Η πνευματική κληρονομιά του Ιωακείμ της Φιόρε
Α΄ Από τον Ιωακείμ στον Schelling
Κεφάλαιο τρίτο
BONAVENTURA ΚΑΙ ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ
Ο Θωμάς Ακινάτης εναντίον του Ιωακείμ της Φιόρε 1
Όπως είναι γνωστό, ο Dante τοποθετεί στον Παράδεισό του τον Ιωακείμ της Φιόρε στα αριστερά του αγίου Bonaventura και τον εγκωμιάζει για το «προφητικό πνεύμα» του (12, 138–140). Στον ανεπαρκώς ενημερωμένο αναγνώστη, η γειτνίαση και ο έπαινος μπορεί να φαίνονται βεβιασμένα. Μια πρώτη εξήγηση μπορεί αναμφίβολα να βρεθεί στη συμπάθεια που έτρεφε ο ποιητής για τον ιωακειμισμό της εποχής του. Γύρω στο 1287, στη Φλωρεντία, στο Studium generale της Santa Croce, είχε έρθει σε επαφή με τον Olivi και τον Ubertino de Casale, του οποίου το Arbor vitae crucifixae, μολονότι το θεωρούσε υπερβολικό, αναμφίβολα τον επηρέασε. Ίσως ο Παράδεισός του φέρει στοιχεία δύο ποιημάτων που κατά πάσα πιθανότητα ανήκουν στον Ιωακείμ: του De patria coelesti και του De gloria paradisi, τα οποία αναπαράγονται στο τέλος της έκδοσης του Psalterium.² Η εικόνα του με τους τρεις αλληλοσυνδεόμενους κύκλους που παριστάνουν την Τριάδα περιγράφει ακριβώς εκείνη που μπορούσε κανείς να δει σε πολλά χειρόγραφα του Ιωακείμ. Δεν την είχε επινοήσει ο ίδιος· την είχε αντλήσει, όπως λέει, από τον Διάλογο του περίφημου Εβραίου προσήλυτου στον Χριστιανισμό Pedro Alfonso (Moisés Sefardí)· ο Dante όμως τη γνώρισε μέσω εκείνου.³ Είναι επίσης πιθανό ότι ο αββάς της Φιόρε ήταν αυτός που τον παρακίνησε να επιλέξει τον άγιο Βερνάρδο ως οδηγό προς την κορυφή του Παραδείσου κ.λπ. Ίσως υπάρχουν και άλλα. Αφού συνάντησε στον ήλιο τους δύο χορούς, καθένας από τους οποίους αποτελείται από δώδεκα διδασκάλους με επικεφαλής τον Φραγκίσκο και τον Δομήνικο, παρατηρεί «καθηλωμένος να αποσπάται από τους δύο χορούς ένας τρίτος —λαμπερός σαν καινούργια αστέρια στο στερέωμα την ώρα του λυκόφωτος, έτσι ώστε το θέαμα να φαίνεται και να μη φαίνεται αληθινό— και διακρίνει μέσα του ένα αληθινό σπινθήρισμα του Αγίου Πνεύματος. Τα μάτια του, θαμπωμένα, δεν ανταποκρίνονται στο όραμα, αλλά η Βεατρίκη τον οδηγεί χαμογελώντας σε μια ανώτερη σφαίρα. Πράγματι, δεν είναι αδύνατο ο Dante να αισθανόταν ότι εγκαινιάζει αυτή την τρίτη θεολογία, σε κάποια ίσως σχέση με τον Ιωακείμ της Φιόρε, τον οποίο αναγνωρίζει στον δωδέκατο και τελευταίο διδάσκαλο της δεύτερης ομάδας, όπως ακριβώς είχε δει τον Siger ως τελευταίο της πρώτης ομάδας. Δεν είχε πει ήδη από την αρχή του De Monarchia: “Θέλω να φανερώσω αλήθειες που κανείς δεν τόλμησε να φανερώσει”;»⁶
Ωστόσο, πρέπει να το αναγνωρίσουμε, το ιδεώδες του για το μέλλον του κόσμου ήταν αρκετά διαφορετικό από το όνειρο του Αιώνιου Ευαγγελίου για μια ζωή θεωρίας. Ολόκληρη η Θεία Κωμωδία, «στραμμένη προς την ελπίδα του Veltro», μπορεί αναμφίβολα να θεωρηθεί «προφητεία της νέας εποχής, της μόνης από την οποία μπορούν να προκύψουν ανανεωμένες η ανθρωπότητα και η Εκκλησία».⁷ Αυτό όμως δεν αναιρεί το γεγονός ότι ο πολιτικός αυτός προσανατολισμός δεν ανταποκρινόταν περισσότερο στις προσδοκίες του Ιωακείμ απ’ όσο στο ιδεώδες του Olivi και των αληθινών μαθητών του. Αλλά, στις αρχές εκείνες του δέκατου τέταρτου αιώνα, η φήμη του αββά της Φιόρε είχε εδραιωθεί τόσο βαθιά στις συνειδήσεις, ώστε οι πιο αντίθετες μεταξύ τους παρατάξεις μπορούσαν να στηριχθούν σε αυτόν. Ο καθένας έβρισκε εκεί ό,τι του ταίριαζε. Κάποιος Agustín Trionfo (Agustín de Ancona, †1328), ο οποίος εκπροσωπούσε κατεξοχήν την κατεστημένη ορθοδοξία και ήταν θεωρητικός της plenitudo potestatis που διεκδικούσε ο Βονιφάτιος Η΄, παρέθετε και συνόψιζε τον Ιωακείμ ως μία από τις κύριες αυθεντίες του —είναι αλήθεια ότι άφηνε συνετά κατά μέρος τα χωρία που αφορούσαν τα τρία status· αλλά, την ίδια στιγμή, ορισμένοι «πνευματικοί» αναζητούσαν στο υπόμνημά του στην Αποκάλυψη επιχειρήματα εναντίον του Παπισμού, τουλάχιστον όπως τον έβλεπαν τότε. Ούτε οι προσκείμενοι στη γιβελλινική παράταξη παρέλειπαν να αξιοποιούν τις ιωακειμιτικές «προφητείες» υπέρ των θέσεών τους· ήταν, φυσικά, έτοιμοι να αναγνωρίσουν σε εκείνον τον Παπισμό, όπως και ο Dante, ένα προαναγγελτικό σημάδι του Αντιχρίστου, επειδή προσπαθούσε να αποδυναμώσει την Αυτοκρατορία που τον συγκρατούσε. Αγανακτισμένος, όπως κι εκείνοι, με τη δειλία που απέδιδε στον Κελεστίνο Ε΄, σκληρός, όπως κι εκείνοι, απέναντι στον Βονιφάτιο Η΄, ο ποιητής εναπέθετε, όπως κι εκείνοι, την ελπίδα του στον ερχομό ενός μεταρρυθμιστή πάπα, ο οποίος θα ένωνε τις προσπάθειές του με εκείνες ενός μεγάλου αυτοκράτορα για τη σωτηρία της χριστιανοσύνης.
Ας σημειώσουμε επίσης ότι ο χαρακτηρισμός που αποδίδει στον Ιωακείμ, «προικισμένος με προφητικό πνεύμα», απηχεί το αντίφωνο που ψαλλόταν στην Καλαβρία κατά την εορτή του αγίου αββά.¹⁰ Χωρίς να υποτιμούμε τη σημασία αυτών και άλλων ανάλογων στοιχείων, είναι προτιμότερο να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε, μαζί με τον Étienne Gilson, τη θεμελιώδη σκέψη που πρέπει να ενέπνευσε τον ποιητή, υπενθυμίζοντας ότι τοποθέτησε επίσης τον Siger της Βραβάντης δίπλα στον άγιο Θωμά Ακινάτη και ότι αναφέρεται και σε αυτόν με έπαινο.¹¹ Αυτό δεν σημαίνει ότι εξέλαβε τον Θωμά ως αβερροϊστή· ούτε, αντίστοιχα, τον Bonaventura ως «ιωακειμίτη». Ο Dante γνωρίζει πολύ καλά, και στις δύο περιπτώσεις, για τι μιλά· δεν προσπαθεί να «αγιοποιήσει τον αιρετικό και τον ύποπτο προφήτη, καλυπτόμενος πίσω από τους μεγαλύτερους διδασκάλους της χριστιανοσύνης».¹² Γι’ αυτόν, ο Bonaventura έχει μετασχηματίσει τη σκέψη του Ιωακείμ, όπως ο Θωμάς έχει μετασχηματίσει τη σκέψη του Siger, μαθητή του Αριστοτέλη. Αυτοί οι μετασχηματισμοί αποτελούν ένδειξη μιας «κρυφής συγγένειας», και ίσως οι δύο θεολόγοι να είναι επίσης σύμβολα για τον Dante· ή ίσως να θέλησε να γίνουν δεκτοί στο δικό του σύμπαν εκείνοι που είχαν απορριφθεί από το δικό τους.¹³ Αυτό λίγο μας ενδιαφέρει εδώ. Εκείνο που πρέπει να εξετάσουμε είναι ταυτόχρονα η διαφορά και η σύγκλιση της στάσης του Bonaventura και του Θωμά Ακινάτη απέναντι στον ιωακειμισμό.
Πνεύμα μετριοπαθές, με συνείδηση των βαριών ευθυνών του αξιώματός του, με μέριμνα να φανερώσει ή μάλλον να αποκαταστήσει την ενότητα του τάγματος,¹⁴ τη διοίκηση του οποίου είχε αναλάβει υπό δραματικές συνθήκες, ο γενικός προϊστάμενος δεν θέλησε να προκαλέσει στο Παρίσι νέα θύελλα, επιτιθέμενος κατά μέτωπο στον ιωακειμισμό, είτε στην αρχική του έκφραση είτε στην άλλη, πιο συγκεχυμένη, έκφρασή του, εκείνη της παράταξης των «πνευματικών». Επιδίωξε, όπως λένε οι εκδότες του Quaracchi, να τον αντικρούσει «έμμεσα»,¹⁵ μέσα από μια θετική και νηφάλια έκθεση. Με ευνοϊκές ερμηνείες ή με υπαινικτικές αλλά επίμονες επικρίσεις, προσπάθησε να διοχετεύσει ένα επικίνδυνο ρεύμα σε κατάλληλη κοίτη, ώστε να το θέσει στην υπηρεσία της ανανέωσης της Εκκλησίας. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η ανασκευή του ιωακειμισμού είναι συγχρόνως, σε κάποιον βαθμό, και πρόσληψή του. Διαφορετική ήταν η στάση του Θωμά Ακινάτη. Με την ίδια μέριμνα για την παραδοσιακή ορθοδοξία, μια μέριμνα που δεν αναχαιτιζόταν από κανένα καθήκον του αξιώματός του και ενισχυόταν από ένα περιβάλλον με πνεύμα περισσότερο ορθολογικό, περισσότερο οργανωτικό¹⁶ και, όπως θα λέγαμε σήμερα, περισσότερο ουσιοκρατικό, πολέμησε αδιάκοπα τις ιωακειμιτικές τάσεις. Το έκανε με τρόπο συγκρατημένο, αλλά δριμύ.
Μπροστά στον κίνδυνο της εισβολής του ιωακειμισμού, η αντίδραση των δύο μεγαλύτερων διδασκάλων της εποχής ήταν ακριβώς αντίστροφη από την αντίδρασή τους απέναντι στην εξάπλωση του αριστοτελισμού, η οποία επίσης απασχολούσε και τους δύο. (Άλλωστε, το ζήτημα του ελληνικού σχίσματος και η πανεπιστημιακή διαμάχη αποτελούσαν το διπλό αντικείμενο της σταθερής τους μέριμνας.) «Σε τρεις περιπτώσεις, με όρους ολοένα πιο σφοδρούς… ο Bonaventura καταγγέλλει τον κίνδυνο ενός νέου παγανισμού, με τον οποίο απειλείται η χριστιανοσύνη εξαιτίας της φυσιοκρατικής στάσης αρκετών Παρισινών διδασκάλων» (F. van Steenberghe). Και ο Θωμάς αντιλαμβάνεται τη σοβαρότητα της κατάστασης. Η τακτική του όμως, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, είναι διαφορετική. Για να πολεμήσει την «πλάνη του Αβερρόη και των οπαδών του», της αντιπαραθέτει «τα ίδια τα λόγια του Αριστοτέλη» (Guillermo de Tocco). Πρόκειται για «μια διαφορετική προσέγγιση του Αριστοτέλη», για «μια διαφορετική ερμηνευτική», η οποία ενδιαφέρεται λιγότερο για την ιστορική πιστότητα και περισσότερο για την τολμηρή αφομοίωση, αλλά την οποία δεν ήταν μόνο οι μαθητές του που «έκριναν περισσότερο σύμφωνη με τη χριστιανική παράδοση».¹⁷ Αυτή η εναλλαγή θέσεων εξηγείται αρκετά καλά από τις συνθήκες και τις διανοητικές προδιαθέσεις των δύο αυτών πνευματικών συναγωνιστών.
Θα παρατηρήσουμε επίσης ότι το σημείο επίθεσης των δύο Διδασκάλων στο ιωακειμιτικό ζήτημα δεν είναι το ίδιο. Εκείνο που απασχολούσε τον Bonaventura ήταν προφανώς η αναταραχή που προκαλούσαν οι ακραίοι «πνευματικοί» του τάγματός του, οι οπαδοί του Gerardo da Borgo San Donnino. Για τον άγιο Θωμά το πράγμα είναι λιγότερο σαφές· αν όμως πρέπει να πιστέψουμε τον Guillermo de Tocco —και επίσης τον Pedro Calo—, τον ανησύχησε η αναβίωση μιας «αρχαίας πλάνης», ακόμη πιο ολέθριας με τη νέα της μορφή: το κίνημα του «ελεύθερου» ή του «νέου πνεύματος», η υποκριτική του διαστροφή και η ασέβειά του. Και καθώς οι οπαδοί του στηρίζονταν σε μια τρίτη κατάσταση του κόσμου, την οποία είχε προαναγγείλει ο Ιωακείμ της Φιόρε, άρχισε να διαβάζει τον Ιωακείμ για να τον αντικρούσει. Αναμφίβολα, η μαρτυρία του Tocco επηρεάζεται έντονα από την όψιμη εποχή κατά την οποία συντάχθηκε η Vita.¹⁸ Ο Tocco γράφει μετά την καταδίκη των κάθε είδους «πνευματικών», οι οποίοι καταδικάστηκαν με ένα «αξιοθαύμαστο παπικό διάταγμα» του Ιωάννη ΚΒ΄· πρόκειται για ένα σύνολο αιρετικών που ονομάζονταν Fraterculi, εμφορούνταν από ένα παράφρον πνεύμα διαίρεσης και κήρυτταν μια πνευματική και ελεύθερη Εκκλησία, αντίθετη προς τη Νύμφη του Χριστού· η εικόνα που σκιαγραφεί αντανακλά αναπόφευκτα μια κατάσταση πολύ διαφορετική από εκείνη που μπορούσε να έχει γνωρίσει ο άγιος Θωμάς. Αυτό όμως δεν αποτελεί επαρκή λόγο για να απορρίψουμε τον ουσιώδη πυρήνα της μαρτυρίας του.¹⁹ Και, όπως κι αν έχει το πράγμα, τα κείμενα του αγίου Θωμά είναι από μόνα τους αρκετά εύγλωττα. Είναι αναμφίβολο ότι οι πνευματικοί κλυδωνισμοί της εποχής του κάθε άλλο παρά του διέφευγαν και ότι αντιλαμβανόταν τις συνέπειές τους. Έχοντας γίνει διδάσκαλος στο Παρίσι, μπορούσε να παρατηρεί επιτόπου τους προδρόμους των μελλοντικών Fraterculi de vita paupere και να διακρίνει τις αυταπάτες τους. Θα πρέπει, επομένως, να διάβαζε με δυσπιστία τα συγγράμματα στα οποία στηρίζονταν αυτοί οι ταραχοποιοί, και τίποτε δεν ήταν φυσικότερο από το να ασκήσει κριτική στη διδασκαλία τους. Από την άλλη πλευρά, ήδη από το 1250, στην Ιταλία, είχε μπορέσει να αποκτήσει κάποια γνώση, έστω μερική, των ίδιων των έργων του Ιωακείμ. Όποτε κι αν έγινε αυτή η ανάγνωση, η ελπίδα που βρήκε εκεί για μια μελλοντική εποχή μέσα στον χρόνο, η οποία θα ήταν η εποχή του Πνεύματος, δεν μπορούσε στα μάτια του παρά να αποτελεί μια επικίνδυνη «ματαιότητα». Ακόμη και μετριασμένη, δεν υποτιμούσε αυτή η διδασκαλία το οριστικό μυστήριο της Πεντηκοστής και, κατά συνέπεια, τη σημασία της Ενανθρώπησης;
Ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1252, σε ηλικία είκοσι πέντε ετών, σε μια δημόσια παράδοση που ονομαζόταν «principium» και την οποία εκφωνεί για να αποκτήσει τον βαθμό του βακαλάριου των βιβλικών σπουδών στο Παρίσι, ο Θωμάς Ακινάτης παίρνει έμμεσα θέση εναντίον της θεωρίας του Ιωακείμ· ή, τουλάχιστον, έχει υποτεθεί ότι αυτή ήταν η πρόθεσή του.²⁰ Πρόκειται για το μικρό έργο του De commendatione et partitione sacrae Scripturae —γνωστό επίσης από την εναρκτήρια παράθεσή του από τον Βαρούχ: «Hic est liber mandatorum»—, το οποίο ολοκληρώνεται, όπως είναι φυσικό, με την Αποκάλυψη, την κατακλείδα ολόκληρης της Γραφής, που παρουσιάζει την Εκκλησία του Χριστού να φτάνει στο τέλος της επίγειας ύπαρξής της για να εισέλθει απευθείας στην ένδοξη ζωή της δίπλα στον νυμφίο της.²¹ Τον επόμενο χρόνο ο άγιος Θωμάς αρχίζει τη συγγραφή του μεγάλου υπομνήματός του στα τέσσερα βιβλία των Sententiae (1253–1256). Στην πορεία του τρίτου βιβλίου θα εξαπολύσει ένα βέλος εναντίον των οπαδών του Ιωακείμ. Αυτή τη φορά, μολονότι δεν αναφέρεται κανένα όνομα, ο υπαινιγμός φαίνεται βέβαιος. Βρισκόμαστε, πράγματι, στο αποκορύφωμα της διαμάχης γύρω από το «Αιώνιο Ευαγγέλιο». Ανάμεσα στις επικίνδυνες τολμηρές θέσεις του αββά της Φιόρε, οι καρδινάλιοι του Anagni έχουν μόλις επισημάνει τις θεωρητικές αναπτύξεις σχετικά με τους αντίστοιχους ρόλους του Πέτρου και του Ιωάννη. Ο Θωμάς εκμεταλλεύεται την ευκαιρία. Με αφορμή την κλασική σύγκριση ανάμεσα στον ενεργό και στον θεωρητικό βίο, θέτει το ερώτημα: Ποιον προτιμούσε ο Ιησούς, τον Πέτρο ή τον Ιωάννη; Και απαντά κοφτά: «Φαίνεται, ωστόσο, αλαζονικό να αποφανθεί κανείς γι’ αυτό».²² Για πρώτη φορά σε αυτή την υπόθεση, το βόδι της Σικελίας, όπως έλεγε ο Αλβέρτος ο Μέγας, μόλις μούγκρισε. Θα συμφωνήσουμε, ωστόσο, ότι η επίθεση ήταν πλάγια· αναμφίβολα το έδαφος δεν προσφερόταν για μια μάχη μεγάλης έκτασης. Στο τέταρτο βιβλίο (1256), ο υπομνηματιστής θα θίξει ένα νέο σημείο. Παρατηρεί νηφάλια ότι, αν η «κατάσταση» της Καινής Διαθήκης προεικονίζεται σε εκείνη της Παλαιάς, αυτό συμβαίνει μόνο «γενικά» και ότι δεν μπορεί να καθιερωθεί αντιστοιχία ανάμεσα σε κάθε γεγονός της μιας και της άλλης, «ιδίως αν σκεφτούμε ότι όλοι οι τύποι της Παλαιάς Διαθήκης έχουν εκπληρωθεί στον Χριστό». Αυτό δεν αποτελεί απλώς κριτική στις υπερβολές πολλών ακίνδυνων συγγραφέων ως προς την αναζήτηση αντιστοιχιών, αλλά απόρριψη της ίδιας της αρχής της κατά γράμμα Concordia, στο όνομα της παραδοσιακής διδασκαλίας.²³ Και ο Θωμάς επικαλείται τη μαρτυρία του Αυγουστίνου στην Πολιτεία του Θεού: αυτοί οι λεπτομερείς παραλληλισμοί, τους οποίους επιχειρούν να θεμελιώσουν αντιπαραβάλλοντας «το κάθε επιμέρους στοιχείο με το αντίστοιχό του», όσο ευφυείς κι αν φαίνονται, δεν «προέρχονται από το προφητικό πνεύμα· δεν είναι παρά ανθρώπινες εικασίες, οι οποίες μπορεί μερικές φορές να πετυχαίνουν τον στόχο, αλλά κάποτε μπορεί επίσης να είναι παραπλανητικές». Η παρατήρηση, καταλήγει, εφαρμόζεται στα λεγόμενα του αββά Ιωακείμ, ο οποίος, παλαιότερα, «μέσω τέτοιων εικασιών προέβλεψε αληθινά ορισμένα μελλοντικά γεγονότα και σε ορισμένα πλανήθηκε».²⁴ Η εκτίμηση, όπως και στο τρίτο βιβλίο, είναι αρκετά περιφρονητική, αλλά η μομφή παραμένει μετριοπαθής και, αν το όνομα του Ιωακείμ αναφέρεται επιτέλους, το βασικό ζήτημα μόλις που θίγεται. Ίσως ο Θωμάς να μην είχε ακόμη κρίνει πρόσφορο το έδαφος. Ίσως επίσης να επιθυμούσε, αποστασιοποιούμενος από τους ονειροπόλους που, γύρω από τον Gerardo da San Donnino, εξέθεταν την υπόθεση των Επαιτικών Ταγμάτων, να αντιμετωπίσει με κάποια λεπτότητα εκείνον που, σύμφωνα με μια πολύ διαδεδομένη τότε άποψη, είχε χαιρετίσει προκαταβολικά και με μεγάλους επαίνους τα δύο μεγάλα νέα τάγματα. Τέλος, εκείνη την εποχή τον απασχολούσαν αναμφίβολα περισσότερο οι επανειλημμένες επιθέσεις των κοσμικών κληρικών, επιθέσεις τις οποίες υφίστατο ο ίδιος στο πετσί του, παρά η πρόσφατη παραδοξολογία του Φραγκισκανού. Ας θυμηθούμε εδώ ότι το Contra impugnantes Dei cultum et religionem, η απάντηση στον Guillaume de Saint-Amour, χρονολογείται από το 1256 και ότι η ένταξή του στο Πανεπιστήμιο με τη licentia docendi, όπως και εκείνη του Bonaventura, πραγματοποιήθηκε μόλις στις 15 Αυγούστου 1257, σε εκτέλεση ρητής εντολής που είχε δώσει ο Αλέξανδρος Δ΄ στις 13 Οκτωβρίου 1256.
Το De sensibus sacrae Scripturae, το οποίο χρονολογείται ίσως από το ίδιο έτος, το 1256, στρέφεται κυρίως κατά του Guillaume, του μεγάλου αντιπάλου εκείνης της στιγμής. Εναντίον του, ο άγιος Θωμάς υποστηρίζει ότι, αν είναι θεμιτό «να αποδίδεται στην Εκκλησία, κατά την πνευματική έννοια, ό,τι λέγεται κατά γράμμα στην Παλαιά Διαθήκη», δεν είναι θεμιτό να γίνεται το αντίστροφο: «διότι πρέπει να γίνονται σεβαστές οι τρεις εποχές της ιστορίας: “Παλαιά Διαθήκη” — “κατάσταση της παρούσας Εκκλησίας” — “η μελλοντική δόξα που μας έχει προφανερωθεί εν Χριστώ”».²⁵ Δεν υπάρχει «καλύτερος τρόπος», λέει ο M. Dufeil, «για να απορριφθούν ταυτόχρονα ο Guillaume και ο Ιωακείμ». Η παρατήρηση είναι ακριβής. Και εδώ ο Θωμάς επιχειρεί να καταφέρει αποφασιστικό πλήγμα στον Guillaume. Και το κάνει στο όνομα μιας διδασκαλίας, για μία ακόμη φορά, απολύτως κλασικής. Τίποτε δεν αποδεικνύει, άλλωστε, ότι, αν σε αυτό το χωρίο υπάρχει και μια δεύτερη σκέψη εναντίον του ιωακειμισμού, αυτή θα στρεφόταν εναντίον του «ακόμη και στην ορθόδοξη μετριοπαθή μορφή του Bonaventura». Η θέση του αγίου Θωμά δεν είναι «νέα» και δεν είχε, για να την προσδιορίσει, καμία ανάγκη να «αποδεσμευτεί από τον μακραίωνο θαυμασμό».²⁶ Εκείνο που χρειαζόταν, αντιθέτως, ήταν να αποκρούσει την κατηγορία περί συμπαιγνίας ανάμεσα στο σύνολο των Επαιτικών Ταγμάτων και στους φανατικούς ιωακειμίτες, οι οποίοι έδιναν στον Saint-Amour μια νέα πρόφαση για την πολεμική του. Γι’ αυτό ένα από τα τελευταία κεφάλαια του Contra impugnantes πραγματεύεται το Αιώνιο Ευαγγέλιο. Ο Θωμάς διευκρινίζει εκεί, παραθέτοντας τον Παύλο και τον Αυγουστίνο, ότι είναι αδύνατο να προσδιοριστεί ο χρόνος, κοντινός ή μακρινός, κατά τον οποίο θα φανερωθεί ο Αντίχριστος. Παρατηρεί, από την άλλη πλευρά, με μετριοπάθεια ότι, αν «η διδασκαλία του Ιωακείμ ή εκείνη του συντάκτη της εισαγωγής του» περιέχει επιλήψιμα στοιχεία, δεν δικαιούται κανείς γι’ αυτό να βλέπει σε αυτή τη διδασκαλία του Αντιχρίστου. Λέει όμως επίσης —και αυτή τη φορά επιτίθεται άμεσα στην κλίκα του Gerardo—:
Προσπαθώντας να μετατρέψουν το Ευαγγέλιο του Χριστού σε κάποιο διαφορετικό ευαγγέλιο, το οποίο αποκαλούν αιώνιο, ορισμένοι διακηρύσσουν ότι πλησιάζουν οι καιροί του Αντιχρίστου. Αυτό το ευαγγέλιο για το οποίο μιλούν είναι κάποια «εισαγωγή» που συντάχθηκε για το βιβλίο του Ιωακείμ και έχει καταδικαστεί από την Εκκλησία·²⁷ φτάνουν μάλιστα να λένε ότι το Ευαγγέλιο του Χριστού έχει αντικατασταθεί από την ίδια τη διδασκαλία του Ιωακείμ. Αλλά δεν υπάρχει ούτε ένα σημείο που να στηρίζει όσα υποθέτουν. Δεν υπήρχαν ήδη στην εποχή των Αποστόλων ορισμένοι που ήθελαν να αλλοιώσουν το Ευαγγέλιο του Χριστού, όπως φαίνεται από την προς Γαλάτας επιστολή;… κ.λπ.²⁸
Αυτό του επιτρέπει να στραφεί εναντίον της παράταξης του Guillaume de Saint-Amour και να καταλήξει: «Πέφτουν στον λάκκο που οι ίδιοι έσκαψαν εκείνοι που αποδίδουν στους άλλους μια νέα διδασκαλία, την οποία αποκαλούν Ευαγγέλιο της Βασιλείας, και παρουσιάζουν αυτό το Ευαγγέλιο της Βασιλείας ως ολοφάνερο σημείο των έσχατων καιρών».²⁹
Κατά τα έτη 1256 έως 1259, ο Θωμάς Ακινάτης υποβάλλεται σε «ένα συνεχές πρόγραμμα δύο διαλεκτικών συζητήσεων την εβδομάδα».³⁰ Ορισμένες είναι «de quolibet». Από αυτά τα χρόνια χρονολογείται το έβδομο Quodlibetum, στο οποίο διατυπώνεται η βασική θέση: «Η κατάσταση της Εκκλησίας είναι ενδιάμεση ανάμεσα στην κατάσταση της Συναγωγής και στην κατάσταση της θριαμβεύουσας Εκκλησίας».³¹ Το 1259 ο Θωμάς επιστρέφει στην Ιταλία, όπου συνεχίζει να ασχολείται με τα «διαλεκτικώς συζητούμενα ζητήματα»· είναι αδύνατο «να προσδιοριστεί χρόνο με τον χρόνο η διαδοχή αυτών των ζητημάτων»·³² από εκείνα όμως τα ιταλικά χρόνια χρονολογούνται τα ογδόντα τρία ζητήματα του De potentia. Στο πέμπτο ζήτημα, άρθρο έκτο, στην απάντηση προς την ένατη ένσταση, διαβάζουμε την εξής παρατήρηση, η οποία αποκλείει την ιωακειμιτική θέση χωρίς να την εξετάζει ειδικά: «Διότι τον ευαγγελικό νόμο, ο οποίος οδήγησε στην τελειότητα, δεν τον διαδέχεται άλλη κατάσταση, όπως ο ίδιος διαδέχθηκε τον παλαιό νόμο και ο παλαιός νόμος τον νόμο της φύσης».³³
Ο ΙΩΑΚΕΙΜΙΣΜΟΣ ΘΕΜΕΛΙΩΝΕΙ ΤΟΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟ. ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΠΕΒΑΛΛΕ ΤΟΝ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΔΙΑ ΤΗΣ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΑΣ ΣΥΝΟΔΟΥ. Ο ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΣ ΚΗΡΥΤΤΕΙ ΤΗΝ ΑΓΑΠΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ(SPIRITUS CREATOR) THN ΣΩΤΗΡΙΑ ΟΛΩΝ.
ΕΙΝΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΟΜΩΣ; ΤΙ ΛΕΕΙ Ο ΚΥΡΙΟΣ; ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΔΕΙΠΝΟΥ ΠΟΛΛΟΙ ΑΡΝΟΥΝΤΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ. ΑΛΛΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΔΕΙΠΝΟ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΔΙΑΚΡΙΝΕΙ ΚΑΠΟΙΟΝ ΧΩΡΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑΛΛΗΛΟ ΕΝΔΥΜΑ ΤΗΣ ΤΗΡΗΣΕΩΣ ΤΩΝ ΕΝΤΟΛΩΝ ΚΑΙ ΤΟΝ ΔΙΩΧΝΕΙ ΠΑΡΑΥΤΑ ΣΤΟ ΠΥΡ ΤΟ ΕΞΩΤΕΡΟ.
ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΟΜΩΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΠ. ΠΑΥΛΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΕΙ ΑΜΕΣΑ ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ.
Ρωμ. 10,13
πᾶς γὰρ ὃς ἂν ἐπικαλέσηται τὸ ὄνομα Κυρίου σωθήσεται.
πῶς οὖν ἐπικαλέσονται εἰς ὃν οὐκ ἐπίστευσαν; πῶς δὲ πιστεύσουσιν οὗ οὐκ ἤκουσαν; πῶς δὲ ἀκούσουσι χωρὶς κηρύσσοντος;
πῶς δὲ κηρύξουσιν ἐὰν μὴ ἀποσταλῶσι; καθὼς γέγραπται· ὡς ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων εἰρήνην, τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά!
Ἀλλ᾿ οὐ πάντες ὑπήκουσαν τῷ εὐαγγελίῳ· Ἡσαΐας γὰρ λέγει· Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν;
ἄρα ἡ πίστις ἐξ ἀκοῆς, ἡ δὲ ἀκοὴ διὰ ῥήματος Θεοῦ.
ἀλλὰ λέγω, μὴ οὐκ ἤκουσαν; μενοῦνγε εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν.
ἀλλὰ λέγω, μὴ οὐκ ἔγνω Ἰσραήλ; πρῶτος Μωϋσῆς λέγει· ἐγὼ παραζηλώσω ὑμᾶς ἐπ᾿ οὐκ ἔθνει, ἐπὶ ἔθνει ἀσυνέτῳ παροργιῶ ὑμᾶς.
Ἡσαΐας δὲ ἀποτολμᾷ καὶ λέγει· εὑρέθην τοῖς ἐμὲ μὴ ζητοῦσιν, ἐμφανὴς ἐγενόμην τοῖς ἐμὲ μὴ ἐπερωτῶσι.
πρὸς δὲ τὸν Ἰσραὴλ λέγει· ὅλην τὴν ἡμέραν ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου πρὸς λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα.
πᾶς γὰρ ὃς ἂν ἐπικαλέσηται τὸ ὄνομα Κυρίου σωθήσεται.
πῶς οὖν ἐπικαλέσονται εἰς ὃν οὐκ ἐπίστευσαν; πῶς δὲ πιστεύσουσιν οὗ οὐκ ἤκουσαν; πῶς δὲ ἀκούσουσι χωρὶς κηρύσσοντος;
πῶς δὲ κηρύξουσιν ἐὰν μὴ ἀποσταλῶσι; καθὼς γέγραπται· ὡς ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων εἰρήνην, τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά!
Ἀλλ᾿ οὐ πάντες ὑπήκουσαν τῷ εὐαγγελίῳ· Ἡσαΐας γὰρ λέγει· Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν;
ἄρα ἡ πίστις ἐξ ἀκοῆς, ἡ δὲ ἀκοὴ διὰ ῥήματος Θεοῦ.
ἀλλὰ λέγω, μὴ οὐκ ἤκουσαν; μενοῦνγε εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν.
ἀλλὰ λέγω, μὴ οὐκ ἔγνω Ἰσραήλ; πρῶτος Μωϋσῆς λέγει· ἐγὼ παραζηλώσω ὑμᾶς ἐπ᾿ οὐκ ἔθνει, ἐπὶ ἔθνει ἀσυνέτῳ παροργιῶ ὑμᾶς.
Ἡσαΐας δὲ ἀποτολμᾷ καὶ λέγει· εὑρέθην τοῖς ἐμὲ μὴ ζητοῦσιν, ἐμφανὴς ἐγενόμην τοῖς ἐμὲ μὴ ἐπερωτῶσι.
πρὸς δὲ τὸν Ἰσραὴλ λέγει· ὅλην τὴν ἡμέραν ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου πρὸς λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα.
Σημειώσεις:
1 Παράδεισος, 11, 37–39· 12, 124–126. Πρβλ. Arbor vitae, βιβλ. 5, κεφ. 3.
2 Psalt., φ. 279–280. B, DS, 1184.
3 Ap., φ. 35–38. P. Alfonso, Dialogus inter christianum et judaeum, PL 157, 611. Πρβλ. B. Hirsch-Reich, BTAM, 8, 2488, όπου παρουσιάζεται το έργο του Crocco, 1960· στο ίδιο, M. C., 1079–1080.
4 «Αληθινή λάμψη του Αγίου Πνεύματος».
5 Hans Urs von Balthasar, La gloire et la croix, Styles, 1, σ. 326. Πρβλ. Παράδεισος, 12–14. [Πρβλ. την ισπανική έκδοση, Gloria, τόμ. 3, Estilos laicales, Ediciones Encuentro, Μαδρίτη 1986, σ. 16. — Σ.τ.μ.]
6 «…να φανερώσω αλήθειες που άλλοι δεν έχουν επιχειρήσει να φανερώσουν».
7 Manselli, «Acceptation ou refus du 3me âge», στο Révél. et hist., Aubier, 1971, σ. 134. Πρβλ. Campagnola, σ. 292–303.
8 EM, 4, σ. 344. Πρβλ. M. Reeves, RTAM, 25, 1958, σ. 116–138. Το ίδιο συνέβαινε και με τον Αιγίδιο τον Ρωμαίο: στο ίδιο, σ. 135–138.
9 Παράδεισος, 27, 22–24. Πρβλ. Auguste Valensin, Le christianisme de Dante, Aubier, 1954, σ. 110–113 και 185–187.
10 Βιβλιογραφία στον Bloomfield, σ. 257–258, 303–306, 310–311. Иск, Ubertin von Casale und dessen Ideenkreis, ein Beitrag zum Zeitalter Dantes, Φράιμπουργκ, 1903. Callaey, ό.π., σ. 13, 75–76, 140. Επίσης Gilson, «La conclusion de la Divine Comédie et la mystique franciscaine», RHF, τόμ. 1, 1924, σ. 55–63. Grandmann, «Dante und Joachim von Flore», στο Deutsches Dante Jahrbuch, 1932, σ. 221 κ.ε. A. Piromalli, «G. da Fiore e Dante», στο Letture classensi, Ραβέννα, 1966, σ. 121–170. (Πρβλ. BTAM, XI, σ. 303.)
11 Παράδεισος, 10, 136–138: «Αυτό είναι το αιώνιο φως του Sigieri, ο οποίος, διδάσκοντας στην οδό του Αχύρου, απέδειξε αλήθειες που προκάλεσαν φθόνο». [Ισπανική μετάφραση της BAC, σ. 415. — Σ.τ.μ.]
12 Θα ήταν υπερβολικό να πούμε μαζί με τον E. Buonaiuti, εισαγωγή στο T, σ. LXIV: «Ο ποιητής της ιταλικής πνευματικότητας τον αγιοποίησε [τον Ιωακείμ] για πάντα μέσα στο εκτυφλωτικό φως του Ήλιου».
13 Étienne Gilson, Dante et la philosophie, Vrin, 1959, σ. 256–279: «Le symbolisme de Siger de Brabant».
14 Η κατάσταση ήταν πράγματι πολύ άσχημη. Πρβλ. το κήρυγμά του Super regulam fratrum (μικρό έργο 17), το οποίο άρχιζε με τα λόγια: «Ας έχουμε το ίδιο φρόνημα και ας παραμένουμε στον ίδιο κανόνα».
15 Τόμ. 5, σ. 453, σύμφωνα με τον Hipler. Τίποτε, λένε επίσης, δεν θα μπορούσε να γίνει πιο πρόσφορο για εκείνη την εποχή και εκείνον τον τόπο.
16 Το έργο του είναι «η μεγαλύτερη συστηματική οργάνωση ιδεών που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα»: Gilson, La philosophie du moyen âge, Payot, τόμ. 2, σ. 83. [Στα ισπανικά: La filosofía en la Edad Media, Μαδρίτη: Gredos, 1972. — Σ.τ.μ.]
17 Pierre Chaunu, Le temps des réformes, Fayard, 1975, σ. 98. Βλ. κυρίως τα γραπτά του Étienne Gilson για τον άγιο Θωμά και τον θωμισμό, καθώς και τις εργασίες του π. M. D. Chenu. [Πρβλ. στα ισπανικά: El Tomismo, Universidad de Navarra, 1978· Santo Tomás de Aquino, el Tomismo, Aguilar, Μαδρίτη 1962. — Σ.τ.μ.]
18 Vita S. Thomae Aquinatis, κεφ. 20. Έκδ. D. Prümmer, Fontes vitae S. Thomae Aquinatis, Τουλούζη, 1911–1913, σ. 94.
19 Πολύ περισσότερο, καθώς ο ίδιος είχε παρακολουθήσει τις παραδόσεις του αγίου Θωμά στη Νάπολη, το 1272–1274.
20 Την είχε ρητά κατά νου; Αυτό υποθέτει ο M. Dufeil, σ. 89–90. Είναι τουλάχιστον δυνατό, μολονότι το τέλος της παράδοσης, αρκετά κοινότοπο, δεν φανερώνει κανένα προσωπικό στοιχείο.
21 «…το τέλος της Εκκλησίας, στο οποίο η Αποκάλυψη ολοκληρώνει το περιεχόμενο ολόκληρης της Αγίας Γραφής, έως ότου η νύμφη εισέλθει στον νυμφώνα του Ιησού Χριστού για να μετάσχει στην ένδοξη ζωή, στην οποία είθε να μας οδηγήσει ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός, ο ευλογημένος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν». Opuscula theologica, τόμ. 1, Marietti, 1954, σ. 439.
22 In 3 Sent., dist. 31, q. 2, a. 3· dist. 32, a. 5. Πρβλ. Dufeil, σ. 168. Στη dist. 40, q. 1, a. 4, sol. 1 («ο νέος νόμος βρίσκεται ανάμεσα στην ουράνια Εκκλησία και στην κατάσταση του παλαιού νόμου») και σε άλλες παρόμοιες διατυπώσεις —όπως στο In 4 Sent., dist. 1, q. 1, a. 2, 5— δεν υπάρχει παρά η ηχώ της κοινής παράδοσης, χωρίς κανέναν υπαινιγμό κάποιας συγκεκριμένης πολεμικής. Βλ. επίσης, για παράδειγμα, In Hebr., κεφ. 9, παράδοση 5: «Η τελευταία εποχή είναι η παρούσα κατάσταση, μετά την οποία δεν θα υπάρξει άλλη κατάσταση σωτηρίας».
23 Dist. 43, q. 1, a. 3, sol. 2, ad 3m: «Μολονότι η κατάσταση της Καινής Διαθήκης προεικονίζεται γενικά από την κατάσταση της Παλαιάς Διαθήκης, δεν είναι ωστόσο αναγκαίο το κάθε επιμέρους στοιχείο να αντιστοιχεί στο αντίστοιχό του, ιδίως αφού στον Χριστό έχουν εκπληρωθεί όλοι οι τύποι της Παλαιάς Διαθήκης κ.λπ.». Με αυτή την τελευταία παρατήρηση αποκλείεται κάθε ιστορική αντιστοίχιση.
24 Πρβλ. τον Adam de Perseigne, ο οποίος ρωτούσε τον Ιωακείμ αν γνώριζε το μέλλον «από προφητεία, από εικασία ή από αποκάλυψη».
25 De sensibus…, απάντηση στην πέμπτη ένσταση.
26 Dufeil, σ. 231–232. Ο άγιος Θωμάς έχει δώσει αρκετές αποδείξεις του «εύστοχου βάθους» του, ώστε να μην υπάρχει καμία ανάγκη να επιδιώκουμε να το εγκωμιάσουμε σε παραγράφους όπου δεν κάνει παρά να εκφράζει τις πιο παραδοσιακές απόψεις και με τους πιο συνηθισμένους όρους.
27 «Reprobatum»: δεν είναι το βιβλίο του Ιωακείμ εκείνο που αποδοκιμάζεται, αλλά το «κάποιο εισαγωγικό σύγγραμμα» (quoddam introductorium).
28 Παραθέτει το Γαλ. 1:6: «Απορώ που τόσο γρήγορα απομακρύνεστε από εκείνον που σας κάλεσε στη χάρη του Χριστού και στρέφεστε σε ένα διαφορετικό ευαγγέλιο».
29 Contra impugnantes, μέρος 3, ενότητα 2, κεφ. 5. Opuscula theologica, 2, Marietti, 1954, σ. 105.
30 M. D. Chenu, Introduction à l’étude de S. Thomas d’Aquin, σ. 241. Για τις χρονολογήσεις που υιοθετούνται εδώ ακολουθούμε αυτό το έργο, το οποίο παραμένει θεμελιώδες, σ. 195–225.
31 Ζήτημα 6, άρθρο 2. Πρβλ. Chenu, ό.π., σ. 246.
32 Chenu, ό.π., σ. 242.
33 Το άρθρο εξετάζει το ζήτημα «αν μπορεί ο άνθρωπος να γνωρίζει πότε θα παύσει η κίνηση του ουρανού». Έκδ. Vivès, τόμ. 13, σ. 165.
2 Psalt., φ. 279–280. B, DS, 1184.
3 Ap., φ. 35–38. P. Alfonso, Dialogus inter christianum et judaeum, PL 157, 611. Πρβλ. B. Hirsch-Reich, BTAM, 8, 2488, όπου παρουσιάζεται το έργο του Crocco, 1960· στο ίδιο, M. C., 1079–1080.
4 «Αληθινή λάμψη του Αγίου Πνεύματος».
5 Hans Urs von Balthasar, La gloire et la croix, Styles, 1, σ. 326. Πρβλ. Παράδεισος, 12–14. [Πρβλ. την ισπανική έκδοση, Gloria, τόμ. 3, Estilos laicales, Ediciones Encuentro, Μαδρίτη 1986, σ. 16. — Σ.τ.μ.]
6 «…να φανερώσω αλήθειες που άλλοι δεν έχουν επιχειρήσει να φανερώσουν».
7 Manselli, «Acceptation ou refus du 3me âge», στο Révél. et hist., Aubier, 1971, σ. 134. Πρβλ. Campagnola, σ. 292–303.
8 EM, 4, σ. 344. Πρβλ. M. Reeves, RTAM, 25, 1958, σ. 116–138. Το ίδιο συνέβαινε και με τον Αιγίδιο τον Ρωμαίο: στο ίδιο, σ. 135–138.
9 Παράδεισος, 27, 22–24. Πρβλ. Auguste Valensin, Le christianisme de Dante, Aubier, 1954, σ. 110–113 και 185–187.
10 Βιβλιογραφία στον Bloomfield, σ. 257–258, 303–306, 310–311. Иск, Ubertin von Casale und dessen Ideenkreis, ein Beitrag zum Zeitalter Dantes, Φράιμπουργκ, 1903. Callaey, ό.π., σ. 13, 75–76, 140. Επίσης Gilson, «La conclusion de la Divine Comédie et la mystique franciscaine», RHF, τόμ. 1, 1924, σ. 55–63. Grandmann, «Dante und Joachim von Flore», στο Deutsches Dante Jahrbuch, 1932, σ. 221 κ.ε. A. Piromalli, «G. da Fiore e Dante», στο Letture classensi, Ραβέννα, 1966, σ. 121–170. (Πρβλ. BTAM, XI, σ. 303.)
11 Παράδεισος, 10, 136–138: «Αυτό είναι το αιώνιο φως του Sigieri, ο οποίος, διδάσκοντας στην οδό του Αχύρου, απέδειξε αλήθειες που προκάλεσαν φθόνο». [Ισπανική μετάφραση της BAC, σ. 415. — Σ.τ.μ.]
12 Θα ήταν υπερβολικό να πούμε μαζί με τον E. Buonaiuti, εισαγωγή στο T, σ. LXIV: «Ο ποιητής της ιταλικής πνευματικότητας τον αγιοποίησε [τον Ιωακείμ] για πάντα μέσα στο εκτυφλωτικό φως του Ήλιου».
13 Étienne Gilson, Dante et la philosophie, Vrin, 1959, σ. 256–279: «Le symbolisme de Siger de Brabant».
14 Η κατάσταση ήταν πράγματι πολύ άσχημη. Πρβλ. το κήρυγμά του Super regulam fratrum (μικρό έργο 17), το οποίο άρχιζε με τα λόγια: «Ας έχουμε το ίδιο φρόνημα και ας παραμένουμε στον ίδιο κανόνα».
15 Τόμ. 5, σ. 453, σύμφωνα με τον Hipler. Τίποτε, λένε επίσης, δεν θα μπορούσε να γίνει πιο πρόσφορο για εκείνη την εποχή και εκείνον τον τόπο.
16 Το έργο του είναι «η μεγαλύτερη συστηματική οργάνωση ιδεών που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα»: Gilson, La philosophie du moyen âge, Payot, τόμ. 2, σ. 83. [Στα ισπανικά: La filosofía en la Edad Media, Μαδρίτη: Gredos, 1972. — Σ.τ.μ.]
17 Pierre Chaunu, Le temps des réformes, Fayard, 1975, σ. 98. Βλ. κυρίως τα γραπτά του Étienne Gilson για τον άγιο Θωμά και τον θωμισμό, καθώς και τις εργασίες του π. M. D. Chenu. [Πρβλ. στα ισπανικά: El Tomismo, Universidad de Navarra, 1978· Santo Tomás de Aquino, el Tomismo, Aguilar, Μαδρίτη 1962. — Σ.τ.μ.]
18 Vita S. Thomae Aquinatis, κεφ. 20. Έκδ. D. Prümmer, Fontes vitae S. Thomae Aquinatis, Τουλούζη, 1911–1913, σ. 94.
19 Πολύ περισσότερο, καθώς ο ίδιος είχε παρακολουθήσει τις παραδόσεις του αγίου Θωμά στη Νάπολη, το 1272–1274.
20 Την είχε ρητά κατά νου; Αυτό υποθέτει ο M. Dufeil, σ. 89–90. Είναι τουλάχιστον δυνατό, μολονότι το τέλος της παράδοσης, αρκετά κοινότοπο, δεν φανερώνει κανένα προσωπικό στοιχείο.
21 «…το τέλος της Εκκλησίας, στο οποίο η Αποκάλυψη ολοκληρώνει το περιεχόμενο ολόκληρης της Αγίας Γραφής, έως ότου η νύμφη εισέλθει στον νυμφώνα του Ιησού Χριστού για να μετάσχει στην ένδοξη ζωή, στην οποία είθε να μας οδηγήσει ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός, ο ευλογημένος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν». Opuscula theologica, τόμ. 1, Marietti, 1954, σ. 439.
22 In 3 Sent., dist. 31, q. 2, a. 3· dist. 32, a. 5. Πρβλ. Dufeil, σ. 168. Στη dist. 40, q. 1, a. 4, sol. 1 («ο νέος νόμος βρίσκεται ανάμεσα στην ουράνια Εκκλησία και στην κατάσταση του παλαιού νόμου») και σε άλλες παρόμοιες διατυπώσεις —όπως στο In 4 Sent., dist. 1, q. 1, a. 2, 5— δεν υπάρχει παρά η ηχώ της κοινής παράδοσης, χωρίς κανέναν υπαινιγμό κάποιας συγκεκριμένης πολεμικής. Βλ. επίσης, για παράδειγμα, In Hebr., κεφ. 9, παράδοση 5: «Η τελευταία εποχή είναι η παρούσα κατάσταση, μετά την οποία δεν θα υπάρξει άλλη κατάσταση σωτηρίας».
23 Dist. 43, q. 1, a. 3, sol. 2, ad 3m: «Μολονότι η κατάσταση της Καινής Διαθήκης προεικονίζεται γενικά από την κατάσταση της Παλαιάς Διαθήκης, δεν είναι ωστόσο αναγκαίο το κάθε επιμέρους στοιχείο να αντιστοιχεί στο αντίστοιχό του, ιδίως αφού στον Χριστό έχουν εκπληρωθεί όλοι οι τύποι της Παλαιάς Διαθήκης κ.λπ.». Με αυτή την τελευταία παρατήρηση αποκλείεται κάθε ιστορική αντιστοίχιση.
24 Πρβλ. τον Adam de Perseigne, ο οποίος ρωτούσε τον Ιωακείμ αν γνώριζε το μέλλον «από προφητεία, από εικασία ή από αποκάλυψη».
25 De sensibus…, απάντηση στην πέμπτη ένσταση.
26 Dufeil, σ. 231–232. Ο άγιος Θωμάς έχει δώσει αρκετές αποδείξεις του «εύστοχου βάθους» του, ώστε να μην υπάρχει καμία ανάγκη να επιδιώκουμε να το εγκωμιάσουμε σε παραγράφους όπου δεν κάνει παρά να εκφράζει τις πιο παραδοσιακές απόψεις και με τους πιο συνηθισμένους όρους.
27 «Reprobatum»: δεν είναι το βιβλίο του Ιωακείμ εκείνο που αποδοκιμάζεται, αλλά το «κάποιο εισαγωγικό σύγγραμμα» (quoddam introductorium).
28 Παραθέτει το Γαλ. 1:6: «Απορώ που τόσο γρήγορα απομακρύνεστε από εκείνον που σας κάλεσε στη χάρη του Χριστού και στρέφεστε σε ένα διαφορετικό ευαγγέλιο».
29 Contra impugnantes, μέρος 3, ενότητα 2, κεφ. 5. Opuscula theologica, 2, Marietti, 1954, σ. 105.
30 M. D. Chenu, Introduction à l’étude de S. Thomas d’Aquin, σ. 241. Για τις χρονολογήσεις που υιοθετούνται εδώ ακολουθούμε αυτό το έργο, το οποίο παραμένει θεμελιώδες, σ. 195–225.
31 Ζήτημα 6, άρθρο 2. Πρβλ. Chenu, ό.π., σ. 246.
32 Chenu, ό.π., σ. 242.
33 Το άρθρο εξετάζει το ζήτημα «αν μπορεί ο άνθρωπος να γνωρίζει πότε θα παύσει η κίνηση του ουρανού». Έκδ. Vivès, τόμ. 13, σ. 165.

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου