Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Gillespie - Hegel & Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Gillespie - Hegel & Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τετάρτη 17 Σεπτεμβρίου 2025

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας(3)

  Συνέχεια από:  Τετάρτη 3 Σεπτεμβρίου 2025

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας

Michael Allen Gillespie
The University of Chicago Press, 1984

Κεφάλαιο 1: Το περί Ιστορίας ερώτημα β

Η ιστορία βέβαια, όπως η φιλοσοφία και η ποίηση, δεν αποσκοπεί μόνο στην αποκάλυψη του αιώνιου, αλλά και στη διατήρηση της πόλεως. Και οι τρεις αυτοί τομείς έχουν τόσο θεωρητικό, όσο και πρακτικό στόχο, έστω και αν η φιλοσοφία και η ποίηση δυσκολεύονται να συμφιλιώσουν τους δυο αυτούς στόχους, και τείνουν μάλλον στο να αποκαλύψουν την άβυσσο μεταξύ του συμβατικού και του φυσικού, ή μεταξύ των υποθέσεων των ανθρώπων και των θεών. Και πράγματι, από πολιτικής άποψης, η φιλοσοφία και η ποίηση λένε στον άνθρωπο πιο συχνά αυτό που δεν είναι, παρά αυτό που είναι, δίνοντας έμφαση στη θνητότητα, για να καταδείξουν την πηγή της αθανασίας του. Η ιστορία αντιθέτως, αποκαλύπτει την αιωνιότητα των συγκεκριμένων πολιτικών πράξεων, και εγγυάται συνεπώς μια αθάνατη φήμη για τους ενάρετους και γενναίους, και μια αθάνατη αισχύνη για τους κακούς και δειλούς, δίνοντας κίνητρο στους ανθρώπους να θυσιάσουν τις εφήμερες απολαύσεις τους, τον πλούτο, και ακόμα και τη ζωή τους για την υπηρεσία της πόλεως. Με τον τρόπο αυτό, η ιστορία βάζει την πόλη στο κέντρο της ελληνικής ζωής, και αθανατοποιεί εκείνες τις πράξεις που οδηγούν στη διατήρηση και δόξα της. Μια τέτοια αθανατοποίηση του επίκαιρου είναι δυνατή μόνο και μόνο, επειδή το αιώνιο ακτινοβολεί μέσα από τα ίδια τα γεγονότα. Αυτό δεν σημαίνει, πως οι Έλληνες πίστευαν ότι το επίκαιρο είναι αιώνιο. Αντιθέτως, η επικαιρότητα και η αιωνιότητα ήταν ως προς το μεγαλύτερο μέρος τους διαχωρισμένα. Υπάρχουν όμως περιστάσεις κατά τις οποίες το σχήμα της επικαιρότητας προσεγγίζει αυτό της αιωνιότητας, όταν δηλαδή το αιώνιο εμφανίζεται ως το, και μέσα στο επίκαιρο. Μέσα από τέτοιες περιστάσεις ο ιστορικός αθανατοποιεί και προσεγγίζει την αλήθεια της φιλοσοφίας και της ποίησης. Έτσι για παράδειγμα ο Θουκυδίδης μπόρεσε να γράψει ένα έργο «για κάθε εποχή», επειδή ενώπιον του είχε «τον μεγαλύτερο πόλεμο όλων των εποχών». Ακόμα και σε αυτή την περίπτωση, δεν περιέγραψε απλώς το επίκαιρο, αλλά συνέθεσε τους λόγους των διάφορων ρητόρων, για να αναδείξει αυτό που ήταν κατάλληλο για την περίσταση. Με αυτή την έννοια, ο ιστορικός επιλέγει ένα γεγονός ή μια πράξη, που με τον καθαρότερο δυνατό τρόπο αποκαλύπτει ή σωματοποιεί αυτό που είναι ουσιαστικό ή αιώνιο στην ανθρώπινη ζωή, και το επεξεργάζεται με όποιο τρόπο είναι απαραίτητο, για να αναδείξει το πραγματικά αληθινό στοιχείο μέσα σε αυτό.

Εμείς οι μοντέρνοι ασκούμε κριτική στους αρχαίους ιστορικούς εξαιτίας αυτών ακριβώς των ανωμαλιών, και αμφιβάλλουμε αν το έργο τους είναι πραγματικά ιστορία. Υπό το φως αυτής της αντίληψης δηλώνεται συχνά, πως ήταν ανίκανοι να αναπτύξουν μια αληθινή ιστορική επιστήμη, είτε γιατί τους έλειπε η αίσθηση της ιστορίας ή της επικαιρότητας, είτε διότι είχαν μόνο μια στοιχειώδη ή πρωτόγονη αντίληψη για τις επιστημονικές μεθόδους, είτε ήταν πολύ επιβαρυμένοι με το μυθολογικό παρελθόν, ώστε δεν μπορούσαν να αναγνωρίζουν τις αληθινές συνδέσεις μεταξύ των γεγονότων. Ενώ όλοι αυτοί οι ισχυρισμοί μπορεί να είναι με κάποια έννοια ορθοί, παρερμηνεύουν θεμελιωδώς την ελληνική αντίληψη περί ιστορίας. Η αλήθεια είναι, πως οι Έλληνες δεν ήταν ανίκανοι να αναπτύξουν μια ιστορική επιστήμη, αλλά δεν ήθελαν. Η μεθοδολογία τους ήταν διαφορετική από τη δική μας, γιατί ο σκοπός τους ήταν διαφορετικός από τον δικό μας (Κάποιος μοναχός είχε ρωτήσει τον Άγιο Σιλουανό, γιατί οι Γερμανοί είναι ανώτεροι από τους Ρώσους. Ο Άγιος τον ρώτησε τι εννοεί. Ο μοναχός είπε, πως είναι πιο προχωρημένοι στην τεχνική, με μηχανές, εργοστάσια,… Ο Άγιος τότε του είπε, πως οι Ρώσοι δεν είναι προχωρημένοι σε αυτά, διότι δεν τους ενδιαφέρουν. Έχουν άλλο σκοπό) . Η ιστορία για τους Έλληνες δεν παρέχει μια λογική και ολοκληρωμένη εξήγηση του επίκαιρου, πράγμα κατά την αντίληψη τους αδύνατο, αλλά προσπαθεί να αποκαλύψει το αιώνιο μέσα στο επίκαιρο και να προσφέρει με τον τρόπο αυτό το θεμέλιο για την ανθρώπινη αθανασία. Τα γεγονότα καθ’ εαυτά και η σύνδεση μεταξύ τους, που έχουν τόση σημασία για μας σήμερα, έχουν σημασία για τους Έλληνες μόνο εφόσον μέσα τους είναι παρόν το αιώνιο, και μπορεί να εξαχθεί από αυτά και να διατηρηθεί μέσα στις λέξεις. Δηλαδή, τα γεγονότα έχουν σημασία, εφόσον οι ένδοξες πράξεις των γενναίων ανδρών μπορούν να προφυλαχθούν από την λήθη (oblivion) την οποία θα εμπεριείχε διαφορετικά η αναγκαιότητα του θανάτου τους.

Η ιστορία δηλαδή αναγνωρίζει και αθανατοποιεί τις πράξεις που διατηρούν και δοξάζουν την πόλη, και ως τέτοιες είναι δυνατόν να πραγματοποιηθούν μόνο μέσα στη συνάφεια της πόλεως, γιατί μόνο μέσα σε μια τέτοια σχετικά μικρή κοινότητα είναι σημαντικές οι ατομικές πράξεις. Δεν εκπλήσσει λοιπόν, πως ο εκφυλισμός της πόλεως και ο εκφυλισμός της ιστορίας πάνε χέρι-χέρι. Αυτό το πρώτο κατέστη προφανές στην ύστερη φάση της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, όταν η πολιτική απαίτηση για δόξα υπονόμευσε την φιλοσοφική απαίτηση για την αλήθεια στην ιστορία. Η ιστορία δε γραφόταν πια, «μια για πάντα», από αυτούς που ήταν εκτός εξουσίας, αλλά από αυτούς που εμπλέκονταν στις δημόσιες υποθέσεις, εξυπηρετώντας τις πολιτικές αναγκαιότητες της στιγμής. Η ιστορία κατέστη με τον τρόπο αυτό ένα απλό ρητορικό εργαλείο. Όπως με όλα τα εργαλεία, είναι ακόμα δυνατόν να διακρίνουμε την καλή και την κακή χρήση. Ο Καίσαρας έγραψε εξαιρετικές αναφορές για τους πολέμους που διεξήγαγε στη Gaul, που είχαν όμως ως σκοπό (οι αναφορές) να αναδείξουν το μεγαλείο του. Ο Κικέρων αντιθέτως προσπάθησε να διατηρήσει την υπηρεσία της ιστορίας προς το κράτος. Κατά την αντίληψη του, η ιστορία είναι μέρος της ρητορικής που κάνει χρήση του κατεστημένου, τονίζει όμως και τα ηθικά μαθήματα της ιστορίας. Ο Λίβιος με τόν τρόπο αυτό θυσίασε σε πολλές περιπτώσεις ενσυνείδητα την αλήθεια χάριν της δόξας της Ρώμης, και με σκοπό να διατηρήσει προς μίμηση τα υποδείγματα στρατιωτικής αρετής.[ΟΠΩΣ ΘΥΣΙΑΖΟΥΜΕ ΣΗΜΕΡΑ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ ΧΑΡΙΝ ΤΗΣ ΔΟΞΑΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΔΙΑΧΩΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΕΣ] Η ιστορία ως ενότητα θεωρητικής και πρακτικής σοφίας διαλύεται χάριν του πρακτικού. Ενώ διατηρεί μια κάποια ευγένεια, ο ανώτερος φιλοσοφικός χαρακτήρας της και η σύνδεση της με το αιώνιο χάνονται με τον τρόπο αυτό.

Αλλά ακόμα και αυτή η πολιτική αποστολή της ιστορίας εξαφανίστηκε με την καταστροφή της πόλεως κάτω από την αυτοκρατορία. Με την κατάλυση της πόλεως, όλοι οι άνθρωποι έγιναν αυτό που ο Αριστοτέλης είχε παλαιότερα ισχυριστεί, θεοί ή θηρία, είτε θεϊκοί και παντοδύναμοι αυτοκράτορες είτε ιδιώτες πολίτες με δικαιώματα, αλλά χωρίς υποχρεώσεις, με περιουσία, αλλά χωρίς την ικανότητα να τελέσουν ευγενείς πράξεις. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια η ιστορία εκφυλίστηκε, καταλήγοντας από τη μια γενική (παγκόσμια) ιστορία, και βιογραφία από την άλλη. Η γενική ιστορία αναδύθηκε ως συγκέντρωση και οργάνωση των ατομικών ιστοριών των προηγουμένως ανεξάρτητων κρατών, που είχαν απορροφηθεί από την αυτοκρατορία, και σκοπό είχε να παράσχει μια βάση συνεννόησης για το εμπόριο και τις συναλλαγές. Ο ηθικός και ο πολιτικός σκοπός, τον οποίο ο Κικέρων θεωρούσε πως ανήκει ακόμα στην ιστορία, είχε φτάσει με τον τρόπο αυτό σε ένα τέλος. Η ιστορία είχε συνεπώς μειωθεί σε κάτι λιγότερο από ένα εργαλείο οικονομικών και διοίκησης, που στηριζόταν ολοκληρωτικά στις εκτιμήσεις άλλων, χωρίς να προσποιείται πως κατανοεί και αξιολογεί τα σύγχρονα της γεγονότα. Μια τέτοια εκτίμηση όμως διεξαγόταν με μια διαφορετική μορφή: η ιστορία είχε καταστεί βιογραφία.

Η ιστορία για τους Έλληνες καταπιανόταν με ευγενείς πράξεις ανδρών μέσα στα πλαίσια της πόλεως.[Η ΠΟΛΙΣ ΟΜΩΣ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΜΙΑ ΑΠΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΑΛΛΑ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ. Η ΟΠΟΙΑ ΕΠΑΙΡΝΕ ΖΩΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΟΣΜΙΚΗ ΨΥΧΗ, Η ΟΠΟΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΣΕ ΤΗΝ ΑΤΟΜΙΚΗ, ΒΑΣΕΙ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΤΗΣ ΜΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ, ΤΗΝ ΑΡΜΟΝΙΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ] Η διάχυση των διαφόρων πόλεων μέσα στην παγκόσμια αυτοκρατορία, έβαλε ένα τέλος στις ευγενείς πράξεις, καθώς κανένας συνηθισμένος πολίτης θα ήταν ποτέ σε θέση να παίξει πραγματικά σημαντικό ρόλο σε ένα τόσο μεγάλο κράτος. Τα μόνα πρόσωπα ικανά για πραγματικά ευγενείς ή αγενείς πράξεις ήταν οι αυτοκράτορες, αλλά ήταν τόσο απόμακροι από τους συνανθρώπους τους, ώστε να θεωρούνται θεϊκοί, και επομένως οι πράξεις τους δεν μπορούσαν να υποστούν έπαινο ή κριτική σύμφωνα με τα ανθρώπινα κριτήρια. Δεν προκαλεί λοιπόν έκπληξη που η ιστορία έκανε τόπο στη βιογραφία, και πως η απαίτηση προς την ιστορία για ρητορική δοξολογία και κολακεία ξεπέρασε και διέλυσε την πολιτική επιδίωξη για αρετή και δημόσια πνευματικότητα. Αυτό είναι φανερό ήδη στην κατάλυση της διάκρισης ιστορίας και δράματος στην ύστερη ελληνιστική τέχνη, όπως και στον Τάκιτο και τους ύστερους Ρωμαίους βιογράφους. Ο δρόμος προς την ιστορία ως διήγηση είναι σχεδόν σίγουρα επακόλουθο αυτής της κατάλυσης.

Σύγχρονη προς τον εκφυλισμό της ελληνικής και ρωμαϊκής ιστορίας κάτω από την αυτοκρατορία, ήταν η άνοδος της χριστιανικής ιστορίας. Αυτή η νέα μορφή ιστορίας ήταν αποτέλεσμα της σύγκρουσης της ιουδαϊκής ή χριστιανικής σκέψης με το έργο των αρχαίων ιστορικών. Οι πρώτες χριστιανικές ιστορίες, για να είμαστε βέβαιοι, στηρίχτηκαν σχεδόν αποκλειστικά στις αναφορές στον αρχαίο Ιουδαϊσμό και στη ζωή του Χριστού και των Αποστόλων, θα ήταν όμως εσφαλμένο να δούμε την πηγή αυτού του είδους της ιστορίας στην ούτω καλούμενη ιστορικότητα της Καινής Διαθήκης. Στα αρχαία εβραϊκά δεν υπάρχει ούτε μια λέξη που να σημαίνει ιστορία, και η έννοια αυτή είναι ξένη προς την αρχαία εβραϊκή σκέψη. Η χριστιανική ιστορία είναι μάλλον το αποτέλεσμα της συνάντησης θεολογίας και ιστορίας. Αντιμέτωποι με τις αναφορές για την ένδοξη ειδωλολατρική αρχαιότητα, οι χριστιανοί ιστορικοί έπρεπε να βρουν κάποιο μέσο ώστε να δείξουν, πως οι πράξεις και οι χαρακτήρες που περιγράφονται από τους ειδωλολάτρες ιστορικούς, δεν μπορούν σε καμιά περίπτωση να συναγωνιστούν αυτούς στις Γραφές, ώστε να αποσπάσουν τους ανθρώπους από τα αρχαία μοντέλα της καλής ή ευγενούς ζωής. Ο σκοπός τους δεν ήταν απλά να αρνηθούν την κλασική αρχαιότητα, αλλά να την υποτάξουν στην χριστιανική αντίληψη περί του κόσμου.

Η σύνθεση αυτή της χριστιανικής θεολογίας και αρχαίας ιστορίας επέφερε μια αποφασιστική αλλαγή στην αντίληψη περί ιστορίας. Η αυθεντική ελληνική αντίληψη περί ιστορίας ως μαρτυρίας διατηρείται στην χριστιανική ιστορία, αλλά δεν είναι πια γνώση αυτού που βλέπεται, αλλά γνώση του Θεού δια της μαρτυρίας των Αποστόλων. Η ιστορία που αναζητούσε το αιώνιο μέσα στο επίκαιρο καθίσταται με τον τρόπο αυτό αποκάλυψη του αιώνιου καθ’ εαυτού, μαρτυρία της κρυμμένης αλήθειας ή η σημασία των γεγονότων ως ολότητα, που έρχεται στο φως, και είναι με τον τρόπο αυτό ορατότητα μέσα και διά του Λόγου, δηλαδή του Χριστού. Η ιστορία με τον τρόπο αυτό στηρίζεται έτσι, όχι στη θέα ή τον στοχασμό, όχι στην άμεση εμπειρία και κατανόηση του αιώνιου, αλλά στην αυθεντία και τη μεσολάβηση της Γραφής, δηλαδή στον ίδιο τον Λόγο. Η ιστορία για τον Χριστιανισμό λοιπόν δεν είναι μια διερεύνηση ή αναφορά των γεγονότων, με σκοπό να ξεχωρίσουν και να αθανατοποιηθούν οι ευγενείς πράξεις, αλλά η πίστη σε ένα και μόνο γεγονός, τον καιρό, που αποκαλύπτει την μέχρι τότε κρυμμένη αλήθεια και την τάξη σε όλη τη δημιουργία.

Συνεχίζεται

ΕΙΝΑΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ: «ἔστιν οὖν τραγῳδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ χωρὶς ἑκάστῳ τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι᾽ ἀπαγγελίας, δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.»

Τι είναι η ιστορία; Μια τέτοια σημαντική ερώτηση πρέπει να έχει μια άμεση και αδιαμφισβήτητη απάντηση. Αυτό όμως δεν συμβαίνει. Όπως το αντιλαμβανόμαστε σήμερα, η ιστορία έχει δυο διαφορετικές, αλλά συγγενείς σημασίες: από τη μια είναι το σύνολο των γεγονότων, η res gestae, που συνιστούν την έκπτυξη του ανθρώπινου πολιτισμού, και από την άλλη η εκτίμηση ή αναφορά αυτών των γεγονότων, η historia rerum gestarum. Με τον τρόπο αυτό, συναντούμε μια αμφισημία ακόμα και σε ένα ελάχιστο επίπεδο. Πως να κατανοήσουμε την ιστορία; Είναι θεμελιωδώς η ολότητα των γεγονότων, τα οποία εκτιμώνται a posteriori, ή μήπως μέσω αυτής της εκτίμησης καθίστανται τα γεγονότα αυτά ιστορία; Με άλλα λόγια, έχει η ιστορία μια αντικειμενική πραγματικότητα, ή μήπως είναι μόνο η διήγηση αυτή που έχει σχέση με τα γεγονότα και ίσως σε κάποιες περιπτώσεις να τους δίνει νόημα, το οποίο όμως δεν βρίσκεται μέσα στα γεγονότα και δεν προκύπτει από αυτά;

ΚΑΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ. ΑΛΛΟΙΜΟΝΟ ΣΕ ΕΚΕΙΝΟΥΣ ΠΟΥ ΤΗΝ ΕΛΑΒΑΝ ΣΑΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ. ΓΕΝΝΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟ ΑΠΟ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ.

Τετάρτη 3 Σεπτεμβρίου 2025

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας(2)

  Συνέχεια από: Δευτέρα 1η Σεπτεμβρίου 2025

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας

Michael Allen Gillespie

The University of Chicago Press, 1984

Κεφάλαιο 1: Το περί Ιστορίας ερώτημα α

Τι είναι η ιστορία; Μια τέτοια σημαντική ερώτηση πρέπει να έχει μια άμεση και αδιαμφισβήτητη απάντηση. Αυτό όμως δεν συμβαίνει. Όπως το αντιλαμβανόμαστε σήμερα, η ιστορία έχει δυο διαφορετικές, αλλά συγγενείς σημασίες: από τη μια είναι το σύνολο των γεγονότων, η res gestae, που συνιστούν την έκπτυξη του ανθρώπινου πολιτισμού, και από την άλλη η εκτίμηση ή αναφορά αυτών των γεγονότων, η historia rerum gestarum. Με τον τρόπο αυτό, συναντούμε μια αμφισημία ακόμα και σε ένα ελάχιστο επίπεδο. Πως να κατανοήσουμε την ιστορία; Είναι θεμελιωδώς η ολότητα των γεγονότων, τα οποία εκτιμώνται a posteriori, ή μήπως μέσω αυτής της εκτίμησης καθίστανται τα γεγονότα αυτά ιστορία; Με άλλα λόγια, έχει η ιστορία μια αντικειμενική πραγματικότητα, ή μήπως είναι μόνο η διήγηση αυτή που έχει σχέση με τα γεγονότα και ίσως σε κάποιες περιπτώσεις να τους δίνει νόημα, το οποίο όμως δεν βρίσκεται μέσα στα γεγονότα και δεν προκύπτει από αυτά;

Η αμφισημία αυτή είναι απλώς αντανάκλαση μιας βαθύτερης διαφωνίας. Στην αρχαιότητα και ακόμα και στην πρώιμη νεωτερικότητα, η ιστορία ήταν κατανοητή ως historia rerum gestarum, ενώ θεωρήθηκε πως τα γεγονότα δεν κυβερνούνταν από λογικούς ή αιτιώδεις νόμους, αλλά από μια ακατανόητη μοίρα. Από το Διαφωτισμό όμως, η γνώμη πως η ιστορία είναι η ανθρώπινη πραγματικότητα (actuality) ή res gestae, την οποία οι ιστορικοί απλά περιγράφουν ή ανασκευάζουν, έχει αυξηθεί και στερεωθεί. Για να αντιμετωπίσουμε αυτή την αμφισημία και το ερώτημα περί ιστορίας, είναι απαραίτητο να εξετάσουμε τη συζήτηση γύρω από τη φύση της ιστορίας.

Η ιστορία κατάγεται από τους Έλληνες και ήταν στενά συνδεδεμένη, κατά την άποψη τους, με τη φιλοσοφία και την ποίηση. Αυτά τα τρία ήταν στην αρχή πράγματι δυσδιάκριτα μεταξύ τους: οι πρώτοι φιλόσοφοι έγραφαν συχνά σε στίχους και ονόμαζαν τα έργα τους ιστορίες. Αυτό δεν είναι παράξενο, καθώς η λέξη κατάγεται από την ίδια ρίζα-ειδέναι (γνωρίζω έχοντας δει)-όπως και ο φιλοσοφικός όρος είδος, ιδέα, «μορφή». Αυτή η στενή συγγένεια είναι επίσης εμφανής στην πρώιμη χρήση της, όπου σημαίνει γενικά «αυτόπτης μαρτυρία», «γνώση», ή «αναζήτηση». Ο Ηράκλειτος για παράδειγμα χρησιμοποίησε τον όρο για να περιγράψει τη σκέψη του Ησίοδου, του Πυθαγόρα, του Ξενοφάνη και του Εκαταίου, εισηγούμενος ένα είδος γνώσης συγγενές τόσο προς τη φιλοσοφία όσο και την ποίηση.

Κατά τον πέμπτο αιώνα όμως, η έννοια της ιστορίας κατέστη πιο συγκεκριμένη και διαφοροποιημένη. Η ιστορία για τον Ηρόδοτο συνέχιζε να σημαίνει έρευνα (αναζήτηση), η δική του έρευνα όμως αφορούσε μόνο τις ανθρώπινες υποθέσεις. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για τον Θουκυδίδη, αν και ο ίδιος δεν χρησιμοποίησε τον όρο ιστορία, καθώς ήταν ξένη λέξη στην κλασική αττική διάλεκτο. Βασιζόμενος σε αυτά τα δεδομένα, ο Αριστοτέλης χαρακτήρισε την ιστορία ως διήγηση ή εκτίμηση των ανθρώπινων υποθέσεων. Ακολουθώντας μια άλλη πτυχή της αυθεντικής έννοιας της ιστορίας, ο Πλάτων και ο Θεόφραστος την κατανοούσαν ως φυσική ιστορία ή έρευνα της φύσεως, δηλαδή ως επιστήμης που «φέρνει τη ροή σε στάση» (Φαίδων, 96α). Ενώ η ιστορία ήταν ακόμα ένα γενικό όνομα για την έρευνα και την εκτίμηση των κινήσεων της φύσεως και των πράξεων των ανθρώπων, μια σαφής και αποφασιστική απόκλιση σε δυο είδη, φυσική ιστορία και πολιτική ιστορία, ήταν εμφανής ήδη από τον τέταρτο αιώνα, και οδήγησε αργότερα στην απομόνωση της φυσικής ιστορίας ως εξειδικευμένου κλάδου, ξεχωριστού από την πολιτική ιστορία. Παρά την απόκλιση αυτή όμως, η αρχική σημασία της ιστορίας και η στενή σχέση της προς τη φιλοσοφία και την ποίηση, δεν χάθηκαν. Ο ιστορικός ήταν αυτόπτης μάρτυρας ή κριτής γεγονότων, και η δράση του αυτή στηριζόταν στο γεγονός πως είχε ο ίδιος δει ή μάθει από αυτούς που είδαν τα γεγονότα. Η θέαση αυτή είναι βασική όχι μόνο για την ιστορία, αλλά για κάθε δρόμο προς τη γνώση. Αυτή για παράδειγμα ήταν η επιθυμία γνώσης δια της θέας (ειδέναι), που χαρακτήριζε την ποίηση, και την οποία ο Αριστοτέλης ως αποκλειστική και φυσική για τον άνθρωπο, και φιλοσοφική. Η ιστορία ήταν λοιπόν θεμελιωδώς συνδεδεμένη με τη φιλοσοφία και την ποίηση, και μαζί με αυτές σύστηνε την ουσία της ελληνικής σκέψης.

Η πραγματικότητα για τους Έλληνες είναι μια σύζευξη του επίκαιρου με το αιώνιο. Η περαστική ανθρώπινη ζωή, και οι πράξεις των ανθρώπων, μπορούν κατά τη γνώμη τους να κατανοηθούν μόνο σε σχέση προς την αιωνιότητα των θεών και της φύσεως. Οι θεοί υπάρχουν σε ένα βασίλειο πέραν του θανάτου και της μεταβολής, και είναι η σωματοποίηση της ατομικής αθανασίας και τελειότητας, ενώ η φύση είναι το βασίλειο της διαρκούς αλλαγής που διέπεται από την τελεολογία, η οποία παράγει τις αιώνιες επαναλήψεις των ουρανών και των ειδών. Ο χρόνος είναι με αυτή την έννοια, όπως το διαβεβαιώνει ο Πλάτων στον Τίμαιο, η κινούμενη εικόνα της αιωνιότητος. Ο άνθρωπος αντιθέτως είναι ένα αξιοθρήνητα πεπερασμένο ον. Αυτό που κυρίως τον χαρακτηρίζει είναι ο θάνατος, και οι πράξεις του είναι ακόμα πιο φευγαλέες από τη ζωή του. Ανυψώνεται για μια στιγμή στις «ακρογιαλιές του φωτός», για να αγωνιστεί για την ανωτερότητα και να στοχαστεί την ακτινοβόλο ομορφιά της φύσεως και των θεών, για να συντριβεί από αυτούς τους θεούς σαν ένα παιχνίδι τους ή να καταβροχθιστεί από την σκοτεινή και παμφάγο μοίρα. Σε αντίθεση με την τάξη της φύσεως, οι ανθρώπινες υποθέσεις διέπονται από την τυχαιότητα, υπόκεινται σε τόσο ξαφνικές και απροσδόκητες ανατροπές, ώστε ακόμα και ο πιο ισχυρός άνθρωπος και η μεγαλύτερη αυτοκρατορία δεν μπορούν να είναι ποτέ σίγουροι. Αυτό που είναι βέβαιο, είναι πως ό,τι ήρθε στην ύπαρξη θα φύγει, πως ο σημερινός νικητής επί κάποιου  θα κείτεται αύριο μέσα στη σκόνη, κάτω από την φτέρνα άλλου κυρίου, στον οποίο χαμογέλασε εκείνη την στιγμή η μοίρα.

Τόσο ο στόχος όσο και ο περιορισμός του ανθρώπινου αγώνα εγκαθιδρύονται από το αιώνιο. Ο άνθρωπος αναζητά διαρκώς την αθανασία, αλλά δεν μπορεί να την αποκτήσει ποτέ. Έχει βέβαια εξασφαλισμένη την αθανασία του είδους της φύσεως, αυτό όμως δεν τον ικανοποιεί, καθώς είναι κάτι που το μοιράζεται με κάθε άλλη ζωή. Επιθυμεί την ατομική αθανασία των θεών, αλλά αυτό είναι πέρα από αυτόν, και η ύβρις που χαρακτηρίζει την προσπάθεια του να την αποκτήσει είναι το χειρότερο έγκλημα και αντιμετωπίζεται με την πιο τρομακτική από όλες τις τιμωρίες. Το να γνωρίζεις τον εαυτό σου για τους Έλληνες σημαίνει να γνωρίζεις πως δεν είσαι θεός, και το να κάνεις τα πάντα με μέτρο σημαίνει να δρας ως θνητός άνθρωπος παρά ως αθάνατος θεός. Παρά τους περιορισμούς αυτούς, ο άνθρωπος έχει λάβει ένα είδος αθανασίας, μια αθανασία που βρίσκεται μεταξύ της αθανασίας της φύσεως και των θεών, μεταξύ του είδους και του ατόμου. Το μεσαίο αυτό θεμέλιο είναι η πόλις.

Η πόλις είναι ο τόπος της ανθρώπινης ζωής, και αυτοί που ζουν έξω από αυτήν, όπως το δηλώνει ο Αριστοτέλης, είναι για τους Έλληνες είτε θηρία είτε θεοί. Ο άνθρωπος είναι «ζώον πολιτικόν», και όποια αθανασία και να του δίδεται, πρέπει να είναι συνδεδεμένη με την πόλη. Η αθανασία δεν μπορεί βέβαια να οφείλεται απλώς στην αιωνιότητα της πόλεως, καθώς κάθε πόλις, όπως το φανέρωσε η Ιλιάδα, και κάθε Έλληνας το γνώριζε καλά, σε κάποια στιγμή ήρθε στην ύπαρξη και με την ίδια βεβαιότητα θα φύγει. Επομένως, η πηγή της ανθρώπινης αθανασίας δεν είναι η αιωνιότητα της πόλεως. Η αθανασία του ανθρώπου συνδέεται με την πόλη, καθώς η πόλις είναι ο τόπος του λόγου, ο τόπος όπου το αιώνιο φανερώνεται δια του λόγου μέσα στο επίκαιρο. Ο άνθρωπος ως ζώον πολιτικόν είναι ζώον λόγον έχον, το ομιλούν ή λογικό ζώο, και με τον τρόπο αυτό έχει πρόσβαση, και κατά κάποιο τρόπο μπορεί να μετέχει αυτού που τον υπερβαίνει.

Αν και υπάρχουν πολλές διαφορετικές μορφές λόγου στην πόλη, η φιλοσοφία, η ποίηση και η ιστορία είναι οι υψηλότερες, καθώς αποκαλύπτουν με τον καθαρότερο τρόπο το αιώνιο. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η φιλοσοφία έχει ως σκοπό να φανερώσει το απαραίτητο, η ποίηση ασχολείται με το δυνατό και η ιστορία με το δεδομένο. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η φιλοσοφία εξηγεί τι είναι η αρετή και η κακία, ενώ η ποίηση μας παρουσιάζει εικόνες ενάρετων και κακών ανθρώπων, το πως δηλαδή οπωσδήποτε θα ήταν εάν υπήρχαν. Η ιστορία, σε αντίθεση και προς τις δυο, βάζει σε λέξεις αυτό που φάνηκε στις ανθρώπινες υποθέσεις, γιατί μόνο έτσι διαρκούν τα γεγονότα, μόνο έτσι μένουν στη μνήμη και έχουν νόημα. Όπως το επεσήμανε ο Επίκτητος, δεν παρακινούμαστε από τις πράξεις των ανθρώπων, αλλά από τις λέξεις περί των πράξεων αυτών. Η ιστορία για τους Έλληνες δεν εξηγεί την λογική εξέλιξη των γεγονότων, καθώς μια τέτοια λογική εξέλιξη δεν υπάρχει, αλλά στατικές, και με τον τρόπο αυτό κατανοητές. τις υψηλότερες στιγμές του εφήμερου. Οι στιγμές αυτές είναι οι υψηλότερες, γιατί φανερώνουν με τον πιο καθαρό τρόπο το ουσιαστικό και αιώνιο στην ανθρώπινη ζωή. Η ιστορία επομένως ανακαλεί στη μνήμη αυτό που ειδώθηκε, όχι για να περιγράψει ή να αναπαραστήσει την επικαιρότητα, αλλά για να ανοίξει το αιώνιο για τον άνθρωπο. Η αιωνιότητα όμως την οποία αποκαλύπτει η ιστορία, δεν εξαρτάται από την αιωνιότητα των γραπτών η προφορικών καταγραφών των γεγονότων. Τα ιστορικά γεγονότα δεν είναι αιώνια επειδή μένουν στην μνήμη, αλλά μένουν στη μνήμη επειδή αποκαλύπτουν το αιώνιο. Είναι επομένως αιώνια με την ίδια έννοια που οι πράξεις του Αχιλλέα είναι αιώνιες-επειδή σωματοποιούν αυτό που είναι αληθινό για τον άνθρωπο παντού και πάντα. Η ιστορία με την έννοια αυτή αποκαλύπτει την πηγή της ανθρώπινης αθανασίας (Η Hannah Arendt στο έργο της «Μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος», ισχυρίζεται πως είναι μια προσπάθεια μίμησης της φύσεως).

Συνεχίζεται

ΤΟ ΠΕΔΙΟ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ ΟΠΩΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΝΟΗΣΗ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΑΝΤΙΚΑΤΕΣΤΗΣΕ ΤΟΝ ΛΟΓΟ. Ο ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΕΙΝΑΙ."μια «μίμησις πράξεως ζωής σεβαστής και τελείας, μέγεθος ἐχούσης... δι' ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». Με άλλα λόγια, είναι η μίμηση μιας σοβαρής και ολοκληρωμένης πράξης που έχει αρχή, μέση και τέλος, και η οποία, μέσω του οίκτου και του φόβου, προκαλεί στον θεατή την κάθαρση αυτών των παθημάτων Είναι αναπαράσταση στήν σκηνή τού θεατρου. 
Η ιστορία είναι περιγραφή καί αναπαράσταση τών γεγονότων του κοσμου σάν βούληση γιά δύναμη.
Η αρχαία τραγωδία ήταν μιά σύγκρουση ανάμεσα στό Απολλώνιο καί τό Διονυσιακό.  Ηταν η σύγκρουση τού ενός καί τών πολλών(η φαινομενολογία τού Λόγου) , η  ιστορία είναι η φαινομενολογία τού δούλου καί τού αφέντη, τής βούλησης γιά δύναμη.Στόν απόηχο τού χριστιανισμού. Δέν οδηγεί στήν λύτρωση, ούτε στήν κάθαρση. Δημιούργησε έναν νέο τύπο ανθρώπου, τόν επαναστατημένο, ίσως χωρίς αιτία.

Δευτέρα 1 Σεπτεμβρίου 2025

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας(1)

 

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας

Michael Allen Gillespie

The University of Chicago Press, 1984

Πρόλογος

Τι είναι η ιστορία; Η σημασία και ο σκοπός της ερώτησης αυτής κατανοείται στην εποχή μας με τρόπο αόριστο και για τον λόγο αυτό ατελώς. Παρά την έλλειψη αυτή κατανόησης, και είτε μας αρέσει είτε όχι, σπάνια βρισκόμαστε στο κέντρο της ερώτησης αυτής βιώνοντας την ως ερώτηση, βρισκόμαστε όμως διαρκώς αντιμέτωποι με αυτήν και με τις διάφορες απαντήσεις που δίνονται σε αυτήν. Η ερώτηση διατρέχει ολόκληρο τον στοχασμό μας περί του εαυτού μας και του πολιτισμού μας, θα ήταν όμως εσφαλμένο να υποθέσουμε πως η σημασία της είναι απλώς θεωρητική-ή να πιστέψουμε πως η θεωρητική και πνευματική, με οποιοδήποτε πάντως τρόπο διακεκριμένη από την πρακτική και υλική σημασία, μπορεί στην περίπτωση αυτή να διαχωριστεί πλήρως ή κατά μεγάλο μέρος από τα πρακτικά και υλικά. Ή να πιστέψουμε πως η πολιτική και οικονομική ευημερία του ανθρώπου και του πολιτισμού του, δεν είναι αδιάρρηκτα συνδεδεμένη με την στοχαστική θεώρηση του εαυτού του, των πολιτικών του συνθηκών και της κατάστασης του πολιτισμού του.

Υπάρχουν δυο μεγάλες διανοητικές δυνάμεις στον μοντέρνο κόσμο, η επιστήμη και η ιστορία, και ενώ συχνά φαίνεται πως ανταγωνίζονται η μια την άλλη, είναι στην πραγματικότητα θεμελιωδώς συμπληρωματικές. Η μοντέρνα επιστήμη προσδιορίζει τους αιτιώδεις νόμους που κυβερνούν τις κινήσεις της ύλης, αλλά σε αντίθεση προς την αρχαία επιστήμη αποφεύγει την τελεολογία και με τον τρόπο αυτό οποιοδήποτε προσδιορισμό των ανθρώπινων σκοπών. Και ενώ παρουσιάζει ίσως με τον τρόπο αυτό την ανθρωπότητα με ύψιστη γνώση των μηχανισμών της φύσεως, και ανοίγει έτσι τη δυνατότητα για την τεχνολογική κατάκτηση του φυσικού κόσμου και αυτής της ανθρώπινης φύσεως. Αυτό όμως που δεν μας λέει, και στην ουσία δεν μπορεί να μας πει, είναι το τι πρέπει να κάνουμε ή πως πρέπει να το κάνουμε. Σε αυτό το ερώτημα απαντά η ιστορία.

Η ιστορία φυσικά δεν είναι η μόνη απάντηση της νεωτερικότητας στο ερώτημα αυτό. Ο εμπειρισμός για παράδειγμα απάντησε με τη διδασκαλία περί φυσικού δικαίου. Ο ορθολογισμός ανακάλυψε μια λύση στην ορθολογική θεολογία. Ο ουμανισμός και ο κλασικισμός την έψαξε στις αρχαίες έννοιες της αρετής και της ατομικότητας. Και ο υπερβατικός ιδεαλισμός στράφηκε στην τελεολογική κρίση και την τέχνη. Επιπλέον, πολλές από αυτές τις έννοιες εξασκούν ακόμα σημαντική δύναμη στη σύγχρονη σκέψη και στους πολιτικούς θεσμούς, που η σκέψη αυτή πληροφορεί. Η συνεχιζόμενη σημασία του φυσικού δικαίου στην Αμερική είναι μόνο ένα παράδειγμα. Παρά τη σημασία αυτή, αυτές οι άλλες μορφές σκέψης ήταν ανίκανες να αντισταθούν στις επιθέσεις των διαφόρων μορφών ιστορικής κατανόησης. Σταδιακά και συχνά απαρατήρητα, διαποτίστηκαν και πλημμύρισαν από την ιστορία. Ακόμα και εμείς οι Αμερικανοί, που είμαστε με πολλούς τρόπους ελάχιστα δεκτικοί για την ιστορική σκέψη, βρισκόμαστε ξαφνικά εξαρτημένοι από αυτήν. Παρά την προδιάθεση μας για επιστημονικές εξηγήσεις, σπάνια ρωτάμε τι είναι απλώς αληθινό, ή καλό, ή δίκαιο, ή ωραίο, και ρωτάμε μάλλον για την ιστορική αλήθεια, ή την κρίση (τοποθέτηση) της ιστορίας, ή τις ιστορικές αιτίες, ή τις ρίζες της ιστορίας. Ασχολούμαστε με την ιστορική κατάσταση, με την κοινωνική πρόοδο, με την ανθρώπινη και την τεχνολογική ανάπτυξη, με τη διαδικασία εκβιομηχάνισης και εκμοντερνισμού, χαρακτηρίζοντας μάλιστα εκείνους τους ανθρώπους και τους πολιτισμούς που δεν εμπλέκονται πλήρως στη διαδικασία αυτή ως υπανάπτυκτους, ή φιλάνθρωπα, αναπτυσσόμενους. Ενώ αυτό είναι ακόμα εντελώς άσχετο προς τον βαθύ ιστορικισμό της ευρωπαϊκής παράδοσης, είναι ίσως μοιραίο σημάδι της γενικής τάσης της σκέψης μας.

Η θεώρηση της ανθρωπότητας και των θεσμών της στον αρχαίο κόσμο βρισκόταν στο πεδίο ισχύος της ποίησης ή της μυθολογίας και της φιλοσοφίας. Και οι δυο ισχυρίζονταν πως κατανοούν όχι μόνο τον άνθρωπο, αλλά τον άνθρωπο και τον κόσμο, και πως με τον τρόπο αυτό εγκαθιδρύουν την θέση και την ευθύνη του ανθρώπου εντός της κοσμολογικής ιεραρχίας. Στον δικό μας κόσμο, τον στοχασμό περί των σκοπών και ευθυνών του ανθρώπου τον έχει αναλάβει η ιστορία. Για την αρχαιότητα, η ρητορική ήταν η κυρίαρχη μορφή πρακτικής και ιδιαίτερα πολιτικής απελευθέρωσης: η σοφία της φιλοσοφίας, που στοχαζόταν το γενικό και το αναγκαίο, στράφηκε προς τον στοχασμό του συγκεκριμένου και του εφικτού, μέσα και διά της ρητορικής. Αυτή η κλασική λειτουργία της ρητορικής έχει ξεπεραστεί ή αντικατασταθεί στην εποχή μας από την προπαγάνδα, η οποία εφαρμόζει τους ιδεολογικά καθορισμένους νόμους της ιστορίας, και από τη δημόσια διοίκηση, η οποία εφαρμόζει την γνώση που συνέλεξε η φυσική επιστήμη, με σκοπό να προσδιορίσει το πιο αποτελεσματικό μέσο για την μεταμόρφωση του ανθρώπου και της φύσεως, σε συμφωνία με τους ιστορικά καθορισμένους κοινωνικούς και τεχνολογικούς στόχους.

Η σημασία όμως και το βάθος της ερώτησης για τη φύση και το θεμέλιο της ιστορίας δεν είναι πουθενά πιο προφανής, παρά στην συζήτηση περί της απάντησης σε αυτή. Η συζήτηση αυτή δυστυχώς δεν είναι απλώς δουλειά μορφωμένων ανθρώπων και συλλόγων, ούτε περιορίζεται μόνο στα λόγια: η συζήτηση για τη φύση και το θεμέλιο της ιστορίας έχει καταστεί ιδεολογική και επαναστατική. Έχει γίνει πιο πολεμοχαρής και κατακλυσμική. Το μέγιστο γεγονός της εποχής μας, ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, στην ασύλληπτη σκιά του οποίου βρεθήκαμε, ήταν στην ουσία ένας καταστρεπτικός αγώνας περί της φύσης της ιστορίας. Η παρούσα κατάσταση της διεθνούς έντασης, δεν είναι παρά το αποτέλεσμα της πεποίθησης και του πάθους κάποιων, και της σύγχυσης και παράλυσης κάποιων άλλων ως προς την απάντηση σε αυτό το ερώτημα.

Όσο καταθλιπτικές και να είναι οι σκέψεις αυτές, γίνονται πιο υποφερτές υπό την προοπτική μιας ξεκάθαρης απάντησης στο περί της ιστορίας ερώτημα ή της διάλυσης της ιστορίας ως τρόπου κατανόησης. Ποιος όμως μπορεί σήμερα να ελπίζει στα σοβαρά πως θα έρθει μια τέτοια απάντηση ή η διάλυση; Η σκέψη μας, η γλώσσα μας και η δραστηριότητα μας είναι σε τέτοιο βαθμό διαποτισμένα και εξαρτώμενα από την ιστορία και τις ιστορικές κατηγορίες, ώστε κάθε σκέψη μιας τέτοιας μεταμόρφωσης πρέπει να απορριφθεί από οποιονδήποτε παίρνει στα σοβαρά το θέμα. Μια σοβαρή θεώρηση της ιστορία θα πρέπει στην πραγματικότητα να πείσει πως η επίδραση της ιστορίας πάνω στη σκέψη μας και τις ζωές μας δεν μειώνεται, ούτε γρήγορα ούτε με κάποια σταθερότητα, αλλά μάλλον αυξάνεται διαρκώς. Η ιστορία είναι και παραμένει αποφασιστικής σημασίας για την ανθρώπινη ζωή και σκέψη, και το περί ιστορίας ερώτημα καθίσταται όλο και πιο σημαντικό. Δεν μπορούμε να ξεχάσουμε και δεν τολμούμε να απαλείψουμε αυτό το ερώτημα: η αλήθεια, η αξία, η συνέπεια, και η λειτουργία όλων των ιστορικών εννοιών, και επομένως το δίκαιο και η καταλληλότητα των πρακτικών της εφαρμογών, εξαρτώνται από μια αληθινή και επαρκή απάντηση. Χωρίς μια τέτοια απάντηση ή τη διάλυση της ερώτησης, είμαστε αναμφίβολα καταδικασμένοι σε μια διαμάχη μεταξύ πεπεισμένων και συγχυσμένων, με τον διαρκώς αυξανόμενο κίνδυνο μιας νέας, αλλά πάντως, «τελικής λύσης». Με αυτήν ακριβώς την έννοια, ο τεχνολογικός πολιτισμός του κόσμου, στον οποίο εναποθέτουμε όλες τις ελπίδες μας και βρίσκουμε όλους τους φόβους μας, είναι ουσιαστικά δεμένος με αυτή την ερώτηση.

Τι γίνεται όμως αν η ίδια η ερώτηση δεν είναι κατάλληλη, αν η ερώτηση μας παραπλάνησε; Και εάν, όσο χρήσιμα και να είναι τα μέσα, οι σκοποί του μοντέρνου πολιτισμού, τους οποίους αποκαλύπτει η ιστορία, είναι απλά εσφαλμένοι; Και ακόμα χειρότερα, αν αυτός ο πολιτισμός δεν έχει κανένα στόχο, κανένα σκοπό και κανένα νόημα; Ενώπιον αυτών των ενδεχομένων, είναι απαραίτητο να τεθούν συγκεκριμένα ερωτήματα για τη φύση και το θεμέλιο της ιστορίας, ως προλεγόμενο σε κάθε σοβαρή προσπάθεια να καθορίσουμε την τελική σημασία της ιστορίας ως προς την ανθρωπότητα και για την ανθρωπότητα, και επομένως για την πολιτική.

Σκοπός αυτού του έργου είναι νά θέσει αυτό το ερώτημα δια της εξέτασης της σκέψης του Hegel και του Heidegger. Το φιλοσοφικό σύστημα του Hegel αν δεν ήταν το πρώτο, ήταν αναμφίβολα η πιο περιληπτική προσπάθεια να κατανοηθεί ιστορικά ο άνθρωπος και η ύπαρξη. Ήταν επιπλέον η κορύφωση ολόκληρης της δυτικής φιλοσοφικής παράδοσης και η πηγή σχεδόν κάθε σκέψης περί ιστορίας που ακολούθησε. Ενώ δεν είναι η τελευταία, η εξέταση της ιστορίας από τον Heidegger ήταν οπωσδήποτε η πιο σημαντική πρόσφατη μελέτη. Ο στοχασμός του είναι, τουλάχιστον αυτή την απαίτηση εκφράζει, μια εναλλακτική, αν όχι η μόνη εναλλακτική στη σκέψη του Hegel και ολόκληρη τη δυτική παράδοση. Δια της εξέτασης της σκέψης των δυο αυτών στοχαστών ίσως μπορέσουμε να αποκτήσουμε μια αποφασιστική κατανόηση για το περί της ιστορίας ερώτημα.

Το πρώτο κεφάλαιο επιδιώκει να καταδείξει την αναγκαιότητα να τεθούν ερωτήματα για το θεμέλιο της ιστορίας δια της θεώρησης της εννοιολογικής ανάπτυξης της ιστορίας. Η ιστορία είναι αμφίσημη για μας: από τη μια είναι το σύνολο των ανθρώπινων γεγονότων, και από την άλλη είναι η εκτίμηση των γεγονότων αυτών. Για τους αρχαίους και τους πρώιμους μοντέρνους, η ιστορία σήμαινε την εκτίμηση των γεγονότων τα οποία θεωρούνταν εγγενώς περίεργα. Από το Διαφωτισμό όμως και μετά, η ιστορία ταυτίζεται με τα γεγονότα. Αυτό είναι αποτέλεσμα της θεμελιώδους μεταμόρφωσης της κατανόησης μας για τον άνθρωπο και τη σχέση της φύσης και της σύμβασης. Η ιστορία για τους Έλληνες, όπως η ποίηση και η φιλοσοφία είχε σκοπό την αποκάλυψη του αιώνιου μέσα στο τρέχον, δηλαδή την υποκείμενη φυσική αλήθεια που εμφανιζόταν μέσα στις, και δια των ηθικών πράξεων των ανθρώπων. Αυτό υποστηρίζονταν από, και ήταν συνδεδεμένο με την πόλη. Η παρακμή και η διάλυση της πόλεως στον ρωμαϊκό και τον χριστιανικό κόσμο οδήγησε στον εκφυλισμό της ιστορίας και την τελική υποταγή της στη Γραφή. Ενώ η μοντέρνα έννοια της ιστορίας αναπτύσσεται πάνω σε αυτό το αρχαίο μοντέλο, εξαρτάται όλο και πιο πολύ από την μοντέρνα σύλληψη περί του ανθρώπου ως αυτοσυνείδητου όντος. Με αυτή την έννοια, η ιστορία κατανοείται ως η βαθμιαία έκπτυξη της λογικής (rational) ελευθερίας και σκοπού, σε αντίθεση προς την εκφυλισμένη και απλώς μηχανική φύση. Η έννοια αυτή βασίζεται στην αντιστροφή της αρχαίας έννοιας περί σχέσης φύσης και ήθους, που οφείλεται οπωσδήποτε εν μέρει στον Χριστιανισμό. Η ιστορία της νεωτερικότητας καθίσταται έτσι βαθμιαία απελευθέρωση του ανθρώπου από την τυραννία της φύσεως. Η πορεία της εξέλιξης της έννοιας της ιστορίας από το Διαφωτισμό ως την Γαλλική Επανάσταση, ο Ιδεαλισμός, η Ιστορική Σχολή, ο Μαρξισμός, ο μηδενισμός, ο ιστορικισμός, και ο υπαρξισμός, είναι απλώς η ριζοσπαστικοποίηση αυτής της αρχικής προϋπόθεσης, που δεν καταλήγει φυσικά στην πλήρη απελευθέρωση και τελείωση του ανθρώπου, αλλά στον σχετικισμό, φανατισμό, και παγκόσμιο πόλεμο. Υπό το φως αυτής της εξέλιξης είναι απαραίτητο να θέσουμε την ιστορία υπό αμφισβήτηση. Το ερώτημα περί της ιστορίας με την έννοια αυτή οδηγεί στο ερώτημα περί του θεμελίου της ιστορίας, στο ερώτημα εάν η ιστορία είναι ή εάν μπορεί να είναι έστω κάτι.

Το Κεφάλαιο 2 καταπιάνεται με  καταπιάνεται με το ερώτημα για το θεμέλιο της ιστορίας και επιδιώκει να δείξει πως αναδύθηκε το ερώτημα αυτό στον Hegel. Αν και το ερώτημα για το θεμέλιο ήταν ήδη κεντρικό για την αρχαία φιλοσοφία, η ενασχόληση με το θεμέλιο της ιστορίας ξεκινά από τον Roussaeu και αναδύεται στη Δεύτερη Διαπραγμάτευση του, ως απάντηση στην ερώτηση για τη σχέση μεταξύ πολιτικού και φυσικού. Η ανθρωπότητα χαρακτηρίζεται από την ικανότητα να ελευθερώσει τον εαυτό της από τη φύση και να αντιταχθεί προς αυτήν, εντός και διά του πολιτικού (στοιχείου). Η ιστορία της νεωτερικότητας όπως εμφανίζεται στον Rousseau, είναι ένας απολογισμός της προόδου του ανθρώπου προς την αυτοσυνειδησία και την ελευθερία. Η σχέση όμως της αυτοσυνειδησίας και της ελευθερίας προς τη φύση και τους νόμους της, δεν είναι θέμα για τον Rousseau, και είναι επομένως δύσκολο να διακρίνουμε το θεμέλιο της αλληλεπίδρασης τους. Αυτό ακριβώς είναι το ερώτημα που θέτει ο Kant στην Τρίτη Αντινομία του Καθαρού λόγου.

Σύμφωνα με τον Kant, τόσο η γενική φυσική αναγκαιότητα όσο και η ελευθερία είναι αναγκαίες, αλλά και αντινομικές, καθώς κάθε γεγονός πρέπει να έχει μια προηγούμενη αιτία, και όμως, εκτός και αν υπάρχει μια πρώτη και επομένως ελεύθερη αιτία, η ακολουθία θα είναι πάντα ελλιπής και επομένως, δε θα είναι ποτέ επαρκώς θεμελιωμένη. Ο Kant λύνει την αντινομία δείχνοντας πως η αντίφαση δεν βρίσκεται στον κόσμο αλλά στη συνείδηση, προτείνοντας δυο διακριτές και ανεξάρτητες πραγματικότητες, την φαινομενική πραγματικότητα της φύσεως και τη νοητική (noumenal) πραγματικότητα της ελευθερίας.

Η σύλληψη του Hegel περί ιστορίας είναι μια άμεση ανταπόκριση στην «Τρίτη Αντινομία» και την προβληματική λύση που έδωσε ο Kant. Το πρόβλημα αυτό για τον Hegel δεν είναι μόνο θεωρητικό, αλλά και πρακτικό. Στην πραγματικότητα, η αντινομία ελευθερίας και φυσικής αναγκαιότητας, όπως εμφανίζεται στην Γαλλική Επανάσταση και την αγγλική αστική κοινωνία ήταν η άμεση ώθηση για τη σκέψη του. Σύμφωνα με τον Hegel, ο Kant έλυσε την αντινομία καθιστώντας τη συνείδηση αντινομική και με τον τρόπο αυτό μη διανοητική. Ο Hegel βέβαια αποδέχεται την αντινομία αυτή και την καθιστά βάση του συστήματος του. Η αντινομία καθίσταται διαλεκτική.

Το Κεφάλαιο 3 διαπραγματεύεται το φαινομενολογικό θεμέλιο, το οποίο ο Hegel παρουσιάζει ως απάντηση στο ερώτημα για το θεμέλιο της ιστορίας. Είναι πρωταρχικά μια εξέταση της «Εισαγωγής» στη Φαινομενολογία, όπου ο Hegel εκθέτει το πρόγραμμα του και συζητά τη μεθοδολογία του. Η ιστορία είναι σύμφωνα με την άποψη του, από τη μια η εξέλιξη της γνώσης του αντικειμενικού ή φυσικού κόσμου. Αυτή είναι η φαινομενολογία ως η εμφάνιση της γνώσης του φαινομενικού. Ως τέτοια είναι μια παρουσίαση της εξέλιξης της συνείδησης προς την απόλυτη γνώση. Από την άλλη, η ιστορία είναι η εμπειρία της συνείδησης καθ’ εαυτή, δηλαδή του υποκείμενου καθώς φτάνει σε μια όλο και πιο βαθιά και πληρέστερη γνώση, όχι περί του φυσικού κόσμου αλλά του εαυτού του. Η εμπειρία της συνείδησης είναι επομένως η διαδικασία δια της οποίας ο άνθρωπος φτάνει στην πλήρη αυτοσυνειδησία και ενότητα με τον εαυτό του. Εφόσον η εξέλιξη αυτή είναι εξέλιξη της συνείδησης, είναι διαλεκτική, και στο βαθμό που είναι εξέλιξη της αυτοσυνειδησίας είναι θεωρητικής (speculative) φύσεως. Το διαλεκτικό και το θεωρητικό μαζί συνιστούν την πληρότητα του απολύτου και την ουσία της επιστήμης. Αυτή είναι η νέα αντίληψη του Hegel περί συνείδησης ως πνεύματος και απολύτου, που είναι βάση για τον συμβιβασμό του υποκειμενικού και αντικειμενικού, και επομένως ελευθερίας και φυσικής αναγκαιότητας. Η συμφιλίωση αυτή είναι από τη μεριά της το θεμέλιο πάνω στο οποίο ο Hegel εγκαθιδρύει την ιστορία.

Το Κεφάλαιο 4 εξετάζει τη διαπραγμάτευση του Hegel πάνω στον χαρακτήρα αυτού του φαινομενολογικού θεμελίου εντός της συγκεκριμένης ιστορίας της πολιτικής και πνευματικής εξέλιξης του ανθρώπου και τη θεμελίωση της στην επιστήμη της λογικής. Στις διαλέξεις του πάνω στη Φιλοσοφία της Ιστορίας ο Hegel επιδιώκει να δείξει πως η διαδικασία της εξέλιξης της συνείδησης και της αυτοσυνειδησίας, που περιέγραψε στην Φαινομενολογία, είναι ταυτόσημη με τη συγκεκριμένη ιστορία της ανθρωπότητας ως αλληλεπίδρασης και συμφιλίωσης της ελευθερίας και της φύσεως εντός της πολιτικής πραγματικότητας. Ο Hegel εξετάζει στην Φαινομενολογία κάθε πτυχή ξεχωριστά, ως εξέλιξη της συνείδησης, του πνεύματος και του απολύτου. Από την προοπτική της ολοκληρωμένης επιστήμης, όπως εμφανίζεται στην Φιλοσοφία της Ιστορίας όμως, η εξέλιξη αυτή μπορεί να κατανοηθεί στην ενότητα και αλήθεια της, ως η συγκεκριμένη ιστορία της ανθρωπότητας.

Αλλά ακόμα και αν ο Hegel καταδεικνύει με επιτυχία την έκπτυξη του φαινομενολογικού θεμελίου εντός της συγκεκριμένης ιστορίας και ως η ίδια η ιστορία, πρέπει παρ’ όλα αυτά να παραδεχτεί πως ολόκληρο το σύστημα βασίζεται στην αντίφαση. Με τον τρόπο αυτό φαίνεται εκ πρώτης όψεως πως πρέπει να είναι μη λογικό. Ο Hegel επιδιώκει να αντιμετωπίσει την ένσταση αυτή και να εγκαθιδρύσει το αληθινό θεμέλιο για την ιστορία και τη συνείδηση στην «Επιστήμη της Λογικής». Αυτό που είναι, είναι σύμφωνα με τον Hegel αντιφατικό και μοναδιαίο, το όλο είναι ταυτότητα της ταυτότητας και μη ταυτότητας. Το είναι και το τίποτα κατανοημένα στατικά είναι αντίθετα. Εάν κατανοηθούν όμως εντός της διαδικασίας του γίγνεσθαι και ως η διαδικασία του γίγνεσθαι, τότε είναι ταυτόσημα. Η διαλεκτική διαδικασία έχει επομένως θεωρητική (speculative) ενότητα. Αναδύεται όμως το ερώτημα κατά πόσον η διαλεκτική αυτή λογική είναι κατανοητή ή εάν είναι απλώς λογική ψευδαίσθηση που δικαιολογεί τις υποκείμενες ηθικές και πολιτικές προδιαθέσεις. Ακόμα και αν δεχτούμε ότι ο Hegel μπορεί να τα λέει σωστά, το θεμέλιο της ιστορίας όπως εμφανίζεται στο έργο του παραμένει θεμελιωδώς μυστηριώδες. Το κεφάλαιο τελειώνει επομένως με μια κριτική της απάντησης που δίνει ο Hegel στο ερώτημα για το θεμέλιο της ιστορίας και κριτική της σκέψης του ως μια ολότητα.

Το Κεφάλαιο 5 είναι μια ανασκόπηση της επανεκτίμησης από την πλευρά του Heidegger της ιστορίας ως Είναι, και των συνεπειών της επανεκτίμησης αυτής για την ηθική και την πολιτική. Η αποτυχία της πρωταρχικής προσπάθειας του Heidegger να δείξει πως το Είναι είναι χρόνος ή ιστορία, τον οδηγεί στην κριτική της υποκειμενικότητας και της νεωτερικότητας. Η νεωτερικότητα ως το βασίλειο της υποκειμενικότητας, είναι σύμφωνα με τον Heidegger και το βασίλειο της αποξένωσης. Η αποξένωση αυτή με τη σειρά της εμπλέκει μια επιθυμία για συμφιλίωση. Η προσπάθεια του μοντέρνου ανθρώπου να συμφιλιωθεί με τον κόσμο αντικειμενικοποιώντας τον δια της επιστήμης και της ιστοριογραφίας, με σκοπό να τον υποτάξει στις κατηγορίες της υποκειμενικότητας, οδηγεί απλώς στον μηδενισμό, όπως φαίνεται στην άκρατη τεχνολογία του κόσμου, την ιδεολογική πολιτική και τον παγκόσμιο πόλεμο.

Ο μηδενισμός είναι σύμφωνα με τον Heidegger όχι απλώς μια συνέπεια της νεωτερικότητας, αλλά ριζώνει στην μεταφυσική ουσία της Δύσεως. Είναι στην πραγματικότητα το αποτέλεσμα της ιστορίας ή της μοίρας του Είναι, που ξεκινά με τους προσωκρατικούς και τελειώνει με τον Μαρξ, τον Nietzsche και την μοντέρνα τεχνολογία. Η ιστορία αυτή είναι για τον Heidegger συνέπεια της αυξανόμενης αποσιώπησης και λήθης της μυστηριώδους απαρχής της Δύσεως σε μια αυθεντική εμπειρία του Είναι. Η απόσυρση του Είναι χάριν μιας ύπαρξης που είναι η ουσία αυτής της ιστορίας καταλήγει στον μηδενισμό, που αρνείται το Είναι (Being) χάριν της ύπαρξης (being).

Ενώ ο μηδενισμός φαίνεται με τον τρόπο αυτό να σημαίνει τον πλήρη εκφυλισμό του ανθρώπου, ο Heidegger θέλει να τον θεωρεί ως την ύψιστη αποκάλυψη του Είναι, και επομένως ως το θεμέλιο για μια αυθεντική ηθική, πολιτική και πνευματική ζωή. Μια τέτοια νέα αντίληψη εξαρτάται από την παραδοχή πως το Είναι είναι εξολοκλήρου διαφορετικό από όλα τα όντα, πως εμφανίζεται επομένως ως τίποτα, και πως αυτό το τίποτα είναι η απορία ή η ερώτηση που είναι η απαρχή κάθε σκέψης και επομένως ολόκληρης της οντολογίας. Κατανοώντας το Είναι με τον τρόπο αυτό, το Είναι εμφανίζεται στην αλήθεια του όχι ως κάτι, αλλά ως ένα πως, όχι ως αιωνιότητα, αλλά ως ιστορία ή μοίρα. Η άνθιση της Δύσεως είναι συνεπώς θεμελιωδώς καθορισμένη από την αποκάλυψη και την απόκρυψη του Είναι.

Η λύση λοιπόν την οποία βλέπει ο Heidegger στο πρόβλημα του μηδενισμού, δεν βρίσκεται στον άνθρωπο αλλά στο Είναι. Το τίποτα του μηδενισμού μπορεί να προϊδεάζει μια νέα αποκάλυψη του Είναι ως μοίρας, αυτήν όμως δεν μπορεί να την επιφέρει ο άνθρωπος. Στο τέλος της νεωτερικότητας, που σημαίνει στο τέλος του δυτικού πολιτισμού, για τον άνθρωπο παραμένει μόνο ένα προπαρασκευαστικό περίμενε, που κάνει ένα βήμα πίσω, βγαίνοντας από την τεχνολογία και την ιδεολογία, από την επιστήμη και την μεταφυσική, μπαίνοντας στην ερώτηση ή την άβυσσο του Είναι, με την ελπίδα μιας νέας αποκάλυψης. Το κεφάλαιο αυτό, και ολόκληρο το έργο, καταλήγει με μια κριτική των προβλημάτων και των κινδύνων του προγράμματος του Heidegger, και με την εκτίμηση των συνεπειών του για την ηθική και την πολιτική.

Η μελέτη αυτή κατέστη δυνατή σε μεγάλο μέρος από διάφορες γενναιόδωρες υποτροφίες του Deutscher Akademischer Austauschdienst (DAAD), που στήριξε την εργασία μου στο αρχείο του Hegel και τον Ruhr Universität στην Δυτική Γερμανία (το έργο γράφτηκε το 1984, πριν την ενοποίηση της Γερμανίας). Θα ήθελα να ευχαριστήσω το DAAD και τον διευθυντή του αρχείου του Hegel, Otto Pöggeler….Η μελέτη αυτή, ως αποτέλεσμα της ανεπάρκειας της, πρέπει να ιδωθεί απλώς ως μια φτωχή ανταπόδοση στην ευγένεια τόσων πολλών. Ελπίζω όμως πως θα λειτουργήσει ως επαρκής περίσταση για τις ευχαριστίες μου.


Τέλος Προλόγου

Παρασκευή 10 Ιανουαρίου 2025

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας(25)

ΟΤΑΝ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΟΣΗ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ ΜΥΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ – του Luigi Copertino

Για όσους έχουν γνωρίσει άλλες και καλύτερες εποχές όσον αφορά τον σεβασμό στις ιστοριογραφικές μελέτες – παρά το γεγονός ότι δεν έλειπαν οι αντιπαραθέσεις αλλά ήταν πολεμικές μεταξύ ειδικών από τις οποίες είχατε τα πάντα να μάθετε – το τρέχον σενάριο της συζήτησης, ή μάλλον της ψευδο-συζήτησης, για την ιστορία φαίνεται να έχει πάει αιώνες πίσω. Σήμερα, ακόμη και με τον τρόπο της καλλιεργημένης διάδοσης, δεν επικρατεί μια σοβαρή αφήγηση βασισμένη σε όσο το δυνατόν πιο αντικειμενικές υποθέσεις. Αυτό που επικρατεί σήμερα είναι η πολιτική χρήση της ιστορίας, η οποία είναι τόσο απομακρυσμένη από την ιστορική μέθοδο και την ειλικρίνεια της έρευνας όσο ο ουρανός από τη γη. Περισσότερο από μια καλή ιστορική διάδοση, σήμερα στις μάζες, χωρίς να γνωρίζουν καλές μελέτες και ιδέες, προσφέρεται μια μελάσα διαποτισμένη με έναν ιστορικισμό, με μια γεύση του δέκατου ένατου αιώνα (αυτή των «μεγαλοπρεπών και προοδευτικών πεπρωμένων»), για την οποία ένας εγγενής ορθολογισμός θα εκδηλωνόταν στα γεγονότα, ένα πνεύμα διαλεκτικού δυναμισμού που θα μας οδηγούσε ή θα μας είχε οδηγήσει προς τον καλύτερο από όλους τους δυνατούς κόσμους. Ως εκ τούτου, η εφαρμογή ενός ηθικολογικού και ιστορικά παραποιητικού κριτηρίου, όπως αυτό που χωρίζει τους ανθρώπους σε «καλούς» ή «κακούς» ανάλογα με το αν έχουν τοποθετήσει τον εαυτό τους στο υποτιθέμενο ανερχόμενο και προοδευτικό ρεύμα ή αντίθετα αν έχουν αντιταχθεί σε αυτό, ανυψώνεται σε ένα δογματικό κριτήριο για να δώσει μια ανάγνωση των γεγονότων. Ένα κριτήριο που, όμως, δεν έχει καμία σχέση με τη σοβαρή ιστοριογραφική έρευνα, αφού η ιστορική έρευνα δεν χρησιμεύει ούτε για να δικαιολογήσει ούτε για να καταδικάσει, δεν αποτελεί εργαλείο ούτε απολογητικής ούτε αντιαπολογητικής.


Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας

Συνέχεια από: Παρασκευή 27 Δεκεμβρίου 2024

Κεφάλαιο 3: Το θεμέλιο της Ιστορίας ως φαινομενολογία η

Η «Εισαγωγή»


                                             
Παράγραφος 14                 

Η διαλεκτική κίνηση της αυτό-συνείδησης είναι εμπειρία. Εμπειρία λοιπόν είναι το όνομα για τη θεμελίωση κίνηση της συνειδήσεως και εντός αυτής. Μέσα στην στιγμή (ορμή-moment) της συνειδήσεως το αντικείμενο είναι μέσα στον εαυτό του, δηλαδή μέσα στη συνείδηση, αλλά όχι γι’ αυτήν. Μέσα στην στιγμή της αυτό-συνείδησης το αντικείμενο είναι απλώς μέσα στον εαυτό του για τη συνείδηση, και συνεπώς δεν είναι πια ανεξάρτητο και αυτάρκες. Το πρωταρχικό αντικείμενο, και συνεπώς η κατάργηση υποκειμένου και αντικειμένου απορρίπτεται μέσα στην στιγμή της αυτό-συνείδησης. Η απόρριψη αυτού του πρωταρχικού αντικειμένου, της ανεξαρτησίας του, είναι όμως και μια άρνηση της αυτό-συνείδησης, αφού η συνείδηση δεν έχει πια συνείδηση και ένα αντικείμενο απέναντι της, αλλά μόνο μια συνείδηση. Αυτή η συνείδηση καθίσταται λοιπόν το νέο της αντικείμενο, και η αυτό-συνείδηση γίνεται αυτό-συνείδηση αυτού του νέου αντικειμένου. Η σύνθεση της αυτό-συνείδησης, που υπερβαίνει ή συμφιλιώνει την φαινομενική με την λογική στιγμή (ορμή), διαλύεται με τον τρόπο αυτό, και η συνείδηση διαιρεί ή αποξενώνει τον εαυτό της από τον εαυτό της. Η συμφιλίωση της συνειδήσεως και του αντικειμένου της μέσα στην αυτό-συνείδηση ακολουθείται απαραιτήτως από την αποξένωση ή εξωτερίκευση του εαυτού της, δηλαδή του εαυτού της αυτό-συνείδησης ως το νέο της αντικείμενο. Βρίσκοντας τον εαυτό της μέσα στο αντικείμενο και το αντικείμενο μέσα στον εαυτό της, η συνείδηση χάνει τον εαυτό της. Κάθε συμφιλίωση λοιπόν εμπεριέχει μια νέα αντίθεση (56).

Από την σκοπιά της αυτό-συνείδησης, η ιστορία είναι σύμφωνα με τον Hegel αυτή η διαλεκτική εμπειρία. Η ενότητα κάθε ιστορικής εποχής αναδύεται μέσα από τη συμφιλίωση των προηγούμενων αντιφάσεων και εκδηλώνεται ως πρωτόλεια (αφελής), μη-αυτό-συνειδητή πίστη σε αυτή την σύνθεση. Όταν όμως ξεχαστούν οι αντιφάσεις, οι οποίες έχουν υπερβαθεί, η συνείδηση επιστρέφει προς μια εξέταση της αφελούς πίστεως της στον εαυτό της. Η πράξη όμως αυτή της αυτό-εξέτασης είναι η διαίρεση αυτής της μορφής συνειδήσεως ενάντια στον εαυτό της και με τον τρόπο αυτό η πηγή των αντιφάσεων που η αυτό-εξέταση αυτή ανακαλύπτει. Η αρμονία της εποχής διαλύεται μέσα στην διαμάχη της αντιφάσεως. Η εποχή αυτή δεν μπορεί να ανακτήσει την πρωταρχική της πίστη με την εντιμότητα της και την αλήθεια της, καθώς έχει διαπιστώσει την αντίφαση που βρίσκεται στην καρδιά του χαρακτήρα της. Ο συντηρητισμός είναι λοιπόν σύμφωνα με τον Hegel μάταιος, πρώτον γιατί προσπαθεί να συντηρήσει κάτι το οποίο έχει ήδη περάσει, και δεύτερον επειδή η ίδια του η προσπάθεια προς συντήρηση εμπλέκεται μέσα στην ίδια συνείδηση που διαπιστώνει τι σημαίνει να συντηρείσαι ως έτερο, ως ένα αντικείμενο αντιτιθέμενο προς την συνείδηση. Φαίνεται λοιπόν, πως ο δρόμος προς τη συμφιλίωση βρίσκεται μόνο στο μέλλον, στην εγκατάλειψη των παλιών δρόμων χάριν του νέου.

Με αυτή την έννοια η συνείδηση είναι θεμελιωδώς φαουστική, που αναζητά διαρκώς, που βρίσκει διαρκώς, και που διαρκώς χάνει την ευχαρίστηση που αναδύεται από τη συμφιλίωση με το αντικείμενο της. Η συνείδηση είναι λοιπόν και θεμελιωδώς τραγική. Ο Hegel είχε προηγουμένως περιγράψει τον δρόμο της συνειδήσεως ως το δρόμο της αμφιβολίας και απελπισίας (§6). Η πηγή και των δυο εντοπίζεται εδώ στη συνείδηση, που είναι και η ίδια αμφιβολία (Zweifel), και επομένως διπλή. Η συνείδηση αγωνίζεται διαρκώς να συμφιλιώσει αυτή την καταστροφή, αλλά είναι διαρκώς ανίκανη να επιτύχει μια διαρκή συμφιλίωση, καθώς η δραστηριότητα που εμπεριέχει τη συμφιλίωση, είναι και πηγή της αποξένωσης. Η συνείδηση λοιπόν απελπίζεται.

O Hegel επιδιώκει να εξαργυρώσει αυτή την ματαιότητα κάθε ανθρώπινης προσπάθειας μέσω της ανά-μνησης (re-collection) και ανά-παράστασης (re-presentation) της ανθρώπινης ιστορίας επιδεικνύοντας την αποθέωση της ανθρωπότητας μέσα στην παρουσία του απολύτου στο τέλος, και ως τέλος της ιστορικής Via Dolorosa της αμφιβολίας και απελπισίας (37). Η εμπειρία της συνειδήσεως είναι απελπισία, αλλά η απελπισία αυτή έχει ως θέμα της την τελείωση της ανθρωπότητας και την ολοκληρωτική συμφιλίωση του πνεύματος και της φύσης στην επιστήμη. Η συνείδηση είναι επομένως η ίδια πηγή της ιστορικής κινήσεως και αποφασισμένης αρνήσεως. Αυτή η άρνηση είναι πάντα αυτό-άρνηση, μια άρνηση της αρνήσεως ως κίνηση από τη συνείδηση στην αυτό-συνείδηση. Μια τέτοια άρνηση μπορεί να ολοκληρωθεί μόνο όταν κάθε καταστροφή και αποξένωση έχει υπερβαθεί. Την στιγμή της διάλυσης μπορεί να φανεί πως η άρνηση αυτή είναι η εμφάνιση της μηδενιστικής ουσίας της υπάρξεως, αλλά μια τέτοια άποψη αποτυγχάνει να αναγνωρίσει την ανώτερη ενότητα που παράγει αυτή η διάλυση, εν μέρει διότι αυτή η νέα ενότητα δεν έχει ακόμα εκφραστεί με σαφήνεια, εν μέρει επειδή είναι ακατανόητη για την προηγούμενη μορφή συνειδήσεως, εν μέρει επειδή συμπεριλαμβάνει την καταστροφή των συνηθισμένων αντικειμένων που έφεραν ευχαρίστηση στη φυσική συνείδηση. Η δυσαρέσκεια και η ανησυχία είναι ενδογενείς στη συνείδηση, καθώς είναι διαχωρισμένη από το αντικείμενο της κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης της. Στην πραγματικότητα βρίσκεται σε ενδοσκοπική ανασκόπηση, δηλαδή στην απόλυτη γνώση, πως η συνείδηση αναγνωρίζει την αλήθεια της εμπειρίας αυτής ως την εμπειρία που έχει για τον εαυτό της, ως την έκπτυξη και σύμπτυξη του διδύμου υποκειμένου και αντικειμένου, του νοούμενου και του φαινόμενου μέσα στην φαινομενολογία, και ως φαινομενολογία.

Παράγραφος 15


Η ιστορική συνείδηση δεν αναγνωρίζει το νέο της αντικείμενο ως την άρνηση του προηγούμενου, και πιστεύει αντιθέτως, πως απλώς βιώνει ή ανακαλύπτει μια νέα αλήθεια, η οποία αναιρεί και υπερβαίνει την προηγούμενη αλήθεια. Δεν αναγνωρίζει επομένως την αναγκαιότητα μέσα στην ακολουθία των αντικειμένων, η οποία αναδύεται μέσα από την άρνηση. Αυτή όμως η υποκείμενη ταυτότητα, δεν είναι απλώς μια περίεργη πρόσθεση της ανασκοπικής λογικής, σύμφωνα με τον Hegel, αλλά η συνέπεια της «στροφής της ίδιας της συνειδήσεως», της αποξένωσης ή εξωτερίκευσης του εαυτού της αυτό-συνείδησης ως αντικειμένου και η επιστροφή της αυτό-συνείδησης στη συνείδηση.

Η αναγνώριση και η σκιαγράφηση της ιστορικής αλλαγής ως μέθοδος της αυτό-κινούμενης και επομένως αυτό-προκαλούμενης συνειδήσεως ή του πνεύματος, είναι διαθέσιμη μόνο μέσα στην απόλυτη γνώση, και αυτό σημαίνει μόνο στην σκεπτικιστική ενδοσκοπική ανασκόπηση, που έχει καταστεί επίσης θεωρητική (υποθετική), και ως επιστήμη αναγνωρίζει και εγκαθιδρύει το αληθές θεμέλιο, μέσα στο απόλυτο και ως παρουσία (parousia) του απολύτου. Ο Hegel είχε προηγουμένως δηλώσει, πως σκεπτικιστικός δρόμος της φυσικής συνειδήσεως οδηγεί σε ένα βαθύ σκεπτικισμό ή μηδενισμό, που συλλαμβάνει την αλλαγή ως ολοκληρωτική και όχι ως καθορισμένη άρνηση (§7). Αναφερόμενος συγκεκριμένα στην προηγούμενη συζήτηση του, υποδεικνύει εδώ την πηγή αυτής της παρανόησης: η ιστορική συνείδηση αναγνωρίζει μόνο το περιεχόμενο, το οποίο είναι πράγματι ολοκληρωτικά μεταμορφωμένο, αλλά σε αντίθεση με την επιστήμη δεν αναγνωρίζει την τυπική συνέχεια και ενότητα της αλλαγής. Αυτό είναι το ενεργητικό στοιχείο, μέσα σε μια κατά τα άλλα παθητική και θεωρητική επιστήμη. Μέσα στην παρατήρηση της διαλεκτικής κινήσεως, η επιστήμη απέχει από την πράξη και απλώς παρατηρεί τον αυτό-έλεγχο, την αυτό-μεταμόρφωση της συνειδήσεως. Μόνο η επιστήμη όμως βλέπει αυτή την υποκείμενη θεωρητική ενότητα και το θεμέλιο στην ιστορική εξέλιξη. Το γεγονός ότι βλέπει είναι λοιπόν μια εγκαθίδρυση αυτού του θεμελίου και συνεπώς η αληθινή της δραστηριότητα (38).

Η επιστήμη εγκαθιδρύει αυτή την θεωρητική ενότητα και το θεμέλιο για την διαλεκτική κίνηση της ιστορίας, μέσα στη συνείδηση και ως το δίδυμο της συνειδήσεως. Το Είναι (Sein) της συνειδήσεως (Bewußtsein) είναι πάντοτε ένα είναι-γνωστό ή είναι-που-γνωρίζει (Bewußt-sein). Γνώση είναι ο αυτό-έλεγχος της συνειδήσεως, δηλαδή μια σκεπτικιστική ενδοσκόπηση. Αυτή η σκεπτικιστική ενδοσκόπηση, που είχε προηγουμένως εμφανιστεί ως μη δυνάμενη να συμφιλιωθεί διαλεκτική συνείδησης και κόσμου, εμφανίζεται εδώ ως διαρκής συμφιλίωση της συνείδησης με τον εαυτό της. Το νέο αντικείμενο που αναδύεται μέσα από τη διαλεκτική διαδικασία περιέχει το προηγούμενο αντικείμενο ως την απαραίτητη προϋπόθεση του. Είναι ένα αντικείμενο, όπως ήταν μέσα στον εαυτό του για την συνείδηση, την στιγμή της αυτό-συνείδησης. Η διαλεκτική διαδικασία, είναι λοιπόν αυτό-μάζεμα ή αυτό-συλλογή της συνειδήσεως ή του πνεύματος, ως της συμφιλίωσης του φαινομενικού ή εμπειρικού και του νοούμενου ή λογικού. Το αυτό-μάζεμα αυτό είναι λοιπόν είναι η εγκαθίδρυση του φαινομενολογικού θεμελίου της ιστορίας. Η αλήθεια αυτής της εξέλιξης όμως, είναι ορατή μόνο όταν αυτή η αυτό-συλλογή έχει ολοκληρωθεί, δηλαδή όταν η σκεπτικιστική ενδοσκόπηση έχει γίνει θεωρητική ανασκόπηση, και επομένως αναλογισμός και αναπαράσταση της ιστορίας ως εκδήλωσης αυτού του θεμελίου, ως απαραίτητη εξέλιξη της συνείδησης σε επιστήμη.

Παράγραφος 16


Η ιστορία είναι με την έννοια αυτή ο απαραίτητος δρόμος προς την επιστήμη, ως αυτό-κίνηση της συνειδήσεως ή του πνεύματος. Επιπλέον, σύμφωνα με τον Hegel, ο δρόμος προς την επιστήμη μέσω αυτής της αναγκαιότητας είναι ήδη επιστήμη, ως επιστήμη της εμπειρίας της συνείδησης. Από την προοπτική της φυσικής συνείδησης, η φαινομενολογία ως δρόμος της εμφανιζόμενης γνώσης, δεν είναι ακόμα «η ελεύθερη επιστήμη που κινεί τον εαυτό της μέσα στις παράξενες μορφές τις» (§5). Από την προοπτική της αυτό-συνείδησης όμως, η συνείδηση εμφανίζεται ως ελεύθερη και αυτό-κινούμενη, και επομένως ως επιστήμη. Αυτό όμως δεν είναι η καθαρή επιστήμη (Wissenschaft) που έχει ελευθερώσει τον εαυτό της από την ετερότητα της, δηλαδή από το Είναι (Sein), και που επομένως ασχολείται μόνο τις λογικές μορφές, αλλά καθορίζεται με όρους του περιεχομένου της, δηλαδή με όρους του είναι της, ως η επιστήμη της εμπειρίας της συνείδησης (Bewußt-sein).

Η επιστημονικότητα του δρόμου αυτού της συνείδησης έγκειται στην αναγκαιότητα που χαρακτηρίζει την ελεύθερη ανάπτυξη της. Η αναγκαιότητα αυτή είναι η αναγκαιότητα που εγγενής στην αντίφαση, δηλαδή η καθορισμένη άρνηση που η συνείδηση εξασκεί πάνω στον εαυτό της. Η συνείδηση ως αυτό-συνείδηση είναι αυτή η άρνηση και είναι συνεπώς η πηγής της αναγκαιότητας της άρνησης αυτής. Η συνείδηση αρνείται μέσα στη δράση. Η ελευθερία της λοιπόν συνίσταται στην ικανότητα της να αρνείται το αντικείμενο της. Η άρνηση αυτή όμως, δεν είναι εκμηδένιση, αλλά άρνηση και επομένως η συμφιλίωση του διδύμου είναι και γνώσης, δηλαδή της συνείδησης με τον εαυτό της. Ως τέτοια είναι ήδη μια στιγμή του απολύτου και συνεπώς ήδη απόλυτη γνώση ή επιστήμη.

Ο Hegel είχε προηγουμένως ισχυριστεί, πως είναι μάταιο να αντιστέκεται κανείς στη διαλεκτική κίνηση προς την επιστήμη (§8). Εδώ υποδεικνύει το θεμέλιο αυτής της ματαιότητας. Ο δρόμος προς την επιστήμη δεν είναι απλώς μια φυσική διαδικασία, στην οποία μπορεί η συνείδηση κάπως να αντισταθεί, αλλά ο αναγκαίος δρόμος της ίδιας της συνείδησης, που μέσα στην ελευθερία του αυτό-καθορισμού αγωνίζεται για μια ολοκληρωμένη αυτογνωσία και συμφιλίωση. Η ιστορία δεν είναι απλά κάτι εξωτερικό, εναντίον του μπορεί να αγωνιστεί κανείς ή όχι, αλλά η κίνηση της ανθρωπότητας προς την τελειότητα. Ως τέτοια, είναι κατά τον Hegel, αναγκαία και ακαταμάχητη.

Περίληψη: Παράγραφοι 9-16

Το δεύτερο μέρος της «Εισαγωγής» είναι λοιπόν μια αναφορά στην ανάπτυξη της αυτό-συνείδησης ως εμπειρίας. Το πρώτο μέρος ήταν μια αναφορά στη φύση της γνώσης, της αλήθειας, της μεταβολής, και της λογικότητας, από την σκοπιά της φυσικής συνείδησης. Το πρώτο και κύριο όμως, ήταν η αναίρεση της μοντέρνας φιλοσοφίας, και έδειχνε ως εναλλακτική την φαινομενολογία. Το δεύτερο αυτό μέρος είναι μια ενασχόληση με την γνώση, την αλήθεια, την μεταβολή, και λογικότητα από την σκοπιά της αυτό-συνείδησης, και είναι ως ολότητα μια παρουσίαση της εναλλακτικής του Hegel στις εσφαλμένες έννοιες της μοντέρνας φιλοσοφίας. Τα δυο μέρη λοιποόν, παρουσιάζουν τις δυο στιγμές της συνείδησης ή του πνεύματος, που εμφανίζονται μέσα στην, και ως η Τρίτη Αντινομία και υπερβατικός ιδεαλισμός. Είναι όμως και το θεμέλιο για τη συμφιλίωση αυτής της καταστροφής/σχάσης.

Παράγραφος 17

Το τέλος ή ο σκοπός της Φαινομενολογίας στο σύνολο της, δεν μπορεί να συνίσταται απλώς στην σκιαγράφηση της φαινομενικής ανάπτυξης της φυσικής συνείδησης και της νοούμενης ανάπτυξης της αυτό-συνείδησης, αλλά πρέπει οπωσδήποτε να έγκειται στην κατάδειξη της ενότητας και του θεμελίου, και των δυο μέσα στην απόλυτη γνώση, και ως απόλυτη γνώση. Το θεμέλιο αυτό όμως, κατά τον Hegel, μπορεί να αναδυθεί μόνο ως αποτέλεσμα της ολοκλήρωσης και παρουσίασης ολόκληρου του συστήματος της αλήθειας της λογικής και του πνεύματος. Αυτή είναι απόλυτη γνώση ή επιστήμη μέσα στην οποία η φυσική συνείδηση υπερβαίνει τελικά τα τελευταία κατάλοιπα της ετερότητας, μέσα στην οποία η αυτό-συνείδηση αναγνωρίζει τον εαυτό της ως το δικό της πανταχού παρόν αντικείμενο.

Η απόλυτη γνώση είναι με αυτή την έννοια η συμφιλίωση της φαινομενολογίας του πνεύματος με την εμπειρία της συνείδησης. Η φαινομενολογία φαίνεται πάντα να ενδιαφέρεται μόνο για τα φαινόμενα και η εμπειρία της συνείδησης πάντοτε μόνο για την ουσία ή το νοούμενο. Το τέλος και των δυο όμως, είναι η συμφιλίωση τους. Η επιστήμη των φαινομένων (εμφανίσεων) γίνεται εμφάνιση της επιστήμης, και η εμπειρία της συνειδήσεως γίνεται συνείδηση της εμπειρίας. Η σκεπτικιστική ενδοσκόπηση και η θεωρητική ανασκόπηση, ενώνονται μέσα στην, και ενώνονται ως καθαρή θέαση ή συλλογισμός της απόλυτης γνώσης.

Η καθαρή θέαση δεν είναι τίποτε άλλο παρά ή παρουσία του απόλυτου ως άμεση παρουσία του θεμελίου και της ενότητας του διδύμου της φαινομενολογίας ή της συνείδησης ως επιστήμης. Η φαινομενολογία είναι πάντοτε η αναπαράσταση της εμφανιζόμενης γνώσεως. Η συνείδηση (Bewußtsein) είναι το διπλό της γνώσης (Wissen) και του Είναι (Sein). Η επιστήμη (Wissenschaft) είναι, από τη μια, η ολοκληρωμένη μορφή της συνείδησης (Bewußtsein) που έχει ελευθερώσει τον εαυτό της από το αντικείμενο της, από το Είναι (Sein) ως το άλλο, και αναγνώρισε λοιπόν τον εαυτό της ως το δικό της αυτό-είναι. Από την άλλη όμως είναι η ολοκλήρωση της εμφανιζόμενης γνώσης, ως αναγνώριση της αληθούς και αιώνιας γνώσης της αναγκαιότητας των φαινομένων (εμφανίσεων). Η φαινομενολογία και η συνείδηση καθίστανται επιστήμη, μέσα στην, αλλά και ως η αναγνώριση της παρουσίας του απολύτου. Η επιστήμη είναι λοιπόν σκεπτικιστική θεωρητική ενδοσκοπική ανασκόπηση και επομένως όχι απλή αναγνώριση της στιγμιαίας παρουσίας του απολύτου, αλλά της αιώνιας, αν και κρυμμένης, παρουσίας ως του φαινομενολογικού θεμελίου της ιστορίας (39). Η επιστήμη είναι απόλυτη γνώση, όχι απλώς ως τέλεια ή ολοκληρωμένη γνώση, αλλά ως γνώση του απολύτου, ως γνώση του θεμελίου του διδύμου του φαινομενικού ή εμπειρικού και του νοούμενου ή λογικού, του πνεύματος και της φύσεως, και συνεπώς της ιστορίας. Είναι λοιπόν το αυτό-μάζεμα του απόλυτου ως αναλογισμός (re-collection) και αναπαράσταση του δικού της ξεδιπλώματος και περιτύλιξης, ως το διπλό της φαινομενολογίας ή της συνείδησης (40). Αυτός ο αναλογισμός (ενθύμηση) και η αναπαράσταση είναι η Επιστήμη της Φαινομενολογίας του Πνεύματος.

Τέλος Κεφαλαίου 3

Παρασκευή 27 Δεκεμβρίου 2024

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας(24)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 20 Δεκεμβρίου 2024

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας
Κεφάλαιο 3: Το θεμέλιο της Ιστορίας ως φαινομενολογία στ
Η «Εισαγωγή»
Παράγραφος 11

Το πρόγραμμα του Hegel είναι λοιπόν μια διερεύνηση των διαφόρων ιστορικών μορφών της συνείδησης και γνώσης, στην πολλαπλότητα και στην ενότητα τους. Είναι όμως δυνατή μια τέτοια διερεύνηση; Στην μοντέρνα φιλοσοφία φαίνεται πως ο Hegel δε θα μπορούσε ποτέ να κατανοήσει μια ιστορική εποχή, όπως αυτή κατανοούσε τον εαυτό της, καθώς δια της δικής του κατανόησης θα την μεταμόρφωνε, αφού θα τη διαμεσολαβούσε η συνείδηση του, ή με μοντέρνους όρους, (δε θα μπορούσε να την κατανοήσει) επειδή μπορεί να κατανοηθεί μόνο από τη δική του σκοπιά. Αυτό που ο Hegel αναγνωρίζει ως οντολογία και κριτήριο μιας εποχής, δεν θα μπορούσε να είναι ποτέ ταυτόσημο με το ίδιο το κριτήριο.

Μια τέτοια ένσταση αναδύεται, σύμφωνα με τον Hegel, επειδή η νεωτερικότητα παρανοεί αυτό που είναι (σημ.: όχι αυτό που είναι η ίδια). Κατανοεί τον άνθρωπο ως ένα υποκείμενο που έρχεται αντιμέτωπο με μια αντικειμενική και θεμελιωδώς ξένη φύση, που πρέπει να υπαχθεί στις υποκειμενικές κατηγορίες και στο πρόσταγμα της ανθρώπινης βούλησης. Η βεβαιότητα και η δύναμη, που ο σύγχρονος άνθρωπος αποκτά δια της μοντέρνας επιστήμης και τεχνολογίας, είναι βέβαια ατελής και εν τέλει μη ικανοποιητική, καθώς ο τακτοποιημένος και υπολογίσιμος κόσμος, τον οποίο κατασκευάζει έτσι, είναι θεμελιωδώς τεχνητός και καταστρέφει ακόμα και τη δυνατότητα του φυσικού θεμελίου ή της συμφιλίωσης με τη φύση. Επομένως, την αλήθεια δεν τήν επιτυγχάνει και δεν μπορεί να τήν βρει, δηλαδή αυτό που είναι, και που οι προϋποθέσεις της ισχύος και της βεβαιότητος μεταφέρουν στο επέκεινα, στην μη κατανοησιμότητα.

Η μοντέρνα φιλοσοφία δεν μπορεί να βρει την αλήθεια καθώς αρνείται την παρουσία του απολύτου, δηλαδή, το γεγονός ότι το απόλυτο είναι μαζί μας. Όπως είχε ισχυριστεί προηγουμένως, μόνο το απόλυτο είναι αληθινό και μόνο το αληθινό είναι απόλυτο (§3). Αληθινή γνώση είναι απόλυτη γνώση, και το απόλυτο είναι παρόν σε όλη την αλήθεια. Η απόλυτη γνώση δεν είναι απλώς ολοκληρωμένη γνώση, αλλά η γνώση που το απόλυτο έχει για τον εαυτό του, όπως και γνώση όλων ατελών μορφών του. Ως η τέλεια αυτογνωσία της συνειδήσεως, μέσα στο απόλυτο και ως το απόλυτο, η απόλυτη γνώση δε διακρίνεται από το αντικείμενο της, αλλά γνωρίζει μέσα στην και δια μέσου της καθαρής ενδοσκόπησης. Αυτή η ενδοσκόπηση όμως, είναι και καθαρή ανασκόπηση, καθώς μέσα στην απόλυτη γνώση, η συνείδηση αναγνωρίζει τον εαυτό της ως αυτό που είναι, και αυτό σημαίνει, ως αυτό που ήταν, δηλαδή ως την ολότητα των διαφόρων ιστορικών μορφών γνώσεως και συνειδήσεως. Είναι επομένως δυνατόν, να κατανοήσει ο άνθρωπος όλες τις ιστορικές εποχές και τρόπους σκέψης, κατανοώντας τον εαυτό του.

Η απόλυτη γνώση είναι επομένως, με κάποια έννοια, η ολοκλήρωση ή η τελειότητα της σωκρατικής έρευνας του εαυτού, της εντολής: «γνώθι σαυτόν!». Η ολοκλήρωση όμως αυτής της προσταγής εκ μέρους του Hegel, καθορίζεται θεμελιωδώς από την πρόσληψη του Rousseau-το να γνωρίζει κανείς τον εαυτό του, είναι να γνωρίζει το διαχωρισμό του ανθρώπου από τη φύση, της ουσιαστικής ιστορίας της ελεύθερης εξέλιξης του ανθρώπινου όντος από την απλή βεβαιότητα των αισθήσεων στην απόλυτη γνώση και την επιστήμη. Η ενδοσκόπηση καθίσταται λοιπόν ανασκόπηση, και ανακαλύπτει, ή ίσως αποκαλύπτει, την αλήθεια για την ίδια της τη γένεση, μέσα στην ιστορία και ως ιστορία.

Παράγραφος 12


Η επιστήμη λοιπόν, κατά τον Hegel, υπερβαίνει τη διάκριση «υποκειμενικού» και «αντικειμενικού», που χαρακτηρίζει τη μοντέρνα φιλοσοφία, και δεν έχει επομένως ανάγκη ενός «ανεξάρτητου» κριτηρίου, που απαιτεί η μοντέρνα φιλοσοφία, καθώς η συνείδηση δίνει στον εαυτό της πάντα το δικό της κριτήριο, και είναι πάντα μια σύγκριση με τον εαυτό της33. Ο Hegel είχε σημειώσει προηγουμένως, πως η θεωρία της μοντέρνας φιλοσοφίας περί ανταποκρισιμότητας της αλήθειας, οδηγεί στον σχετικισμό και στην φαινομενολογία της παραστάσεως, δηλαδή παράσταση της εμφανιζόμενης γνώσης, ως μια απάντηση στο πρόβλημα αυτό (§4). Η ίδια αυτή ερώτηση αναδύεται πάλι εδώ, ως η ερώτηση περί του κριτηρίου της αλήθειας. Αυτό που φάνηκε από την προοπτική της φυσικής συνειδήσεως ως η παρουσίαση της εμφανιζόμενης γνώσεως ή ως φαινομενολογία, εμφανίζεται εδώ ως αυτό-εξέταση της συνειδήσεως ή του πνεύματος.

Μέσα στην απόλυτη γνώση η συνείδηση αναγνωρίζει τον εαυτό της ως ενότητα που εναγκαλίζει όλες τις ποικίλες μορφές συνειδήσεως, πνεύματος και απολύτου. Αυτή η ανασκόπηση ή ιστορική περισυλλογή, δεν είναι λοιπόν μια απλή «αντικειμενική» αναφορά στην εξέλιξη του διδύμου γνώσης και είναι, δηλαδή της συνείδησης, ως καθαρή ενδοσκόπηση. Η Φαινομενολογία, ως ολοκληρωμένη γνώση ή επιστήμη, είναι ο στοχασμός της γνώσης, όχι απλά όπως είναι στον εαυτό της, δηλαδή ως φυσική συνείδηση σε όλες τις ιστορικές μορφές της, αλλά όπως είναι μέσα στον εαυτό της και για τον εαυτό της, δηλαδή ως γνώση αυτών των μορφών από την σκοπιά της εμπειρίας της συνειδήσεως, όπως αυτή περνά μέσα από αυτές.

Παράγραφος 13

Καθώς η συνείδηση εξετάζει τον εαυτό της, κάθε ανασκοπική εφαρμογή κάποιου κριτηρίου δεν είναι μόνο περιττή, αλλά σύμφωνα με τον Hegel, θα διατάρασσε την ιστορική επικαιρότητα. Γι’ αυτούς λοιπόν που συμμετέχουν στην φαινομενολογική διερεύνηση, παραμένει μόνο ο καθαρός στοχασμός της εμφανιζόμενης γνώσεως, ως κίνηση της συνειδήσεως34. Η Φαινομενολογία είναι με την έννοια αυτή η ενότητα της καθαρής ανασκόπησης, που διερευνά την «αντικειμενική» εξέλιξη της ανθρώπινης γνώσης και ιστορίας (§5), και της καθαρής ενδοσκόπησης, που είναι η «υποκειμενική» περισυλλογή αυτής της εξέλιξης, από την προοπτική της συνειδήσεως, η οποία έζησε δια μέσου αυτής. Η Φαινομενολογία λοιπόν, είναι πάντα και η επιστήμη της εμπειρίας της συνειδήσεως ως ενδοσκοπικής ανασκόπησης, ως στοχασμός εκ μέρους της συνειδήσεως της γενέσεως της, της συνειδήσεως όπως είναι μέσα στον εαυτό της και για τον εαυτό της35.

Η πηγή αυτής της γενέσεως της συνειδήσεως είναι η ίδια η συνείδηση ως αυτοσυνειδησία. Στην ποσότητα της αυτοσυνειδησίας, η συνείδηση ανεβαίνει πάνω από τον εαυτό της και παρατηρεί τη σχέση γνώσεως και αντικειμένου, που μέχρι εκείνη την στιγμή την χαρακτήριζε. Η στιγμή αυτή είναι κατά τον Hegel η σύγκριση εκ μέρους της συνειδήσεως της γνώσεως με το αντικείμενο της. Αν αυτά τα δυο δεν αντιστοιχούν το ένα στο άλλο, τότε η συνείδηση συμπεραίνει, πως είτε η γνώση της, είτε ο κόσμος είναι ελαττωματικ(ή)ός ή εσφαλμέν(η)ος, και πρέπει να μεταμορφωθεί. Καθώς και τα δυο είναι συνδεδεμένα, , η μεταμόρφωση του ενός είναι ταυτόχρονα και μεταμόρφωση του άλλου, και συνεπώς του κριτηρίου, δηλαδή της πραγματικότητας, που χρησιμοποιήθηκε για να δοκιμάσει την αλήθεια της γνώσεως. Ανεβαίνοντας πάνω από τον εαυτό της, η συνείδηση (Bewußtsein), μεταμορφώνει τόσο την γνώση, όσο και το Είναι (Sein), που ήταν μέχρι εκείνη την στιγμή η ουσία της. Εφόσον η συνείδηση είναι αυτοσυνειδησία, είναι διαλεκτική.

Η συνείδηση είναι για τον Kant θετική (thetic, όχι positiv), και θέτει ή εγκαθιστά νόμους. Καθορίζει αυτό που είναι αληθές μέσα στη γνώση, και συνεπώς αυτό που είναι αληθές για τη συνείδηση. Δεν μπορεί όμως να πάει πέρα από τη συνείδηση, στο άπειρο ή απόλυτο, χωρίς να περιπλακεί στην αντινομία. Ο Kant συμπεραίνει συνεπώς, πως η θετική γνώση είναι δυνατή μόνο μέσα στο χώρο του φαινομενικού ή εμπειρικού, και δεν μπορεί ποτέ να συλλάβει το νοούμενο ή το λογικό. Και οι δυο αυτές περιοχές όμως, είναι εκδηλώσεις της συνειδήσεως ως λόγου, και είναι συνεπώς συνδεδεμένες μεταξύ τους, μέσα στην υπερβατική ενότητα, και ως υπερβατική ενότητα της ενεργητικής πρόσληψης μέσα στη συνείδηση (apperception). Όπως έχουμε δει, ο Hegel δεν ήταν ικανοποιημένος με αυτή τή λύση, και προσπάθησε να δείξει, πως η συμφιλίωση είναι εγγενής στην αντινομία, ως αναγκαιότητα της αντιφάσεως. Η αναγκαιότητα αυτή κατοικεί κατά τον Hegel μέσα στη συνείδηση: ως δίδυμο φυσικής συνείδησης και αυτοσυνειδησίας, αλήθειας και γνώσης, φαινομενικού ή εμπειρικού και νοούμενου ή λογικού, η συνείδηση είναι διαλεκτική. Η συνείδηση επομένως είναι τόσο πηγή της διαίρεσης ή αντίθεσης και κίνηση προς και θεμέλιο της συμφιλίωσης.

Με αυτή την έννοια, η σύλληψη του Hegel περί διαλεκτικής συνείδησης είναι η απάντηση του στο κενό της υπερβατικής ενότητας της ενεργητικής πρόσληψης από τη συνείδηση. Έχει συχνά επισημανθεί, πως ο θεωρητικός ιδεαλισμός μπορεί να περιγραφεί ως ένας εκτεταμένος διαλογισμός πάνω σε αυτή την υπερβατική ενότητα. Πρέπει να σημειωθεί, όμως, πως ο θεωρητικός ιδεαλισμός μεταμορφώνει αυτή την ήσυχη αιωνιότητα σε ακατάπαυστο αγώνα και διαμάχη του θεμελιωδώς θετικού και αυτό σημαίνει, διαλεκτικού πνεύματος. Η αιωνιότητα της ησυχίας του Kant, καθίσταται στα χέρια του Fichte, Schelling και Hegel ο αιώνιος αγώνας αυτού που είναι με τον εαυτό του.

Η Φαινομενολογία είναι αναφορά σε αυτή τη θετική ή διαλεκτική κίνηση, ως διαρκής αλληλεπίδραση ή διαμάχη του φαινομενικού ή εμπειρικού και νοούμενου ή λογικού της συνειδήσεως. Η συνείδηση ή το πνεύμα ως θετικό, αντιθετικό, αντινομικό και διαλεκτικό, είναι η πηγή της κινήσεως της ιστορίας, και η ιστορία είναι με τον τρόπο αυτό η αυτό-κίνηση της συνειδήσεως. Επιπλέον, ως αυτό-ανασκοπούμενη και συνθετική, η συνείδηση είναι το θεμέλιο και η ενότητα αυτής της κινήσεως, καθώς η κίνηση αυτή, είναι σύμφωνα με τον Hegel απλώς η κίνηση της συνειδήσεως προς την αυτό-συνείδηση, και η αναγνώριση μέσα στην επιστήμη, από τη συνείδηση, πως η ίδια είναι το θεμέλιο της συμφιλίωσης του φαινομενικού ή εμπειρικού και νοούμενου ή λογικού ως του φαινομενολογικού θεμελίου της ιστορίας.

Συνεχίζεται

Παρασκευή 20 Δεκεμβρίου 2024

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας(23)

 Συνέχεια από: Κυριακή 15 Δεκεμβρίου 2024 

Hegel, Heidegger και το θεμέλιο της Ιστορίας
Κεφάλαιο 3: Το θεμέλιο της Ιστορίας ως φαινομενολογία στ
Η «Εισαγωγή»


Παράγραφος 9
Το δεύτερο μέρος της «Εισαγωγής» είναι παράλληλο προς το πρώτο. Ενώ στο προηγούμενο μέρος ο Hegel ασχολήθηκε με τον τρόπο και την αναγκαιότητα της ανάπτυξης της συνειδήσεως, στο δεύτερο μέρος ασχολείται με την «μέθοδο της εκτέλεσης». Η μέθοδος αυτή δεν είναι, όπως έχει συχνά εσφαλμένως υποτεθεί, η μέθοδος διερεύνησης που χρησιμοποιεί ο Hegel, αλλά μάλλον η μέθοδος της συνειδήσεως, η οποία διεξάγει η ίδια την ανάπτυξη της. Το πρώτο τμήμα της «Εισαγωγής» περίγραψε αυτή την ανάπτυξη, το δεύτερο είναι μια αναφορά σε αυτόν τον εσωτερικό μηχανισμό.

«Μέθοδος», που προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις μετά, ‘μαζί’ ή ‘μετά από κάτι’ και οδός, σημαίνει κυριολεκτικά ‘μαζί ή μετά την οδό’. Η οδός, όπως είδαμε στο πρώτο μέρος, είναι η φαινομενολογία ως η παρουσίαση της εμφανιζόμενης γνώσης, ως η οδός της συνείδησης από την γνώση στην επιστήμη. Η μέθοδος της φαινομενολογίας βρίσκεται επομένως στην συνείδηση, ως η οδός μέσα στην οποία η ελεύθερη και αυτοκινούμενη συνείδηση αναπτύσσει τον εαυτό της. Η οδός της συνειδήσεως, όπως την εξέθεσε ο Hegel στο πρώτο μέρος, φαίνεται πως καθορίζεται από τη φύση. Συλλαμβάνοντας την από μέσα, η οδός αυτή δεν εμφανίζεται ως μια σειρά φυσικών μορφών, αλλά ως εμπειρία της συνειδήσεως. Η εμπειρία όμως δεν πρέπει να κατανοηθεί ως κάτι που βιώνει η συνείδηση, αλλά ως ο τρόπος με τον οποίο η συνείδηση είναι, ως η εσωτερική της ουσία και αλήθεια, που καθορίζει την πορεία της αναπτύξεως της. Ενώ η ιστορία είναι με μια έννοια μόνο ένα μεγάλο χρονικό ρεύμα, μέσα στο οποίο είναι γαντζωμένα τα ανθρώπινα όντα, που άγονται και φέρονται από τα αντιτιθέμενα ρεύματα, ώστε στο τέλος να συντριφθούν πάνω στον βράχο του θανάτου, με μια άλλη έννοια, είναι η ελεύθερη κίνηση της συνειδήσεως, της συνειδήσεως που κατευθύνει την ίδια της την πορεία, διαρκώς υπερβαίνοντας και διαρκώς συμφιλιώνοντας τον εαυτό της με τον εαυτό της.

Αυτό το δεύτερο μέρος ξεκινά όπως το πρώτο, με τη διαπραγμάτευση της έννοιας της γνώσεως μέσα στην μοντέρνα φιλοσοφία. Ο Hegel είχε προηγουμένως δηλώσει, πως μοντέρνα φιλοσοφία θεωρεί τη γνώση εργαλείο (§1). Εδώ εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο το εργαλείο αυτό υποτίθεται πως λειτουργεί. Το εργαλείο της μοντέρνας φιλοσοφίας, είναι σύμφωνα με τον Hegel το μέτρο (standard, Maßstab), με το οποίο μετρά την πραγματικότητα. Η μοντέρνα φιλοσοφία, που θεωρεί τη γνώση τεχνολογία, κατανοεί τη μέθοδο αυτής της τεχνολογίας ως μέτρηση ή υπολογισμό. Από την σκοπιά της μοντέρνας φιλοσοφίας, φαίνεται λοιπόν, πως η επιστήμη δεν μπορεί να δοκιμάσει την πραγματικότητα της γνώσης, χωρίς πρώτα να έχει εγκαθιδρύσει μέτρα (κριτήρια) για τον εαυτό της.

Η απαίτηση αυτή για ανεξάρτητο ή αυθύπαρκτο κριτήριο, αποτελεί μια πραγματική δυσκολία για τη θεωρητική επιστήμη. Σε αντίθεση προς τη μοντέρνα φιλοσοφία, που αποδέχεται το cogito ή το percipio ως το κριτήριο πάνω στο οποίο πρέπει να μετρηθεί κάθε γνώση, η επιστήμη, όπως την καταλαβαίνει ο Hegel, επιδιώκει να υπερβεί ένα τέτοιο υποκειμενικό ή αντικειμενικό κριτήριο, και να εγκαθιδρύσει ένα απόλυτο κριτήριο. Ένα τέτοιο κριτήριο όμως, μπορεί να αναδυθεί μόνο ως αποτέλεσμα μιας χωρίς κριτήρια περιπλάνησης δια μέσου σφαλμάτων, δηλαδή μόνο στο τέλος της φαινομενολογικής εξέλιξης της συνειδήσεως. Φαίνεται λοιπόν, πως η επιστήμη πρέπει να προϋποθέσει αυτό που θέλει να αποδείξει, ώστε να μπορέσει να επιτύχει οποιοδήποτε σκοπό, και συνεπώς δεν μπορεί να είναι παρά μια λαβυρινθώδης ταυτολογία. Ο Hegel ανακαλύπτει τη λύση του διλήμματος αυτού μέσα στη δομή της συνειδήσεως.

Παράγραφος 10.

Η απαίτηση που προβάλλει η μοντέρνα φιλοσοφία, για ένα αντικειμενικό κριτήριο, είναι σύμφωνα με τον Hegel η αναγκαία συνέπεια της εσφαλμένης κατανόησης τής περί συνειδήσεως και γνώσεως. Ακριβώς όπως υποθέτει, ότι η γνώση είναι εργαλείο ή μέσο, που βρίσκεται μεταξύ ανθρώπου και πραγματικότητας ή του απολύτου (§2), η μοντέρνα φιλοσοφία αντιλαμβάνεται αυτό που είναι γνωστό ως απλό είναι-για-την συνείδηση, το οποίο διακρίνει από αυτό που χρειάζεται για να είναι αληθινά πραγματικό, δηλαδή το είναι-μέσα στον-εαυτό της. Για τη μοντέρνα φιλοσοφία φαίνεται λοιπόν, πως στην καλύτερη περίπτωση μπορούμε να έχουμε μια αληθή γνώση των αναπαραστάσεων, όπως ισχυρίζεται ο Kant, και πρέπει να αποφεύγεται κάθε απαίτηση από την θεωρητική γνώση, καθώς αυτή θα προϋπέθετε πρόσβαση στο άφθαστο είναι-μέσα στον-εαυτό του. Η προφανής αυτή διάσταση λύνεται κατά τον Hegel όταν κατανοηθεί κατάλληλα η συνείδηση.

Η συνείδηση, σύμφωνα με τον Hegel, είναι αυτό που είναι. Δεν υπάρχει, ούτε μπορεί να υπάρξει, οτιδήποτε που να μην είναι συνείδηση. Αυτή φυσικά δεν είναι η εμπειρική συνείδηση του υποκειμένου που συναντά ένα ξένο, εξωτερικό αντικείμενο. Η συνείδηση είναι μάλλον το δίδυμο γνώσης και είναι. Η συνείδηση (Bewußtsein), σύμφωνα με τον Hegel, διακρίνει κάτι από τον εαυτό της, ή προβάλλει τον εαυτό της έξω από τον εαυτό της ως είναι (Sein), και τότε συσχετίζει τον εαυτό της προς τον προβληθέντα ή αντικειμενοποιημένο εαυτό της, δια της γνώσεως (Wissen) αυτού του πράγματος, έτσι όπως αυτό γνωρίζεται (gewußt). Είναι-για την-συνείδηση και είναι-μέσα στον-εαυτο, είναι σύμφωνα με τον Hegel δυο στιγμές (ορμές, moments) της συνείδησης. Ως τέτοια, η συνείδηση περιέχει πάντοτε το ίδιο της το κριτήριο (μέτρο), καθώς το δίδυμο γνώσης και είναι, είναι η σύγκριση γνώσης και είναι, και επομένως η μέτρηση του ενός με τους όρους του άλλου. Η συνείδηση είναι επομένως πάντοτε το ίδιο της το μέτρο.

Η φαινομενολογία ως η παρουσίαση της εμφάνισης της γνώσης, είναι η με έννοιες αποδιδόμενη ιστορία της ανθρωπότητας, ως η εξέλιξη της ανθρώπινης συνειδήσεως, δια μέσου όλων της των μορφών, μέχρι την επιστήμη. Κάθε μια από αυτές τις μορφές συνειδήσεως (Bewußtsein) είναι σύμφωνα με τον Hegel, μια ιδιαίτερη μορφή της σχέσης γνώσης και είναι. Η φαινομενολογία, σύμφωνα με τον Hegel, δεν μετρά την αλήθεια αυτών των μορφών σύμφωνα με ένα προκατασκευασμένο μέτρο, αλλά υιοθετεί το μέτρο που κάθε μορφή συνείδησης αναγνώρισε και εφάρμοσε. Δεν είναι λοιπόν μια αντικειμενική διαπραγμάτευση της εξέλιξης της συνειδήσεως από την υπερυψωμένη προοπτική της καθαρής επιστήμης, αλλά επανασυλλογή και αναπαράσταση των διαφόρων μορφών συνείδησης, της αλήθειας τους και των αντιφάσεων τους, όπως παρουσιάζουν άμεσα τον εαυτό τους στην ανασκόπηση.

Κάθε ιστορική εποχή, έχει κατά την άποψη του Hegel, κάποιο δικό της κριτήριο, για να μετρά την αληθινότητα της γνώσης της ή την καταλληλότητα των πράξεων της. Με όρους του Nietzsche, κάθε εποχή έχει το δικό της σύνολο αξιών, οι οποίες σύμφωνα με τον Hegel, καθορίζονται από την ιδιαίτερη σχέση είναι και γνώσης κατά τη συγκεκριμένη εποχή, δηλαδή από τη φαινομενολογική ή οντολογική δομή της εποχής. Η οντολογική δομή, που προμηθεύει κάθε εποχή με κριτήρια αλήθειας και καταλληλότητας, καθορίζεται λοιπόν από τον χαρακτήρα ή τη μορφή της συνείδησης της κάθε εποχής. Ο Hegel προσπαθεί να ανασύρει και να αναπαραστήσει ακριβώς αυτή την οντολογική δομή. Το κριτήριο που καθοδηγεί την Φαινομενολογία σε κάθε στάδιο είναι επομένως το κριτήριο του συγκεκριμένου σταδίου. Το ότι τα κριτήρια αυτά είναι ελαττωματικά, δεν λέγεται. Είναι στην πραγματικότητα απαραίτητο, για να εκπληρωθεί ο στόχος του Hegel, τα κριτήρια αυτά να είναι ατελή και αντιφατικά, γιατί ακριβώς αυτός ο αντιφατικός ή αντινομικός χαρακτήρας της συνειδήσεως, είναι η πηγή της ιστορικής κινήσεως και εξελίξεως. Η συνείδηση δοκιμάζει πάντοτε τον εαυτό της, τη γνώση της και τις συνήθειες της, και συνεπώς, και τα ίδια τα κριτήρια με τα οποία διεξάγεται αυτή η δοκιμή. Μέσα από αυτή τη δοκιμασία αναγνωρίζει τις αντιφάσεις της και την αναγκαιότητα αυθυπέρβασης. Η Φαινομενολογία λοιπόν, δεν είναι απλώς η διαπραγμάτευση της οντολογικής δομής της κάθε εποχής, αλλά και των ελαττωμάτων αυτών των οντολογιών, του πως τα ελαττώματα αυτά γεννούν νέες οντολογίες, όπως και της διαλεκτικής ή ιστορικής εξέλιξης της οντολογίας στο σύνολο της.

Συνεχίζεται