Edmund Husserl - Λογικές Έρευνες (3)

Συνέχεια από: Πέμπτη 12 Νοεμβρίου 2026

Έντμουντ Χούσερλ

Μετάφραση: J. N. Findlay

από τη δεύτερη γερμανική έκδοση του Logische Untersuchungen

με νέο Πρόλογο του Michael Dummett

και επιμέλεια με νέα Εισαγωγή του Dermot Moran

Εισαγωγή του Dermot Moran (συνέχεια)

Edmund Husserl (1859–1938): ζωή και έργο

Ο Edmund Husserl γεννήθηκε στο Πρόσνιτς της Μοραβίας (σημερινό Προστέγιοφ της Τσεχικής Δημοκρατίας) στις 8 Απριλίου 1859. Σπούδασε μαθηματικά και φυσική στα πανεπιστήμια της Λειψίας και του Βερολίνου, όπου επηρεάστηκε βαθιά από τον μαθηματικό Carl Weierstrass (1815–1897), προτού μεταβεί στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, όπου ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στα μαθηματικά το 1882. Έπειτα από ένα σύντομο διάστημα ως βοηθός του Weierstrass και μια περίοδο στρατιωτικής θητείας, ο Husserl επέστρεψε στη Βιέννη για να σπουδάσει φιλοσοφία με τον Franz Brentano από το 1884 έως το 1886. Κατόπιν σύστασης του Brentano, πήγε έπειτα στο Πανεπιστήμιο του Χάλε για να σπουδάσει με τον παλαιότερο μαθητή του Brentano, Carl Stumpf (1848–1936), υπό την καθοδήγηση του οποίου ολοκλήρωσε το 1887 την υφηγετική του διατριβή, Για την έννοια του αριθμού. Ψυχολογικές αναλύσεις.¹⁵ Ο Husserl παρέμεινε στο Χάλε ως άμισθος υφηγητής (Privatdozent) από το 1887 έως το 1901 —τα πιο δυστυχισμένα χρόνια της ζωής του, όπως ομολόγησε αργότερα.

Μολονότι ο Husserl έγραφε συνεχώς, με σχεδόν εμμονική επιμονή, ερευνητικές σημειώσεις και χειρόγραφα, δημοσίευσε λίγα βιβλία στη διάρκεια της ζωής του.¹⁶ Η πρώτη του δημοσίευση στο Χάλε ήταν η Φιλοσοφία της αριθμητικής το 1891, τα αρχικά κεφάλαια της οποίας περιείχαν αναθεωρημένη μορφή της υφηγετικής του διατριβής. Η συγγραφή των Λογικών Ερευνών απαιτούσε άλλα δέκα χρόνια επίπονης εργασίας, κατά τα οποία ο Husserl θυσίασε πολλές από τις συνήθειες της οικογενειακής ζωής. Ο ίδιος θεωρούσε πάντοτε τα αποτελέσματα του έργου προσωρινά. Ωστόσο, η συγγραφή του βιβλίου τον «θεράπευσε», όπως είπε αργότερα στον Dorion Cairns. Η δημοσίευσή του διευκόλυνε τη μετάβασή του από το Χάλε σε μια νέα έμμισθη θέση στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν, φημισμένο κέντρο μαθηματικών υπό τον David Hilbert (1862–1943). Στα χρόνια του στο Γκέτινγκεν άρχισε να προσελκύει Γερμανούς και ξένους φοιτητές που ήθελαν να ασχοληθούν με την πράξη και τη θεωρία της φαινομενολογίας. Ωστόσο, μεταξύ 1901 και 1916 ο Husserl κατόρθωσε να δημοσιεύσει μόνο δύο ακόμη έργα: ένα σημαντικό, εκτενές δοκίμιο, το Philosophie als strenge Wissenschaft («Η φιλοσοφία ως αυστηρή επιστήμη»), που του είχε αναθέσει ο Heinrich Rickert για το νέο του περιοδικό Logos το 1910–1911,¹⁷ όπου ο Husserl εξέθεσε την αντίθεσή του σε όλες τις μορφές φυσιοκρατίας και ιστορικισμού (στον οποίο κατέτασσε τη Weltanschauungsphilosophie, τη «φιλοσοφία της κοσμοθεωρίας», του Dilthey)· και ένα μεγάλο βιβλίο, τις Ιδέες για μια καθαρή φαινομενολογία και φαινομενολογική φιλοσοφία,¹⁸ που δημοσιεύτηκε το 1913 (στο εξής Ιδέες Ι) και πρόσφερε έναν εντελώς νέο τρόπο εισόδου στη φαινομενολογία.

Προς μεγάλη έκπληξη των πρώτων, ρεαλιστών οπαδών του Husserl (όπως ο Ingarden και ο Pfänder), οι Ιδέες Ι υιοθετούσαν συνειδητά μια μορφή υπερβατολογικού ιδεαλισμού (που συνεπαγόταν ριζοσπαστικοποίηση των εγχειρημάτων του Kant και του Descartes), μια θεώρηση την οποία ο Husserl θα εξακολουθούσε να υποστηρίζει και να αναπτύσσει σε όλη τη σταδιοδρομία του. Ο ίδιος, ωστόσο, επέμενε ότι είχε πράγματι αυτή την κατεύθυνση κατά νου ήδη όταν ανέπτυσσε τη φαινομενολογία στις Έρευνες. Στην Εισαγωγή των Ιδεών Ι δήλωσε ότι οι αναγνώστες των Λογικών Ερευνών είχαν παρερμηνεύσει το έργο ως άσκηση ενός είδους εμμενούς ψυχολογίας, ενώ εκείνος είχε πάντοτε κατά νου μια καθαρότερη φαινομενολογική προσέγγιση, στραμμένη περισσότερο προς τις ουσίες:

Νομίζοντας ότι συμφωνούν με τις Logische Untersuchungen, έχουν αντιληφθεί τη φαινομενολογία ως υπόστρωμα της εμπειρικής ψυχολογίας, ως μια σφαίρα που περιλαμβάνει «εμμενείς» περιγραφές ψυχικών διεργασιών, περιγραφές που —όπως νοείται η εν λόγω εμμένεια— περιορίζονται αυστηρά μέσα στα όρια της εσωτερικής εμπειρίας. Φαίνεται ότι η διαμαρτυρία μου εναντίον αυτής της αντίληψης ελάχιστα απέδωσε…

(Ιδέες Ι: xviii· Hua III/1: 2)/ 

[Σημείωση: Ο Moran διακρίνει την πρώιμη πρόσληψη των Ερευνών από τη μεταγενέστερη αυτοερμηνεία του Husserl στις Ιδέες Ι. Το παράθεμα από τις Ιδέες Ι μεταφράστηκε από την αγγλική διατύπωση που δίνει ο Moran· δεν αντιπαραβλήθηκε ανεξάρτητα με το Hua III/1].

Με άλλα λόγια, ο Husserl θα υποστήριζε αργότερα ότι η υπερβατολογική φαινομενολογία, ως επιστήμη των καθαρών δυνατοτήτων της ουσίας, ήταν εντελώς διακριτή από την ψυχολογία σε όλες της τις μορφές, συμπεριλαμβανομένης της περιγραφικής ψυχολογίας (την οποία πλέον αντιμετώπιζε ως κλάδο της εμπειρικής ψυχολογίας).

Το 1916 ο Husserl διορίστηκε στην έδρα φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ, την οποία κατείχε έως τη συνταξιοδότησή του το 1928. Εκεί, όπως κατέγραψε στον Πρόλογο του 1920 για την αναθεώρηση της Έκτης Έρευνας (LI, Findlay 1970: 661· Hua XIX/2: 533), αφοσιώθηκε βαθιά στη διδασκαλία και την έρευνα, επιδιώκοντας το ιδεώδες ενός φιλοσοφικού συστήματος με επίκεντρο τη φαινομενολογία, και δεν δημοσίευσε σχεδόν τίποτε άλλο πέρα από ένα άρθρο για την ανανέωση της φιλοσοφίας στο ιαπωνικό περιοδικό Kaizo, ένα σύντομο άρθρο για τον Βούδα και μια συντετμημένη εκδοχή των διαλέξεών του για τον χρόνο, Για τη φαινομενολογία της εσωτερικής συνείδησης του χρόνου (1928). Το τελευταίο έργο επιμελήθηκε ο διάδοχός του στην έδρα του Φράιμπουργκ, Martin Heidegger, περίπου ως αντίστιξη προς το δικό του Είναι και χρόνος (1927).¹⁹ Κατά την τελευταία δεκαετία της ζωής του, ωστόσο, ο Husserl ήταν εξαιρετικά δραστήριος: έδωσε διαλέξεις στη Γερμανία, την Ολλανδία και τη Γαλλία, δημοσίευσε την Τυπική και υπερβατολογική λογική το 1929²⁰ και το 1931 τη γαλλική εκδοχή των διαλέξεών του στο Παρίσι, Méditations cartésiennes, σε μετάφραση της Gabrielle Peiffer και του Emmanuel Levinas.²¹ Η έντονη δραστηριότητά του τροφοδοτούνταν εν μέρει από την επιθυμία του να αντιπαρατεθεί στην εκδοχή της φαινομενολογικής οντολογίας του Heidegger, η οποία, κατά την κρίση του Husserl, παραμόρφωνε και πρόδιδε το δικό του εγχείρημα μιας υπερβατολογικής φαινομενολογίας.

Μετά την άνοδο των εθνικοσοσιαλιστών στην εξουσία τον Ιανουάριο του 1933, ο Husserl και η οικογένειά του υπέστησαν τις συνέπειες των ολοένα αυστηρότερων αντισημιτικών νόμων που θεσπίζονταν στη Γερμανία. Αυτοί οδήγησαν στην αναστολή των δικαιωμάτων του ως ομότιμου καθηγητή και, τελικά, το 1935, στην αφαίρεση της γερμανικής του ιθαγένειας. Μολονότι εξακολούθησε να ζει στο Φράιμπουργκ, οι περισσότεροι πρώην συνάδελφοί του τον απέφευγαν, με εξαίρεση τον βοηθό του Eugen Fink (1905–1975) και τον παλαιό μαθητή του Ludwig Landgrebe (τότε καθηγητή στην Πράγα). Ο Husserl άρχισε, ωστόσο, να προετοιμάζει για δημοσίευση τα εκτενή ερευνητικά του χειρόγραφα. Παρά την αντίδραση των αρχών, συνέχισε να γράφει με νέα ορμή απέναντι στην κρίση της εποχής, παράγοντας έργο εκπληκτικής έκτασης και πρωτοτυπίας: για παράδειγμα, την Κρίση των ευρωπαϊκών επιστημών, που αναπτύχθηκε μέσα από διαλέξεις στη Βιέννη και την Πράγα και δημοσιεύτηκε στο Βελιγράδι το 1936, καθώς του είχε απαγορευτεί η δημοσίευση στη Γερμανία.²² Έπειτα από μια περίοδο ασθένειας, ο Husserl πέθανε στο Φράιμπουργκ το 1938. Το τελευταίο έργο του, Erfahrung und Urteil (Εμπειρία και κρίση), κυκλοφόρησε μεταθανάτια το 1938, με εκτενή εκδοτική συμβολή του Ludwig Landgrebe.²³

Χάρη στην παρέμβαση ενός νεαρού Βέλγου πτυχιούχου φιλοσοφίας και ιερέα, του πατέρα Hermann Van Breda (1911–1974), μεγάλο μέρος των καταλοίπων του Husserl (Nachlass) —μεταξύ των οποίων σημειώσεις διαλέξεων και ερευνητικά χειρόγραφα, συνολικά περίπου 45.000 χειρόγραφες σελίδες γραμμένες με ένα παρωχημένο γερμανικό σύστημα στενογραφίας, το σύστημα Gabelsberger— φυγαδεύτηκε από τη ναζιστική Γερμανία και σήμερα φυλάσσεται σε χειρόγραφη μορφή στο Αρχείο Husserl της Λουβέν, στο Βέλγιο. Εκεί, σε συνεργασία με τα συγγενή αρχεία της Κολωνίας και του Φράιμπουργκ, ερευνητές επιμελούνται προσεκτικά αυτά τα χειρόγραφα για δημοσίευση στη σειρά Husserliana Gesammelte Werke, από την οποία έχουν ήδη κυκλοφορήσει περισσότεροι από τριάντα τόμοι και έχουν προγραμματιστεί και άλλοι.

Σημειώσεις της Εισαγωγής — 15–23

15. E. Husserl, Über den Begriff der Zahl. Psychologische Analysen, ανατύπωση στο Philosophie der Arithmetik: Mit ergänzenden Texten (1890–1901), ό.π.

16. Ο Husserl, σε επιστολή του προς τον Brentano με ημερομηνία 3 Ιανουαρίου 1905, λέει ότι δεν ήταν ο τυπικός φιλόδοξος πανεπιστημιακός δάσκαλος που επιδίωκε να δημοσιεύει εκτενώς.

17. E. Husserl, «Philosophie als strenge Wissenschaft», Logos 1 (1911), σ. 289–341· περιλαμβάνεται πλέον στο Husserl, Aufsätze und Vorträge 1911–1921, επιμ. H. R. Sepp και Thomas Nenon, Hua XXV (Dordrecht: Kluwer, 1986), σ. 3–62· αγγλική μετάφραση με τίτλο «Philosophy as a Rigorous Science», στο Quentin Lauer, Edmund Husserl. Phenomenology and the Crisis of Philosophy (Νέα Υόρκη: Harper & Row, 1964), σ. 71–147.

18. Η κριτική έκδοση δημοσιεύτηκε στο Husserliana III/1 ως Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie. Πρώτο βιβλίο: Allgemeine Einführung in die reine Phänomenologie. Πρώτο μέρος: Text der 1–3. Auflage, επιμ. Karl Schuhmann (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1977)· αγγλική μετάφραση του F. Kersten με τίτλο Ideas Pertaining to a Pure Phenomenology and to a Phenomenological Philosophy, First Book (Dordrecht: Kluwer, 1983). Στο εξής παραπέμπεται ως «Ideas I», ακολουθούμενο από τη σελίδα της αγγλικής μετάφρασης και τον τόμο και τη σελίδα της γερμανικής έκδοσης Husserliana.

19. E. Husserl, Zur Phänomenologie des inneren Zeitbewusstseins (1893–1917), επιμ. R. Boehm, Hua X (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1966· 2η έκδ., 1969)· αγγλική μετάφραση του J. B. Brough, On the Phenomenology of the Consciousness of Internal Time, Collected Works IV (Dordrecht: Kluwer, 1990). Ο Husserl εξέφρασε δυσαρέσκεια για την έκδοση των διαλέξεων αυτών από τον Heidegger λίγο-πολύ από τη στιγμή που κυκλοφόρησαν.

20. Πλέον Husserliana XVII: Edmund Husserl, Formale und transzendentale Logik. Versuch einer Kritik der logischen Vernunft. Mit ergänzenden Texten, επιμ. Paul Janssen (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1974)· αγγλική μετάφραση του D. Cairns, Formal and Transcendental Logic (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1969).

21. E. Husserl, Méditations cartésiennes: introduction à la phénoménologie, μτφρ. G. Peiffer και E. Levinas (Παρίσι: Almand Colin, 1931). Το γερμανικό κείμενο δεν δημοσιεύτηκε παρά το 1950, ως Cartesianische Meditationen und Pariser Vorträge, επιμ. Stephan Strasser, Husserliana I (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1950)· αγγλική μετάφραση του D. Cairns, Cartesian Meditations. An Introduction to Phenomenology (Dordrecht: Kluwer, 1993). Στο εξής «CM», ακολουθούμενο από τη σελίδα της αγγλικής μετάφρασης, τον τόμο της Husserliana και τη σελίδα της γερμανικής έκδοσης.

22. Edmund Husserl, Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale Phänomenologie. Eine Einleitung in die phänomenologische Philosophie, επιμ. W. Biemel, Husserliana VI (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1962)· αγγλική μετάφραση του David Carr, The Crisis of European Sciences and Transcendental Phenomenology. An Introduction to Phenomenological Philosophy (Evanston, IL: Northwestern University Press, 1970). Στο εξής «Crisis».

23. E. Husserl, Erfahrung und Urteil: Untersuchungen der Genealogie der Logik, επιμ. L. Landgrebe (Αμβούργο: Meiner, 1999)· αγγλική μετάφραση των James S. Churchill και Karl Ameriks με τίτλο Experience and Judgment. Investigations in a Genealogy of Logic (Evanston, IL: Northwestern University Press, 1973).