελεί μέρος της πράξης ως χρονικής διαδικασίας, ενώ προηγουμένως το είχε χαρακτηρίσει ως ιδεατό προθεσιακό περιεχόμενο;
Η λύση βρίσκεται στη θεωρία της σημασίας που ανέπτυξε ο Husserl στις Logischen Untersuchungen. Εκείνη την περίοδο ο Husserl κατανοούσε τη σχέση μεταξύ της ιδεατής σημασίας (η οποία μπορεί να επαναληφθεί από εμένα και από άλλους χωρίς να χάσει την ταυτότητά της) και της συγκεκριμένης πράξης σημασιοδότησης (της υποκειμενικής διαδικασίας του να εννοούμε ή να προθεσιαζόμαστε κάτι) ως σχέση ανάμεσα σε μια ιδεατότητα και σε μια συγκεκριμένη εμφάνισή της.
Η ιδεατή σημασία είναι, όπως λέει, η ουσία της συγκεκριμένης πρόθεσης:
«Η σημασία λοιπόν σχετίζεται με τις αντίστοιχες πράξεις σημασιοδότησης (η λογική παράσταση με τις πράξεις παράστασης, η λογική κρίση με τις πράξεις κρίσης, το λογικό συμπέρασμα με τις πράξεις συλλογισμού) όπως, για παράδειγμα, το ερυθρό ως είδος προς τις εδώ τοποθετημένες λωρίδες χαρτιού, οι οποίες όλες έχουν αυτό το ίδιο ερυθρό» (Hua 19/106).¹⁴
Το πραγματικό περιεχόμενο μιας πράξης είναι επομένως η εξατομίκευση ενός ιδεατού προθεσιακού περιεχομένου, το οποίο θα μπορούσε εξίσου να εμφανιστεί και σε άλλες πράξεις του ίδιου τύπου. Ενώ το πραγματικό περιεχόμενο βρίσκεται κυριολεκτικά μέσα στην πράξη, αφού αποτελεί το σύνολο των «δομικών στοιχείων» της, το προθεσιακό περιεχόμενο διαθέτει έναν ορισμένο βαθμό ανεξαρτησίας από τη συγκεκριμένη πράξη.
Για να διευκρινιστεί τι ακριβώς εννοεί ο Husserl με τις αισθητηριακές εντυπώσεις, μπορεί να είναι χρήσιμο να επιστρέψουμε στο προηγούμενο παράδειγμα. Κρατώ το στυλό μου στο χέρι και το περιστρέφω και το στρέφω για να το παρατηρήσω προσεκτικά. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας είμαι συνεχώς στραμμένος προς το ίδιο αντικείμενο και έχω διαρκώς συνείδηση του ίδιου στυλού. Ωστόσο, αυτή η συνείδηση ταυτότητας προκύπτει, τρόπον τινά, μέσα από μια πολλαπλότητα.
Όχι μόνο επειδή η αντίληψή μου, ως χρονική διαδικασία, μεταβάλλεται συνεχώς, αλλά και επειδή βιώνω διαρκώς νέες και διαφορετικές οπτικές και απτικές αισθήσεις (Hua 19/396, 3/84).
Αυτές οι αισθήσεις δεν είναι ούτε εμμενή αντικείμενα ούτε αντιληπτικά αντικείμενα. Ο Husserl δεν υιοθετεί ξαφνικά κάποια εκδοχή της αναπαραστασιακής θεωρίας της αντίληψης· δεν ισχυρίζεται ότι το άμεσο αντικείμενο της αντίληψής μας είναι ένα αισθητηριακό δεδομένο εμμενές στη συνείδηση, το οποίο αναπαριστά ένα εξωτερικό αντικείμενο.
Αντίθετα, υποστηρίζει την ύπαρξη μη προθεσιακών βιωματικών στοιχείων, δηλαδή στιγμών που αποτελούν μέρη της πράξης αντίληψης, και όχι μέρη αυτού που γίνεται αντιληπτό.
Δεδομένου ότι διαφορετικά αισθητηριακά περιεχόμενα μπορούν να βιώνονται ενώ το ίδιο αντικείμενο προθεσιαζόμαστε, δηλαδή ότι το ίδιο αντικείμενο μπορεί να προθεσιαστεί μέσα από διαφορετικές αισθήσεις, είναι προφανές ότι τα δύο πρέπει να διακρίνονται και ότι το αντικείμενο δεν μπορεί να αναχθεί σε ένα σύμπλοκο αισθήσεων.
Σε αυτό το πλαίσιο ο Husserl εισάγει μια διάκριση ανάμεσα σε αντικειμενοποιητικές και μη αντικειμενοποιητικές πράξεις. Στις πρώτες ανήκουν εκείνες οι πράξεις που οι ίδιες εγκαθιδρύουν μια σχέση προς ένα αντικείμενο. Παραδείγματα τέτοιων πράξεων είναι οι αντιλήψεις ή οι κρίσεις. Υπάρχουν όμως και προθεσιακές εμπειρίες όπως οι αισθητικές αξιολογήσεις και τα συναισθήματα όπως η αγάπη ή το μίσος, τα οποία, αν και αναφέρονται σε ένα αντικείμενο («το βάζο είναι όμορφο», «αγαπώ το Παρίσι»), το κάνουν μόνο με έναν θεμελιωμένο τρόπο. Φέρονται από μια υποκείμενη αντικειμενοποιητική πράξη:
«Η χαρά δεν είναι μια συγκεκριμένη πράξη από μόνη της και η κρίση μια άλλη πράξη που βρίσκεται δίπλα της, αλλά η κρίση είναι η πράξη που θεμελιώνει τη χαρά· καθορίζει το περιεχόμενό της και πραγματοποιεί την αφηρημένη δυνατότητά της: διότι χωρίς μια τέτοια θεμελίωση η χαρά δεν μπορεί καθόλου να υπάρξει» (Hua 19/418).
Με άλλα λόγια, κάθε προθεσιακή εμπειρία είναι είτε η ίδια μια αντικειμενοποιητική πράξη είτε έχει ως βάση μια τέτοια πράξη (Hua 19/514). Εκτός από τη διάκριση μεταξύ αντικειμενοποιητικών και μη αντικειμενοποιητικών πράξεων, ο Husserl μιλά επίσης για πρωτογενείς και δευτερογενείς προθέσεις.
Συνεχίζεται
Σημειώσεις:
11 Στις Logischen Untersuchungen ο Husserl δεν διέκρινε ακόμη μεταξύ Bedeutung (σημασίας) και Sinn (νοήματος), αλλά αργότερα κατανόησε τη σημασία στενά ως γλωσσική σημασία, ενώ το νόημα ως έναν ευρύτερο όρο που εφαρμόζεται επίσης στην προ-κατηγορηματική σφαίρα και στην αντίληψη (Hua 3/285).
12 Αυτή η διάκριση είχε ήδη προαναγγελθεί από τους Twardowski και Frege.
13 Ενδιαφέρουσες αναλύσεις πάνω σε αυτό το θέμα βρίσκονται στα έργα του Smith, 1981, 1982a, 1982b, 1984.
14 Μια ακριβής ανάλυση των λόγων για τους οποίους ο Husserl αντικατέστησε περίπου το 1908 αυτή την αντίληψη με μια θεωρία που κατανοεί τη σημασία ως το συσχετισμένο (Korrelat) της πράξης, μπορεί να βρεθεί στο Bernet 1979.
