Συνέχεια από: Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026
Έντμουντ Χούσερλ
Μετάφραση: J. N. Findlay
από τη δεύτερη γερμανική έκδοση του Logische Untersuchungen
με νέο Πρόλογο του Michael Dummett
και επιμέλεια με νέα Εισαγωγή του Dermot Moran
Εισαγωγή του Dermot Moran (συνέχεια)
Η γένεση των Λογικών Ερευνών
Κατά τη δική του ομολογία, οι Λογικές Έρευνες του Husserl γεννήθηκαν μέσα από τις μελέτες του στα μαθηματικά, στη λογική και στην ψυχολογία, τις οποίες διεξήγε εμπνευσμένος από τους δασκάλους του Weierstrass, Brentano και Stumpf. Όπως το έθεσε ο ίδιος, οι Έρευνες προέκυψαν αρχικά από την επιθυμία του για «φιλοσοφική διασάφηση (eine philosophische Klärung) της καθαρής μαθηματικής» (Findlay I: 1· Hua XVIII: 5). Τον προβλημάτιζε το γεγονός ότι οι μαθηματικοί μπορούσαν να παράγουν αξιόλογα αποτελέσματα και, παρ’ όλα αυτά, να χρησιμοποιούν διαφορετικές, ακόμη και αντικρουόμενες θεωρίες για τη φύση των αριθμών και άλλων μαθηματικών πράξεων. Οι εποπτικές τους διαδικασίες χρειάζονταν φιλοσοφική θεμελίωση. Αναζητώντας αυτή τη θεμελίωση για τα μαθηματικά, ο Husserl οδηγήθηκε στην εξέταση των τυπικών συστημάτων εν γένει και, τελικά, στην επανεξέταση ολόκληρης της φύσης της σκέψης που έχει νόημα, της σχέσης της με τη γλωσσική απόφανση και της κατάκτησης της αλήθειας μέσα από γνωστικές πράξεις που χαρακτηρίζονται από γνήσια ενάργεια.Ο Husserl υπέδειξε ότι αρχική πηγή έμπνευσης των Λογικών Ερευνών ήταν οι προσπάθειες του Brentano να αναμορφώσει την παραδοσιακή λογική. Όπως το έθεσε στις διαλέξεις του για τη Φαινομενολογική ψυχολογία το 1925:
… οι Λογικές Έρευνες είναι εξ ολοκλήρου επηρεασμένες από τις υποδείξεις του Brentano, όπως εύκολα γίνεται κατανοητό, αν ληφθεί υπόψη ότι ήμουν άμεσος μαθητής του.²⁴
Στα πανεπιστημιακά μαθήματα που είχε παρακολουθήσει ο Husserl, ο Brentano είχε προτείνει μια αναμόρφωση της παραδοσιακής αριστοτελικής συλλογιστικής λογικής: περιόριζε το εύρος των σημαντικών λογικών μορφών, ανάγοντας ουσιαστικά όλες τις μορφές ποσοδεικτικής έκφρασης στην υπαρκτική ποσοδείκτηση, αναδιατύπωνε τη δομή των λογικών κρίσεων και ανασχημάτιζε τις προτάσεις, ώστε να αναδεικνύεται η υποκείμενη λογική δομή τους, διακριτή από τη γραμματική μορφή. Παρά τις προοπτικές του, ο Husserl αναγνώρισε ότι το εγχείρημα του Brentano ήταν καταδικασμένο να αποτύχει, επειδή του έλειπε μια κατάλληλη διασάφηση της φύσης της σημασίας εν γένει. Μόνο η πλήρης διασάφηση των «ουσιωδών φαινομενολογικών σχέσεων ανάμεσα στην έκφραση και τη σημασία ή ανάμεσα στη σημασιοδοτική πρόθεση και την εκπλήρωση της σημασίας» (Findlay I: 173· Hua XIX/1: 19) μπορούσε, κατά τον Husserl, να χαράξει την ορθή πορεία ανάμεσα στη γραμματική ανάλυση και στην ανάλυση της σημασίας (Bedeutungsanalyse).
Η αποτυχημένη αναμόρφωση της λογικής από τον Brentano επέστησε την προσοχή του Husserl σε σοβαρές ελλείψεις των τότε αντιλήψεων για τη φύση της λογικής, όπως εκείνες των J. S. Mill, C. Sigwart, W. Hamilton, B. Erdmann, T. Lipps και άλλων. Η εξοικείωσή του με τις εξελίξεις στη λογική και στα μαθηματικά κατά τον δέκατο ένατο αιώνα —και η σε βάθος κριτική του απέναντί τους— φαίνονται στις διάφορες κριτικές παρουσιάσεις έργων λογικής που δημοσίευσε το 1894, το 1897, το 1903 και το 1904.²⁵ Μολονότι αναγνώριζε πλήρως τη σημασία της λογικής ως λογισμού των κλάσεων, τον οποίο ανέπτυσσαν ο George Boole (1815–1864) και ο Γερμανός σύγχρονός του Ernst Schröder, καθώς και των προσπαθειών του William Stanley Jevons (1835–1882) και άλλων, μεταξύ των οποίων ο Gottlob Frege, να ερμηνεύσουν τη λογική συναγωγή ως μηχανική διαδικασία, ο Husserl ανησυχούσε για τους περιορισμούς της τυπικής μαθηματικής λογικής: την έβλεπε ως βελτίωση της λογικής τεχνικής και όχι ως γνήσια φιλοσοφία της λογικής.²⁶ Ειδικότερα, αντιλαμβανόταν έναν λογισμό απλώς ως τυπικό μέσο μηχανικής μετάθεσης σημείων (ή αντικατάστασής τους με ισοδύναμα) σύμφωνα με κανόνες και, επομένως, ως κάτι ουσιωδώς διαφορετικό από την ορθή λογική συναγωγή. Η τεχνική δεξιοτεχνία στη μαθηματική λογική εξακολουθούσε να χρειάζεται κριτική θεωρητική ενόραση, προκειμένου να αναχθεί σε επιστήμη.
Για μια θετικότερη αντίληψη της λογικής, ο Husserl επανέφερε την «καθαρή λογική», μια σύλληψη που ανάγεται στον Leibniz και στον Kant, αλλά εκφράστηκε με τη μεγαλύτερη σαφήνεια στη Wissenschaftslehre του παραμελημένου Αυστριακού λογικού Bernard Bolzano (1781–1848)²⁷ και στους συνεχιστές του (ιδιαίτερα στον δάσκαλο του Frege, Rudolf Hermann Lotze, 1817–1881). Σύμφωνα με αυτή τη σύλληψη, η λογική είναι μια καθαρά τυπική «επιστήμη της επιστήμης». Ο Husserl ξεχώριζε ιδιαίτερα τον Bolzano ως έναν από τους μεγαλύτερους λογικούς, ακόμη και ως τον μη αναγνωρισμένο πρόγονο της σύγχρονης μαθηματικής λογικής:
Η λογική ως επιστήμη πρέπει […] να οικοδομηθεί πάνω στο έργο του Bolzano και να μάθει από αυτό όσα της χρειάζονται: μαθηματική οξύτητα στις διακρίσεις, μαθηματική ακρίβεια στις θεωρίες. Τότε θα φτάσει σε μια νέα σκοπιά από την οποία θα κρίνει τις θεωρίες που μαθηματικοποιούν τη λογική και τις οποίες οι μαθηματικοί οικοδομούν με τόση επιτυχία, χωρίς καθόλου να πτοούνται από τη φιλοσοφική περιφρόνηση. Οι θεωρίες αυτές συμφωνούν απολύτως με το πνεύμα της λογικής του Bolzano, μολονότι ο ίδιος δεν τις είχε καν διανοηθεί.
(LI, Προλεγόμενα §61· Findlay I: 143· Hua XVIII: 228)
Ο Husserl αναγνώριζε επίσης στον Hermann Lotze ότι του άνοιξε τα μάτια ως προς την αληθινή φύση των ιδεατών αντικειμενικοτήτων που μελετά η λογική, βοηθώντας τον να κατανοήσει το πεδίο του ιδεατού χωρίς να καταφύγει σε πλατωνική υποστασιοποίηση.
Βεβαίως, καθώς ο Husserl άρχισε να γράφει τις Λογικές Έρευνες, πολλά άλλα φιλοσοφικά ζητήματα απαιτούσαν την προσοχή του και τον οδήγησαν πολύ πέρα από όσα θα μπορούσαν να θεωρηθούν ότι ανήκουν αυστηρά στο έργο της θεμελίωσης της λογικής, σε ευρύτερα ερωτήματα επιστημολογίας, σημασιολογίας, ακόμη και οντολογίας. Ο Husserl στράφηκε στη διερεύνηση των όρων της εκφοράς λόγου που έχει νόημα και της έκφρασης γενικότερα, ξεκινώντας από τη φύση της σημασιοδότησης εν γένει, τη γλωσσική έκφραση, τη σχέση ανάμεσα στο άτομο και στο είδος, τους a priori νόμους που διέπουν γενικά τις δομές όλου και μέρους, τους τυπικούς νόμους που διέπουν το γλωσσικό νόημα και το α-νόητο, την αινιγματική φύση του προθετικού περιεχομένου και της αναφοράς και, τέλος, τη φύση και τη δομή των πράξεων της συνείδησης ως τέτοιων —ιδίως τη φύση και τη δομή των κρίσεων που αποβλέπουν στην αλήθεια και που παραδοσιακά θεωρούνταν οι φορείς της λογικής σκέψης. Αυτά τα θέματα συγκροτούν τις έξι Έρευνες του δεύτερου τόμου.
Συνεχίζεται με την ενότητα: «Ο αγώνας του Husserl να αποδεσμεύσει τη λογική από την ψυχολογία».
Σημειώσεις της Εισαγωγής — 24–27
24. E. Husserl, «The Task and the Significance of the Logical Investigations», στο J. N. Mohanty (επιμ.), Readings on Edmund Husserl’s Logical Investigations (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1977), σ. 207.25. Οι κριτικές αυτές παρουσιάσεις συγκεντρώνονται στο E. Husserl, Aufsätze und Rezensionen (1890–1910), επιμ. B. Rang, Hua XXII (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1979)· αγγλική μετάφραση του Dallas Willard στο Edmund Husserl, Early Writings in the Philosophy of Logic and Mathematics, Collected Works V (Dordrecht: Kluwer, 1994), σ. 171–196 και 207–302. Στο εξής παραπέμπεται ως «Early Writings», ακολουθούμενο από τη σελίδα της αγγλικής μετάφρασης και έπειτα από τον τόμο και τη σελίδα της Husserliana.
26. Βλ. Dallas Willard, «Husserl’s Critique of Extensionalist Logic: “A Logic That Does Not Understand Itself”», Idealistic Studies 9, αρ. 2 (Μάιος 1979), σ. 143–164.
27. B. Bolzano, Wissenschaftslehre (1837· ανατύπωση: Sulzbach, Seidel)· συντομευμένη αγγλική μετάφραση του Rolf George με τίτλο Theory of Science (Οξφόρδη: Basil Blackwell, 1972).
* Τα χωρία για τη «φιλοσοφική διασάφηση της καθαρής μαθηματικής» και τον Bolzano ελέγχθηκαν στο διαθέσιμο γερμανικό κείμενο. Η παράθεση από τις διαλέξεις του 1925 ακολουθεί την αγγλική πηγή του Moran.
Υπάρχει μια διαφορά στη σύνταξη του χωρίου για τη σημασία: ο Moran παρουσιάζει δύο ζεύγη όρων ενωμένα με «ή» —έκφραση και σημασία, σημασιοδοτική πρόθεση και εκπλήρωση. Στο γερμανικό κείμενο της δεύτερης έκδοσης (Hua XIX/1: 19), ο Husserl μιλά για μία ουσιώδη φαινομενολογική σχέση μεταξύ και των τεσσάρων όρων: Ausdruck, Bedeutung, Bedeutungsintention und Bedeutungserfüllung. Εδώ διατήρησα τη διατύπωση του Moran· στη μετάφραση του ίδιου του Husserl θα αποδοθεί η ενιαία απαρίθμηση.
***
Ανάλυση της παραπάνω ανάρτησης -με απλά λόγια- με τη βοήθεια της ΤΝΜε πολύ απλά λόγια, η ανάρτηση εξηγεί πώς ο Χούσερλ ξεκίνησε από ένα πρόβλημα των μαθηματικών και κατέληξε να θέσει ένα από τα βασικότερα ερωτήματα της φιλοσοφίας: τι είναι αυτό που κάνει τη σκέψη μας να έχει νόημα και να μπορεί να φτάσει στην αλήθεια;
Ας το πάρουμε βήμα προς βήμα.
1. Από πού ξεκίνησε ο Χούσερλ;
Ο Χούσερλ είχε σπουδάσει μαθηματικά και παρατήρησε κάτι παράξενο:
Οι μαθηματικοί μπορούσαν να κάνουν σωστά τους υπολογισμούς τους, να αποδεικνύουν θεωρήματα και να παράγουν σημαντικά αποτελέσματα, αλλά δεν συμφωνούσαν πάντοτε για το τι ακριβώς είναι οι αριθμοί και τα μαθηματικά αντικείμενα.
Για παράδειγμα:
Όταν λέμε ότι έχουμε τον αριθμό 5, τι ακριβώς εννοούμε;
Είναι κάτι που υπάρχει πραγματικά έξω από εμάς;
Είναι μια ιδέα που κατασκευάζει ο ανθρώπινος νους;
Είναι απλώς ένα σύμβολο που χρησιμοποιούμε για να κάνουμε υπολογισμούς;
Οι μαθηματικοί μπορούσαν να χρησιμοποιούν τον αριθμό 5 χωρίς να έχουν λύσει αυτά τα φιλοσοφικά ερωτήματα.
Ο Χούσερλ, λοιπόν, αναρωτήθηκε: Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι γνωρίζουμε κάτι, όταν δεν έχουμε ξεκαθαρίσει τι είναι αυτό που γνωρίζουμε;
Γι' αυτό ήθελε να θεμελιώσει φιλοσοφικά τα μαθηματικά.
2. Γιατί δεν του αρκούσε η παραδοσιακή λογική;
Ο Χούσερλ επηρεάστηκε αρχικά από τον δάσκαλό του, τον Φραντς Μπρεντάνο (Brentano).
Ο Μπρεντάνο προσπαθούσε να αναμορφώσει τη λογική του Αριστοτέλη. Ήθελε να δείξει ότι πολλές διαφορετικές μορφές προτάσεων μπορούν να αναλυθούν με έναν πιο ενιαίο τρόπο.
Όμως ο Χούσερλ εντόπισε ένα πρόβλημα: ο Μπρεντάνο εξέταζε κυρίως τη λογική μορφή των προτάσεων, χωρίς να έχει αποσαφηνίσει επαρκώς πώς ακριβώς αποκτούν οι προτάσεις το νόημά τους.
Ας δούμε ένα παράδειγμα:
Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί.
Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος.
Άρα, ο Σωκράτης είναι θνητός.
Η λογική μάς δείχνει ότι το συμπέρασμα ακολουθεί αναγκαστικά από τις δύο προηγούμενες προτάσεις.
Αλλά ο Χούσερλ θέλει να εξετάσει βαθύτερα ζητήματα:
Τι σημαίνει η πρόταση «όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί»;
Πώς καταλαβαίνουμε τη σημασία της;
Πώς συνδέονται οι λέξεις με αυτό που δηλώνουν;
Τι συμβαίνει στη συνείδησή μας όταν κατανοούμε μια πρόταση;
Πώς βεβαιωνόμαστε ότι αυτό που σκεφτόμαστε ανταποκρίνεται στην αλήθεια;
Επομένως, δεν του αρκεί να εξετάσει αν ένας συλλογισμός είναι τυπικά σωστός. Θέλει να κατανοήσει τι σημαίνει να σκέφτεσαι κάτι και να γνωρίζεις ότι είναι αληθινό.
3. Τι τον προβλημάτιζε στη μαθηματική λογική;
Εδώ πρέπει να καταλάβουμε μια σημαντική διάκριση.
Η μαθηματική λογική είχε αρχίσει να αναπτύσσει μεθόδους με τις οποίες μπορούσαν να γίνονται λογικοί υπολογισμοί σχεδόν μηχανικά.
Για παράδειγμα, χρησιμοποιούμε σύμβολα:
Α→Β
και ακολουθούμε συγκεκριμένους κανόνες για να εξαγάγουμε συμπεράσματα.
Αυτό είναι χρήσιμο και απαραίτητο. Όμως ο Χούσερλ θεωρούσε ότι δεν αρκεί.
Γιατί;
Επειδή μπορούμε να χειριστούμε σωστά σύμβολα, χωρίς να έχουμε κατανοήσει πραγματικά τι σημαίνουν.
Σκέψου έναν άνθρωπο που εκτελεί έναν μαθηματικό υπολογισμό ακολουθώντας έναν αλγόριθμο. Μπορεί να βρει το σωστό αποτέλεσμα, αλλά αυτό δεν σημαίνει κατ' ανάγκην ότι έχει κατανοήσει τη βαθύτερη μαθηματική σημασία της διαδικασίας.
Ο Χούσερλ δεν απορρίπτει τη μαθηματική λογική. Αντιθέτως, αναγνωρίζει την αξία της. Απλώς υποστηρίζει ότι:
Η λογική δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν μηχανισμό χειρισμού συμβόλων. Πρέπει να κατανοήσουμε και τις προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή την αληθινή γνώση.
4. Τι είναι η «καθαρή λογική» του Χούσερλ;
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ανάρτησης.
Ο Χούσερλ επαναφέρει την έννοια της καθαρής λογικής, αξιοποιώντας κυρίως τον Bernard Bolzano και τον Hermann Lotze.
Τι σημαίνει καθαρή λογική;
Σημαίνει ότι η λογική δεν πρέπει να εξαρτάται από το πώς σκέφτονται στην πραγματικότητα οι άνθρωποι.
Ας πάρουμε ένα παράδειγμα:
Ένας άνθρωπος μπορεί να πιστεύει ότι:
«Όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί».
Ένας άλλος μπορεί να διαφωνεί.
Ένας τρίτος μπορεί να μην έχει σχηματίσει καμία γνώμη.
Αυτές είναι διαφορετικές ψυχολογικές καταστάσεις τριών ανθρώπων. Όμως η λογική δεν εξαρτάται από το τι πιστεύει ο καθένας.
Η αλήθεια μιας πρότασης δεν καθορίζεται από το πόσοι άνθρωποι την πιστεύουν ούτε από το πώς αισθάνονται όταν τη σκέφτονται.
Επομένως, πρέπει να διακρίνουμε:
Την ψυχολογική πράξη: το γεγονός ότι εγώ σκέφτομαι, πιστεύω ή κρίνω κάτι.
Το λογικό περιεχόμενο: αυτό που σημαίνει η σκέψη ή η πρόταση, ανεξάρτητα από το ποιος τη σκέφτεται.
Η καθαρή λογική μελετά αυτό το δεύτερο πεδίο: τις αντικειμενικές και αναγκαίες σχέσεις που ισχύουν ανεξάρτητα από τις προσωπικές μας ψυχολογικές καταστάσεις.
Γι' αυτό ο Husserl τη χαρακτηρίζει, μεταξύ άλλων, «επιστήμη της επιστήμης»: εξετάζει τους καθολικούς όρους που καθιστούν δυνατή την επιστημονική γνώση.
5. Τι σημαίνει ότι ο Χούσερλ ενδιαφέρεται για τις «ιδεατές αντικειμενικότητες»;
Αυτό είναι λίγο πιο δύσκολο, αλλά πολύ σημαντικό.
Σκέψου τον αριθμό 2.
Μπορείς να γράψεις τον αριθμό 2 σε ένα χαρτί, να τον πληκτρολογήσεις στον υπολογιστή ή να τον προφέρεις.
Κάθε φορά έχεις διαφορετικό υλικό αντικείμενο ή διαφορετικό ήχο. Ωστόσο, ο αριθμός 2 παραμένει ο ίδιος.
Άρα πρέπει να διακρίνουμε:
Τα υλικά σημάδια με τα οποία γράφουμε ή εκφράζουμε τον αριθμό.
Τον ίδιο τον αριθμό ως ιδεατό αντικείμενο, ο οποίος δεν ταυτίζεται με κανένα από αυτά τα σημάδια.
Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα ζητήματα που απασχολούν τον Χούσερλ.
Θέλει να εξηγήσει πώς υπάρχουν αντικειμενικά νοήματα και λογικές αλήθειες, χωρίς να τα ταυτίζει με τις ατομικές ψυχικές μας καταστάσεις.
Εδώ τον βοήθησε ιδιαίτερα ο Lotze.
6. Γιατί οι «Λογικές Έρευνες» έγιναν τελικά κάτι πολύ ευρύτερο από μια πραγματεία λογικής;
Επειδή ο Χούσερλ αντιλήφθηκε ότι, για να κατανοήσει τη λογική, έπρεπε να εξετάσει και κάτι βαθύτερο: πώς λειτουργεί η συνείδηση όταν σκέφτεται, κατανοεί και γνωρίζει κάτι.
Ας υποθέσουμε ότι διαβάζεις τη φράση:
«Η Ακρόπολη βρίσκεται στην Αθήνα».
Δεν βλέπεις απλώς μερικά γράμματα πάνω σε μια σελίδα.
Συμβαίνουν περισσότερα πράγματα:
Βλέπεις τις λέξεις.
Καταλαβαίνεις τι σημαίνουν.
Σχηματίζεις μέσα σου το νόημα της πρότασης.
Αναφέρεσαι σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, την Ακρόπολη.
Μπορείς να εξετάσεις αν αυτό που λέει η πρόταση είναι αληθινό.
Ο Χούσερλ θέλει να κατανοήσει ακριβώς αυτές τις διαφορετικές λειτουργίες.
Γι' αυτό οι έξι Έρευνες του δεύτερου τόμου εξετάζουν ζητήματα όπως:
Η σημασία: Πώς αποκτούν νόημα οι λέξεις και οι προτάσεις;
Η έκφραση: Πώς εκφράζουμε γλωσσικά αυτό που σκεφτόμαστε;
Η σχέση ατόμου και είδους: Πώς περνάμε από ένα συγκεκριμένο πράγμα στη γενική έννοια;
Οι σχέσεις όλου και μέρους: Πώς συνδέονται τα επιμέρους στοιχεία με το σύνολο;
Η πρόθεση: Πώς η συνείδηση αναφέρεται σε κάτι;
Η γνώση και η αλήθεια: Πώς μια σκέψη αποκτά πραγματική γνωστική πληρότητα;
7. Ποιο είναι, λοιπόν, το βαθύτερο νόημα ολόκληρης της ανάρτησης;
Θα το διατύπωνα ως εξής:
Ο Χούσερλ ξεκινά με την απορία πώς είναι δυνατή η βεβαιότητα στα μαθηματικά. Σύντομα όμως αντιλαμβάνεται ότι για να απαντήσει πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσει τι είναι η λογική, τι είναι το νόημα, πώς λειτουργεί η σκέψη και πώς η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να συλλάβει μια αντικειμενική αλήθεια.
Επομένως, το ερώτημά του μετακινείται:
Από το «Πώς θεμελιώνουμε τα μαθηματικά;» περνά στο «Πώς θεμελιώνουμε τη γνώση;».
Και τελικά φτάνει στο πολύ γενικότερο ερώτημα:
Πώς είναι δυνατόν η συνείδηση να γνωρίζει κάτι αντικειμενικά και όχι απλώς να έχει μια υποκειμενική εντύπωση γι' αυτό;
Η βασική ιδέα σε μία εικόνα
Μαθηματικά
Πώς γνωρίζουμε ότι ένας μαθηματικός υπολογισμός είναι σωστός;
↓
Λογική
Ποιοι κανόνες καθιστούν έναν συλλογισμό έγκυρο;
↓
Σημασία
Πώς αποκτούν νόημα οι λέξεις, οι προτάσεις και οι σκέψεις;
↓
Συνείδηση και γνώση
Πώς μπορούμε να συλλάβουμε κάτι και να γνωρίζουμε ότι είναι αληθινό;
8. Τι πρέπει να κρατήσεις για τη συνέχεια;
Η επόμενη ενότητα έχει τίτλο «Ο αγώνας του Husserl να αποδεσμεύσει τη λογική από την ψυχολογία». Αυτό είναι το φυσικό επόμενο βήμα.
Ο Χούσερλ θα προσπαθήσει να αποδείξει ότι οι λογικές αλήθειες δεν είναι προϊόντα της ανθρώπινης ψυχολογίας.
Για παράδειγμα, ο νόμος της μη αντίφασης δεν είναι αληθινός επειδή έτσι λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Ισχύει ανεξάρτητα από το πώς σκεφτόμαστε εμείς.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη φιλοσοφική του διαμάχη με τον ψυχολογισμό: την αντίληψη ότι η λογική μπορεί να θεμελιωθεί στην ψυχολογία, δηλαδή στους πραγματικούς τρόπους με τους οποίους σκέφτεται ο ανθρώπινος νους.
Και εδώ αρχίζει να διαμορφώνεται η φαινομενολογία.
Μια χρήσιμη διάκριση για να διαβάσεις σωστά τον Χούσερλ: Δεν τον ενδιαφέρει απλώς να περιγράψει πώς σκεφτόμαστε στην καθημερινή μας ζωή. Τον ενδιαφέρει να ανακαλύψει ποιες είναι οι ουσιώδεις δομές και προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή τη σκέψη, τη σημασία και την αντικειμενική γνώση.
Αυτή είναι η κεντρική φιλοσοφική φιλοδοξία των Λογικών Ερευνών.
Ας το πάρουμε βήμα προς βήμα.
1. Από πού ξεκίνησε ο Χούσερλ;
Ο Χούσερλ είχε σπουδάσει μαθηματικά και παρατήρησε κάτι παράξενο:
Οι μαθηματικοί μπορούσαν να κάνουν σωστά τους υπολογισμούς τους, να αποδεικνύουν θεωρήματα και να παράγουν σημαντικά αποτελέσματα, αλλά δεν συμφωνούσαν πάντοτε για το τι ακριβώς είναι οι αριθμοί και τα μαθηματικά αντικείμενα.
Για παράδειγμα:
Όταν λέμε ότι έχουμε τον αριθμό 5, τι ακριβώς εννοούμε;
Είναι κάτι που υπάρχει πραγματικά έξω από εμάς;
Είναι μια ιδέα που κατασκευάζει ο ανθρώπινος νους;
Είναι απλώς ένα σύμβολο που χρησιμοποιούμε για να κάνουμε υπολογισμούς;
Οι μαθηματικοί μπορούσαν να χρησιμοποιούν τον αριθμό 5 χωρίς να έχουν λύσει αυτά τα φιλοσοφικά ερωτήματα.
Ο Χούσερλ, λοιπόν, αναρωτήθηκε: Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι γνωρίζουμε κάτι, όταν δεν έχουμε ξεκαθαρίσει τι είναι αυτό που γνωρίζουμε;
Γι' αυτό ήθελε να θεμελιώσει φιλοσοφικά τα μαθηματικά.
2. Γιατί δεν του αρκούσε η παραδοσιακή λογική;
Ο Χούσερλ επηρεάστηκε αρχικά από τον δάσκαλό του, τον Φραντς Μπρεντάνο (Brentano).
Ο Μπρεντάνο προσπαθούσε να αναμορφώσει τη λογική του Αριστοτέλη. Ήθελε να δείξει ότι πολλές διαφορετικές μορφές προτάσεων μπορούν να αναλυθούν με έναν πιο ενιαίο τρόπο.
Όμως ο Χούσερλ εντόπισε ένα πρόβλημα: ο Μπρεντάνο εξέταζε κυρίως τη λογική μορφή των προτάσεων, χωρίς να έχει αποσαφηνίσει επαρκώς πώς ακριβώς αποκτούν οι προτάσεις το νόημά τους.
Ας δούμε ένα παράδειγμα:
Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί.
Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος.
Άρα, ο Σωκράτης είναι θνητός.
Η λογική μάς δείχνει ότι το συμπέρασμα ακολουθεί αναγκαστικά από τις δύο προηγούμενες προτάσεις.
Αλλά ο Χούσερλ θέλει να εξετάσει βαθύτερα ζητήματα:
Τι σημαίνει η πρόταση «όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί»;
Πώς καταλαβαίνουμε τη σημασία της;
Πώς συνδέονται οι λέξεις με αυτό που δηλώνουν;
Τι συμβαίνει στη συνείδησή μας όταν κατανοούμε μια πρόταση;
Πώς βεβαιωνόμαστε ότι αυτό που σκεφτόμαστε ανταποκρίνεται στην αλήθεια;
Επομένως, δεν του αρκεί να εξετάσει αν ένας συλλογισμός είναι τυπικά σωστός. Θέλει να κατανοήσει τι σημαίνει να σκέφτεσαι κάτι και να γνωρίζεις ότι είναι αληθινό.
3. Τι τον προβλημάτιζε στη μαθηματική λογική;
Εδώ πρέπει να καταλάβουμε μια σημαντική διάκριση.
Η μαθηματική λογική είχε αρχίσει να αναπτύσσει μεθόδους με τις οποίες μπορούσαν να γίνονται λογικοί υπολογισμοί σχεδόν μηχανικά.
Για παράδειγμα, χρησιμοποιούμε σύμβολα:
Α→Β
και ακολουθούμε συγκεκριμένους κανόνες για να εξαγάγουμε συμπεράσματα.
Αυτό είναι χρήσιμο και απαραίτητο. Όμως ο Χούσερλ θεωρούσε ότι δεν αρκεί.
Γιατί;
Επειδή μπορούμε να χειριστούμε σωστά σύμβολα, χωρίς να έχουμε κατανοήσει πραγματικά τι σημαίνουν.
Σκέψου έναν άνθρωπο που εκτελεί έναν μαθηματικό υπολογισμό ακολουθώντας έναν αλγόριθμο. Μπορεί να βρει το σωστό αποτέλεσμα, αλλά αυτό δεν σημαίνει κατ' ανάγκην ότι έχει κατανοήσει τη βαθύτερη μαθηματική σημασία της διαδικασίας.
Ο Χούσερλ δεν απορρίπτει τη μαθηματική λογική. Αντιθέτως, αναγνωρίζει την αξία της. Απλώς υποστηρίζει ότι:
Η λογική δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν μηχανισμό χειρισμού συμβόλων. Πρέπει να κατανοήσουμε και τις προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή την αληθινή γνώση.
4. Τι είναι η «καθαρή λογική» του Χούσερλ;
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ανάρτησης.
Ο Χούσερλ επαναφέρει την έννοια της καθαρής λογικής, αξιοποιώντας κυρίως τον Bernard Bolzano και τον Hermann Lotze.
Τι σημαίνει καθαρή λογική;
Σημαίνει ότι η λογική δεν πρέπει να εξαρτάται από το πώς σκέφτονται στην πραγματικότητα οι άνθρωποι.
Ας πάρουμε ένα παράδειγμα:
Ένας άνθρωπος μπορεί να πιστεύει ότι:
«Όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί».
Ένας άλλος μπορεί να διαφωνεί.
Ένας τρίτος μπορεί να μην έχει σχηματίσει καμία γνώμη.
Αυτές είναι διαφορετικές ψυχολογικές καταστάσεις τριών ανθρώπων. Όμως η λογική δεν εξαρτάται από το τι πιστεύει ο καθένας.
Η αλήθεια μιας πρότασης δεν καθορίζεται από το πόσοι άνθρωποι την πιστεύουν ούτε από το πώς αισθάνονται όταν τη σκέφτονται.
Επομένως, πρέπει να διακρίνουμε:
Την ψυχολογική πράξη: το γεγονός ότι εγώ σκέφτομαι, πιστεύω ή κρίνω κάτι.
Το λογικό περιεχόμενο: αυτό που σημαίνει η σκέψη ή η πρόταση, ανεξάρτητα από το ποιος τη σκέφτεται.
Η καθαρή λογική μελετά αυτό το δεύτερο πεδίο: τις αντικειμενικές και αναγκαίες σχέσεις που ισχύουν ανεξάρτητα από τις προσωπικές μας ψυχολογικές καταστάσεις.
Γι' αυτό ο Husserl τη χαρακτηρίζει, μεταξύ άλλων, «επιστήμη της επιστήμης»: εξετάζει τους καθολικούς όρους που καθιστούν δυνατή την επιστημονική γνώση.
5. Τι σημαίνει ότι ο Χούσερλ ενδιαφέρεται για τις «ιδεατές αντικειμενικότητες»;
Αυτό είναι λίγο πιο δύσκολο, αλλά πολύ σημαντικό.
Σκέψου τον αριθμό 2.
Μπορείς να γράψεις τον αριθμό 2 σε ένα χαρτί, να τον πληκτρολογήσεις στον υπολογιστή ή να τον προφέρεις.
Κάθε φορά έχεις διαφορετικό υλικό αντικείμενο ή διαφορετικό ήχο. Ωστόσο, ο αριθμός 2 παραμένει ο ίδιος.
Άρα πρέπει να διακρίνουμε:
Τα υλικά σημάδια με τα οποία γράφουμε ή εκφράζουμε τον αριθμό.
Τον ίδιο τον αριθμό ως ιδεατό αντικείμενο, ο οποίος δεν ταυτίζεται με κανένα από αυτά τα σημάδια.
Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα ζητήματα που απασχολούν τον Χούσερλ.
Θέλει να εξηγήσει πώς υπάρχουν αντικειμενικά νοήματα και λογικές αλήθειες, χωρίς να τα ταυτίζει με τις ατομικές ψυχικές μας καταστάσεις.
Εδώ τον βοήθησε ιδιαίτερα ο Lotze.
6. Γιατί οι «Λογικές Έρευνες» έγιναν τελικά κάτι πολύ ευρύτερο από μια πραγματεία λογικής;
Επειδή ο Χούσερλ αντιλήφθηκε ότι, για να κατανοήσει τη λογική, έπρεπε να εξετάσει και κάτι βαθύτερο: πώς λειτουργεί η συνείδηση όταν σκέφτεται, κατανοεί και γνωρίζει κάτι.
Ας υποθέσουμε ότι διαβάζεις τη φράση:
«Η Ακρόπολη βρίσκεται στην Αθήνα».
Δεν βλέπεις απλώς μερικά γράμματα πάνω σε μια σελίδα.
Συμβαίνουν περισσότερα πράγματα:
Βλέπεις τις λέξεις.
Καταλαβαίνεις τι σημαίνουν.
Σχηματίζεις μέσα σου το νόημα της πρότασης.
Αναφέρεσαι σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, την Ακρόπολη.
Μπορείς να εξετάσεις αν αυτό που λέει η πρόταση είναι αληθινό.
Ο Χούσερλ θέλει να κατανοήσει ακριβώς αυτές τις διαφορετικές λειτουργίες.
Γι' αυτό οι έξι Έρευνες του δεύτερου τόμου εξετάζουν ζητήματα όπως:
Η σημασία: Πώς αποκτούν νόημα οι λέξεις και οι προτάσεις;
Η έκφραση: Πώς εκφράζουμε γλωσσικά αυτό που σκεφτόμαστε;
Η σχέση ατόμου και είδους: Πώς περνάμε από ένα συγκεκριμένο πράγμα στη γενική έννοια;
Οι σχέσεις όλου και μέρους: Πώς συνδέονται τα επιμέρους στοιχεία με το σύνολο;
Η πρόθεση: Πώς η συνείδηση αναφέρεται σε κάτι;
Η γνώση και η αλήθεια: Πώς μια σκέψη αποκτά πραγματική γνωστική πληρότητα;
7. Ποιο είναι, λοιπόν, το βαθύτερο νόημα ολόκληρης της ανάρτησης;
Θα το διατύπωνα ως εξής:
Ο Χούσερλ ξεκινά με την απορία πώς είναι δυνατή η βεβαιότητα στα μαθηματικά. Σύντομα όμως αντιλαμβάνεται ότι για να απαντήσει πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσει τι είναι η λογική, τι είναι το νόημα, πώς λειτουργεί η σκέψη και πώς η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να συλλάβει μια αντικειμενική αλήθεια.
Επομένως, το ερώτημά του μετακινείται:
Από το «Πώς θεμελιώνουμε τα μαθηματικά;» περνά στο «Πώς θεμελιώνουμε τη γνώση;».
Και τελικά φτάνει στο πολύ γενικότερο ερώτημα:
Πώς είναι δυνατόν η συνείδηση να γνωρίζει κάτι αντικειμενικά και όχι απλώς να έχει μια υποκειμενική εντύπωση γι' αυτό;
Η βασική ιδέα σε μία εικόνα
Μαθηματικά
Πώς γνωρίζουμε ότι ένας μαθηματικός υπολογισμός είναι σωστός;
↓
Λογική
Ποιοι κανόνες καθιστούν έναν συλλογισμό έγκυρο;
↓
Σημασία
Πώς αποκτούν νόημα οι λέξεις, οι προτάσεις και οι σκέψεις;
↓
Συνείδηση και γνώση
Πώς μπορούμε να συλλάβουμε κάτι και να γνωρίζουμε ότι είναι αληθινό;
8. Τι πρέπει να κρατήσεις για τη συνέχεια;
Η επόμενη ενότητα έχει τίτλο «Ο αγώνας του Husserl να αποδεσμεύσει τη λογική από την ψυχολογία». Αυτό είναι το φυσικό επόμενο βήμα.
Ο Χούσερλ θα προσπαθήσει να αποδείξει ότι οι λογικές αλήθειες δεν είναι προϊόντα της ανθρώπινης ψυχολογίας.
Για παράδειγμα, ο νόμος της μη αντίφασης δεν είναι αληθινός επειδή έτσι λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Ισχύει ανεξάρτητα από το πώς σκεφτόμαστε εμείς.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη φιλοσοφική του διαμάχη με τον ψυχολογισμό: την αντίληψη ότι η λογική μπορεί να θεμελιωθεί στην ψυχολογία, δηλαδή στους πραγματικούς τρόπους με τους οποίους σκέφτεται ο ανθρώπινος νους.
Και εδώ αρχίζει να διαμορφώνεται η φαινομενολογία.
Μια χρήσιμη διάκριση για να διαβάσεις σωστά τον Χούσερλ: Δεν τον ενδιαφέρει απλώς να περιγράψει πώς σκεφτόμαστε στην καθημερινή μας ζωή. Τον ενδιαφέρει να ανακαλύψει ποιες είναι οι ουσιώδεις δομές και προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή τη σκέψη, τη σημασία και την αντικειμενική γνώση.
Αυτή είναι η κεντρική φιλοσοφική φιλοδοξία των Λογικών Ερευνών.
ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΖΩΗ. ΤΡΟΠΟΝ ΤΙΝΑ ΜΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Η ΟΠΟΙΑ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΠΕΙ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ ΕΚ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ.ΕΝΑ ΑΝΩΤΕΡΟ ΕΙΔΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΣΧΗΜΑΤΙΖΕΤΑΙ ΗΔΗ. Ο ΕΞΩΓΗΙΝΟΣ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου