Συνέχεια από Σάββατο 31. Οκτωβρίου 2026
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 18
ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΟΙ ΕΛΕΓΧΟΙ
Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori
Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016
Κατηγορίαι
μετάφραση και σημειώσεις της Marina Bernardini
[Το να λέγεται κάτι για ένα υποκείμενο και το να είναι σε ένα υποκείμενο]
2. Τῶν λεγομένων τὰ μὲν κατὰ συμπλοκὴν λέγεται, τὰ δὲ ἄνευ συμπλοκῆς, τὰ μὲν οὖν κατὰ συμπλοκήν, οἷον ἄνθρωπος τρέχει, ἄνθρωπος νικᾷ· τὰ δὲ ἄνευ συμπλοκῆς, οἷον ἄνθρωπος, βοῦς, τρέχει, νικᾷ.
Τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ' ὑποκειμένου τινὸς λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστιν, οἷον ἄνθρωπος καθ' ὑποκειμένου μὲν λέγεται τοῦ τινὸς ἀνθρώπου, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστιν· τὰ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ μέν έστι, καθ' ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται, – ἐν ὑποκειμένῳ δὲ λέγω ὃ ἔν τινι μὴ ὡς μέρος -καθ' ὑπάρχον ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἐστίν, – οἷον ἡ τὶς γραμματικὴ ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῇ ψυχῇ, καθ' ύποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται, καὶ τὸ τὶ λευκὸν ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῷ σώματι, – ἅπαν γὰρ χρῶμα ἐν σώματι, - καθ'ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται· τὰ δὲ καθ' ὑποκειμένου τε λέγεται καὶ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν, οἷον ἡ ἐπιστήμη ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῇ ψυχῇ, καθ' ὑποκειμένου δὲ λέγεται τῆς γραμματικῆς· τὰ δὲ οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ' ὑποκειμένου λέγεται, οἷον ὁ τὶς ἄνθρωπος ἢ ὁ τὶς ἵππος, -οὐδὲν γὰρ τῶν τοιούτων οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ' ὑποκειμένου λέγεται· - ἁπλῶς δὲ τὰ ἄτομα καὶ ἓν ἀριθμῷ κατ' οὐδενὸς ὑποκειμένου λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ ἔνια οὐδὲν κωλύει εἶναι· ἡ γὰρ τὶς γραμματικὴ τῶν ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν.
[Το να λέγεται κάτι για ένα υποκείμενο και το να είναι σε ένα υποκείμενο] [11]
2 Από όσα λέγονται[12], άλλα λέγονται με σύνδεση*[13] και άλλα χωρίς σύνδεση[14]: με σύνδεση λέγονται, για παράδειγμα, «ο άνθρωπος τρέχει», «ο άνθρωπος νικά»· χωρίς σύνδεση, αντίθετα, λέγονται, για παράδειγμα, «άνθρωπος», «βόδι», «τρέχει», «νικά»[15].
(1) Ορισμένα όντα[16] λέγονται για ένα υποκείμενο*[17], αλλά δεν είναι σε κανένα υποκείμενο: το «άνθρωπος», για παράδειγμα, λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, αλλά δεν είναι σε κανένα υποκείμενο[18]. (2) Άλλα όντα, πάλι, είναι σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο —με το «σε ένα υποκείμενο» εννοώ εκείνο που, ενώ ενυπάρχει σε κάτι, όχι όμως ως μέρος του*, δεν μπορεί να υπάρξει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι[19]—: μια συγκεκριμένη γνώση γραμματικής, για παράδειγμα, είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή*, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο· και ένα συγκεκριμένο λευκό* είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στο σώμα —διότι κάθε χρώμα είναι σε ένα σώμα—, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο[20]. (3) Άλλα όντα, ακόμη, λέγονται για ένα υποκείμενο και είναι σε ένα υποκείμενο: η επιστήμη*, για παράδειγμα, είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή, και λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για τη γραμματική[21]. (4) Άλλα όντα, τέλος, ούτε είναι σε ένα υποκείμενο ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο, όπως, για παράδειγμα, ένας συγκεκριμένος άνθρωπος ή ένα συγκεκριμένο άλογο: διότι κανένα από αυτά ούτε είναι σε ένα υποκείμενο ούτε λέγεται για κάποιο υποκείμενο[22]. Γενικά*, τα ατομικά όντα και όσα είναι ένα ως προς τον αριθμό δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο· ωστόσο, τίποτε δεν εμποδίζει ορισμένα από αυτά να είναι σε ένα υποκείμενο: μια συγκεκριμένη γνώση γραμματικής, πράγματι, είναι σε ένα υποκείμενο.
Σημειώσεις:
11 2. Το κεφάλαιο μπορεί να χωριστεί σε δύο μέρη. Στο πρώτο (Κατ. 1a16–19) διακρίνονται οι πραγματικότητες που λέγονται με σύνδεση (για παράδειγμα, ο άνθρωπος τρέχει, ο άνθρωπος νικά) από εκείνες που λέγονται χωρίς σύνδεση (για παράδειγμα, άνθρωπος, βόδι, τρέχει, νικά). Στο δεύτερο μέρος (Κατ. 1a20–b9) γίνεται η διαίρεση των όντων σε τέσσερις ομάδες: (1) εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο, αλλά δεν είναι σε ένα υποκείμενο —με το «σε ένα υποκείμενο» εννοείται εκείνο που, ενώ ενυπάρχει σε κάτι, όχι όμως ως μέρος του, δεν μπορεί να υπάρξει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι· (2) εκείνα που είναι σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο· (3) εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο και είναι σε ένα υποκείμενο· (4) εκείνα που ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο ούτε είναι σε ένα υποκείμενο.
12 Με το «όσα λέγονται» μεταφράζεται η ελληνική έκφραση τὰ λεγόμενα (ta legomena), η οποία ήδη από την αρχαιότητα έχει προκαλέσει εκτενή συζήτηση: το ερώτημα είναι αν πρέπει να θεωρηθεί ότι αναφέρεται στις σημαινόμενες πραγματικότητες ή στις σημαίνουσες εκφράσεις. Ο Σιμπλίκιος (Εἰς Κατ. 41,6–15) καθιστά ακόμη πιο σύνθετο το πεδίο των δυνατών ερμηνειών των λεγομένων, υποστηρίζοντας ότι μπορούν να κατανοηθούν με τέσσερις διαφορετικές σημασίες: 1) ως τα πράγματα (πράγματα, pragmata) στα οποία αναφέρονται οι λόγοι, καθόσον εκφράζονται με τις λέξεις· 2) ως τα νοήματα (νοήματα, noemata) που αφορούν τα πράγματα, οι έννοιες που αναφέρονται σε πραγματικότητες· 3) ως οι σημαίνουσες εκφράσεις (λέξις, lexis)· 4) ως κάθε είδους έκφραση, ακόμη και όσες στερούνται σημασίας, οι οποίες, παρότι δεν έχουν κάποιο αντίστοιχο στην πραγματικότητα, μπορούν ωστόσο να εκφωνηθούν. Ακολουθώντας την αυθεντία του Αλεξάνδρου Αφροδισιέως, ο Σιμπλίκιος (Εἰς Κατ. 10,8–9· 41,21–28) τάσσεται υπέρ της ερμηνείας των λεγομένων όχι ως σημαινόμενων πραγματικοτήτων, αλλά ως εκφράσεων που εξετάζονται ακριβώς ως προς τη θεμελιώδη ιδιότητά τους να σημαίνουν την πραγματικότητα. Στην παρούσα μετάφραση επιλέχθηκε η απόδοση «όσα λέγονται», αφενός για να διατηρηθεί η διάκριση από τα τὰ ὄντα (ta onta, τα όντα), για τα οποία θα γίνει λόγος στο δεύτερο μέρος του κεφαλαίου, και αφετέρου για να μη διαχωριστούν υπερβολικά αυστηρά το οντολογικό, το λογικό και το γλωσσικό επίπεδο, τα οποία είναι παρόντα και αλληλένδετα στο κείμενο. Για το τελευταίο αυτό σημείο πρβλ. Εισαγωγικό δοκίμιο στις Κατηγορίες, σ. 47–52· M. Migliori, Γενική εισαγωγή, σ. XXVII–XXXIII· και L. Palpacelli, Εισαγωγικό δοκίμιο στο Περί ερμηνείας, σ. 181–188, που περιλαμβάνονται στον παρόντα τόμο.
13 Με το «σύνδεση» μεταφράζεται ο ελληνικός όρος συμπλοκή (symploke), τον οποίο είχε ήδη χρησιμοποιήσει ο Πλάτων στον Σοφιστή (261D–263B) και ο οποίος δεν δηλώνει οποιοδήποτε είδος ένωσης, σύζευξης ή σύνθεσης λέξεων, αλλά ακριβώς εκείνη τη σύνδεση που επιτρέπει να αποδοθεί αλήθεια ή ψεύδος στην απόφανση που σχηματίζεται. Πρβλ. Κατ. 4, 2a5–10· Περὶ ἑρμηνείας 1, 16a12–16.
14 Οι πραγματικότητες που λέγονται χωρίς σύνδεση είναι εκείνες που στη συνέχεια θα διαιρεθούν στις δέκα κατηγορίες (πρβλ. Κατ. 4, 1b25–27).
15 Όπως προκύπτει από τα παραδείγματα, τα ονόματα και τα ρήματα, εξεταζόμενα καθαυτά, όταν δεν συνδέονται μεταξύ τους, είναι απλές έννοιες που δεν εμπίπτουν στην αλήθεια και στο ψεύδος. Για να υπάρξει μια απόφανση επιδεκτική αλήθειας ή ψεύδους, πρέπει να υπάρχει σύνδεση ανάμεσα σε ένα όνομα και ένα ρήμα.
16 Με το «όντα» μεταφράζεται το ελληνικό τὰ ὄντα (ta onta, κυριολεκτικά «τα πράγματα που είναι»).
17 Με το «υποκείμενο» μεταφράζεται το ελληνικό ὑποκείμενον (hypokeimenon), κυριολεκτικά «εκείνο που βρίσκεται από κάτω». Πρβλ. Εισαγωγικό δοκίμιο στις Κατηγορίες, σ. 42–43.
18 Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τα όντα που λέγονται για το υποκείμενο, του οποίου αποτελούν ουσιώδη κατηγορήματα: ανήκουν, δηλαδή, στην ουσία του και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να δοθεί ο ορισμός του. Το «άνθρωπος», για παράδειγμα, λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, για ένα άτομο, επειδή κάθε άνθρωπος ανήκει ουσιωδώς στο ανθρώπινο είδος. Αυτά τα όντα δεν είναι σε ένα υποκείμενο, επειδή δεν εξαντλούνται σε αυτό: το «άνθρωπος», για παράδειγμα, δεν εξαντλείται σε έναν μεμονωμένο άνθρωπο, αλλά κατηγορείται για περισσότερα υποκείμενα, δηλαδή για όλους τους ανθρώπους, και επομένως μπορεί να χωριστεί από το υποκείμενο για το οποίο κατηγορείται. Σε αυτή την πρώτη ομάδα, η οποία περιλαμβάνει εκείνα τα όντα που, καθόσον δεν είναι σε ένα υποκείμενο, είναι ουσίες και, καθόσον λέγονται για ένα υποκείμενο, είναι κοινά κατηγορήματα —εφόσον λέγονται για περισσότερα υποκείμενα—, ανήκουν τα γένη και τα είδη, τα οποία, όπως θα δούμε, ο Αριστοτέλης ονομάζει «δεύτερες ουσίες» (πρβλ. Κατ. 5, 2a14–19).
19 Το «είναι σε» δηλώνει την περίπτωση κάποιου πράγματος που είναι παρόν ή ενυπάρχει σε ένα υποκείμενο, όχι όμως ως μέρος του, και το οποίο δεν θα μπορούσε να υπάρχει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι. Λόγω αυτής της αδυναμίας χωρισμού από το υπόστρωμα και της αδυναμίας να υπάρξει πέρα από αυτό, το «είναι σε», όπως προκύπτει από τα παραδείγματα, απαντά στην περίπτωση των κατά συμβεβηκός προσδιορισμών. Πρβλ. Ἀναλυτικὰ ὕστερα I 22, 83a24–28.
20 Μια συγκεκριμένη γραμματική γνώση ανήκει στη δεύτερη ομάδα όντων, καθόσον είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή, επειδή δεν θα μπορούσε να χωριστεί από αυτήν χωρίς να πάψει να υπάρχει, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο, επειδή δεν είναι κοινό κατηγόρημα, αλλά μια επιμέρους εξειδίκευση της επιστήμης.
21 Η επιστήμη ανήκει στην τρίτη ομάδα όντων, καθόσον είναι σε ένα υπόστρωμα, δηλαδή στην ψυχή, επειδή δεν θα μπορούσε να υπάρχει επιστήμη αν δεν υπήρχε ένα υποκείμενο που να τη στηρίζει, και λέγεται για ένα άλλο υποκείμενο, για παράδειγμα για τη γραμματική, επειδή η τελευταία αποτελεί επιμέρους εξειδίκευση της επιστήμης και η επιστήμη είναι κοινό κατηγόρημα.
22 Η τέταρτη ομάδα, η οποία περιλαμβάνει τα όντα που ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο ούτε είναι σε ένα υποκείμενο, είναι εκείνη στην οποία ανήκουν οι επιμέρους ουσίες, οι λεγόμενες «πρώτες» (πρβλ. Κατ. 5, 2a11–14), όπως, για παράδειγμα, ένας συγκεκριμένος άνθρωπος ή ένα συγκεκριμένο άλογο. Αυτές δεν μπορούν να κατηγορηθούν για κάτι άλλο και, επομένως, δεν μπορούν κυριολεκτικά να ονομαστούν «κατηγορίες», λέξη που στα ελληνικά σημαίνει ακριβώς «κατηγορήματα». Ο R. Bodéüs, Aristote, Les Catégories, Les Belles Lettres, Paris 2001, σ. 4, σημ. 3, υπογραμμίζει ότι αυτές οι πραγματικότητες έχουν την ιδιαιτερότητα να μπορούν να δηλώνονται με κύρια ονόματα, όπως, για παράδειγμα, Σωκράτης ή Βουκεφάλας, όταν πρόκειται για άνθρωπο ή για οικόσιτο ζώο. Ο Αριστοτέλης, ωστόσο, δεν παραθέτει κύρια ονόματα ανάμεσα στα παραδείγματα, πιθανότατα επειδή δεν υπάρχουν πραγματικά ονόματα για κάθε άτομο, αλλά αυτά είναι αποκλειστικά συμβατικά και αποδίδονται κατ’ επιλογήν (πρβλ. Μετὰ τὰ φυσικά VII 10, 1035b2–3).
ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΟΙ ΕΛΕΓΧΟΙ
Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori
Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016
Κατηγορίαι
μετάφραση και σημειώσεις της Marina Bernardini
[Το να λέγεται κάτι για ένα υποκείμενο και το να είναι σε ένα υποκείμενο]
2. Τῶν λεγομένων τὰ μὲν κατὰ συμπλοκὴν λέγεται, τὰ δὲ ἄνευ συμπλοκῆς, τὰ μὲν οὖν κατὰ συμπλοκήν, οἷον ἄνθρωπος τρέχει, ἄνθρωπος νικᾷ· τὰ δὲ ἄνευ συμπλοκῆς, οἷον ἄνθρωπος, βοῦς, τρέχει, νικᾷ.
Τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ' ὑποκειμένου τινὸς λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστιν, οἷον ἄνθρωπος καθ' ὑποκειμένου μὲν λέγεται τοῦ τινὸς ἀνθρώπου, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστιν· τὰ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ μέν έστι, καθ' ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται, – ἐν ὑποκειμένῳ δὲ λέγω ὃ ἔν τινι μὴ ὡς μέρος -καθ' ὑπάρχον ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἐστίν, – οἷον ἡ τὶς γραμματικὴ ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῇ ψυχῇ, καθ' ύποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται, καὶ τὸ τὶ λευκὸν ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῷ σώματι, – ἅπαν γὰρ χρῶμα ἐν σώματι, - καθ'ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται· τὰ δὲ καθ' ὑποκειμένου τε λέγεται καὶ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν, οἷον ἡ ἐπιστήμη ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῇ ψυχῇ, καθ' ὑποκειμένου δὲ λέγεται τῆς γραμματικῆς· τὰ δὲ οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ' ὑποκειμένου λέγεται, οἷον ὁ τὶς ἄνθρωπος ἢ ὁ τὶς ἵππος, -οὐδὲν γὰρ τῶν τοιούτων οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ' ὑποκειμένου λέγεται· - ἁπλῶς δὲ τὰ ἄτομα καὶ ἓν ἀριθμῷ κατ' οὐδενὸς ὑποκειμένου λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ ἔνια οὐδὲν κωλύει εἶναι· ἡ γὰρ τὶς γραμματικὴ τῶν ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν.
[Το να λέγεται κάτι για ένα υποκείμενο και το να είναι σε ένα υποκείμενο] [11]
2 Από όσα λέγονται[12], άλλα λέγονται με σύνδεση*[13] και άλλα χωρίς σύνδεση[14]: με σύνδεση λέγονται, για παράδειγμα, «ο άνθρωπος τρέχει», «ο άνθρωπος νικά»· χωρίς σύνδεση, αντίθετα, λέγονται, για παράδειγμα, «άνθρωπος», «βόδι», «τρέχει», «νικά»[15].
(1) Ορισμένα όντα[16] λέγονται για ένα υποκείμενο*[17], αλλά δεν είναι σε κανένα υποκείμενο: το «άνθρωπος», για παράδειγμα, λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, αλλά δεν είναι σε κανένα υποκείμενο[18]. (2) Άλλα όντα, πάλι, είναι σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο —με το «σε ένα υποκείμενο» εννοώ εκείνο που, ενώ ενυπάρχει σε κάτι, όχι όμως ως μέρος του*, δεν μπορεί να υπάρξει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι[19]—: μια συγκεκριμένη γνώση γραμματικής, για παράδειγμα, είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή*, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο· και ένα συγκεκριμένο λευκό* είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στο σώμα —διότι κάθε χρώμα είναι σε ένα σώμα—, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο[20]. (3) Άλλα όντα, ακόμη, λέγονται για ένα υποκείμενο και είναι σε ένα υποκείμενο: η επιστήμη*, για παράδειγμα, είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή, και λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για τη γραμματική[21]. (4) Άλλα όντα, τέλος, ούτε είναι σε ένα υποκείμενο ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο, όπως, για παράδειγμα, ένας συγκεκριμένος άνθρωπος ή ένα συγκεκριμένο άλογο: διότι κανένα από αυτά ούτε είναι σε ένα υποκείμενο ούτε λέγεται για κάποιο υποκείμενο[22]. Γενικά*, τα ατομικά όντα και όσα είναι ένα ως προς τον αριθμό δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο· ωστόσο, τίποτε δεν εμποδίζει ορισμένα από αυτά να είναι σε ένα υποκείμενο: μια συγκεκριμένη γνώση γραμματικής, πράγματι, είναι σε ένα υποκείμενο.
Σημειώσεις:
11 2. Το κεφάλαιο μπορεί να χωριστεί σε δύο μέρη. Στο πρώτο (Κατ. 1a16–19) διακρίνονται οι πραγματικότητες που λέγονται με σύνδεση (για παράδειγμα, ο άνθρωπος τρέχει, ο άνθρωπος νικά) από εκείνες που λέγονται χωρίς σύνδεση (για παράδειγμα, άνθρωπος, βόδι, τρέχει, νικά). Στο δεύτερο μέρος (Κατ. 1a20–b9) γίνεται η διαίρεση των όντων σε τέσσερις ομάδες: (1) εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο, αλλά δεν είναι σε ένα υποκείμενο —με το «σε ένα υποκείμενο» εννοείται εκείνο που, ενώ ενυπάρχει σε κάτι, όχι όμως ως μέρος του, δεν μπορεί να υπάρξει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι· (2) εκείνα που είναι σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο· (3) εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο και είναι σε ένα υποκείμενο· (4) εκείνα που ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο ούτε είναι σε ένα υποκείμενο.
12 Με το «όσα λέγονται» μεταφράζεται η ελληνική έκφραση τὰ λεγόμενα (ta legomena), η οποία ήδη από την αρχαιότητα έχει προκαλέσει εκτενή συζήτηση: το ερώτημα είναι αν πρέπει να θεωρηθεί ότι αναφέρεται στις σημαινόμενες πραγματικότητες ή στις σημαίνουσες εκφράσεις. Ο Σιμπλίκιος (Εἰς Κατ. 41,6–15) καθιστά ακόμη πιο σύνθετο το πεδίο των δυνατών ερμηνειών των λεγομένων, υποστηρίζοντας ότι μπορούν να κατανοηθούν με τέσσερις διαφορετικές σημασίες: 1) ως τα πράγματα (πράγματα, pragmata) στα οποία αναφέρονται οι λόγοι, καθόσον εκφράζονται με τις λέξεις· 2) ως τα νοήματα (νοήματα, noemata) που αφορούν τα πράγματα, οι έννοιες που αναφέρονται σε πραγματικότητες· 3) ως οι σημαίνουσες εκφράσεις (λέξις, lexis)· 4) ως κάθε είδους έκφραση, ακόμη και όσες στερούνται σημασίας, οι οποίες, παρότι δεν έχουν κάποιο αντίστοιχο στην πραγματικότητα, μπορούν ωστόσο να εκφωνηθούν. Ακολουθώντας την αυθεντία του Αλεξάνδρου Αφροδισιέως, ο Σιμπλίκιος (Εἰς Κατ. 10,8–9· 41,21–28) τάσσεται υπέρ της ερμηνείας των λεγομένων όχι ως σημαινόμενων πραγματικοτήτων, αλλά ως εκφράσεων που εξετάζονται ακριβώς ως προς τη θεμελιώδη ιδιότητά τους να σημαίνουν την πραγματικότητα. Στην παρούσα μετάφραση επιλέχθηκε η απόδοση «όσα λέγονται», αφενός για να διατηρηθεί η διάκριση από τα τὰ ὄντα (ta onta, τα όντα), για τα οποία θα γίνει λόγος στο δεύτερο μέρος του κεφαλαίου, και αφετέρου για να μη διαχωριστούν υπερβολικά αυστηρά το οντολογικό, το λογικό και το γλωσσικό επίπεδο, τα οποία είναι παρόντα και αλληλένδετα στο κείμενο. Για το τελευταίο αυτό σημείο πρβλ. Εισαγωγικό δοκίμιο στις Κατηγορίες, σ. 47–52· M. Migliori, Γενική εισαγωγή, σ. XXVII–XXXIII· και L. Palpacelli, Εισαγωγικό δοκίμιο στο Περί ερμηνείας, σ. 181–188, που περιλαμβάνονται στον παρόντα τόμο.
13 Με το «σύνδεση» μεταφράζεται ο ελληνικός όρος συμπλοκή (symploke), τον οποίο είχε ήδη χρησιμοποιήσει ο Πλάτων στον Σοφιστή (261D–263B) και ο οποίος δεν δηλώνει οποιοδήποτε είδος ένωσης, σύζευξης ή σύνθεσης λέξεων, αλλά ακριβώς εκείνη τη σύνδεση που επιτρέπει να αποδοθεί αλήθεια ή ψεύδος στην απόφανση που σχηματίζεται. Πρβλ. Κατ. 4, 2a5–10· Περὶ ἑρμηνείας 1, 16a12–16.
14 Οι πραγματικότητες που λέγονται χωρίς σύνδεση είναι εκείνες που στη συνέχεια θα διαιρεθούν στις δέκα κατηγορίες (πρβλ. Κατ. 4, 1b25–27).
15 Όπως προκύπτει από τα παραδείγματα, τα ονόματα και τα ρήματα, εξεταζόμενα καθαυτά, όταν δεν συνδέονται μεταξύ τους, είναι απλές έννοιες που δεν εμπίπτουν στην αλήθεια και στο ψεύδος. Για να υπάρξει μια απόφανση επιδεκτική αλήθειας ή ψεύδους, πρέπει να υπάρχει σύνδεση ανάμεσα σε ένα όνομα και ένα ρήμα.
16 Με το «όντα» μεταφράζεται το ελληνικό τὰ ὄντα (ta onta, κυριολεκτικά «τα πράγματα που είναι»).
17 Με το «υποκείμενο» μεταφράζεται το ελληνικό ὑποκείμενον (hypokeimenon), κυριολεκτικά «εκείνο που βρίσκεται από κάτω». Πρβλ. Εισαγωγικό δοκίμιο στις Κατηγορίες, σ. 42–43.
18 Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τα όντα που λέγονται για το υποκείμενο, του οποίου αποτελούν ουσιώδη κατηγορήματα: ανήκουν, δηλαδή, στην ουσία του και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να δοθεί ο ορισμός του. Το «άνθρωπος», για παράδειγμα, λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, για ένα άτομο, επειδή κάθε άνθρωπος ανήκει ουσιωδώς στο ανθρώπινο είδος. Αυτά τα όντα δεν είναι σε ένα υποκείμενο, επειδή δεν εξαντλούνται σε αυτό: το «άνθρωπος», για παράδειγμα, δεν εξαντλείται σε έναν μεμονωμένο άνθρωπο, αλλά κατηγορείται για περισσότερα υποκείμενα, δηλαδή για όλους τους ανθρώπους, και επομένως μπορεί να χωριστεί από το υποκείμενο για το οποίο κατηγορείται. Σε αυτή την πρώτη ομάδα, η οποία περιλαμβάνει εκείνα τα όντα που, καθόσον δεν είναι σε ένα υποκείμενο, είναι ουσίες και, καθόσον λέγονται για ένα υποκείμενο, είναι κοινά κατηγορήματα —εφόσον λέγονται για περισσότερα υποκείμενα—, ανήκουν τα γένη και τα είδη, τα οποία, όπως θα δούμε, ο Αριστοτέλης ονομάζει «δεύτερες ουσίες» (πρβλ. Κατ. 5, 2a14–19).
19 Το «είναι σε» δηλώνει την περίπτωση κάποιου πράγματος που είναι παρόν ή ενυπάρχει σε ένα υποκείμενο, όχι όμως ως μέρος του, και το οποίο δεν θα μπορούσε να υπάρχει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι. Λόγω αυτής της αδυναμίας χωρισμού από το υπόστρωμα και της αδυναμίας να υπάρξει πέρα από αυτό, το «είναι σε», όπως προκύπτει από τα παραδείγματα, απαντά στην περίπτωση των κατά συμβεβηκός προσδιορισμών. Πρβλ. Ἀναλυτικὰ ὕστερα I 22, 83a24–28.
20 Μια συγκεκριμένη γραμματική γνώση ανήκει στη δεύτερη ομάδα όντων, καθόσον είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή, επειδή δεν θα μπορούσε να χωριστεί από αυτήν χωρίς να πάψει να υπάρχει, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο, επειδή δεν είναι κοινό κατηγόρημα, αλλά μια επιμέρους εξειδίκευση της επιστήμης.
21 Η επιστήμη ανήκει στην τρίτη ομάδα όντων, καθόσον είναι σε ένα υπόστρωμα, δηλαδή στην ψυχή, επειδή δεν θα μπορούσε να υπάρχει επιστήμη αν δεν υπήρχε ένα υποκείμενο που να τη στηρίζει, και λέγεται για ένα άλλο υποκείμενο, για παράδειγμα για τη γραμματική, επειδή η τελευταία αποτελεί επιμέρους εξειδίκευση της επιστήμης και η επιστήμη είναι κοινό κατηγόρημα.
22 Η τέταρτη ομάδα, η οποία περιλαμβάνει τα όντα που ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο ούτε είναι σε ένα υποκείμενο, είναι εκείνη στην οποία ανήκουν οι επιμέρους ουσίες, οι λεγόμενες «πρώτες» (πρβλ. Κατ. 5, 2a11–14), όπως, για παράδειγμα, ένας συγκεκριμένος άνθρωπος ή ένα συγκεκριμένο άλογο. Αυτές δεν μπορούν να κατηγορηθούν για κάτι άλλο και, επομένως, δεν μπορούν κυριολεκτικά να ονομαστούν «κατηγορίες», λέξη που στα ελληνικά σημαίνει ακριβώς «κατηγορήματα». Ο R. Bodéüs, Aristote, Les Catégories, Les Belles Lettres, Paris 2001, σ. 4, σημ. 3, υπογραμμίζει ότι αυτές οι πραγματικότητες έχουν την ιδιαιτερότητα να μπορούν να δηλώνονται με κύρια ονόματα, όπως, για παράδειγμα, Σωκράτης ή Βουκεφάλας, όταν πρόκειται για άνθρωπο ή για οικόσιτο ζώο. Ο Αριστοτέλης, ωστόσο, δεν παραθέτει κύρια ονόματα ανάμεσα στα παραδείγματα, πιθανότατα επειδή δεν υπάρχουν πραγματικά ονόματα για κάθε άτομο, αλλά αυτά είναι αποκλειστικά συμβατικά και αποδίδονται κατ’ επιλογήν (πρβλ. Μετὰ τὰ φυσικά VII 10, 1035b2–3).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου