
Η ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΙΩΑΚΕΙΜ ΤΗΣ ΦΙΟΡΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΣΟΦΙΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΗ ΡΩΣΙΚΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΓΝΩΣΙΟΛΟΓΙΑ
Oleg Viktorovich Parilov — διδάκτωρ φιλοσοφικών επιστημών, καθηγητής στην Ακαδημία του Υπουργείου Εσωτερικών της Ρωσικής Ομοσπονδίας στο Nizhny Novgorod. Ρωσική Ομοσπονδία, 603950, Nizhny Novgorod, Ankudinovskoye shosse 3· ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: olegparilov@yandex.ru.
Ruslan Vasilievich Sobko (ιερομόναχος Λαυρέντιος) — κάτοχος διδακτορικού τίτλου στις φιλοσοφικές επιστήμες (kandidat nauk), Θρησκευτικός Οργανισμός – Ανώτατο Εκκλησιαστικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα «Θεολογική Σχολή του Nizhny Novgorod της Επισκοπής του Nizhny Novgorod της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (Πατριαρχείο Μόσχας)». Ρωσική Ομοσπονδία, 603001, Nizhny Novgorod, Pokhvalinsky syezd 5· ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: fraterlaurentius@gmail.com.
Σκοπός του άρθρου είναι η διερεύνηση της πρωτότυπης χριστιανικής γνωσιολογίας του μεσαιωνικού Ιταλού στοχαστή και μυστικού Ιωακείμ της Φιόρε. Επιμέρους στόχοι είναι να εξεταστούν η επίσημη θέση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας απέναντι στον αββά της Φιόρε· οι απόψεις του Ιωακείμ για τη σχολαστική και η αντίληψή του για την πνευματική σοφία —την πνευματική κατανόηση—· η σχέση των γνωσιολογικών συλλήψεων του Καλαβρού αββά με την ανατολικοχριστιανική παράδοση και τη ρωσική θρησκευτική φιλοσοφία του δέκατου ένατου αιώνα. Η μεθοδολογική βάση του άρθρου συνίσταται στον συνδυασμό των ακόλουθων μεθόδων: της ερμηνευτικής —ερμηνεία από τους συγγραφείς σύγχρονων ξενόγλωσσων και μεσαιωνικών λατινικών κειμένων—, της συγκριτικής-ιστορικής μεθόδου, της ενότητας του ιστορικού και του λογικού, της ανάλυσης και της σύνθεσης, της αναλογίας.
Αποτελέσματα και κύρια συμπεράσματα της έρευνας. Το έργο του Ιωακείμ φανερώνει την εντυπωσιακή ποικιλομορφία των γνωσιολογικών διδασκαλιών του ύστερου ευρωπαϊκού Μεσαίωνα. Η αντίληψη της πνευματικής γνώσης (doctrina spiritualis), την οποία προβάλλει ο Καλαβρός αββάς σε αντιδιαστολή προς τη σχολαστική, κατανοείται από τον ίδιο πρωτίστως ως εμπειρία βίωσης της πίστης. Η επιστημονική μέθοδος και ο σκοπός της γνώσης καθορίζονται για τον Ιωακείμ από τη μοναστηριακή ζωή: τοποθετεί τη σοφία των μοναχών (sapientia monachorum), η οποία στοχάζεται πάνω στο αντικείμενο της αγάπης (dissertatio caritatis), υψηλότερα από τη σοφία των διδακτόρων, των σχολαστικών (sapientia doctorum). Πηγή της θρησκευτικής σκέψης του Καλαβρού αββά είναι η Λειτουργία: όχι η ανάγνωση και η άσκηση του νου, αλλά η προσευχή και η δοξολογία του Θεού με την ψαλμωδία αποτελούν την αληθινή πηγή της αλήθειας. Είναι προφανής η σχέση των γνωσιολογικών συλλήψεων του Ιωακείμ με τις βασικές ιστοριοσοφικές ιδέες του· ειδικότερα, το τέλος της ιστορίας —η εποχή του Αγίου Πνεύματος— θα φανερώσει τη μεταμόρφωση του ανθρώπου και θα αποκαλύψει την πληρότητα της πνευματικής γνώσης του. Έτσι, η συντομότερη οδός προς την αληθινή γνώση είναι η μοναχική πράξη. Ο οντολογισμός της γνώσης, η ερμηνεία της αυθεντικής γνώσης ως εμπειρίας ζωντανής πίστης, η θεμελίωση της γνωσιολογίας στη λειτουργική πράξη, στην αγάπη και στην τελείωση του πνεύματος — σε αυτά τα χαρακτηριστικά είναι προφανής η σχέση του ιωακειμισμού με την ανατολικοχριστιανική και τη ρωσική θρησκευτική παράδοση.
Λέξεις-κλειδιά: ευρωπαϊκός Μεσαίωνας, σχολαστική, γνωσιολογία του Ιωακείμ της Φιόρε, πνευματική σοφία, ρωσική θρησκευτική φιλοσοφία.
Για τον ύστερο ευρωπαϊκό Μεσαίωνα έχει καθιερωθεί σταθερά η ονομασία «περίοδος της σχολαστικής». Πράγματι, το σχολαστικό φιλοσοφικό ρεύμα αποτελεί την κυρίαρχη μεθοδολογική βάση των επιστημονικών ερευνών στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια εκείνης της εποχής [Sabirova, 2010· σ. 145]. Δεν μπορεί κανείς παρά να συμφωνήσει και με τον ιερέα Vyach. Sanin ότι οι σχολαστικοί ευθύνονται για την ορθολογιστική τάση που οδήγησε τον δυτικό πολιτισμό στην απομάκρυνση διάφορων πολιτισμικών πεδίων από την Εκκλησία και, τελικά, στην εκκοσμίκευση [Sanin, 2010· σ. 73]. Θα αποφεύγαμε όμως την απολυτοποίηση μιας τέτοιας θέσης. Η θεωρία της γνώσης στον δυτικό Μεσαίωνα δεν ήταν ομοιογενής· αντιθέτως, η γνωσιολογική παλέτα διακρινόταν για τη ζωντάνια και την πολυχρωμία της, όπως μαρτυρεί χαρακτηριστικά το έργο του Καλαβρού αββά και μυστικού του δωδέκατου και δέκατου τρίτου αιώνα, Ιωακείμ της Φιόρε.
Ο Ιωακείμ δεν είχε λάβει συστηματική μεσαιωνική εκπαίδευση. Δεν είχε φοιτήσει σε καμία από τις σχολές του δωδέκατου αιώνα και δεν έχει διαπιστωθεί ποτέ ότι συνδεόταν με κάποιον γνωστό φιλόσοφο ή θεολόγο εκείνης της εποχής· δηλαδή, ουσιαστικά, δεν είναι άμεσος μαθητής κανενός και δεν ανήκει σε καμία σχολή. Από τη μία πλευρά, αυτό προκαλεί αναμφίβολα γνήσιο ενδιαφέρον για το έργο του· από την άλλη, πρέπει να θυμόμαστε ότι συχνά κινείται έξω από τα κοινώς αποδεκτά σχήματα και επινοεί τις δικές του έννοιες.
Στα ταξίδια του ο νεαρός Ιωακείμ γνωρίζει την εβραϊκή, την αραβική και την ελληνική γραμματεία και τον πολιτισμό τους, ίχνη των οποίων εμφανίζονται στα μεταγενέστερα έργα του. Κατά τη διάρκεια ενός από αυτά τα ταξίδια βιώνει έναν πνευματικό συγκλονισμό, ως αποτέλεσμα του οποίου αποκτά κάποιον βαθμό κοινωνίας με τον Θεό και απαρνείται τα εγκόσμια αγαθά. Αργότερα, το γεγονός αυτό θα αποτυπωθεί αναμφίβολα και στα έργα του. Έχοντας λάβει τη γνώση του Θεού ως ένα είδος άνωθεν δωρεάς, ο Ιωακείμ θεωρεί εφεξής αυτή την εμπειρία αναγκαίο στάδιο της θεολογικής γνώσης.
Οι ιδέες του Ιωακείμ αναπτύχθηκαν κυρίως όχι στα δικά του έργα, αλλά στις πολυάριθμες μιμήσεις και στα ψευδεπίγραφα των οπαδών του. Στον Ιωακείμ αποδίδεται το σύγγραμμα De Unitate Trinitatis, το οποίο στρέφεται εναντίον του Πέτρου Λομβαρδού και θεωρείται από ορισμένους μελετητές νόθο [Otto, 1962· σ. 145–154]. Οι συμμετέχοντες στη Σύνοδο του Λατερανού, αφού εξέτασαν τα συγγράμματα του Ιωακείμ και του Πέτρου, προτίμησαν τη διδασκαλία του Λομβαρδού στοχαστή (credimus et confitemur cum Petro Lombardo), δηλώνοντας ότι ο Ιωακείμ διδάσκει μια «τετράδα» (quaternitas) αντί για την Τριάδα και κρίνοντας τη διδασκαλία του αιρετική (haereticus et insanus). Στη συνέχεια, όμως, η σύνοδος υπερασπίζεται απροσδόκητα τον Ιωακείμ της Φιόρε και, επισημαίνοντας την ενάρετη και ευσεβή ζωή του, αναγνωρίζει τον ίδιο ως vir catholicus, άνδρα πιστό στην Εκκλησία, πολύ περισσότερο καθώς ο στοχαστής της Φιόρε υποβάλλει πλήρως τις υποθέσεις του στην κρίση της ρωμαϊκής έδρας [Mansi, 1961· σ. 981–986]. Μετά τον θάνατο του Ιωακείμ, ο Gerardo da Borgo San Donnino εκδίδει το έργο Εισαγωγή στο Αιώνιο Ευαγγέλιο —τέτοιο σύγγραμμα δεν υπάρχει στο έργο του Ιωακείμ, αν και ο ίδιος χρησιμοποιούσε ευρέως τον όρο. Ο πάπας Αλέξανδρος Δ΄ διατάζει να καεί η Εισαγωγή στο Αιώνιο Ευαγγέλιο. Μια επιτροπή καθηγητών του Πανεπιστημίου του Παρισιού κρίνει στην έκθεσή της αυτό και άλλα συγγράμματα (libellus ipse et omnis cedulae) αιρετικά και τον ίδιο τον Ιωακείμ αιρετικό, ενώ ο πάπας τον αποκαλεί απλώς «αββά Ιωακείμ» [Mansi, 1961· σ. 1001–1004].
Μπορούμε, επομένως, να διαπιστώσουμε ότι η στάση της επίσημης Καθολικής Εκκλησίας απέναντι στο έργο του αββά της Φιόρε και στο ίδιο του το πρόσωπο ήταν εξαιρετικά αμφίσημη και μάλιστα δεν στερούνταν δραματικότητας. Και αυτό δεν είναι τυχαίο. Ο Ιωακείμ της Φιόρε υπήρξε ένας από τους πρώτους επικριτές της μεσαιωνικής σχολαστικής. Όχι μόνο δεν αποδεχόταν τη σχολαστική μέθοδο, αλλά τη θεωρούσε και εσφαλμένη. Εξετάζοντας τις γνωσιολογικές θέσεις του Ιωακείμ και την ερμηνεία του για τον ρόλο της γνώσης, συναντούμε πρωτίστως τη διάκριση ανάμεσα στις έννοιες Theologia monastica —μοναστική-πρακτική θεολογία— και Theologia scholastica —σχολαστική θεολογία—, καθώς και τους όρους που προέρχονται από αυτές. Θεωρούμε σκόπιμο να επισημάνουμε ότι οι όροι αυτοί έχουν μάλλον τεχνικό χαρακτήρα και ακριβώς με αυτή τη σημασία χρησιμοποιούνται στις εργασίες που είναι αφιερωμένες στον ιωακειμισμό. Μια άλλη μορφή έκφρασης των ίδιων εννοιών, σε σχέση με τα ρεύματα της χριστιανικής σκέψης, είναι οι όροι doctrina spiritualis —μοναστικές σχολές— και doctrina scholastica —κληρικές σχολές— [Leclercq, 1963· σ. 43]. Στο σύγγραμμά του εναντίον του Πέτρου Λομβαρδού, ο Ιωακείμ φέρνει στο προσκήνιο την πολεμική εναντίον των λεγόμενων magistri scholastici —των πανεπιστημιακών σχολαστικών λογίων— και της astutia dialecticae artis —των δεξιοτεχνών της διαλεκτικής.
Ο Ιωακείμ προτιμά τη σοφία των μοναχών (sapientia monachorum), η οποία συνδέεται με τον στοχασμό πάνω στο αντικείμενο της αγάπης (dissertatio caritatis), από τη σοφία των διδακτόρων, των σχολαστικών (sapientia doctorum). Το σύνθημά του, scire, ut diligatur! —«να γνωρίζεις για να αγαπάς!»—, συνδέεται άμεσα με την κριτική της σχολαστικής σκέψης, η οποία πρεσβεύει την αρχή scio, ut sciatur —«να γνωρίζεις για να γνωρίζεις». Εδώ συλλογίζεται με εντελώς παραδοσιακό τρόπο, στο πνεύμα άλλων στοχαστών του δωδέκατου αιώνα. Πρόκειται πρωτίστως για τον Βερνάρδο του Clairvaux και έπειτα για τον άγιο Γρηγόριο τον Μέγα, ο οποίος πρέσβευε μια παρόμοια αρχή, per amorem agnosticimus —«για χάρη της αγάπης δεν γνωρίζουμε, απέχουμε από τη γνώση»—, υποστηρίζοντας ότι πρέπει να αναζητούμε μάλλον τη σοφία παρά τις γνώσεις [Leclercq, 1963· σ. 43]. Το μοναστήρι που ζει σύμφωνα με τον κανόνα του αγίου Βενεδίκτου, και όχι οι επισκοπικές σχολές των καθεδρικών ναών, είναι, κατά την πεποίθηση του Ιωακείμ, το αληθινό σχολείο πνευματικού και διανοητικού φωτισμού. Η μοναστηριακή ζωή καθορίζει τόσο την επιστημονική μέθοδο όσο και τον σκοπό της γνώσης. Η ίδια η γνώση κατανοείται ως εμπειρία βίωσης της πίστης, στην οποία η αίσθηση της παρουσίας του Θεού, με την Αγία Γραφή στα χέρια, είναι αδιαχώριστη από τη γνώση του Θεού κατά τη Λειτουργία. Αντλώντας μια εικόνα από το Ψαλτήριο, ο Ιωακείμ ονομάζει αυτή την κατάσταση γνώση «εν μέσω εκκλησίας» [Leclercq, 1963· σ. 240–242]. Αυτή η στάση στο μέσον της Εκκλησίας έχει σε αυτόν έναν υψηλό μυστικό και προφητικό χαρακτήρα, ο οποίος στηρίζεται στην έννοια της doctrina spiritualis —της πνευματικής διδασκαλίας—, όπως εκφράζεται από τον απόστολο Παύλο στην Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή: «Εμείς δεν λάβαμε το πνεύμα αυτού του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό· αυτά και διακηρύσσουμε, όχι με λόγια διδαγμένα από την ανθρώπινη σοφία, αλλά διδαγμένα από το Άγιο Πνεύμα, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά» (Α΄ Κορ. 2:12–13). Αυτή η πνευματική διδασκαλία περιέχει, όπως το «δεκάχορδο ψαλτήριο» —το Δεκάχορδο Ψαλτήριο είναι ένα από τα κύρια έργα του Ιωακείμ—, δέκα θεμέλια: τα επτά χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος και τις τρεις χριστιανικές αρετές· τον φόβο του Κυρίου, την ευσέβεια, τη γνώση, τη συμβουλή, την ισχύ —την αφοβία—, τη διάκριση, τη σοφία, την πίστη, την ελπίδα, την αγάπη [Joachim, 1964a· φ. 227].
Ένα παράδειγμα πνευματικής γνώσης μπορεί να βρεθεί επίσης στον τρόπο με τον οποίο ο Ιωακείμ —αλλά και γενικότερα η μοναστική παράδοση— κατανοεί την αειπάρθενο Μαρία, η οποία είναι homo spiritualis και της οποίας η ζωή παρουσιάζεται με ιδιαίτερα έντονα μοναστικά χρώματα. Δεν είναι τυχαίο ότι η Θεοτόκος θεωρείται μέχρι σήμερα προστάτιδα των μοναχών. Η πνευματική σοφία, η πνευματική κατανόηση, κατά τον Ιωακείμ, δεν μπορούν να προκύψουν από τη συνηθισμένη ανάγνωση, από την απλή επεξεργασία του υλικού. Είναι χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, όπως ακριβώς και η Μαρία γέννησε τον Ιησού Χριστό με άνωθεν ενέργεια.
Η ιδέα της πνευματικής σοφίας, της πνευματικής γνώσης του Ιωακείμ της Φιόρε, νοείται στο πλαίσιο της βασικής ιστοριοσοφικής, χιλιαστικής αντίληψής του. Είναι ο προάγγελος της εποχής του Αγίου Πνεύματος, της εποχής της τρίτης διαθήκης, η οποία σηματοδοτεί το τέλος της ιστορίας με τη μορφή της απόλυτης πραγμάτωσης των θείων σχεδίων [για περισσότερα βλ. Parilov, 2010· Parilov, Sobko, 2011]. Σύμφωνα με τον Καλαβρό αββά, το intellectus spiritualis —η πνευματική κατανόηση— είναι ακριβώς εκείνο που πρέπει να προκύψει ως αποτέλεσμα της μεταμόρφωσης του ανθρώπου στην εποχή του Αγίου Πνεύματος. Ως την καλύτερη ενσάρκωση αυτών των ιδιαίτερων πνευματικών ανθρώπων ο αββάς βλέπει τους μοναχούς (ordo monachorum), στις αυστηρότερες εκφράσεις της μοναχικής ζωής —τους ερημίτες. «Δεν είναι μοναχός ο καθένας που ονομάζεται μοναχός», συλλογίζεται, «…αλλά μόνο εκείνος που πάντοτε συνομιλεί στην καρδιά του με τον Χριστό με ταπεινό πνεύμα… εκείνος που έχει ευσεβή ήθη και του οποίου τα έργα είναι ενάρετα…» [Joachim, 1964a· φ. 227].
Οι έννοιες scientia litterarum —βιβλιακή γνώση— και studium doctrinae —κατανόηση της διδασκαλίας— συνδέονται στον Ιωακείμ άμεσα με την έννοια της «εργασίας», όχι όμως ως κάποια ιδιότυπη εναλλακτική προς τη σωματική εργασία, αλλά ως «επεξεργασία» ή κατανόηση των πνευματικών θεμελίων [Huck, 1938· σ. 85], ως κίνηση από την πληρότητα της αλήθειας —της γνώσης— προς την πληρότητα της ελευθερίας (plenitudo veritatis έναντι plenitudo libertatis) [Joachim, 1964b· φ. 35].
Ο Ιωακείμ θέλει να είναι άμεσα άνθρωπος της πράξης. Η Λειτουργία —officium divinum—, το μυστήριο της ευχαριστίας προς τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, δεν είναι το αντικείμενο, αλλά η πηγή, η ουσία και ο σκοπός της θρησκευτικής σκέψης του Καλαβρού αββά: psalmodia, oratio, meditatio, lectio, contemplatio —ερμηνεία του Ψαλτηρίου, προσευχή, στοχασμός, ανάγνωση, θεωρία—, αυτά είναι τα μέσα που προσδίδουν στη χριστιανική σκέψη του Ιωακείμ δοξολογικό χαρακτήρα.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ιωακείμ επιχειρεί να περιγράψει το μυστήριο της Παναγίας Τριάδας ακριβώς μέσω της πνευματικής ερμηνείας των ψαλμών, ακολουθώντας εδώ το institutio psallentium —την τάξη ανάγνωσης και ερμηνείας του Ψαλτηρίου— που πρότεινε ο άγιος Βενέδικτος [Joachim, 1964a· φ. 1 rb], το οποίο δίνει τον μετρημένο ρυθμό της μοναχικής ζωής, με αποτέλεσμα η Αγία Τριάδα να γίνεται «διαφανής». Όλες αυτές οι απόψεις εκφράζονται με τη μορφή ενός ιδιότυπου μανιφέστου στον πρόλογο του Δεκάχορδου Ψαλτηρίου: «Δεν οδηγούν στη γνώση της αλήθειας η επιθυμία για μάθηση ή η άσκηση του νου μέσω της ανάγνωσης και της κατανόησης των δογμάτων, αλλά η προσευχή και η δοξολογία του Θεού με την ψαλμωδία είναι οι πύλες προς την αλήθεια. Τα κλειδιά —τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος— αυτής της θύρας τα έχει ο Χριστός. Αυτός ανοίγει σε όσους του εμπιστεύονται πρόθυμα τον εαυτό τους» [Joachim, 1964a· φ. 1 rb].
Σε αυτές τις πρωτότυπες γνωσιολογικές συλλήψεις μπορούμε, κατά τη γνώμη μας, να διακρίνουμε την εγγύτητα του Ιωακείμ της Φιόρε προς την ανατολικοχριστιανική παράδοση και, αντίστοιχα, προς την κληρονόμο της, τη ρωσική χριστιανική φιλοσοφία. Δεν υπάρχουν αξιόπιστες μαρτυρίες ότι οι πρώτοι σλαβόφιλοι, A. S. Khomiakov και I. V. Kireevsky, γνώριζαν τα έργα του Καλαβρού αββά. Είναι όμως απολύτως βέβαιο ότι η πρωτότυπη φιλοσοφία τους —και ειδικότερα η γνωσιολογία τους— διαμορφώνεται ως αποτέλεσμα της δημιουργικής επεξεργασίας των ιδεών του Schelling, ο οποίος, με τη σειρά του, είχε δεχτεί σημαντική επιρροή από τον Ιωακείμ. Είναι, επομένως, προφανής η έμμεση επιρροή του Καλαβρού αββά στους φιλοσόφους της Μόσχας. Ασκώντας κριτική στον αφηρημένο ορθολογισμό της καθολικοπροτεσταντικής Δύσης, οι σλαβόφιλοι, όπως και ο Ιωακείμ της Φιόρε, υποστήριζαν ότι η ουσιώδης χριστιανική γνώση είναι αποτέλεσμα της ζωντανής και χαριτωμένης πίστης. Η διδασκαλία της Εκκλησίας είναι το ιδεώδες, «το έσχατο όριο της ανώτερης σκέψης». Σε αυτή τη συνάφεια, η αρχή της γνώσης —της εναρμόνισης πίστης και λόγου—, κατά την πεποίθηση του I. V. Kireevsky στο άρθρο του «Για την αναγκαιότητα και τη δυνατότητα νέων αρχών για τη φιλοσοφία», είναι «να ανυψωθεί ο ίδιος ο τρόπος της σκέψης σε συμφωνία με την πίστη» [Kireevsky, 1998· σ. 318]. Οι προϋποθέσεις μιας τέτοιας εναρμόνισης, τις οποίες προτείνουν οι σλαβόφιλοι, είναι, πρώτον, η συγκέντρωση σε μια αδιαίρετη ολότητα όλων των επιμέρους δυνάμεων της ψυχής: της πίστης, της ηθικής αντίληψης, της αντίληψης του αισθητικού νοήματος, της αγάπης, της διαίσθησης, της λογικής ικανότητας· δεύτερον, μια καθαρή και ακέραιη ζωή.
Σε αντίθεση με τον Schelling, ο οποίος θεωρούσε ότι η νοητική εποπτεία προσιδιάζει μόνο στους εκλεκτούς, οι σλαβόφιλοι πίστευαν: «Η ανώτερη αλήθεια δεν ανήκει μόνο στους λόγιους θεολόγους, διότι δεν συλλαμβάνεται μόνο με τους συλλογισμούς του λόγου, αλλά απαιτεί ανώτερη πνευματική όραση, η οποία αποκτάται με την ακεραιότητα της ύπαρξης» [Kireevsky, 1998· σ. 318]. Ο οντολογισμός της γνώσης των σλαβόφιλων, όπως και εκείνος του Καλαβρού αββά, εκδηλώθηκε επίσης στη διδασκαλία τους για την «πρωταρχική γνώση της πίστης» ή τη «ζωντανή γνώση» —μια ιδιαίτερη διαίσθηση που βασίζεται στην πίστη και δεν απαιτεί αποδείξεις. Η ζωντανή γνώση, έγραφε ο Khomiakov, «δεν είναι αποκομμένη από την πραγματικότητα που γίνεται αντικείμενο της συνείδησης· διαποτίζεται από αυτήν και εφοδιάζει τη διάνοια με όλα τα δεδομένα για την αυτοτελή λειτουργία της» [Khomiakov, 1900· σ. 278–279]. Οι σλαβόφιλοι καλούσαν σε μια αυτοτελή φιλοσοφική σκέψη, σύμφωνη με τις αρχές της παλαιάς ρωσικής παιδείας [βλ. Parilov, 2000], αλλά οι παραπάνω διαισθήσεις συνδέονται ουσιωδώς και με τις ενοράσεις του Ιωακείμ της Φιόρε.
Υπό τη σημαντική επιρροή του Ιωακείμ διαμορφώνεται η γνωσιολογία του Vladimir Solovyov. Αυτή η επιρροή είχε τόσο έμμεσο χαρακτήρα —μέσω του εκκλησιαστικού ιστορικού A. V. Gorsky, φίλου του Ρώσου Hegel, ο οποίος ήταν γνώστης και εκλαϊκευτής των ιδεών του Καλαβρού αββά— όσο και άμεσο, όπως επισημαίνουν η Marjorie Reeves [βλ. Reeves, Warwick, 1987], η P. Gaidenko [βλ. Gaidenko, 2001] και ο M. V. Maksimov [βλ. Maksimov, 1998].
Η γνωσιολογία του Vladimir Solovyov βασίζεται επίσης στον μυστικισμό, στην πνευματική εμπειρία και στην αποκάλυψη. Επιδίωκε με τη ζωή του να πραγματώσει τα ιδεώδη της Βασιλείας του Θεού, αποτελώντας πρότυπο αληθινού vir spiritualis. Ιππότης-μοναχός — αυτόν τον τίτλο δίνει στον Vladimir Solovyov ο A. A. Blok [Blok, 1911· σ. 103]. Από τις ιδέες του αββά της Φιόρε τρέφονταν οι επαίτες Φραγκισκανοί. Και ο Solovyov αποτελούσε παράδειγμα ακτήμονος ζωής.
Τον Solovyov συνδέει με τον Ιωακείμ της Φιόρε και η επιθυμία για τη μοναχική ζωή. Συγκεκριμένα, έγραφε στον αρχιμανδρίτη Αντώνιο ότι «έχει τώρα μεγάλη κλίση να γίνει μοναχός» [Επιστολές του V. S. Solovyov, 1911· σ. 191]. Η υπερφυσική αποκάλυψη αποτελεί και για τους δύο στοχαστές αναγκαίο γνώρισμα και προϋπόθεση της θρησκευτικής σκέψης. Και οι δύο είναι σε σημαντικό βαθμό μυστικοί. Ο μυστικισμός διατρέχει σαν κόκκινο νήμα ολόκληρο το έργο του Vladimir Solovyov· αποτελεί μάλιστα, αν μπορούμε να το εκφράσουμε έτσι, και την πρωταρχική αιτία ολόκληρης της δημιουργίας του: «Η κοσμοθεωρητική βάση… της φιλοσοφίας του Solovyov είναι ο καθολικός μυστικισμός, σε σχέση με τον οποίο η φιλοσοφία αποτελεί τη δύναμη του ατομικού λόγου που ανυψώνει τις ενοράσεις της μυστικής εμπειρίας στη μορφή της καθολικής ορθολογικότητας… Το να παρακάμψει ή να αποσιωπήσει κανείς αυτό το ζήτημα σημαίνει ότι δεν βρίσκει ή χάνει το κλειδί για ολόκληρη τη δραστηριότητα του Solovyov», γράφει ο E. L. Radlov [Radlov, 1913· σ. 46]. «Αν οι ιδεολογικοί πρόδρομοι του Vladimir Solovyov, ο I. Kireevsky και ο A. Khomiakov, αντιμετώπιζαν τον μυστικισμό με επιφυλακτικότητα ή ειρωνεία, ο Solovyov τού αφιέρωνε σοβαρή προσοχή στα θεωρητικά έργα του», γράφει ο S. Trubetskoy. «Επιπλέον, οι λέξεις “μυστικισμός” και “μυστικός” έγιναν σχεδόν σταθεροί χαρακτηρισμοί της προσωπικότητας και του έργου του Solovyov» [Trubetskoy, 1886· σ. 552]. Το ενδιαφέρον για την πνευματική πραγματικότητα έγινε ήδη από τα νεανικά του χρόνια ένα από τα κυριότερα ενδιαφέροντα στη ζωή του Ρώσου φιλοσόφου [Lukyanov, 1990· σ. 135].
Από τη βιωματική θέαση του υπερπέραν κόσμου ο Vladimir Solovyov συνάγει το ίδιο συμπέρασμα με τον Ιωακείμ της Φιόρε: «Πρώτα απ’ όλα πρέπει να ζούμε, έπειτα να γνωρίζουμε τη ζωή και, τέλος, να διορθώνουμε τη ζωή» [Solovyov, 1911–1914· τόμ. 3, σ. 275]. Ήδη από τα πρώτα στάδια του έργου του διαμορφώνει μια διδασκαλία, βασισμένη στην τριαδική αρχή, για τις διαφορετικές βαθμίδες της πίστης, η ανώτερη από τις οποίες είναι ο πνευματικός λόγος: «Ο άνθρωπος, ως προς τη θρησκεία, όταν αναπτύσσεται ορθά, περνά από τρεις ηλικίες: πρώτα έρχεται η περίοδος της παιδικής ή τυφλής πίστης, έπειτα η δεύτερη περίοδος —η ανάπτυξη της διάνοιας και η άρνηση της τυφλής πίστης— και, τέλος, η τελευταία περίοδος της συνειδητής πίστης, που βασίζεται στην ανάπτυξη του λόγου» [Επιστολές του V. S. Solovyov, 1911· σ. 73–75]. Ο Vladimir Solovyov προσδιορίζει το έργο του ως εξής: «Να δικαιώσω την πίστη των πατέρων μας, ανυψώνοντάς την σε μια νέα βαθμίδα έλλογης συνείδησης, να δείξω πώς αυτή η αρχαία πίστη, απελευθερωμένη από τα δεσμά της τοπικής απομόνωσης και της εθνικής φιλαυτίας, συμπίπτει με την αιώνια και οικουμενική αλήθεια» [Solovyov, 1911–1914· τόμ. 4, σ. 243]. Ήδη σε αυτά τα λόγια μπορούμε να βρούμε αντιστοιχίες με τη διδασκαλία της τρίτης διαθήκης για την ανεπάρκεια της σύγχρονης κατάστασης της πίστης και για τις διαφορετικές βαθμίδες της πνευματικής γνώσης.
Όπως ο Ιωακείμ της Φιόρε, ο οποίος αντιτάχθηκε στον μεσαιωνικό ορθολογισμό, ο Vladimir Solovyov αρχίζει την επιστημονική του σταδιοδρομία με το σύγγραμμα Εναντίον των θετικιστών: «Αυτά τα τελευταία αναγκαία αποτελέσματα της δυτικής φιλοσοφικής εξέλιξης καταφάσκουν, με τη μορφή της ορθολογικής γνώσης, τις ίδιες αλήθειες που καταφάσκονταν, με τη μορφή της πίστης και της πνευματικής θεωρίας, από τις μεγάλες θεολογικές διδασκαλίες της Ανατολής» [Solovyov, 1911–1914· τόμ. 1, σ. 143]. Απορρίπτοντας τους παλαιούς τρόπους της ανθρώπινης γνώσης, και οι δύο φιλόσοφοι υποδεικνύουν τη θεωρία ως τρόπο κατανόησης της θρησκευτικής πραγματικότητας: «Είναι αναγκαίος ένας ιδιαίτερος τρόπος νοητικής δραστηριότητας, τον οποίο θα ονομάσουμε με τον ήδη γνωστό στη φιλοσοφία όρο νοητική εποπτεία ή διαίσθηση (intellektuelle Anschauung, Intuition) και ο οποίος αποτελεί την πρωταρχική μορφή της αληθινής γνώσης, που διακρίνεται σαφώς τόσο από την αισθητηριακή αντίληψη και την εμπειρία όσο και από τη διανοητική ή αφηρημένη σκέψη», γράφει ο Solovyov [Solovyov, 1911–1914· τόμ. 3, σ. 65].
Ωστόσο, ασκώντας κριτική στον ορθολογισμό και στον θετικισμό, ο στοχαστής γίνεται και ο ίδιος δέσμιος του αφηρημένου ορθολογισμού: προσδίδει στο ιδεατό είναι —στην Τριάδα— και, μαζί με αυτήν, στην ιστορία, το θετικιστικό κριτήριο της ορθολογικής γνωσιμότητας [βλ. Treushnikov, 2009]. Το ίδιο ακριβώς έκανε και ο πρόδρομός του, Ιωακείμ της Φιόρε. Παρά τις αντισχολαστικές απόψεις του, παρουσιάζεται μπροστά μας ως αληθινός επιστήμονας, ο οποίος χρησιμοποιεί για τις φιλοσοφικές του κατασκευές τα μαθηματικά, τη λογική, την ερμηνευτική και τα τελευταία —σύγχρονά του— επιτεύγματα της καθολικής θεολογίας.
Επομένως, ο οντολογικός χαρακτήρας της γνώσης —γνώση για χάρη της μεταμόρφωσης της ζωής— και η κριτική του αφηρημένου ορθολογισμού —γνώση για χάρη της γνώσης—· η θεμελίωση της αληθινής οδού της γνώσης όχι στη συσσώρευση πληροφοριών και στον ορθολογικό λόγο, αλλά στη λειτουργική πράξη, στην τελείωση του πνεύματος και στη μεταμόρφωση έως την απόκτηση της ικανότητας υποδοχής της Αποκάλυψης· ο σκοπός της γνώσης, που δεν είναι η διανοητική ανάπτυξη, αλλά η απόκτηση εσωτερικής πνευματικής ελευθερίας και αγάπης· η είσοδος του ανθρώπου στην εκκλησιαστική συνοδική ενότητα ως προϋπόθεση για την πληρότητα της γνώσης και την απόκτηση του προφητικού χαρίσματος· η κατανόηση της γνώσης ως εμπειρίας ζωντανής πίστης και ένωσης του ανθρώπου με τον Θεό — αυτά τα χαρακτηριστικά και οι ιδέες της γνωσιολογίας του ιωακειμισμού συγγενεύουν με την ανατολικοχριστιανική γνωσιολογία.
Βιβλιογραφία
Blok, 1911 — Blok, A. A. «Ιππότης-μοναχός». Στο: Για τον Vladimir Solovyov. Πρώτη συλλογή. Μόσχα: Put, 1911, σ. 101–123.
Gaidenko, 2001 — Gaidenko, P. P. Ο Vladimir Solovyov και η φιλοσοφία του Αργυρού Αιώνα. Μόσχα: Progress–Traditsiya, 2001. 472 σ.
Kireevsky, 1998 — Kireevsky, I. V. Κριτική και αισθητική. Μόσχα: Iskusstvo, 1998. 463 σ.
Lukyanov, 1990 — Lukyanov, S. M. Για τον Vladimir Solovyov στα νεανικά του χρόνια. Υλικό για τη βιογραφία του. Σε 3 τόμους (βιβλία). Μόσχα: Kniga, 1990. Βιβλίο III, τεύχ. 1. 381 σ.
Maksimov, 1998 — Maksimov, M. V. «Ο Vladimir Solovyov και ο Ιωακείμ της Φιόρε: ιστοριοσοφικοί παραλληλισμοί». Φιλοσοφικό Αλμανάκ. Ivanovo, 1998, αρ. 1–2, σ. 254–262.
Parilov, 2000 — Parilov, O. V. Τυπολογικές ιδιαιτερότητες του κινήματος των Παλαιοπίστων και του σλαβοφιλισμού και η σημασία τους για την ανάπτυξη της ρωσικής εθνικής αυτοσυνειδησίας. Διδακτορική διατριβή στις φιλοσοφικές επιστήμες. Nizhny Novgorod, 2000. 180 σ.
Parilov, 2010 — Parilov, O. V. «Οι “Τρεις συνομιλίες…” του Vladimir Solovyov και η σύγχρονη ανεκτική κοινωνία». Μελέτες για τον Solovyov, 2010, τόμ. 27, αρ. 3, σ. 31–38.
Parilov, Sobko, 2011 — Parilov, O. V. και Sobko, R. V. «Η συνέχεια των ιδεών του V. S. Solovyov και του Ιωακείμ της Φιόρε». Μελέτες για τον Solovyov, 2011, τόμ. 30, αρ. 2, σ. 26–33.
Επιστολές του V. S. Solovyov, 1911 — Επιστολές του Vladimir Sergeevich Solovyov. Σε 3 τόμους. Αγία Πετρούπολη, 1908–1911. Τόμ. III. 349 σ.
Radlov, 1913 — Radlov, E. L. Vladimir Solovyov. Η ζωή και τα έργα του. Αγία Πετρούπολη: Obrazovanie, 1913. 266 σ.
Sabirova, 2010 — Sabirova, F. M. «Η συμβολή των μεσαιωνικών πανεπιστημίων στην ανάπτυξη της επιστήμης». Ζητήματα Ιστορίας, 2010, αρ. 4, σ. 143–147.
Sanin, 2010 — Ιερέας Vyacheslav Sanin. «Το πρόβλημα της θεογνωσίας στη μεσαιωνική φιλοσοφία: Μωυσής Μαϊμονίδης και Θωμάς Ακινάτης». Χριστιανική Ανάγνωση, 2010, τόμ. 34, αρ. 3, σ. 73–88.
Solovyov, 1911–1914 — Solovyov, V. S. Συλλογή έργων. Σε 10 τόμους. Επιμέλεια και σημειώσεις των S. M. Solovyov και E. L. Radlov. 2η έκδ. Αγία Πετρούπολη: Prosveshchenie, 1911–1914. Τόμ. 1, 1911, 421 σ.· τόμ. 3, 1912, 440 σ.· τόμ. 4, 1914, 665 σ.
Treushnikov, 2009 — Treushnikov, I. A. «Νομικές πτυχές του προβλήματος “Δύση–Ανατολή” στη φιλοσοφία της πανενότητας». Φιλοσοφία του Δικαίου, 2009, αρ. 2, σ. 30–40.
Trubetskoy, 1886 — Trubetskoy, S. N. «Τα θεμέλια του ιδεαλισμού». Ζητήματα Φιλοσοφίας και Ψυχολογίας, 1886, αρ. 34 (4), σ. 492–566.
Khomiakov, 1900 — Khomiakov, A. S. Άπαντα. Σε 8 τόμους. Μόσχα, 1900–1904. Τόμ. 2, 1900. 654 σ.
Huck, 1938 — Enchiridion in Apocalypsim. Επιμ. J. Huck. Στο: Joachim von Floris und die joachitische Literatur. Φράιμπουργκ της Βρισγαυίας: Herder, 1938, σ. 287–296.
Joachim of Fiore, 1964a — Ιωακείμ της Φιόρε. Psalterium decem chordarum. Βενετία, 1527· ανατύπωση, Φρανκφούρτη επί του Μάιν: Minerva, 1964. Πραγματεία 1, σ. 195–239.
Joachim of Fiore, 1964b — Ιωακείμ της Φιόρε. Expositio in Apocalypsim. Βενετία, 1527· ανατύπωση, Φρανκφούρτη επί του Μάιν: Minerva, 1964, σ. 24–59.
Leclercq, 1963 — Leclercq, J. Wissenschaft und Gottverlagen. Zur Mönchtheologie des Mittelalters. Ντίσελντορφ: Patmos, 1963. 187 σ.
Mansi, 1961 — Mansi, J. D. Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio. Παρίσι: Welter, 1903· ανατύπωση, Γκρατς: Akademische Druck- und Verlagsanstalt, 1961. Τόμ. XXIII. 1112 σ.
Otto, 1962 — Otto, S. «Die Denkform des Joachim von Fiore und das Caput “Damnamus” des 4. Laterankonzils». Münchener theologische Zeitschrift 3, 1962, σ. 145–154.
Reeves, Warwick, 1987 — Reeves, M. και Warwick, G. Joachim of Fiore and the Myth of the Eternal Evangel in the Nineteenth Century. Νέα Υόρκη: Clarendon Press του Oxford University Press, 1987. 365 σ
Gaidenko, 2001 — Gaidenko, P. P. Ο Vladimir Solovyov και η φιλοσοφία του Αργυρού Αιώνα. Μόσχα: Progress–Traditsiya, 2001. 472 σ.
Kireevsky, 1998 — Kireevsky, I. V. Κριτική και αισθητική. Μόσχα: Iskusstvo, 1998. 463 σ.
Lukyanov, 1990 — Lukyanov, S. M. Για τον Vladimir Solovyov στα νεανικά του χρόνια. Υλικό για τη βιογραφία του. Σε 3 τόμους (βιβλία). Μόσχα: Kniga, 1990. Βιβλίο III, τεύχ. 1. 381 σ.
Maksimov, 1998 — Maksimov, M. V. «Ο Vladimir Solovyov και ο Ιωακείμ της Φιόρε: ιστοριοσοφικοί παραλληλισμοί». Φιλοσοφικό Αλμανάκ. Ivanovo, 1998, αρ. 1–2, σ. 254–262.
Parilov, 2000 — Parilov, O. V. Τυπολογικές ιδιαιτερότητες του κινήματος των Παλαιοπίστων και του σλαβοφιλισμού και η σημασία τους για την ανάπτυξη της ρωσικής εθνικής αυτοσυνειδησίας. Διδακτορική διατριβή στις φιλοσοφικές επιστήμες. Nizhny Novgorod, 2000. 180 σ.
Parilov, 2010 — Parilov, O. V. «Οι “Τρεις συνομιλίες…” του Vladimir Solovyov και η σύγχρονη ανεκτική κοινωνία». Μελέτες για τον Solovyov, 2010, τόμ. 27, αρ. 3, σ. 31–38.
Parilov, Sobko, 2011 — Parilov, O. V. και Sobko, R. V. «Η συνέχεια των ιδεών του V. S. Solovyov και του Ιωακείμ της Φιόρε». Μελέτες για τον Solovyov, 2011, τόμ. 30, αρ. 2, σ. 26–33.
Επιστολές του V. S. Solovyov, 1911 — Επιστολές του Vladimir Sergeevich Solovyov. Σε 3 τόμους. Αγία Πετρούπολη, 1908–1911. Τόμ. III. 349 σ.
Radlov, 1913 — Radlov, E. L. Vladimir Solovyov. Η ζωή και τα έργα του. Αγία Πετρούπολη: Obrazovanie, 1913. 266 σ.
Sabirova, 2010 — Sabirova, F. M. «Η συμβολή των μεσαιωνικών πανεπιστημίων στην ανάπτυξη της επιστήμης». Ζητήματα Ιστορίας, 2010, αρ. 4, σ. 143–147.
Sanin, 2010 — Ιερέας Vyacheslav Sanin. «Το πρόβλημα της θεογνωσίας στη μεσαιωνική φιλοσοφία: Μωυσής Μαϊμονίδης και Θωμάς Ακινάτης». Χριστιανική Ανάγνωση, 2010, τόμ. 34, αρ. 3, σ. 73–88.
Solovyov, 1911–1914 — Solovyov, V. S. Συλλογή έργων. Σε 10 τόμους. Επιμέλεια και σημειώσεις των S. M. Solovyov και E. L. Radlov. 2η έκδ. Αγία Πετρούπολη: Prosveshchenie, 1911–1914. Τόμ. 1, 1911, 421 σ.· τόμ. 3, 1912, 440 σ.· τόμ. 4, 1914, 665 σ.
Treushnikov, 2009 — Treushnikov, I. A. «Νομικές πτυχές του προβλήματος “Δύση–Ανατολή” στη φιλοσοφία της πανενότητας». Φιλοσοφία του Δικαίου, 2009, αρ. 2, σ. 30–40.
Trubetskoy, 1886 — Trubetskoy, S. N. «Τα θεμέλια του ιδεαλισμού». Ζητήματα Φιλοσοφίας και Ψυχολογίας, 1886, αρ. 34 (4), σ. 492–566.
Khomiakov, 1900 — Khomiakov, A. S. Άπαντα. Σε 8 τόμους. Μόσχα, 1900–1904. Τόμ. 2, 1900. 654 σ.
Huck, 1938 — Enchiridion in Apocalypsim. Επιμ. J. Huck. Στο: Joachim von Floris und die joachitische Literatur. Φράιμπουργκ της Βρισγαυίας: Herder, 1938, σ. 287–296.
Joachim of Fiore, 1964a — Ιωακείμ της Φιόρε. Psalterium decem chordarum. Βενετία, 1527· ανατύπωση, Φρανκφούρτη επί του Μάιν: Minerva, 1964. Πραγματεία 1, σ. 195–239.
Joachim of Fiore, 1964b — Ιωακείμ της Φιόρε. Expositio in Apocalypsim. Βενετία, 1527· ανατύπωση, Φρανκφούρτη επί του Μάιν: Minerva, 1964, σ. 24–59.
Leclercq, 1963 — Leclercq, J. Wissenschaft und Gottverlagen. Zur Mönchtheologie des Mittelalters. Ντίσελντορφ: Patmos, 1963. 187 σ.
Mansi, 1961 — Mansi, J. D. Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio. Παρίσι: Welter, 1903· ανατύπωση, Γκρατς: Akademische Druck- und Verlagsanstalt, 1961. Τόμ. XXIII. 1112 σ.
Otto, 1962 — Otto, S. «Die Denkform des Joachim von Fiore und das Caput “Damnamus” des 4. Laterankonzils». Münchener theologische Zeitschrift 3, 1962, σ. 145–154.
Reeves, Warwick, 1987 — Reeves, M. και Warwick, G. Joachim of Fiore and the Myth of the Eternal Evangel in the Nineteenth Century. Νέα Υόρκη: Clarendon Press του Oxford University Press, 1987. 365 σ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου