Συνέχεια από: Τετάρτη 18 Νοεμβρίου 2026

Έντμουντ Χούσερλ
Μετάφραση: J. N. Findlay
από τη δεύτερη γερμανική έκδοση του Logische Untersuchungen
με νέο Πρόλογο του Michael Dummett
και επιμέλεια με νέα Εισαγωγή του Dermot Moran
Εισαγωγή του Dermot Moran (συνέχεια)
Οι δημοσιευμένες αναθεωρήσεις των Λογικών Ερευνών (1913, 1921)
Η λογική δεν είναι ψυχολογία
Σχεδόν αμέσως μετά την εμφάνιση της πρώτης έκδοσης των Λογικών Ερευνών, ο Husserl άρχισε να εκφράζει τη δυσαρέσκειά του για ορισμένες διατυπώσεις της και να προβαίνει σε αναθεωρήσεις. Στις διαλέξεις του για τη θεωρία της γνώσης το 1902/03 διασαφήνιζε ήδη τη διάκριση ανάμεσα στη φαινομενολογία, την οποία χαρακτήριζε «καθαρή θεωρία των ουσιών» (reine Wesenslehre), και στην περιγραφική ψυχολογία.³⁷ Οι πρώτες ευκαιρίες, όμως, να διατυπώσει δημόσια αυτές τις απόψεις παρουσιάστηκαν το 1903: στην απάντησή του σε έναν επικριτή του, τον Melchior Palágyi,³⁸ όπου κατέστησε σαφές ότι αντλούσε την έννοια της ιδεατότητας από τον Hermann Lotze και ότι δεν αντιτασσόταν στην ψυχολογική εξήγηση των εννοιών, αλλά μόνο στη θεμελίωση της λογικής σε μια τέτοια εξήγηση· και στο Bericht über deutsche Schriften zur Logik in den Jahren 1895–1899 («Έκθεση για τα γερμανικά συγγράμματα περί λογικής κατά τα έτη 1895–1899»), όπου αποκήρυξε τον αρχικό χαρακτηρισμό του έργου του ως σειράς ερευνών «περιγραφικής ψυχολογίας».³⁹ Περί το 1905, όπως προκύπτει από επιστολές του προς τον Scheler και άλλους, ο Husserl είχε πλέον σαφή πρόθεση να δημοσιεύσει αναθεωρημένη έκδοση των Ερευνών (βλ. Hua XIX/1: xxiii). Σε μεταγενέστερους κύκλους διαλέξεων στο Göttingen, λόγου χάρη το 1906–07,⁴⁰ το 1907–08⁴¹ και το 1910–11,⁴² ανέπτυξε νέες αντιλήψεις για τη λογική, τη σημειωτική και τη σημασιολογία —μεταξύ άλλων για τη θεωρία των μορφών των σημασιών, που είχε αρχίσει στην Τέταρτη Έρευνα αλλά χρειαζόταν αναθεώρηση υπό το φως της Έκτης—, επανεξετάζοντας ουσιωδώς πλευρές των πρώτων, δοκιμαστικών του διατυπώσεων. Αυτή η πορεία οδήγησε τελικά σε μια εντελώς νέα θεωρία της φαινομενολογικής σημασίας, η οποία παρουσιάστηκε δημόσια ως θεωρία του νοήματος (noema) στις Ιδέες Ι.
Επιπλέον, από το 1905 περίπου, εμπνεόμενος από τη μελέτη του Kant και του Descartes, ο Husserl στρεφόταν προς μια υπερβατολογική κατεύθυνση, υιοθετώντας τόσο το καρτεσιανό εγχείρημα της prima philosophia, της πρώτης φιλοσοφίας, όσο και το καντιανό εγχείρημα της «κριτικής του λόγου».⁴³ Αναθεωρούσε τις απόψεις του για τη φύση της ροής της συνείδησης και για την έννοια του καθαρού εγώ, την οποία στην πρώτη έκδοση είχε απορρίψει ως περιττό αίτημα, καθώς τότε του αρκούσε το εμπειρικό εγώ. Σταδιακά κατέληξε να θεωρεί αναγκαία μια θεμελιώδη αλλαγή στάσης (Einstellungsänderung), μια απομάκρυνση από τη «φυσική στάση», ως προϋπόθεση για την ορθή φαινομενολογική θέαση των ουσιών των γνωστικών πράξεων —των «νοητικών» πράξεων γενικά— και των αντικειμένων τους, νοούμενων ως καθαρών δυνατοτήτων οποιασδήποτε συνείδησης εν γένει. Αυτός ο αναπροσανατολισμός έριξε νέο φως στη συσχέτιση ανάμεσα στην προθετική πράξη και στο αντικείμενό της, νοούμενο ως εκείνο που σκοπείται με τον τρόπο ακριβώς με τον οποίο σκοπείται: μια αντίληψη που αργότερα θα ονομαζόταν νόημα (noema) και θα εμφανιζόταν για πρώτη φορά σε δημοσιευμένο έργο στις Ιδέες Ι.
Καθώς ο Husserl προχωρούσε σε αυτή την αυτοκριτική και τον αναπροσανατολισμό, αναδείχθηκε το πρόβλημα της σχέσης των νέων φαινομενολογικών εννοιών με το ήδη δημοσιευμένο έργο του. Περί το 1911, όταν η πρώτη έκδοση των Ερευνών είχε πια εξαντληθεί και παρερμηνείες κέρδιζαν έδαφος μεταξύ των οπαδών του, άρχισε να σκέφτεται σοβαρά την αναθεώρηση ολόκληρου του έργου υπό το φως μιας νέας εισαγωγής στη φαινομενολογία και στην υπερβατολογική φιλοσοφία την οποία σχεδίαζε και η οποία τελικά εκδόθηκε ως Ιδέες Ι (1913).⁴⁴ Αρχικά έτρεφε φιλόδοξα σχέδια να παρουσιάσει μια σειρά νέων εκθέσεων της φαινομενολογίας και της φαινομενολογικής φιλοσοφίας, που θα καθιστούσαν τις παλιές Έρευνες παρωχημένες (βλ. την επιστολή του προς τον W. E. Hocking της 7ης Ιουλίου 1912, παρατιθέμενη στο Hua XIX/1: xxvi). Επειδή όμως οι Ιδέες Ι ήταν σκόπιμα ένα έργο προγραμματικού χαρακτήρα, ο Husserl έκρινε ότι έπρεπε να συμπληρωθούν με παραδείγματα συγκεκριμένων φαινομενολογικών αναλύσεων: «απόπειρες που επιτελούν πράγματι θεμελιώδη εργασία πάνω στα ίδια τα πράγματα, όπως αυτά εποπτεύονται και συλλαμβάνονται άμεσα» (Versuche wirklich ausführender Fundamentalarbeit an den unmittelbar erschauten und ergriffenen Sachen, Findlay I: 4· Hua XVIII: 9), όπως γράφει στον Πρόλογο της δεύτερης έκδοσης. Οι έξι Έρευνες θα παρέμεναν το υπόδειγμα αυτών των συγκεκριμένων φαινομενολογικών ερευνών.
Ο Husserl άρχισε να αναθεωρεί το κείμενο των Λογικών Ερευνών τον Μάρτιο του 1911, αλλά σημείωσε ουσιαστική πρόοδο μόλις την άνοιξη του 1913, αφού οι Ιδέες Ι είχαν σταλεί στο τυπογραφείο. Ακόμη όμως και η σχετικά περιορισμένη αναθεώρηση που σχεδίαζε, υπό το φως της νέας του κατανόησης της φαινομενολογίας όπως εκφραζόταν στις Ιδέες Ι, αποδείχθηκε υπερβολικά απαιτητική. Έτσι, το 1913 εξέδωσε μια δεύτερη έκδοση που είχε αναθεωρηθεί μόνο εν μέρει.⁴⁵ Αυτή ήταν η «μέση οδός» (Mittelweg) του, όπως την αποκάλεσε στον Πρόλογο της δεύτερης έκδοσης, όπου διατύπωσε τρεις «γνώμονες» για την αναθεώρηση (Findlay I: 4–5· Hua XVIII: 10–11): να αφήσει ορισμένα επιμέρους σφάλματα στη θέση τους, ως στάδια της δικής του πορείας σκέψης· να βελτιώσει ό,τι μπορούσε να βελτιωθεί, χωρίς να μεταβάλει την πορεία και το ύφος του πρωτοτύπου· και να οδηγήσει τον αναγνώστη, βαθμίδα προς βαθμίδα, σε νεότερες και βαθύτερες ενοράσεις.
Στην αναθεώρηση, τα Προλεγόμενα, που είχαν γραφτεί με ενιαίο σκοπό, παρέμειναν κατά το μεγαλύτερο μέρος τους αμετάβλητα. Αντίθετα, τα χωρία των Ερευνών που συζητούσαν ειδικά τη φύση της φαινομενολογίας και το είδος της ενόρασης των ουσιών την οποία αυτή προϋποθέτει τροποποιήθηκαν και διευρύνθηκαν εκτενώς. Γενικά, η δεύτερη έκδοση αναδεικνύει την κεντρική ανακάλυψη της φαινομενολογίας —μια έννοια που στην πρώτη έκδοση είχε τύχει μόνο παρεμπίπτουσας και περιστασιακής πραγμάτευσης— και παρέχει ασφαλέστερες ενδείξεις για τη φύση της. Έτσι, επικαλούμενος το κείμενό του του 1903 (το οποίο παραθέτει στον Πρόλογο της δεύτερης έκδοσης, Findlay I: 6· Hua XVIII: 13), ο Husserl υποστηρίζει ότι το κύριο σφάλμα της έκδοσης του 1901 ήταν πως ονόμαζε τη φαινομενολογία «περιγραφική ψυχολογία». Στην πραγματικότητα, η φαινομενολογία δεν γνωρίζει τίποτε για προσωπικά βιώματα, για τον εαυτό ή για άλλους· ούτε θέτει στον εαυτό της σχετικά ερωτήματα, ούτε τα απαντά, ούτε διατυπώνει υποθέσεις γι’ αυτά. Το 1903 ο Husserl είχε υποστηρίξει ότι αυτή η καθαρά εμμενής φαινομενολογία έπρεπε να είναι απαλλαγμένη από κάθε παραδοχή για τη φύση του ψυχικού και, επιπλέον, ότι θα παρείχε μια κριτική της γνώσης, η οποία θα μπορούσε στη συνέχεια να χρησιμεύσει ως βάση για την εμπειρική ψυχολογία ή άλλες επιστήμες. Καθεαυτήν, όμως, η φαινομενολογία δεν ταυτίζεται με την περιγραφική ψυχολογία.⁴⁶ Αυτή η φαινομενολογική προσέγγιση καθιστά εναργείς τις γενικές ουσίες των εννοιών και των νόμων της λογικής. Μολονότι τόσο η περιγραφική ψυχολογία όσο και η φαινομενολογία είναι a priori επιστημονικοί κλάδοι, η φαινομενολογία διακόπτει κάθε δεσμό με τους επιμέρους νόες και τις πραγματικές ψυχικές διαδικασίες, ακόμη και όταν αυτές νοούνται με τον πλέον παραδειγματικό τρόπο (LI, Εισαγωγή §3, Findlay I: 171· Hua XIX/1: 16 — προσθήκη της δεύτερης έκδοσης).
Ο Husserl τονίζει πλέον εντονότερα ότι αυτή η ειδητική επιστήμη στηρίζεται εξ ολοκλήρου στην ενάργεια της καθαρής εποπτείας και εργάζεται εντός της «σφαίρας της εμμένειας», θέτοντας σε παρένθεση κάθε μέριμνα για την εγκόσμια ύπαρξη και τις πραγματικές ψυχολογικές διαδικασίες. Έτσι εισάγει στο κείμενο των Ερευνών τις έννοιες της θέσης σε παρένθεση, της εποχής και της αναγωγής, οι οποίες απέκτησαν κεντρική θέση στις παρουσιάσεις της φαινομενολογίας του μόνο μετά το 1905.⁴⁷ Τονίζει πλέον πόσο απομακρυσμένος από τη συνηθισμένη εμπειρία και αφύσικος είναι ο φαινομενολογικός αναστοχασμός και επεκτείνει την ενότητα (LI, Εισαγωγή §3) που απαριθμεί τις διάφορες δυσκολίες της μετάβασης από την αφελή στην αναστοχαστική κατανόηση. Η καθαρή φαινομενολογική θέαση των ουσιών (Wesensschau) πρέπει να απαλλαγεί από την εγγενή τάση της να θέτει τον κόσμο ως υπάρχοντα και από τις συναφείς πεποιθήσεις που ανήκουν σε αυτό που ο Husserl ονομάζει «φυσική στάση» (die natürliche Einstellung), με την παραδοχή της περί πραγματικής ύπαρξης (empirisch-reales Dasein· βλ. LI V §2, Findlay II: 82· Hua XIX/1: 357 — παράγραφος που προστέθηκε στη δεύτερη έκδοση). Αυτή ακριβώς η κάθαρση της γνωσιολογίας από τις στρεβλώσεις που επιβάλλει η φυσική στάση οδήγησε τον Husserl να θεωρήσει τη φαινομενολογία ουσιωδώς διακριτή από κάθε ψυχολογία, περιλαμβανομένης της περιγραφικής. Η φαινομενολογία έπρεπε, αντιθέτως, να είναι η «καθολική επιστήμη της καθαρής συνείδησης».⁴⁸ Ο Husserl τόνισε αργότερα ότι η πρώτη έκδοση περιείχε ήδη de facto «αναλύσεις ουσίας», αλλά ότι ο ίδιος έφτασε σταδιακά σε σαφέστερη επίγνωση του καθαρά ειδητικού χαρακτήρα των ερευνών του.⁴⁹
Οι αναθεωρήσεις της δεύτερης έκδοσης υπογραμμίζουν διαρκώς τον καθαρό a priori, ειδητικό χαρακτήρα της φαινομενολογίας. Ας δούμε μια χαρακτηριστική αναθεώρηση στην Τρίτη Έρευνα. Η αρχική πρόταση της πρώτης έκδοσης, που αναφερόταν στις σχέσεις εξάρτησης ανάμεσα στην ποιότητα και στην ένταση ενός τόνου, έλεγε: «Και αυτό δεν είναι απλό γεγονός, αλλά αναγκαιότητα». Η δεύτερη έκδοση την αναδιατυπώνει ως εξής: «Είναι προφανές ότι αυτό δεν είναι απλό εμπειρικό γεγονός, αλλά μια a priori αναγκαιότητα θεμελιωμένη στην καθαρή ουσία» (LI III §4, Findlay II: 18· Hua XIX/1: 237). Ο καθαρός a priori ουσιώδης χαρακτήρας των νόμων που αποκαλύπτει η φαινομενολογική ενόραση αντιπαρατίθεται πλέον με σαφήνεια στο είδος της εμπειρικής γενίκευσης που χαρακτηρίζει τις φυσικές επιστήμες. Για να διασαφηνίσει περαιτέρω αυτό το σημείο, ο Husserl αντικατέστησε την §12 της Τρίτης Έρευνας (LI III §12), η οποία πραγματευόταν σχέσεις εξάρτησης ανάμεσα σε μέρη που συνυπάρχουν χρονικά και σε μέρη που διαδέχονται το ένα το άλλο, με μια ενότητα γραμμένη εξ ολοκλήρου από την αρχή για τη δεύτερη έκδοση. Εκεί προσδιορίζει ακριβέστερα τη διάκριση μεταξύ αναλυτικών και συνθετικών προτάσεων: οι αναλυτικές προτάσεις είναι καθαρά τυπικές και δεν καθορίζονται κατά κανέναν τρόπο από το περιεχόμενό τους, ενώ οι a priori νόμοι που σχετίζονται με περιεχόμενα είναι συνθετικοί a priori.
Η φαινομενολογία εστιάζει στα ουσιώδη χαρακτηριστικά των καταστάσεων συνείδησης εν γένει —όπως και ο Kant ενδιαφέρεται για τη γνώση εν γένει (Erkenntnis überhaupt, αντίληψη που είχε ήδη αναπτυχθεί στην πρώτη έκδοση)—, νοούμενων ως καθαρών δυνατοτήτων και όχι με βάση οποιαδήποτε εμπειρική πραγμάτωσή τους σε ζώα, ανθρώπους ή άλλα είδη νοών. Σε αντιδιαστολή προς την καθαρή φαινομενολογία, ο Husserl χαρακτηρίζει τώρα με μεγαλύτερη σαφήνεια κάθε ψυχολογία ως εμπειρική: ως αιτιακή επιστήμη των φυσικών οργανισμών και των ψυχοφυσικών τους καταστάσεων, λόγου χάρη «ως εμπειρική επιστήμη των ψυχικών ιδιοτήτων και καταστάσεων ζωικών πραγματικοτήτων» (als Erfahrungswissenschaft von psychischen Eigenschaften und Zuständen animalischer Realitäten, LI, Εισαγωγή §2, Findlay I: 169· Hua XIX/1: 12), ως επιστήμη που μελετά «τις πραγματικές καταστάσεις έμβιων οργανισμών μέσα σε μια πραγματική φυσική τάξη» (LI, Εισαγωγή §6, Findlay I: 176· Hua XIX/1: 23). Ο Husserl διακρίνει από την καθαρή φαινομενολογία τόσο την εμπειρική ψυχολογία όσο και την περιγραφική ψυχολογία, ως κλάδο της πρώτης. Μολονότι η ψυχολογία είναι μια πολύτιμη εμπειρική επιστήμη, η αναγωγή των σημασιών σε ψυχολογικές καταστάσεις, δηλαδή ο «ψυχολογισμός», αποτελεί φυσικό και διαρκή πειρασμό για τον νου —«αρχικά αναπόφευκτο, αφού ριζώνει σε ουσιώδεις λόγους» (LI, Εισαγωγή §2, Findlay I: 169· Hua XIX/1: 12)—, ο οποίος μπορεί να θεραπευτεί μόνο με τη φαινομενολογική ανάλυση. Μόνο η καθαρή φαινομενολογία, και όχι η περιγραφική ψυχολογία, γράφει ο Husserl στη δεύτερη έκδοση, μπορεί να υπερβεί τον ψυχολογισμό (LI, Εισαγωγή §2, Findlay I: 169· Hua XIX/1: 11–12). Επιπλέον, απομακρύνεται από τον νεοκαντιανισμό, τονίζοντας ότι η σύλληψη των όρων δυνατότητας της γνώσης προκύπτει από την ενόραση της ουσίας της γνώσης, δηλαδή από τη φαινομενολογική θέαση.
Σε συμφωνία με τον νέο υπερβατολογικό προσανατολισμό του, ο Husserl δείχνει στη δεύτερη έκδοση μεγαλύτερη εκτίμηση για το «καθαρό εγώ» (das reine Ich, LI V §§5, 8) των νεοκαντιανών, ιδίως του Natorp, το οποίο είχε αρχικά απορρίψει ως περιττό αίτημα για την ενοποίηση της συνείδησης (βλ. LI V §8, Findlay II: 352· Hua XIX/1: 374). Προσπαθεί επίσης να βελτιώσει τις πρώτες του απόπειρες διάκρισης ανάμεσα στην ποιότητα και την προθετική ύλη των πράξεων. Ειδικότερα, δεν ήταν ικανοποιημένος από τον αρχικό του χαρακτηρισμό της αισθητηριακής ύλης της πράξης και του τρόπου με τον οποίο αυτή προσλαμβάνεται και ερμηνεύεται μέσα στην πράξη. Η μεταγενέστερη εξήγησή του για το νόημα (noema) προσφέρθηκε ως διόρθωση (βλ., λ.χ., LI V §16, Findlay II: 354· Hua XIX/1: 411).
Στην πρώτη έκδοση, ο Husserl είχε χαρακτηρίσει τη φαινομενολογία ως διεύρυνση ή διασαφήνιση της γνωσιολογίας (λ.χ. LI, Εισαγωγή §1, Findlay I: 166· §2, I: 168), στο μέτρο που προσέφερε ένα είδος «ανάλυσης εννοιών» (Begriffsanalyse), με αντικείμενο τη διάκριση και την αποσαφήνιση των διαφορετικών σημασιών βασικών γνωσιολογικών εννοιών, όπως η «παράσταση» (Vorstellung). Στην Εισαγωγή του στη δεύτερη έκδοση έχει πλέον μεγαλύτερη επίγνωση μιας πιθανής παρεξήγησης: αυτή η ανάλυση εννοιών θα μπορούσε να θεωρηθεί απλώς έρευνα της γλώσσας, με άλλα λόγια γλωσσική ανάλυση, ενώ στην πραγματικότητα ο Husserl θέλει να διακρίνει την «αναλυτική φαινομενολογία» του από τη γλωσσική ανάλυση. Η εξάρτηση από τη γλώσσα μπορεί να είναι παραπλανητική, πιστεύει, επειδή οι γλωσσικοί όροι έχουν τη θέση τους «στη φυσική στάση» (in der natürlichen Einstellung) και μπορεί να μας παραπλανήσουν ως προς τον ουσιώδη χαρακτήρα των εννοιών που εκφράζουν. Η φαινομενολογική σκέψη για τη συνείδηση, αντίθετα, λαμβάνει χώρα στο ειδητικό πεδίο, όπου όλες οι φυσικές στάσεις τίθενται σε παρένθεση. Για τον Husserl είναι ασφαλώς αλήθεια ότι τα αντικείμενα της λογικής —οι προτάσεις ή αποφάνσεις (Sätze)— απαντούν μόνο με το γραμματικό τους περίβλημα, δηλαδή σε γλωσσικές διατυπώσεις, και είναι προφανές γεγονός ότι τα ευρήματα της επιστήμης λαμβάνουν τελικά τη μορφή γλωσσικών εκφωνήσεων ή προτάσεων. Ο Husserl συμφωνεί, λοιπόν, με τον J. S. Mill ότι οι συζητήσεις για τη λογική πρέπει να αρχίζουν με την εξέταση της γλώσσας· η εξέταση αυτή, όμως, δεν αφορά τη φύση της γραμματικής ή την ιστορική εξέλιξη της γλώσσας καθαυτές, αλλά τη σχέση της γλώσσας με μια θεωρία της γνώσης. Ο Husserl επιδιώκει μια «καθαρή φαινομενολογία των βιωμάτων της σκέψης και της γνώσης» (Findlay I: 166· Hua XIX/1: 6): βιωμάτων που δεν πρέπει να νοούνται ως εμπειρικά γεγονότα, αλλά να συλλαμβάνονται «στην καθαρή γενικότητα της ουσίας τους» (ό.π.). Η γλωσσική ανάλυση δεν υποκαθιστά τη θεμελιώδη ανάλυση της συνείδησης (βλ. LI I §21). Με αυτή την έννοια, η φαινομενολογία διασαφηνίζει τη γλωσσική μας πρακτική και όχι το αντίστροφο.
Συνεχίζεται
Επόμενη ενότητα: «Οι ανολοκλήρωτες αναθεωρήσεις της Έκτης Έρευνας».
Σημειώσεις της Εισαγωγής — 37–49
37. Δύο παραθέματα από το χειρόγραφο των διαλέξεων του Husserl για τη θεωρία της γνώσης (Ms. F I 26/83b και F I 26/12a) αναπαράγονται στην Εισαγωγή του επιμελητή του Hua XIX/1: xxx–xxxi.
38. Βλ. την κριτική του E. Husserl για το βιβλίο του Melchior Palágyi, Der Streit der Psychologisten und Formalisten in der modernen Logik, Zeitschrift für Psychologie und Physiologie der Sinnesorgane 31 (1903), σ. 287–294· ανατύπωση στο Hua XXII: 151–161· αγγλική μετάφραση του Dallas Willard, «Review of Melchior Palágyi’s Der Streit der Psychologisten und Formalisten in der modernen Logik», Early Writings, σ. 197–206.
39. E. Husserl, «Bericht über deutsche Schriften zur Logik in den Jahren 1895–1899», Archiv für systematische Philosophie 9 (1903) και 10 (1904)· ανατύπωση στο Hua XXII: 162–258· αγγλική μετάφραση του D. Willard, «Report on German Writings in Logic from the Years 1895–1899», Early Writings, σ. 207–302.
40. Βλ. E. Husserl, Einleitung in die Logik und Erkenntnistheorie. Vorlesungen 1906/07, επιμ. Ullrich Melle, Hua XXIV (Dordrecht: Kluwer, 1985).
41. Βλ. E. Husserl, Vorlesungen über Bedeutungslehre. Sommersemester 1908, επιμ. Ursula Panzer, Hua XXVI (Dordrecht: Kluwer, 1986).
42. Βλ. E. Husserl, Logik und allgemeine Wissenschaftstheorie. Vorlesungen 1917/18, mit ergänzenden Texten aus der ersten Fassung 1910/11, επιμ. Ursula Panzer, Hua XXX (Dordrecht: Kluwer, 1996).
43. Husserl, Hua XXIV: 445· Early Writings, σ. 493· βλ. επίσης Husserl, Die Idee der Phänomenologie. Fünf Vorlesungen, επιμ. W. Biemel, Hua II (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1973), σ. 22· αγγλική μετάφραση του Lee Hardy, The Idea of Phenomenology, Husserl Collected Works VIII (Dordrecht: Kluwer, 1999), σ. 18.
44. Βλ. την επιστολή του Husserl προς τον W. Windelband της 15ης Ιανουαρίου 1911 και την επιστολή του προς τον Daubert της 4ης Μαρτίου 1911, οι οποίες παρατίθενται στο Hua XIX/1: xxiii.
45. Στον Πρόλογο της δεύτερης έκδοσης, που φέρει τη χρονολογία «Göttingen, Οκτώβριος 1913», ο Husserl αναφέρει ότι το βιβλίο είχε εξαντληθεί επί μερικά χρόνια και εκφράζει αβεβαιότητα για τη μορφή με την οποία θα έπρεπε πλέον να εμφανιστεί.
46. E. Husserl, «A Report on German Writings in Logic (1895–1899)», στο Early Writings, σ. 251· Hua XXII: 206–207.
47. Ο Husserl παρουσίασε ρητά τη μέθοδο της εποχής και της αναγωγής στις διαλέξεις του του 1907, Die Idee der Phänomenologie. Fünf Vorlesungen, Hua II, ό.π.· αγγλική μετάφραση του Lee Hardy, The Idea of Phenomenology, ό.π.
48. Βλ. την Εισαγωγή στη λογική και στη θεωρία της γνώσης του Husserl, από τις διαλέξεις του 1906–07, Hua XXIV: 217–220.
49. Βλ. E. Husserl, «Entwurf einer “Vorrede” zu den Logischen Untersuchungen (1913)», επιμ. E. Fink, Tijdschrift voor Filosofie 1, αρ. 1 (Φεβρουάριος 1939), σ. 107–133, και στο ίδιο περιοδικό, αρ. 2 (Μάιος 1939), σ. 319–339 (στο εξής «Fink, Entwurf»)· αγγλική μετάφραση των Philip Bossert και Curtis Peters, Draft Preface. Βλ. ιδίως Fink, Entwurf §11, σ. 329.
* Το noema εμφανίζεται εδώ επειδή ο Moran εξετάζει τη μεταγενέστερη αναθεώρηση του έργου. Αποδίδεται «νόημα» με διατήρηση του τεχνικού τύπου, ώστε να μη συγχέεται με το Sinn ή με τη «σημασία» των πρώτων Ερευνών. Το a priori διατηρείται στις τεχνικές διακρίσεις· ο «ειδητικός» χαρακτήρας των νόμων αφορά την ουσία και όχι την εμπειρική γενίκευση.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου