Συνέχεια από Πέμπτη 19. Νοεμβρίου 2026
Η sobornost και η ευχαριστιακή εκκλησιολογία:
Ο Aleksei Khomiakov και οι διάδοχοί του 3
Κάλλιστος Ware
International Journal for the Study of the Christian Church Vol. 11, Nos. 2–3, May–August 2011, 216–235
Η επανάληψη της λέξης «ένα» και στα δύο αυτά χωρία είναι σκόπιμη και δείχνει ακριβώς πώς κατανοούσε ο Ιγνάτιος την εκκλησιακή ενότητα: «μία Ευχαριστία… μία σάρκα… ένα ποτήριο… ένα θυσιαστήριο… ένας Χριστός». Η Εκκλησία είναι μία, επειδή συνάγεται γύρω από ένα θυσιαστήριο, συγκεντρώνεται υπό την προεδρία ενός επισκόπου και κοινωνεί στο ένα Σώμα και Αίμα του Χριστού. Ιδιαίτερη βαρύτητα πρέπει να δοθεί στη φράση «επί το αυτό», «στον ίδιο τόπο» ή «από κοινού», η οποία αποτελεί σχεδόν τεχνικό όρο στον Ιγνάτιο. Αξιοσημείωτη είναι η έμφαση που δίνει στο πρόσωπο και στη διακονία του επισκόπου. «Κανείς ας μην κάνει χωρίς τον επίσκοπο τίποτε από όσα αφορούν την Εκκλησία», έγραφε. «Ας θεωρείται έγκυρη εκείνη η Ευχαριστία που τελείται υπό τον επίσκοπο ή υπό κάποιον στον οποίο εκείνος το αναθέτει. Όπου εμφανίζεται ο επίσκοπος, εκεί ας βρίσκεται και ο λαός, όπως ακριβώς όπου βρίσκεται ο Ιησούς Χριστός, εκεί είναι η Καθολική Εκκλησία… Όποιος κάνει οτιδήποτε χωρίς τη γνώση του επισκόπου υπηρετεί τον διάβολο».⁵⁰ Αν είχαν συμπεριληφθεί οι Επιστολές του Ιγνατίου στον κανόνα της Καινής Διαθήκης, αυτό θα είχε λύσει πολλά προβλήματα κατά τη Μεταρρύθμιση! Είναι, βεβαίως, θεμιτό να αναρωτηθούμε κατά πόσο η εικόνα της Εκκλησίας που παρουσίαζε ο Ιγνάτιος μπορεί να εφαρμοστεί στον εικοστό πρώτο αιώνα.⁵¹
Αντλώντας από τον Ιγνάτιο, τόσο ο Nikolai Afanasiev⁵² όσο και ο Ιωάννης Ζηζιούλας⁵³ τοποθέτησαν την Ευχαριστία στο κέντρο της διδασκαλίας τους για την Εκκλησία, προσδίδοντας έτσι στην έννοια της εκκλησιακής κοινωνίας μια ακρίβεια και μια σαφήνεια εστίασης που της λείπουν στη σκέψη του Khomiakov. Εγώ ο ίδιος, ωστόσο, συνάντησα για πρώτη φορά την ιδέα της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας» όχι μέσα από τα γραπτά κάποιου από τους δύο, αλλά μέσα από ένα άρθρο του Ιωάννη Ρωμανίδη, «Η εκκλησιολογία του αγίου Ιγνατίου Αντιοχείας», το οποίο διάβασα σε δακτυλόγραφη μορφή τον Ιανουάριο του 1957, μολονότι δημοσιεύτηκε μόλις το 1961–1962.⁵⁴ Στα μεταγενέστερα χρόνια ο Ρωμανίδης αποστασιοποιήθηκε από τη θέση της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας» που είχε υποστηρίξει σε αυτό το άρθρο·⁵⁵ και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι κρίμα, διότι πρόκειται για ένα αξιοθαύμαστο άρθρο.
Δεν πρέπει να φανταστούμε ότι είτε ο Afanasiev είτε ο Ζηζιούλας περιορίζονται, στη θεολογία τους για την Εκκλησία, αποκλειστικά στο θέμα της Ευχαριστίας. Αντιθέτως, η «χαρισματική» ή πνευματολογική όψη της Εκκλησίας ήταν για τον Afanasiev τουλάχιστον εξίσου σημαντική με την ευχαριστιακή.⁵⁶ Στην περίπτωση του Ζηζιούλα, παράλληλα με την έμφαση στην Ευχαριστία, η εκκλησιολογία του συνδέεται επίσης στενά με το δόγμα της Τριάδας και με την κατανόηση του ανθρώπινου προσώπου.⁵⁷ Πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι η «ευχαριστιακή» προσέγγιση της εκκλησιολογίας δεν περιορίζεται καθόλου στην Ορθόδοξη Εκκλησία· αποτελεί, για παράδειγμα, κεντρικό θέμα στον ρωμαιοκαθολικό θεολόγο και Ιησουίτη Henri de Lubac (1896–1991), όπως καθιστά σαφές η συγκριτική μελέτη του Paul McPartlan. Πράγματι, εκείνος που διατύπωσε τη φράση «Η Ευχαριστία συγκροτεί την Εκκλησία» δεν ήταν ο Afanasiev αλλά ο de Lubac.⁵⁸
Θεμελιώδης για την εκκλησιολογία του Afanasiev είναι η διάκριση που κάνει ανάμεσα στην «παγκόσμια» (universalist) και στην «ευχαριστιακή» κατανόηση της Εκκλησίας. Σύμφωνα με την «παγκόσμια» αντίληψη, κατά τον Afanasiev, η Εκκλησία θεωρείται οργανωμένη κατά τρόπο παρόμοιο με το κράτος. Γίνεται δηλαδή αντιληπτή με όρους μερών και όλου. Κάθε τοπική εκκλησία θεωρείται μικρό μέρος του όλου και η Εκκλησία στην καθολικότητά της θεωρείται το άθροισμα όλων αυτών των μερών. Με αυτόν τον τρόπο, η Εκκλησία νοείται ως μια παγκόσμια συνομοσπονδία, στην οποία κάθε τοπικό σώμα αποτελεί μέρος ενός μεγαλύτερου, ευρύτερου όλου. Οι μικρότερες μονάδες υπάγονται στις μεγαλύτερες: η ενορία αποτελεί μέρος της επισκοπής, η επισκοπή μέρος της μητροπολιτικής επαρχίας, η επαρχία μέρος της εθνικής Εκκλησίας ή του Πατριαρχείου. Έτσι, η Εκκλησία θεωρείται πυραμίδα, με τις τοπικές εκκλησίες στη βάση και —τουλάχιστον για τους Ρωμαιοκαθολικούς— τον πάπα στην κορυφή. Ο όρος «καθολική» εφαρμόζεται στην πυραμίδα ως σύνολο, στην παγκόσμια συνομοσπονδία, όχι στην τοπική εκκλησία.
Αντιθέτως, σύμφωνα με την «ευχαριστιακή» αντίληψη, κατά τον Afanasiev, η Εκκλησία δεν γίνεται πλέον αντιληπτή ως πυραμίδα ούτε κατανοείται με όρους μερών και όλου. Εφόσον η Ευχαριστία μπορεί να τελεστεί μόνο τοπικά, σε μια συγκεκριμένη σύναξη πιστών συγκεντρωμένων στον ίδιο τόπο, και εφόσον σε κάθε Ευχαριστία είναι παρών ολόκληρος ο Χριστός και όχι απλώς ένα μέρος του, έπεται ότι η τοπική εκκλησία, η οποία τελεί την Ευχαριστία σε έναν συγκεκριμένο τόπο, δεν είναι τίποτε λιγότερο από την Καθολική Εκκλησία στην πληρότητά της και όχι απλώς ένα μέρος του όλου. Ο όρος «καθολική» πρέπει να εφαρμόζεται πρωτίστως στην τοπική ευχαριστιακή σύναξη. Υποστηρίζοντας όμως αυτό, ο Afanasiev δεν ήταν οπαδός του κονγκρεγκασιοναλισμού. Δεν παρέβλεπε το γεγονός ότι, όταν η Ευχαριστία τελείται σε μια συγκεκριμένη τοπική εκκλησία, τελείται σε ενότητα με την Ευχαριστία όπως αυτή τελείται σε όλες τις άλλες τοπικές εκκλησίες.
Ο Afanasiev θεωρούσε δικαιολογημένα τον άγιο Ιγνάτιο Αντιοχείας κατεξοχήν εκφραστή της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας». Αναγνώριζε στον άγιο Κυπριανό Καρχηδόνας (πέθανε το 258) τον κύριο υποστηρικτή της «παγκόσμιας» αντίληψης.⁵⁹ Ο Ζηζιούλας έχει τροποποιήσει την αντιδιαστολή που έκανε εδώ ο Afanasiev ανάμεσα στον Ιγνάτιο και στον Κυπριανό· διότι ο Κυπριανός εξακολουθούσε στην πραγματικότητα να σκέφτεται με όρους της τοπικής Εκκλησίας που τελεί την Ευχαριστία υπό την προεδρία του επισκόπου.⁶⁰ Έτσι, ο Κυπριανός είχε κατά νου την τοπική κοινότητα συναγμένη γύρω από τον επίσκοπο, όταν διαβεβαίωνε σε ένα περίφημο χωρίο: «Η Εκκλησία είναι ο λαός ενωμένος με τον επίσκοπο, το ποίμνιο που παραμένει προσκολλημένο στον ποιμένα του. Από αυτό πρέπει να γνωρίζεις ότι ο επίσκοπος είναι μέσα στην Εκκλησία και η Εκκλησία μέσα στον επίσκοπο».⁶¹ Θα αποτελούσε, πιστεύω, παρανόηση του Afanasiev να υποθέσουμε ότι αντιμετώπιζε το «παγκόσμιο» και το «ευχαριστιακό» πρότυπο της Εκκλησίας ως αμοιβαίως αποκλειόμενα. Ασφαλώς —και δεν φαντάζομαι ότι ο Afanasiev θα το αμφισβητούσε— κάθε εκκλησιολογία με στέρεα θεμέλια χρειάζεται να χρησιμοποιεί ταυτόχρονα και τα δύο πρότυπα. Παράλληλα με την τοπική ευχαριστιακή σύναξη, όσο μεγάλη κι αν είναι η σημασία της, χρειάζεται να βρούμε στη διδασκαλία μας για την Εκκλησία μια θέση για την επισκοπή, για την αυτοκέφαλη Εκκλησία ή το Πατριαρχείο και για τα διαφορετικά επίπεδα πρωτείου, είτε περιφερειακού είτε παγκόσμιου.
Σε αυτή τη συνάφεια, είναι αναγκαίο να αναρωτηθούμε: τι εννοείται στην πραγματικότητα με τον όρο «τοπική εκκλησία»; Στις συνθήκες του σύγχρονου Χριστιανισμού, είναι η ενορία ή η επισκοπή; Σε πολλές συζητήσεις για τη σύγχρονη ορθόδοξη εκκλησιολογία θεωρείται συχνά ότι για τον Afanasiev η τοπική εκκλησία σήμαινε την ενορία, ενώ ο Ζηζιούλας διόρθωσε αυτή την αντίληψη επιμένοντας ότι, στη σημερινή εκκλησιαστική ζωή, η τοπική εκκλησία είναι η επισκοπή. Στην πραγματικότητα, η κατάσταση του ζητήματος είναι πιο σύνθετη. Ο Afanasiev υποστήριζε ότι ούτε η σύγχρονη επισκοπή ούτε η σύγχρονη ενορία εκφράζουν την πληρότητα, δηλαδή την καθολικότητα, της Εκκλησίας του Θεού.⁶²
Ο Afanasiev, γράφοντας την εποχή περίπου της Β΄ Βατικανής Συνόδου, χρησιμοποίησε την «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» για να δικαιολογήσει τη διακοινωνία, τουλάχιστον μεταξύ Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών. Εδώ η άποψή του παρουσιάζει ορισμένα σημεία επαφής με εκείνη του Sergei Bulgakov, ο οποίος υποστήριζε μια μορφή περιορισμένης διακοινωνίας μεταξύ Ορθοδόξων και Αγγλικανών.⁶³ Εφόσον η Ευχαριστία είναι εκείνη που δημιουργεί την ενότητα της Εκκλησίας, υποστήριζαν ουσιαστικά και οι δύο, ας μετέχουμε από κοινού στο μυστήριο, και αυτό θα μας βοηθήσει να επιτύχουμε πληρέστερα την ενότητα που μέχρι στιγμής διαθέτουμε μόνο σε ατελή μορφή. Άλλοι υποστηρικτές όμως της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας», μεταξύ των οποίων και ο Ζηζιούλας, δεν συνάγουν αυτό το συμπέρασμα. Διότι, ενώ είναι αλήθεια ότι η Ευχαριστία δημιουργεί την ενότητα της Εκκλησίας, ταυτόχρονα η Ευχαριστία υπάρχει μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο. Εδώ εμπλέκεται μια τριπλή ενότητα: ενότητα στην ευχαριστιακή κοινωνία, ενότητα στην πίστη και ενότητα στον επίσκοπο. Η πρώτη μορφή ενότητας δεν μπορεί να υπάρξει κανονικά αν δεν συνοδεύεται από τις άλλες δύο. Σύμφωνα με τα λόγια του Dumitru Staniloae —ο οποίος ασκεί σε πολλά σημεία κριτική στην «ευχαριστιακή εκκλησιολογία»—,⁶⁴ «Δεν μπορώ να καταλάβω πώς η κοινωνία στην Ευχαριστία μπορεί κατά κάποιον τρόπο να αντισταθμίσει την έλλειψη κοινωνίας στην πίστη».⁶⁵
Υπό το φως της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας», όπως την ερμηνεύει ο Ζηζιούλας, πολλές όψεις της εκκλησιαστικής ζωής αποκτούν νέο βάθος και απαντώνται πολλά ερωτήματα που διαφορετικά θα μπορούσαν να παραμείνουν ασαφή. Τα λόγια της επίκλησης στη Θεία Λειτουργία, για παράδειγμα, αποκτούν πληρέστερο νόημα: «Κατάπεμψον το Πνεύμα σου το Άγιον εφ’ ημάς και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα». Σε αυτή την αποφασιστική στιγμή της ακολουθίας υπάρχει μια διπλή επίκληση. Ζητείται η κάθοδος του Πνεύματος ταυτόχρονα στον λαό του Θεού και στα Τίμια Δώρα, ώστε το καθένα να γίνει, κατά τον ιδιαίτερο τρόπο του, Σώμα Χριστού· και τα δύο καθαγιάζονται μαζί. Εκκλησία και Ευχαριστία είναι αλληλεξαρτώμενες. Το ίδιο το όνομα της Εκκλησίας έχει ευχαριστιακή αναφορά: σημαίνει «σύναξη», όχι όμως οποιουδήποτε είδους σύναξη, αλλά συγκεκριμένα τη λατρευτική σύναξη, τον λαό του Θεού που «καλείται έξω» και συγκεντρώνεται για την Ευχαριστία. Όταν η Εκκλησία προσφέρει την Ευχαριστία, τότε και μόνο τότε γίνεται αυτό που αληθινά είναι.
Στο ίδιο πνεύμα, είναι αξιοσημείωτο ότι ο όρος «Σώμα Χριστού» σημαίνει τόσο το μυστήριο όσο και την Εκκλησία. Αυτό δεν αποτελεί απλώς γλωσσική σύμπτωση, αλλά εκφράζει μια βαθιά αλήθεια. Μια παρόμοια και εξίσου σημαντική διπλή σημασία υπάρχει στον όρο communio sanctorum, ο οποίος μπορεί θεμιτά να μεταφραστεί τόσο ως «κοινωνία στα άγια» (ουδέτερο) όσο και ως «κοινωνία των αγίων προσώπων», «κοινωνία των αγίων» (αρσενικό). Όλα συνδέονται μεταξύ τους.
Η «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» φωτίζει επίσης τη θεολογία των συνόδων.⁶⁶ Όπως ο επίσκοπος είναι πρωτίστως ευχαριστιακό πρόσωπο, έτσι και η σύνοδος είναι ευχαριστιακό γεγονός. Οι περισσότερες από τις πρώτες συνόδους ασχολούνταν πράγματι με ζητήματα που σχετίζονταν με την Ευχαριστία: για παράδειγμα, με την επιβολή ή την άρση αφορισμών ή με τη χειροτονία ενός νέου επισκόπου, πράξη που πραγματοποιείται πάντοτε μέσα στην Ευχαριστία. Γιατί, επιπλέον, σε μια επισκοπική σύνοδο το δικαίωμα ψήφου παραχωρείται συνήθως μόνο στους επαρχιούχους επισκόπους και όχι στους τιτουλάριους ή στους βοηθούς επισκόπους; Όλοι έχουν χειροτονηθεί με την ίδια μυστηριακή τελετή. Αλλά ο επαρχιούχος επίσκοπος είναι προεστώς μιας τοπικής ευχαριστιακής σύναξης, ενώ ο τιτουλάριος ή ο βοηθός επίσκοπος δεν είναι. Στην αρχαία Εκκλησία, οι επαρχιούχοι επίσκοποι παρίσταντο στις εκκλησιαστικές συνόδους ως προεστώτες ευχαριστιακών συνάξεων· και ευθύνη τους σε αυτές τις συνόδους ήταν να μαρτυρούν όχι απλώς την προσωπική τους πίστη, αλλά την πίστη της κοινότητας στην οποία προΐστατο ο καθένας τους.
Μια κατανόηση της εκκλησιαστικής ζωής βασισμένη σε ευχαριστιακές αρχές έχει επίσης άμεση συνάφεια με το ακανθώδες κανονικό πρόβλημα της λεγόμενης «ορθόδοξης διασποράς». Είναι εύκολο να κατανοήσουμε πώς, για ιστορικούς λόγους, προέκυψε η σημερινή κατάσταση στον δυτικό κόσμο. Με τη μαζική μετανάστευση από τις παραδοσιακά ορθόδοξες χώρες προς τη Δυτική Ευρώπη, την Αμερική και την Αυστραλία, οι Μητέρες Εκκλησίες ανέλαβαν φυσικά την ποιμαντική ευθύνη για τα μέλη των ποιμνίων τους που ζούσαν σε μη ορθόδοξες χώρες, και έτσι έστειλαν ιερείς και στη συνέχεια επισκόπους για να τα διακονήσουν. Έτσι προέκυψε η προβληματική σύγχυση που προκαλεί τόσο μεγάλη βλάβη στη σύγχρονη Ορθοδοξία, με αλληλεπικαλυπτόμενες «δικαιοδοσίες» στη Δύση και με πολλούς διαφορετικούς ορθόδοξους επισκόπους δίπλα δίπλα σε κάθε μεγάλη πόλη. Ωστόσο, όσο κατανοητή κι αν είναι ιστορικά, η υφιστάμενη διευθέτηση μπορεί, στην καλύτερη περίπτωση, να θεωρηθεί προσωρινή και μεταβατική.
Εκείνο όμως που καθιστά τόσο σοβαρή τη σύγχυση στη διασπορά δεν είναι μόνο ότι συνεπάγεται διοικητική σπατάλη ούτε μόνο ότι αποδυναμώνει την ορθόδοξη μαρτυρία προς τον έξω κόσμο, αλλά ότι αντιφάσκει άμεσα προς την ευχαριστιακή φύση της Εκκλησίας. Από την αρχή θεωρούνταν δεδομένο ότι η τέλεση της Ευχαριστίας σε κάθε τόπο συγκεντρώνει καταρχήν όλους τους πιστούς που κατοικούν εκεί, ανεξάρτητα από την εθνική καταγωγή, την κοινωνική τάξη ή την επαγγελματική τους θέση: «Δεν υπάρχει Ιουδαίος ούτε Έλληνας, δεν υπάρχει δούλος ούτε ελεύθερος, δεν υπάρχει άνδρας ούτε γυναίκα· διότι όλοι εσείς είστε ένας εν Χριστώ Ιησού» (Γαλ. 3:28). Γι’ αυτόν τον λόγο, η οργάνωση της Εκκλησίας γινόταν πάντοτε σε εδαφική και όχι σε εθνική βάση· και έτσι στην κανονική παράδοση ορίστηκε εξαρχής —βλ. τον 8ο Κανόνα της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου (Νίκαια, 325 μ.Χ.)— ότι πρέπει να υπάρχει μόνο ένας επίσκοπος σε κάθε πόλη. Η «πολλαπλότητα των δικαιοδοσιών», όπως αυτή υπάρχει σε ολόκληρη την ορθόδοξη Δύση, αποτελεί εκκλησιολογικό παραλογισμό, προσβολή της ευχαριστιακής καθολικότητας. Αλίμονο! Προς το παρόν, κάθε άλλο παρά σαφές είναι πώς μπορεί να ξεπεραστεί αυτή η ανωμαλία.
Ο Afanasiev και ο Ζηζιούλας διατύπωσαν τις ευχαριστιακές τους αντιλήψεις για την Εκκλησία πριν από περισσότερα από σαράντα πέντε χρόνια· πράγματι, ο Afanasiev είχε ήδη σκιαγραφήσει τη χαρακτηριστική του άποψη από τη δεκαετία του 1930.⁶⁷ Μπορεί επομένως να τεθεί το ερώτημα: κατά την περίοδο, ας πούμε, από το 1965 και εξής, εμφανίστηκε μέσα στην ορθόδοξη θεολογία ένα νέο εκκλησιολογικό «πρότυπο», που να αντικαθιστά ή να ανταγωνίζεται την «ευχαριστιακή» προσέγγιση που υποστήριξαν ο Afanasiev και ο Ζηζιούλας; Φαίνεται ότι αυτό δεν έχει πράγματι συμβεί. Η «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» του Ζηζιούλα εξακολουθεί να επικρατεί σχεδόν παντού. Ομολογουμένως, έχει δεχτεί εκτεταμένη κριτική, αλλά οι αντίπαλοί της έχουν προτείνει τροποποιήσεις σε επιμέρους σημεία μάλλον παρά μια θεμελιωδώς διαφορετική εναλλακτική. Προσωπικά, εξακολουθώ να βρίσκω βαθιά πειστικό το όραμα του Μητροπολίτη Ιωάννη για την Εκκλησία και το ανθρώπινο πρόσωπο, και πιστεύω ότι έχει υποδείξει την οδό στην οποία πρέπει να συνεχίσει να προχωρεί η ορθόδοξη θεολογία στο μέλλον.
Ποιες είναι, ωστόσο, οι επικρίσεις που έχουν διατυπωθεί εναντίον της θέσης του Μητροπολίτη Ιωάννη; Πρώτον, έχουν αμφισβητηθεί πολλές επιμέρους πτυχές της τριαδολογίας και της ανθρωπολογίας του·⁶⁸ ειδικότερα, έχει υποστηριχθεί ότι παρερμηνεύει τους Έλληνες Πατέρες του τέταρτου αιώνα.⁶⁹ Στο πρόσφατο βιβλίο του Κοινωνία και ετερότητα, ωστόσο, αντικρούει σθεναρά ορισμένες από τις κύριες κατηγορίες που έχουν διατυπωθεί εναντίον του.⁷⁰ Σε κάθε περίπτωση, συμφωνώ εδώ με τον Αριστοτέλη Παπανικολάου: ακόμη και αν εντοπιστούν σφάλματα σε ορισμένα μέρη της τριαδολογικής διδασκαλίας του Ζηζιούλα, αυτό δεν ακυρώνει την εκκλησιολογία του στο σύνολό της.⁷¹ Οι δύο συνδέονται, αλλά δεν είναι αυστηρά αλληλεξαρτώμενες.
Δεύτερον, βρίσκω ασαφή και συγκεχυμένη τη χρήση που κάνει ο Ζηζιούλας της έννοιας της «συλλογικής προσωπικότητας».⁷² Οι συγγραφείς στους οποίους παραπέμπει για τη χρήση αυτής της έννοιας στην Παλαιά Διαθήκη, όπως ο H. Wheeler Robinson και ο A.R. Johnson, έγραφαν πριν από περισσότερο από μισό αιώνα.⁷³ Σε ποιον βαθμό εξακολουθούν οι ιδέες τους να γίνονται αποδεκτές από τους σύγχρονους ειδικούς της Παλαιάς Διαθήκης;
Τρίτον, έχει επισημανθεί ότι ο Ζηζιούλας επικεντρώνεται μονομερώς στην Ευχαριστία και έχει λίγα να πει για το άλλο μεγάλο μυστήριο της χριστιανικής ζωής, το Βάπτισμα. Ο John Erickson αναπτύσσει αυτή την κριτική με ιδιαίτερη δύναμη.⁷⁴ Όπως έχει τονίσει ο Vladimir Lossky, «Η βαπτισματική χάρη, η παρουσία μέσα μας του Αγίου Πνεύματος —αναφαίρετη και προσωπική για τον καθένα μας— είναι το θεμέλιο ολόκληρης της χριστιανικής ζωής».⁷⁵ Είναι ασφαλώς αλήθεια ότι στα κύρια έργα του Ζηζιούλα υπάρχουν σχετικά λίγες αναφορές στο Βάπτισμα, αλλά δεν είναι αληθές ότι το Βάπτισμα παραβλέπεται εντελώς. Έτσι, σε ένα από τα πρώτα σημεία της διδακτορικής του διατριβής Ευχαριστία, επίσκοπος, Εκκλησία, διαβεβαιώνει σαφώς: «Η έννοια της Εκκλησίας και της ενότητάς της δεν εκφράζεται πλήρως σε μια ευχαριστιακή ενότητα που στερείται οποιωνδήποτε προϋποθέσεων. Η Εκκλησία αισθανόταν πάντοτε τον εαυτό της ενωμένο στην πίστη, στην αγάπη, στο βάπτισμα, στην αγιότητα της ζωής κ.λπ.» (η πλάγια γραφή στο πρωτότυπο).⁷⁶ Επίσης, στο Το είναι ως κοινωνία, δηλώνει —έστω και μόνο σε υποσημείωση— ότι «της Ευχαριστίας προηγείται το Βάπτισμα».⁷⁷ Στο Κοινωνία και ετερότητα, όταν αναφέρεται στα «θεμελιώδη συστατικά στοιχεία της εκκλησιολογίας», συνεχίζει: «Στα στοιχεία αυτά περιλαμβάνονται τα μυστήρια, ιδιαίτερα το Βάπτισμα και η Ευχαριστία».⁷⁸ Πρέπει να δοθεί η δέουσα βαρύτητα σε αυτές και σε άλλες αναφορές στο Βάπτισμα, όσο σχετικά λίγες κι αν είναι· θα μπορούσαν εύκολα να διευρυνθούν και να αναπτυχθούν, χωρίς έτσι να υπονομεύεται η θεμελιώδης θέση του Ζηζιούλα. Μια «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» μπορεί και πρέπει να είναι συγχρόνως και «βαπτισματική εκκλησιολογία». Δεν πρόκειται για ένα «είτε το ένα είτε το άλλο», αλλά για ένα «και το ένα και το άλλο».
Απομένει μια τέταρτη δυσκολία, κατά τη γνώμη μου η σοβαρότερη απ’ όλες. Ο Ζηζιούλας επικεντρώνει την προσοχή του στην εξωτερική τέλεση της Ευχαριστίας, υπό την προεδρία του επισκόπου. Έχει όμως λίγα να πει για την εσωτερική οικείωση της χάριτος της Θείας Κοινωνίας από κάθε πιστό προσωπικά. Η συμμετοχή στην πληρότητα του μυστηρίου δεν πραγματοποιείται αυτόματα, αλλά απαιτεί ασκητικό αγώνα από κάθε κοινωνούντα, καθώς ο καθένας επιδιώκει να προχωρήσει στην οδό της «θέωσης». Για να αποκτήσουμε μια ισορροπημένη εικόνα της ευχαριστιακής ζωής στην ολότητά της, είναι αναγκαίο να μιλήσουμε για τον προσωπικό αγιασμό μέσω της ηθικής προσπάθειας, για το μυστήριο της εξομολόγησης και τη διακονία της πνευματικής καθοδήγησης, για την εσωτερική προσευχή —για παράδειγμα, την ευχή του Ιησού— και για την πλούσια και πολύπλευρη κληρονομιά του Ησυχασμού. Όπως επισημαίνει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος, αυτά ανήκουν στο είναι (esse) της Εκκλησίας και όχι απλώς στο ευ είναι (bene esse) της.⁷⁹ Λαμβάνει άραγε ο Ζηζιούλας επαρκώς υπόψη αυτή την απαραίτητη όψη κάθε εκκλησιολογίας που θέλει να είναι αληθινά ευχαριστιακή; Στο Κοινωνία και ετερότητα περιλαμβάνει πράγματι, στο τέλος, μια σύντομη ενότητα για τον «Ασκητικό ή μοναστικό μυστικισμό».⁸⁰ Αν και σύντομη, είναι γεμάτη πολύτιμες ενοράσεις. Θα ήταν καλό αν στο μέλλον μπορούσε να αναπτύξει πολύ εκτενέστερα τις ιδέες που εκφράζει εδώ.
Με αυτό συνδέεται ένα ακόμη ζήτημα. Ο Ζηζιούλας είναι έντονα «επισκοποκεντρικός»· μάλιστα, ορισμένες φορές έχει κατηγορηθεί για «επισκοπομονισμό». Κάποτε φαίνεται να υπονοεί ότι ο επίσκοπος είναι ο μοναδικός αγωγός της χάριτος και η μοναδική πηγή αυθεντίας μέσα στην Εκκλησία. Αλλά, παράλληλα με την αποστολική διαδοχή των επισκόπων, υπάρχει επίσης η διαδοχή των «γερόντων» ή στάρετς, των πνευματικών μητέρων και πατέρων. Μέσω της χαρισματικής συμβουλής που παρέχουν, ενεργούν και αυτοί —σε ενότητα με την επισκοπική ιεραρχία— ως αγωγός χάριτος και πηγή αυθεντίας μέσα στην Εκκλησία. Θα ήταν, βεβαίως, εντελώς εσφαλμένο να αντιπαραθέσουμε αυτές τις δύο μορφές αυθεντίας, εκείνη των επισκόπων και εκείνη των «γερόντων», τη μία στην άλλη. Η Εκκλησία χρειάζεται και τις δύο μορφές αυθεντίας: είναι αλληλένδετες και αλληλεξαρτώμενες. Θα ήθελα, ωστόσο, ο Ζηζιούλας να μιλούσε πιο ρητά για την εκκλησιολογική σημασία των χαρισματικών κατά Θεόν μητέρων και πατέρων, που έχουν διαδραματίσει τόσο αποφασιστικό ρόλο στην ορθόδοξη ιστορία.
Παρά τις επιφυλάξεις αυτές, είμαι πεπεισμένος ότι το ευχαριστιακό «πρότυπο» διατηρεί ακόμη πλήρως την εγκυρότητά του στην ορθόδοξη εκκλησιολογία. Κανένα άλλο «πρότυπο» δεν έχει εμφανιστεί τα τελευταία πενήντα χρόνια που να μπορεί να το αντικαταστήσει. Τα τέσσερα σημεία που ανέφερα μπορούν να ληφθούν υπόψη χωρίς έτσι να ανατραπούν οι θεμελιώδεις αρχές της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας». Υπάρχει κάθε λόγος να αναμένουμε ότι η μορφή εκκλησιολογίας που πρότειναν ο Nikolai Afanasiev και ο Μητροπολίτης Ιωάννης θα εξακολουθήσει να επικρατεί στην ορθόδοξη σκέψη και στο μέλλον.
Πριν αφήσουμε το θέμα της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας», υπάρχει ένα ακόμη ζήτημα ζωτικής σημασίας που δεν πρέπει να αποσιωπηθεί. Στη σημερινή ορθόδοξη εκκλησιαστική ζωή μας υπάρχει συχνά ένα τραγικό χάσμα ανάμεσα στη θεωρία και στην πράξη. Μιλάμε για τη Θεία Λειτουργία ως «ουρανό επί της γης» και διακηρύσσουμε την υπέρτατη εκκλησιακή αξία της Ευχαριστίας, αλλά τι συμβαίνει πραγματικά στους ναούς μας κάθε Κυριακή; Σε πάρα πολλές ενορίες μας, ο ναός είναι μισοάδειος όταν αρχίζει η ακολουθία. Στις παραδοσιακά ορθόδοξες χώρες, πάρα πολλοί πιστοί μπαίνουν απλώς για να ανάψουν ένα κερί και έπειτα ξαναβγαίνουν. Μολονότι η συχνότητα της θείας μετάληψης αυξήθηκε κατά τον εικοστό αιώνα σε πολλά μέρη του ορθόδοξου κόσμου, υπάρχουν ακόμη τόποι όπου, εκτός από τις μεγάλες εορτές, σχεδόν κανένας από τους παρόντες ενηλίκους δεν προσέρχεται για να λάβει τη Θεία Κοινωνία. Δεν μπορούμε να μένουμε ικανοποιημένοι με μια «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» που παραμένει απλώς μια θεωρία, ένα μακρινό ιδεώδες, ένα σύνολο ιδεών στο χαρτί που συζητούνται από ειδικούς της δογματικής. Ο άγιος Φιλάρετος Μόσχας έλεγε ότι το Σύμβολο της Πίστεως ανήκει μόνο σε όσους το βιώνουν. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για τη Θεία Λειτουργία. Δεν υπάρχει γνήσια «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» που να μη βιώνεται στην πράξη.
Μολονότι αντιμετώπισα το ευχαριστιακό «πρότυπο» ως την κυρίαρχη μορφή εκκλησιολογίας στη σύγχρονη ορθόδοξη σκέψη, θα ήταν εσφαλμένο να του αποδώσουμε αποκλειστικό μονοπώλιο. Είναι συνετό να μη μιλάμε μόνο για «εκκλησιολογία» στον ενικό, σαν να μπορούσε να λάβει μία μόνο μορφή. Ασφαλώς μπορούν και πρέπει να υπάρχουν πολλές «εκκλησιολογίες», στον πληθυντικό. Και μόλις τώρα αρχίζουμε να τις διερευνούμε όλες.
Στοιχεία για τον συγγραφέα
Ο Μητροπολίτης Διοκλείας Κάλλιστος (Timothy Ware) είναι ευρέως γνωστός για τα συγγράμματά του σχετικά με την ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας και για το έργο του στον διαχριστιανικό διάλογο. Δίδαξε ορθόδοξη θεολογία στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης (1966–2001) και το 1966 ίδρυσε την ελληνική ενορία της Αγίας Τριάδας στην Οξφόρδη. Είναι ο ορθόδοξος συμπρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Αγγλικανορθόδοξου Διαλόγου και μέλος της Μικτής Διεθνούς Επιτροπής Θεολογικού Διαλόγου μεταξύ της Καθολικής Εκκλησίας και της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Κατέχει έξι επίτιμους διδακτορικούς τίτλους και είναι αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Τα γνωστότερα έργα του είναι Η Ορθόδοξη Εκκλησία και Ο ορθόδοξος δρόμος. Έχει συμμετάσχει στη μετάφραση τριών τόμων με υλικό από τα ορθόδοξα λειτουργικά βιβλία και τεσσάρων τόμων της Φιλοκαλίας.
Κάλλιστος Ware
International Journal for the Study of the Christian Church Vol. 11, Nos. 2–3, May–August 2011, 216–235
Η επανάληψη της λέξης «ένα» και στα δύο αυτά χωρία είναι σκόπιμη και δείχνει ακριβώς πώς κατανοούσε ο Ιγνάτιος την εκκλησιακή ενότητα: «μία Ευχαριστία… μία σάρκα… ένα ποτήριο… ένα θυσιαστήριο… ένας Χριστός». Η Εκκλησία είναι μία, επειδή συνάγεται γύρω από ένα θυσιαστήριο, συγκεντρώνεται υπό την προεδρία ενός επισκόπου και κοινωνεί στο ένα Σώμα και Αίμα του Χριστού. Ιδιαίτερη βαρύτητα πρέπει να δοθεί στη φράση «επί το αυτό», «στον ίδιο τόπο» ή «από κοινού», η οποία αποτελεί σχεδόν τεχνικό όρο στον Ιγνάτιο. Αξιοσημείωτη είναι η έμφαση που δίνει στο πρόσωπο και στη διακονία του επισκόπου. «Κανείς ας μην κάνει χωρίς τον επίσκοπο τίποτε από όσα αφορούν την Εκκλησία», έγραφε. «Ας θεωρείται έγκυρη εκείνη η Ευχαριστία που τελείται υπό τον επίσκοπο ή υπό κάποιον στον οποίο εκείνος το αναθέτει. Όπου εμφανίζεται ο επίσκοπος, εκεί ας βρίσκεται και ο λαός, όπως ακριβώς όπου βρίσκεται ο Ιησούς Χριστός, εκεί είναι η Καθολική Εκκλησία… Όποιος κάνει οτιδήποτε χωρίς τη γνώση του επισκόπου υπηρετεί τον διάβολο».⁵⁰ Αν είχαν συμπεριληφθεί οι Επιστολές του Ιγνατίου στον κανόνα της Καινής Διαθήκης, αυτό θα είχε λύσει πολλά προβλήματα κατά τη Μεταρρύθμιση! Είναι, βεβαίως, θεμιτό να αναρωτηθούμε κατά πόσο η εικόνα της Εκκλησίας που παρουσίαζε ο Ιγνάτιος μπορεί να εφαρμοστεί στον εικοστό πρώτο αιώνα.⁵¹
Αντλώντας από τον Ιγνάτιο, τόσο ο Nikolai Afanasiev⁵² όσο και ο Ιωάννης Ζηζιούλας⁵³ τοποθέτησαν την Ευχαριστία στο κέντρο της διδασκαλίας τους για την Εκκλησία, προσδίδοντας έτσι στην έννοια της εκκλησιακής κοινωνίας μια ακρίβεια και μια σαφήνεια εστίασης που της λείπουν στη σκέψη του Khomiakov. Εγώ ο ίδιος, ωστόσο, συνάντησα για πρώτη φορά την ιδέα της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας» όχι μέσα από τα γραπτά κάποιου από τους δύο, αλλά μέσα από ένα άρθρο του Ιωάννη Ρωμανίδη, «Η εκκλησιολογία του αγίου Ιγνατίου Αντιοχείας», το οποίο διάβασα σε δακτυλόγραφη μορφή τον Ιανουάριο του 1957, μολονότι δημοσιεύτηκε μόλις το 1961–1962.⁵⁴ Στα μεταγενέστερα χρόνια ο Ρωμανίδης αποστασιοποιήθηκε από τη θέση της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας» που είχε υποστηρίξει σε αυτό το άρθρο·⁵⁵ και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι κρίμα, διότι πρόκειται για ένα αξιοθαύμαστο άρθρο.
Δεν πρέπει να φανταστούμε ότι είτε ο Afanasiev είτε ο Ζηζιούλας περιορίζονται, στη θεολογία τους για την Εκκλησία, αποκλειστικά στο θέμα της Ευχαριστίας. Αντιθέτως, η «χαρισματική» ή πνευματολογική όψη της Εκκλησίας ήταν για τον Afanasiev τουλάχιστον εξίσου σημαντική με την ευχαριστιακή.⁵⁶ Στην περίπτωση του Ζηζιούλα, παράλληλα με την έμφαση στην Ευχαριστία, η εκκλησιολογία του συνδέεται επίσης στενά με το δόγμα της Τριάδας και με την κατανόηση του ανθρώπινου προσώπου.⁵⁷ Πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι η «ευχαριστιακή» προσέγγιση της εκκλησιολογίας δεν περιορίζεται καθόλου στην Ορθόδοξη Εκκλησία· αποτελεί, για παράδειγμα, κεντρικό θέμα στον ρωμαιοκαθολικό θεολόγο και Ιησουίτη Henri de Lubac (1896–1991), όπως καθιστά σαφές η συγκριτική μελέτη του Paul McPartlan. Πράγματι, εκείνος που διατύπωσε τη φράση «Η Ευχαριστία συγκροτεί την Εκκλησία» δεν ήταν ο Afanasiev αλλά ο de Lubac.⁵⁸
Θεμελιώδης για την εκκλησιολογία του Afanasiev είναι η διάκριση που κάνει ανάμεσα στην «παγκόσμια» (universalist) και στην «ευχαριστιακή» κατανόηση της Εκκλησίας. Σύμφωνα με την «παγκόσμια» αντίληψη, κατά τον Afanasiev, η Εκκλησία θεωρείται οργανωμένη κατά τρόπο παρόμοιο με το κράτος. Γίνεται δηλαδή αντιληπτή με όρους μερών και όλου. Κάθε τοπική εκκλησία θεωρείται μικρό μέρος του όλου και η Εκκλησία στην καθολικότητά της θεωρείται το άθροισμα όλων αυτών των μερών. Με αυτόν τον τρόπο, η Εκκλησία νοείται ως μια παγκόσμια συνομοσπονδία, στην οποία κάθε τοπικό σώμα αποτελεί μέρος ενός μεγαλύτερου, ευρύτερου όλου. Οι μικρότερες μονάδες υπάγονται στις μεγαλύτερες: η ενορία αποτελεί μέρος της επισκοπής, η επισκοπή μέρος της μητροπολιτικής επαρχίας, η επαρχία μέρος της εθνικής Εκκλησίας ή του Πατριαρχείου. Έτσι, η Εκκλησία θεωρείται πυραμίδα, με τις τοπικές εκκλησίες στη βάση και —τουλάχιστον για τους Ρωμαιοκαθολικούς— τον πάπα στην κορυφή. Ο όρος «καθολική» εφαρμόζεται στην πυραμίδα ως σύνολο, στην παγκόσμια συνομοσπονδία, όχι στην τοπική εκκλησία.
Αντιθέτως, σύμφωνα με την «ευχαριστιακή» αντίληψη, κατά τον Afanasiev, η Εκκλησία δεν γίνεται πλέον αντιληπτή ως πυραμίδα ούτε κατανοείται με όρους μερών και όλου. Εφόσον η Ευχαριστία μπορεί να τελεστεί μόνο τοπικά, σε μια συγκεκριμένη σύναξη πιστών συγκεντρωμένων στον ίδιο τόπο, και εφόσον σε κάθε Ευχαριστία είναι παρών ολόκληρος ο Χριστός και όχι απλώς ένα μέρος του, έπεται ότι η τοπική εκκλησία, η οποία τελεί την Ευχαριστία σε έναν συγκεκριμένο τόπο, δεν είναι τίποτε λιγότερο από την Καθολική Εκκλησία στην πληρότητά της και όχι απλώς ένα μέρος του όλου. Ο όρος «καθολική» πρέπει να εφαρμόζεται πρωτίστως στην τοπική ευχαριστιακή σύναξη. Υποστηρίζοντας όμως αυτό, ο Afanasiev δεν ήταν οπαδός του κονγκρεγκασιοναλισμού. Δεν παρέβλεπε το γεγονός ότι, όταν η Ευχαριστία τελείται σε μια συγκεκριμένη τοπική εκκλησία, τελείται σε ενότητα με την Ευχαριστία όπως αυτή τελείται σε όλες τις άλλες τοπικές εκκλησίες.
Ο Afanasiev θεωρούσε δικαιολογημένα τον άγιο Ιγνάτιο Αντιοχείας κατεξοχήν εκφραστή της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας». Αναγνώριζε στον άγιο Κυπριανό Καρχηδόνας (πέθανε το 258) τον κύριο υποστηρικτή της «παγκόσμιας» αντίληψης.⁵⁹ Ο Ζηζιούλας έχει τροποποιήσει την αντιδιαστολή που έκανε εδώ ο Afanasiev ανάμεσα στον Ιγνάτιο και στον Κυπριανό· διότι ο Κυπριανός εξακολουθούσε στην πραγματικότητα να σκέφτεται με όρους της τοπικής Εκκλησίας που τελεί την Ευχαριστία υπό την προεδρία του επισκόπου.⁶⁰ Έτσι, ο Κυπριανός είχε κατά νου την τοπική κοινότητα συναγμένη γύρω από τον επίσκοπο, όταν διαβεβαίωνε σε ένα περίφημο χωρίο: «Η Εκκλησία είναι ο λαός ενωμένος με τον επίσκοπο, το ποίμνιο που παραμένει προσκολλημένο στον ποιμένα του. Από αυτό πρέπει να γνωρίζεις ότι ο επίσκοπος είναι μέσα στην Εκκλησία και η Εκκλησία μέσα στον επίσκοπο».⁶¹ Θα αποτελούσε, πιστεύω, παρανόηση του Afanasiev να υποθέσουμε ότι αντιμετώπιζε το «παγκόσμιο» και το «ευχαριστιακό» πρότυπο της Εκκλησίας ως αμοιβαίως αποκλειόμενα. Ασφαλώς —και δεν φαντάζομαι ότι ο Afanasiev θα το αμφισβητούσε— κάθε εκκλησιολογία με στέρεα θεμέλια χρειάζεται να χρησιμοποιεί ταυτόχρονα και τα δύο πρότυπα. Παράλληλα με την τοπική ευχαριστιακή σύναξη, όσο μεγάλη κι αν είναι η σημασία της, χρειάζεται να βρούμε στη διδασκαλία μας για την Εκκλησία μια θέση για την επισκοπή, για την αυτοκέφαλη Εκκλησία ή το Πατριαρχείο και για τα διαφορετικά επίπεδα πρωτείου, είτε περιφερειακού είτε παγκόσμιου.
Σε αυτή τη συνάφεια, είναι αναγκαίο να αναρωτηθούμε: τι εννοείται στην πραγματικότητα με τον όρο «τοπική εκκλησία»; Στις συνθήκες του σύγχρονου Χριστιανισμού, είναι η ενορία ή η επισκοπή; Σε πολλές συζητήσεις για τη σύγχρονη ορθόδοξη εκκλησιολογία θεωρείται συχνά ότι για τον Afanasiev η τοπική εκκλησία σήμαινε την ενορία, ενώ ο Ζηζιούλας διόρθωσε αυτή την αντίληψη επιμένοντας ότι, στη σημερινή εκκλησιαστική ζωή, η τοπική εκκλησία είναι η επισκοπή. Στην πραγματικότητα, η κατάσταση του ζητήματος είναι πιο σύνθετη. Ο Afanasiev υποστήριζε ότι ούτε η σύγχρονη επισκοπή ούτε η σύγχρονη ενορία εκφράζουν την πληρότητα, δηλαδή την καθολικότητα, της Εκκλησίας του Θεού.⁶²
Ο Afanasiev, γράφοντας την εποχή περίπου της Β΄ Βατικανής Συνόδου, χρησιμοποίησε την «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» για να δικαιολογήσει τη διακοινωνία, τουλάχιστον μεταξύ Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών. Εδώ η άποψή του παρουσιάζει ορισμένα σημεία επαφής με εκείνη του Sergei Bulgakov, ο οποίος υποστήριζε μια μορφή περιορισμένης διακοινωνίας μεταξύ Ορθοδόξων και Αγγλικανών.⁶³ Εφόσον η Ευχαριστία είναι εκείνη που δημιουργεί την ενότητα της Εκκλησίας, υποστήριζαν ουσιαστικά και οι δύο, ας μετέχουμε από κοινού στο μυστήριο, και αυτό θα μας βοηθήσει να επιτύχουμε πληρέστερα την ενότητα που μέχρι στιγμής διαθέτουμε μόνο σε ατελή μορφή. Άλλοι υποστηρικτές όμως της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας», μεταξύ των οποίων και ο Ζηζιούλας, δεν συνάγουν αυτό το συμπέρασμα. Διότι, ενώ είναι αλήθεια ότι η Ευχαριστία δημιουργεί την ενότητα της Εκκλησίας, ταυτόχρονα η Ευχαριστία υπάρχει μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο. Εδώ εμπλέκεται μια τριπλή ενότητα: ενότητα στην ευχαριστιακή κοινωνία, ενότητα στην πίστη και ενότητα στον επίσκοπο. Η πρώτη μορφή ενότητας δεν μπορεί να υπάρξει κανονικά αν δεν συνοδεύεται από τις άλλες δύο. Σύμφωνα με τα λόγια του Dumitru Staniloae —ο οποίος ασκεί σε πολλά σημεία κριτική στην «ευχαριστιακή εκκλησιολογία»—,⁶⁴ «Δεν μπορώ να καταλάβω πώς η κοινωνία στην Ευχαριστία μπορεί κατά κάποιον τρόπο να αντισταθμίσει την έλλειψη κοινωνίας στην πίστη».⁶⁵
Υπό το φως της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας», όπως την ερμηνεύει ο Ζηζιούλας, πολλές όψεις της εκκλησιαστικής ζωής αποκτούν νέο βάθος και απαντώνται πολλά ερωτήματα που διαφορετικά θα μπορούσαν να παραμείνουν ασαφή. Τα λόγια της επίκλησης στη Θεία Λειτουργία, για παράδειγμα, αποκτούν πληρέστερο νόημα: «Κατάπεμψον το Πνεύμα σου το Άγιον εφ’ ημάς και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα». Σε αυτή την αποφασιστική στιγμή της ακολουθίας υπάρχει μια διπλή επίκληση. Ζητείται η κάθοδος του Πνεύματος ταυτόχρονα στον λαό του Θεού και στα Τίμια Δώρα, ώστε το καθένα να γίνει, κατά τον ιδιαίτερο τρόπο του, Σώμα Χριστού· και τα δύο καθαγιάζονται μαζί. Εκκλησία και Ευχαριστία είναι αλληλεξαρτώμενες. Το ίδιο το όνομα της Εκκλησίας έχει ευχαριστιακή αναφορά: σημαίνει «σύναξη», όχι όμως οποιουδήποτε είδους σύναξη, αλλά συγκεκριμένα τη λατρευτική σύναξη, τον λαό του Θεού που «καλείται έξω» και συγκεντρώνεται για την Ευχαριστία. Όταν η Εκκλησία προσφέρει την Ευχαριστία, τότε και μόνο τότε γίνεται αυτό που αληθινά είναι.
Στο ίδιο πνεύμα, είναι αξιοσημείωτο ότι ο όρος «Σώμα Χριστού» σημαίνει τόσο το μυστήριο όσο και την Εκκλησία. Αυτό δεν αποτελεί απλώς γλωσσική σύμπτωση, αλλά εκφράζει μια βαθιά αλήθεια. Μια παρόμοια και εξίσου σημαντική διπλή σημασία υπάρχει στον όρο communio sanctorum, ο οποίος μπορεί θεμιτά να μεταφραστεί τόσο ως «κοινωνία στα άγια» (ουδέτερο) όσο και ως «κοινωνία των αγίων προσώπων», «κοινωνία των αγίων» (αρσενικό). Όλα συνδέονται μεταξύ τους.
Η «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» φωτίζει επίσης τη θεολογία των συνόδων.⁶⁶ Όπως ο επίσκοπος είναι πρωτίστως ευχαριστιακό πρόσωπο, έτσι και η σύνοδος είναι ευχαριστιακό γεγονός. Οι περισσότερες από τις πρώτες συνόδους ασχολούνταν πράγματι με ζητήματα που σχετίζονταν με την Ευχαριστία: για παράδειγμα, με την επιβολή ή την άρση αφορισμών ή με τη χειροτονία ενός νέου επισκόπου, πράξη που πραγματοποιείται πάντοτε μέσα στην Ευχαριστία. Γιατί, επιπλέον, σε μια επισκοπική σύνοδο το δικαίωμα ψήφου παραχωρείται συνήθως μόνο στους επαρχιούχους επισκόπους και όχι στους τιτουλάριους ή στους βοηθούς επισκόπους; Όλοι έχουν χειροτονηθεί με την ίδια μυστηριακή τελετή. Αλλά ο επαρχιούχος επίσκοπος είναι προεστώς μιας τοπικής ευχαριστιακής σύναξης, ενώ ο τιτουλάριος ή ο βοηθός επίσκοπος δεν είναι. Στην αρχαία Εκκλησία, οι επαρχιούχοι επίσκοποι παρίσταντο στις εκκλησιαστικές συνόδους ως προεστώτες ευχαριστιακών συνάξεων· και ευθύνη τους σε αυτές τις συνόδους ήταν να μαρτυρούν όχι απλώς την προσωπική τους πίστη, αλλά την πίστη της κοινότητας στην οποία προΐστατο ο καθένας τους.
Μια κατανόηση της εκκλησιαστικής ζωής βασισμένη σε ευχαριστιακές αρχές έχει επίσης άμεση συνάφεια με το ακανθώδες κανονικό πρόβλημα της λεγόμενης «ορθόδοξης διασποράς». Είναι εύκολο να κατανοήσουμε πώς, για ιστορικούς λόγους, προέκυψε η σημερινή κατάσταση στον δυτικό κόσμο. Με τη μαζική μετανάστευση από τις παραδοσιακά ορθόδοξες χώρες προς τη Δυτική Ευρώπη, την Αμερική και την Αυστραλία, οι Μητέρες Εκκλησίες ανέλαβαν φυσικά την ποιμαντική ευθύνη για τα μέλη των ποιμνίων τους που ζούσαν σε μη ορθόδοξες χώρες, και έτσι έστειλαν ιερείς και στη συνέχεια επισκόπους για να τα διακονήσουν. Έτσι προέκυψε η προβληματική σύγχυση που προκαλεί τόσο μεγάλη βλάβη στη σύγχρονη Ορθοδοξία, με αλληλεπικαλυπτόμενες «δικαιοδοσίες» στη Δύση και με πολλούς διαφορετικούς ορθόδοξους επισκόπους δίπλα δίπλα σε κάθε μεγάλη πόλη. Ωστόσο, όσο κατανοητή κι αν είναι ιστορικά, η υφιστάμενη διευθέτηση μπορεί, στην καλύτερη περίπτωση, να θεωρηθεί προσωρινή και μεταβατική.
Εκείνο όμως που καθιστά τόσο σοβαρή τη σύγχυση στη διασπορά δεν είναι μόνο ότι συνεπάγεται διοικητική σπατάλη ούτε μόνο ότι αποδυναμώνει την ορθόδοξη μαρτυρία προς τον έξω κόσμο, αλλά ότι αντιφάσκει άμεσα προς την ευχαριστιακή φύση της Εκκλησίας. Από την αρχή θεωρούνταν δεδομένο ότι η τέλεση της Ευχαριστίας σε κάθε τόπο συγκεντρώνει καταρχήν όλους τους πιστούς που κατοικούν εκεί, ανεξάρτητα από την εθνική καταγωγή, την κοινωνική τάξη ή την επαγγελματική τους θέση: «Δεν υπάρχει Ιουδαίος ούτε Έλληνας, δεν υπάρχει δούλος ούτε ελεύθερος, δεν υπάρχει άνδρας ούτε γυναίκα· διότι όλοι εσείς είστε ένας εν Χριστώ Ιησού» (Γαλ. 3:28). Γι’ αυτόν τον λόγο, η οργάνωση της Εκκλησίας γινόταν πάντοτε σε εδαφική και όχι σε εθνική βάση· και έτσι στην κανονική παράδοση ορίστηκε εξαρχής —βλ. τον 8ο Κανόνα της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου (Νίκαια, 325 μ.Χ.)— ότι πρέπει να υπάρχει μόνο ένας επίσκοπος σε κάθε πόλη. Η «πολλαπλότητα των δικαιοδοσιών», όπως αυτή υπάρχει σε ολόκληρη την ορθόδοξη Δύση, αποτελεί εκκλησιολογικό παραλογισμό, προσβολή της ευχαριστιακής καθολικότητας. Αλίμονο! Προς το παρόν, κάθε άλλο παρά σαφές είναι πώς μπορεί να ξεπεραστεί αυτή η ανωμαλία.
Ο Afanasiev και ο Ζηζιούλας διατύπωσαν τις ευχαριστιακές τους αντιλήψεις για την Εκκλησία πριν από περισσότερα από σαράντα πέντε χρόνια· πράγματι, ο Afanasiev είχε ήδη σκιαγραφήσει τη χαρακτηριστική του άποψη από τη δεκαετία του 1930.⁶⁷ Μπορεί επομένως να τεθεί το ερώτημα: κατά την περίοδο, ας πούμε, από το 1965 και εξής, εμφανίστηκε μέσα στην ορθόδοξη θεολογία ένα νέο εκκλησιολογικό «πρότυπο», που να αντικαθιστά ή να ανταγωνίζεται την «ευχαριστιακή» προσέγγιση που υποστήριξαν ο Afanasiev και ο Ζηζιούλας; Φαίνεται ότι αυτό δεν έχει πράγματι συμβεί. Η «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» του Ζηζιούλα εξακολουθεί να επικρατεί σχεδόν παντού. Ομολογουμένως, έχει δεχτεί εκτεταμένη κριτική, αλλά οι αντίπαλοί της έχουν προτείνει τροποποιήσεις σε επιμέρους σημεία μάλλον παρά μια θεμελιωδώς διαφορετική εναλλακτική. Προσωπικά, εξακολουθώ να βρίσκω βαθιά πειστικό το όραμα του Μητροπολίτη Ιωάννη για την Εκκλησία και το ανθρώπινο πρόσωπο, και πιστεύω ότι έχει υποδείξει την οδό στην οποία πρέπει να συνεχίσει να προχωρεί η ορθόδοξη θεολογία στο μέλλον.
Ποιες είναι, ωστόσο, οι επικρίσεις που έχουν διατυπωθεί εναντίον της θέσης του Μητροπολίτη Ιωάννη; Πρώτον, έχουν αμφισβητηθεί πολλές επιμέρους πτυχές της τριαδολογίας και της ανθρωπολογίας του·⁶⁸ ειδικότερα, έχει υποστηριχθεί ότι παρερμηνεύει τους Έλληνες Πατέρες του τέταρτου αιώνα.⁶⁹ Στο πρόσφατο βιβλίο του Κοινωνία και ετερότητα, ωστόσο, αντικρούει σθεναρά ορισμένες από τις κύριες κατηγορίες που έχουν διατυπωθεί εναντίον του.⁷⁰ Σε κάθε περίπτωση, συμφωνώ εδώ με τον Αριστοτέλη Παπανικολάου: ακόμη και αν εντοπιστούν σφάλματα σε ορισμένα μέρη της τριαδολογικής διδασκαλίας του Ζηζιούλα, αυτό δεν ακυρώνει την εκκλησιολογία του στο σύνολό της.⁷¹ Οι δύο συνδέονται, αλλά δεν είναι αυστηρά αλληλεξαρτώμενες.
Δεύτερον, βρίσκω ασαφή και συγκεχυμένη τη χρήση που κάνει ο Ζηζιούλας της έννοιας της «συλλογικής προσωπικότητας».⁷² Οι συγγραφείς στους οποίους παραπέμπει για τη χρήση αυτής της έννοιας στην Παλαιά Διαθήκη, όπως ο H. Wheeler Robinson και ο A.R. Johnson, έγραφαν πριν από περισσότερο από μισό αιώνα.⁷³ Σε ποιον βαθμό εξακολουθούν οι ιδέες τους να γίνονται αποδεκτές από τους σύγχρονους ειδικούς της Παλαιάς Διαθήκης;
Τρίτον, έχει επισημανθεί ότι ο Ζηζιούλας επικεντρώνεται μονομερώς στην Ευχαριστία και έχει λίγα να πει για το άλλο μεγάλο μυστήριο της χριστιανικής ζωής, το Βάπτισμα. Ο John Erickson αναπτύσσει αυτή την κριτική με ιδιαίτερη δύναμη.⁷⁴ Όπως έχει τονίσει ο Vladimir Lossky, «Η βαπτισματική χάρη, η παρουσία μέσα μας του Αγίου Πνεύματος —αναφαίρετη και προσωπική για τον καθένα μας— είναι το θεμέλιο ολόκληρης της χριστιανικής ζωής».⁷⁵ Είναι ασφαλώς αλήθεια ότι στα κύρια έργα του Ζηζιούλα υπάρχουν σχετικά λίγες αναφορές στο Βάπτισμα, αλλά δεν είναι αληθές ότι το Βάπτισμα παραβλέπεται εντελώς. Έτσι, σε ένα από τα πρώτα σημεία της διδακτορικής του διατριβής Ευχαριστία, επίσκοπος, Εκκλησία, διαβεβαιώνει σαφώς: «Η έννοια της Εκκλησίας και της ενότητάς της δεν εκφράζεται πλήρως σε μια ευχαριστιακή ενότητα που στερείται οποιωνδήποτε προϋποθέσεων. Η Εκκλησία αισθανόταν πάντοτε τον εαυτό της ενωμένο στην πίστη, στην αγάπη, στο βάπτισμα, στην αγιότητα της ζωής κ.λπ.» (η πλάγια γραφή στο πρωτότυπο).⁷⁶ Επίσης, στο Το είναι ως κοινωνία, δηλώνει —έστω και μόνο σε υποσημείωση— ότι «της Ευχαριστίας προηγείται το Βάπτισμα».⁷⁷ Στο Κοινωνία και ετερότητα, όταν αναφέρεται στα «θεμελιώδη συστατικά στοιχεία της εκκλησιολογίας», συνεχίζει: «Στα στοιχεία αυτά περιλαμβάνονται τα μυστήρια, ιδιαίτερα το Βάπτισμα και η Ευχαριστία».⁷⁸ Πρέπει να δοθεί η δέουσα βαρύτητα σε αυτές και σε άλλες αναφορές στο Βάπτισμα, όσο σχετικά λίγες κι αν είναι· θα μπορούσαν εύκολα να διευρυνθούν και να αναπτυχθούν, χωρίς έτσι να υπονομεύεται η θεμελιώδης θέση του Ζηζιούλα. Μια «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» μπορεί και πρέπει να είναι συγχρόνως και «βαπτισματική εκκλησιολογία». Δεν πρόκειται για ένα «είτε το ένα είτε το άλλο», αλλά για ένα «και το ένα και το άλλο».
Απομένει μια τέταρτη δυσκολία, κατά τη γνώμη μου η σοβαρότερη απ’ όλες. Ο Ζηζιούλας επικεντρώνει την προσοχή του στην εξωτερική τέλεση της Ευχαριστίας, υπό την προεδρία του επισκόπου. Έχει όμως λίγα να πει για την εσωτερική οικείωση της χάριτος της Θείας Κοινωνίας από κάθε πιστό προσωπικά. Η συμμετοχή στην πληρότητα του μυστηρίου δεν πραγματοποιείται αυτόματα, αλλά απαιτεί ασκητικό αγώνα από κάθε κοινωνούντα, καθώς ο καθένας επιδιώκει να προχωρήσει στην οδό της «θέωσης». Για να αποκτήσουμε μια ισορροπημένη εικόνα της ευχαριστιακής ζωής στην ολότητά της, είναι αναγκαίο να μιλήσουμε για τον προσωπικό αγιασμό μέσω της ηθικής προσπάθειας, για το μυστήριο της εξομολόγησης και τη διακονία της πνευματικής καθοδήγησης, για την εσωτερική προσευχή —για παράδειγμα, την ευχή του Ιησού— και για την πλούσια και πολύπλευρη κληρονομιά του Ησυχασμού. Όπως επισημαίνει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος, αυτά ανήκουν στο είναι (esse) της Εκκλησίας και όχι απλώς στο ευ είναι (bene esse) της.⁷⁹ Λαμβάνει άραγε ο Ζηζιούλας επαρκώς υπόψη αυτή την απαραίτητη όψη κάθε εκκλησιολογίας που θέλει να είναι αληθινά ευχαριστιακή; Στο Κοινωνία και ετερότητα περιλαμβάνει πράγματι, στο τέλος, μια σύντομη ενότητα για τον «Ασκητικό ή μοναστικό μυστικισμό».⁸⁰ Αν και σύντομη, είναι γεμάτη πολύτιμες ενοράσεις. Θα ήταν καλό αν στο μέλλον μπορούσε να αναπτύξει πολύ εκτενέστερα τις ιδέες που εκφράζει εδώ.
Με αυτό συνδέεται ένα ακόμη ζήτημα. Ο Ζηζιούλας είναι έντονα «επισκοποκεντρικός»· μάλιστα, ορισμένες φορές έχει κατηγορηθεί για «επισκοπομονισμό». Κάποτε φαίνεται να υπονοεί ότι ο επίσκοπος είναι ο μοναδικός αγωγός της χάριτος και η μοναδική πηγή αυθεντίας μέσα στην Εκκλησία. Αλλά, παράλληλα με την αποστολική διαδοχή των επισκόπων, υπάρχει επίσης η διαδοχή των «γερόντων» ή στάρετς, των πνευματικών μητέρων και πατέρων. Μέσω της χαρισματικής συμβουλής που παρέχουν, ενεργούν και αυτοί —σε ενότητα με την επισκοπική ιεραρχία— ως αγωγός χάριτος και πηγή αυθεντίας μέσα στην Εκκλησία. Θα ήταν, βεβαίως, εντελώς εσφαλμένο να αντιπαραθέσουμε αυτές τις δύο μορφές αυθεντίας, εκείνη των επισκόπων και εκείνη των «γερόντων», τη μία στην άλλη. Η Εκκλησία χρειάζεται και τις δύο μορφές αυθεντίας: είναι αλληλένδετες και αλληλεξαρτώμενες. Θα ήθελα, ωστόσο, ο Ζηζιούλας να μιλούσε πιο ρητά για την εκκλησιολογική σημασία των χαρισματικών κατά Θεόν μητέρων και πατέρων, που έχουν διαδραματίσει τόσο αποφασιστικό ρόλο στην ορθόδοξη ιστορία.
Παρά τις επιφυλάξεις αυτές, είμαι πεπεισμένος ότι το ευχαριστιακό «πρότυπο» διατηρεί ακόμη πλήρως την εγκυρότητά του στην ορθόδοξη εκκλησιολογία. Κανένα άλλο «πρότυπο» δεν έχει εμφανιστεί τα τελευταία πενήντα χρόνια που να μπορεί να το αντικαταστήσει. Τα τέσσερα σημεία που ανέφερα μπορούν να ληφθούν υπόψη χωρίς έτσι να ανατραπούν οι θεμελιώδεις αρχές της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας». Υπάρχει κάθε λόγος να αναμένουμε ότι η μορφή εκκλησιολογίας που πρότειναν ο Nikolai Afanasiev και ο Μητροπολίτης Ιωάννης θα εξακολουθήσει να επικρατεί στην ορθόδοξη σκέψη και στο μέλλον.
Πριν αφήσουμε το θέμα της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας», υπάρχει ένα ακόμη ζήτημα ζωτικής σημασίας που δεν πρέπει να αποσιωπηθεί. Στη σημερινή ορθόδοξη εκκλησιαστική ζωή μας υπάρχει συχνά ένα τραγικό χάσμα ανάμεσα στη θεωρία και στην πράξη. Μιλάμε για τη Θεία Λειτουργία ως «ουρανό επί της γης» και διακηρύσσουμε την υπέρτατη εκκλησιακή αξία της Ευχαριστίας, αλλά τι συμβαίνει πραγματικά στους ναούς μας κάθε Κυριακή; Σε πάρα πολλές ενορίες μας, ο ναός είναι μισοάδειος όταν αρχίζει η ακολουθία. Στις παραδοσιακά ορθόδοξες χώρες, πάρα πολλοί πιστοί μπαίνουν απλώς για να ανάψουν ένα κερί και έπειτα ξαναβγαίνουν. Μολονότι η συχνότητα της θείας μετάληψης αυξήθηκε κατά τον εικοστό αιώνα σε πολλά μέρη του ορθόδοξου κόσμου, υπάρχουν ακόμη τόποι όπου, εκτός από τις μεγάλες εορτές, σχεδόν κανένας από τους παρόντες ενηλίκους δεν προσέρχεται για να λάβει τη Θεία Κοινωνία. Δεν μπορούμε να μένουμε ικανοποιημένοι με μια «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» που παραμένει απλώς μια θεωρία, ένα μακρινό ιδεώδες, ένα σύνολο ιδεών στο χαρτί που συζητούνται από ειδικούς της δογματικής. Ο άγιος Φιλάρετος Μόσχας έλεγε ότι το Σύμβολο της Πίστεως ανήκει μόνο σε όσους το βιώνουν. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για τη Θεία Λειτουργία. Δεν υπάρχει γνήσια «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» που να μη βιώνεται στην πράξη.
Μολονότι αντιμετώπισα το ευχαριστιακό «πρότυπο» ως την κυρίαρχη μορφή εκκλησιολογίας στη σύγχρονη ορθόδοξη σκέψη, θα ήταν εσφαλμένο να του αποδώσουμε αποκλειστικό μονοπώλιο. Είναι συνετό να μη μιλάμε μόνο για «εκκλησιολογία» στον ενικό, σαν να μπορούσε να λάβει μία μόνο μορφή. Ασφαλώς μπορούν και πρέπει να υπάρχουν πολλές «εκκλησιολογίες», στον πληθυντικό. Και μόλις τώρα αρχίζουμε να τις διερευνούμε όλες.
Στοιχεία για τον συγγραφέα
Ο Μητροπολίτης Διοκλείας Κάλλιστος (Timothy Ware) είναι ευρέως γνωστός για τα συγγράμματά του σχετικά με την ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας και για το έργο του στον διαχριστιανικό διάλογο. Δίδαξε ορθόδοξη θεολογία στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης (1966–2001) και το 1966 ίδρυσε την ελληνική ενορία της Αγίας Τριάδας στην Οξφόρδη. Είναι ο ορθόδοξος συμπρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Αγγλικανορθόδοξου Διαλόγου και μέλος της Μικτής Διεθνούς Επιτροπής Θεολογικού Διαλόγου μεταξύ της Καθολικής Εκκλησίας και της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Κατέχει έξι επίτιμους διδακτορικούς τίτλους και είναι αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Τα γνωστότερα έργα του είναι Η Ορθόδοξη Εκκλησία και Ο ορθόδοξος δρόμος. Έχει συμμετάσχει στη μετάφραση τριών τόμων με υλικό από τα ορθόδοξα λειτουργικά βιβλία και τεσσάρων τόμων της Φιλοκαλίας.
ΣΧΟΛΙΟ: ΓΙΑΤΙ Η ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ; ΜΙΑ ΘΑΥΜΑΣΙΑ ΕΞΗΓΗΣΗ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ Ο ΦΛΩΡΕΝΣΚΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΤΗΣ ΕΛΙΤ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΙΔΡΥΣΑΝ ΤΗΝ ΝΕΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ. ΜΙΑ ΠΡΩΤΗ ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ.Ο Afanasiev, γράφοντας την εποχή περίπου της Β΄ Βατικανής Συνόδου, χρησιμοποίησε την «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» για να δικαιολογήσει τη διακοινωνία, τουλάχιστον μεταξύ Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών.
ΜΙΑ ΒΑΘΥΤΕΡΗ ΟΜΩΣ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΗ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΕΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΑΡΕΙΑΝΟΥΣ ΑΙΡΕΤΙΚΟΥΣ.
"Αρειανοί και ορθόδοξοι — ιδού μια χαρακτηριστική περίπτωση όπου δύο θέσεις αντιπαρατέθηκαν σαφώς η μία στην άλλη. «Ενώ οι ορθόδοξοι», γράφει ένας ερευνητής [70], «έθεταν το ερώτημα αν πρέπει να νοούνται στον Θεό τρία πραγματικά Πρόσωπα, τρεις αδιαίρετες ενότητες της Θείας Ουσίας, και απαντούσαν στο ερώτημα αυτό με μια κατηγορηματική κατάφαση, οι αρειανοί ρωτούσαν: είναι δυνατόν να νοηθεί η τριαδικότητα των Θείων Προσώπων με την αδιαίρετη ενότητα της ουσίας τους; Και απαντούσαν: όχι, δεν είναι δυνατόν».
Επιτελώντας τον άθλο της πίστης, οι ορθόδοξοι αναζητούσαν το δέον, το ανώτερο· οι αρειανοί, αντίθετα, προφυλάσσοντας εσωτερικά τον εαυτό τους, ρωτούσαν υπολογιστικά: «Μήπως η Αλήθεια απαιτήσει από εμάς κάποια θυσία;» Και, μόλις διέκριναν τον κήπο της Γεθσημανή, οπισθοχωρούσαν. Και οι μεν και οι δε έκαναν μια ελεύθερη επιλογή· ωστόσο οι αρειανοί χρησιμοποιούσαν την ελευθερία τους για να υποδουλωθούν στον εαυτό τους, ενώ οι ορθόδοξοι για να ελευθερωθούν από την αιχμαλωσία του σαρκικού περιορισμού. «Τολμάτε να διδάσκετε και να σκέφτεστε το αδύνατο», έγραφε ο Ευνόμιος στον Μέγα Βασίλειο και στον Γρηγόριο Νύσσης σχετικά με το χριστολογικό δόγμα [71]. Αυτή είναι η κραυγή της σαρκικότητας, η κραυγή της διάνοιας που πορεύεται σύμφωνα με τα στοιχεία του κόσμου και τρέμει εγωιστικά για την ακεραιότητά της· της διάνοιας που είναι ικανοποιημένη από τον εαυτό της, παρά την πλήρη εσωτερική της αποσύνθεση· της διάνοιας που, μέσα στον απεριόριστο φόβο της μπροστά στον παραμικρό πόνο, τολμά να προσαρμόζει την ίδια την Αλήθεια στον εαυτό της, στους τυφλούς και ανόητους κανόνες της. Όμως για τον ζωώδη φόβο για τον εαυτό μας υπάρχει ένα και μόνο μέσο: το μαστίγιο. Ο «έχων εξουσία» το ύψωσε πάνω από τη διεφθαρμένη διάνοια: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω: αν ο κόκκος του σιταριού πέσει στη γη και δεν πεθάνει, μένει μόνος· αν όμως πεθάνει, φέρνει πολύ καρπό· όποιος αγαπά την ψυχή του θα τη χάσει, και όποιος μισεί την ψυχή του σε αυτόν τον κόσμο θα τη διαφυλάξει για την αιώνια ζωή» (Ιω. 12:24–25). Όσοι δεν θέλουν να χάσουν την ψυχή τους, ας παραμένουν λοιπόν στη γέεννα, στην άσβεστη φωτιά της ἐποχῆς, «όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει και η φωτιά τους δεν σβήνει».!!!!!!!!
Επομένως, αφετηρία είναι η πλήρης εμπιστοσύνη και η πλήρης νίκη της βούλησης πάνω στην έλξη προς τη σαρκικότητα, πάνω στους δισταγμούς που εμποδίζουν την άνοδο προς τα ύψη, την αιχμαλώτιση της διάνοιας στην υπακοή της πίστης. Λουσμένος στο αίμα, θα λέω με όλη μου την ένταση: «Credo, quia absurdum est. Τίποτε, τίποτε δικό μου δεν θέλω — δεν θέλω ούτε καν τη διάνοια· Εσύ μόνος — μόνο Εσύ. Die animae meae: salus tua Ego sum! Ωστόσο, ας γίνει όχι το δικό μου, αλλά το δικό Σου θέλημα. Τριάς Μονάς, ελέησόν με!» [72]."
Επομένως, αφετηρία είναι η πλήρης εμπιστοσύνη και η πλήρης νίκη της βούλησης πάνω στην έλξη προς τη σαρκικότητα, πάνω στους δισταγμούς που εμποδίζουν την άνοδο προς τα ύψη, την αιχμαλώτιση της διάνοιας στην υπακοή της πίστης. Λουσμένος στο αίμα, θα λέω με όλη μου την ένταση: «Credo, quia absurdum est. Τίποτε, τίποτε δικό μου δεν θέλω — δεν θέλω ούτε καν τη διάνοια· Εσύ μόνος — μόνο Εσύ. Die animae meae: salus tua Ego sum! Ωστόσο, ας γίνει όχι το δικό μου, αλλά το δικό Σου θέλημα. Τριάς Μονάς, ελέησόν με!» [72]."
Σημειώσεις:
50 Προς Σμυρναίους, viii, 1–2, ix, 1· έκδ. Lightfoot και Harmer, σ. 129–130.
51 Βλ. Erickson, «The Church in Modern Orthodox Thought», σ. 137–151.
52 Η βασική θέση του Afanasiev εκτίθεται σαφώς στο άρθρο του «The Church which Presides in Love», αλλά, για μια πληρέστερη αποτίμηση της θέσης του, ο αναγνώστης πρέπει να συμβουλευτεί το έργο του The Church of the Holy Spirit, το οποίο δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του και αντικρούει ορισμένες από τις επικρίσεις εκείνων που έχουν διαβάσει μόνο το «The Church which Presides in Love». Βλ. επίσης Nichols, Theology in the Russian Diaspora, καθώς και τα άρθρα των Barbu, Alexandrov και Plekon, που δημοσιεύτηκαν στο Sobornost incorporating Eastern Churches Review 31, αρ. 2 (2009), σ. 19–82. Καθώς αυτό το τεύχος του Sobornost περιέχει πολλές δυσμενείς αναφορές στον Ζηζιούλα, ιδιαίτερα στο άρθρο του Alexandrov, είναι κρίμα που ο διευθυντής του Sobornost δεν αποκατέστησε την ισορροπία συμπεριλαμβάνοντας στο περιοδικό ένα άρθρο που να παρουσιάζει την άποψη του Ζηζιούλα υπό ένα ευνοϊκότερο φως.
53 Η θεμελιώδης θέση του Ζηζιούλα εκφράζεται στο βιβλίο του Eucharist, Bishop, Church (πρόκειται για την αγγλική μετάφραση της διδακτορικής διατριβής του, η οποία υποβλήθηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρωτοδημοσιεύτηκε στα ελληνικά το 1965). Έχουν κυκλοφορήσει δύο ακόμη τόμοι, στους οποίους συγκεντρώνονται τα σημαντικότερα άρθρα του μαζί με κάποιο πρόσθετο υλικό: Being as Communion και Communion and Otherness. Βλ. επίσης το έργο του Lectures in Christian Dogmatics, ιδιαίτερα το κεφάλαιο 4. Η καλύτερη εξέταση της θεολογίας του βρίσκεται στον McPartlan, The Eucharist Makes the Church, σ. 123–305, μολονότι πρόκειται περισσότερο για παρουσίαση παρά για κριτική· περιλαμβάνει πλήρη βιβλιογραφία των γραπτών του Ζηζιούλα έως το 1991. Για μια βιβλιογραφία δευτερογενών έργων σχετικά με τον Ζηζιούλα, την οποία συνέταξε ο Liviu Barbu, βλ. Knight, The Theology of John Zizioulas, σ. 197–202. Μια ενδιαφέρουσα πραγμάτευση υπάρχει στον Fox, God as Communion, σ. 3–10, 25–98.
54 Κατά τη συγγραφή του πρώτου βιβλίου μου, The Orthodox Church, έδωσα ιδιαίτερη έμφαση στην «ευχαριστιακή» φύση της Εκκλησίας (π.χ., σ. 21–22, 246). Βασιζόμουν εδώ στο άρθρο του Ρωμανίδη· δεν είχα ακόμη διαβάσει τον Afanasiev, και ο Ζηζιούλας δεν είχε αρχίσει ακόμη να δημοσιεύει.
Συνέχεια
50 Προς Σμυρναίους, viii, 1–2, ix, 1· έκδ. Lightfoot και Harmer, σ. 129–130.
51 Βλ. Erickson, «The Church in Modern Orthodox Thought», σ. 137–151.
52 Η βασική θέση του Afanasiev εκτίθεται σαφώς στο άρθρο του «The Church which Presides in Love», αλλά, για μια πληρέστερη αποτίμηση της θέσης του, ο αναγνώστης πρέπει να συμβουλευτεί το έργο του The Church of the Holy Spirit, το οποίο δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του και αντικρούει ορισμένες από τις επικρίσεις εκείνων που έχουν διαβάσει μόνο το «The Church which Presides in Love». Βλ. επίσης Nichols, Theology in the Russian Diaspora, καθώς και τα άρθρα των Barbu, Alexandrov και Plekon, που δημοσιεύτηκαν στο Sobornost incorporating Eastern Churches Review 31, αρ. 2 (2009), σ. 19–82. Καθώς αυτό το τεύχος του Sobornost περιέχει πολλές δυσμενείς αναφορές στον Ζηζιούλα, ιδιαίτερα στο άρθρο του Alexandrov, είναι κρίμα που ο διευθυντής του Sobornost δεν αποκατέστησε την ισορροπία συμπεριλαμβάνοντας στο περιοδικό ένα άρθρο που να παρουσιάζει την άποψη του Ζηζιούλα υπό ένα ευνοϊκότερο φως.
53 Η θεμελιώδης θέση του Ζηζιούλα εκφράζεται στο βιβλίο του Eucharist, Bishop, Church (πρόκειται για την αγγλική μετάφραση της διδακτορικής διατριβής του, η οποία υποβλήθηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρωτοδημοσιεύτηκε στα ελληνικά το 1965). Έχουν κυκλοφορήσει δύο ακόμη τόμοι, στους οποίους συγκεντρώνονται τα σημαντικότερα άρθρα του μαζί με κάποιο πρόσθετο υλικό: Being as Communion και Communion and Otherness. Βλ. επίσης το έργο του Lectures in Christian Dogmatics, ιδιαίτερα το κεφάλαιο 4. Η καλύτερη εξέταση της θεολογίας του βρίσκεται στον McPartlan, The Eucharist Makes the Church, σ. 123–305, μολονότι πρόκειται περισσότερο για παρουσίαση παρά για κριτική· περιλαμβάνει πλήρη βιβλιογραφία των γραπτών του Ζηζιούλα έως το 1991. Για μια βιβλιογραφία δευτερογενών έργων σχετικά με τον Ζηζιούλα, την οποία συνέταξε ο Liviu Barbu, βλ. Knight, The Theology of John Zizioulas, σ. 197–202. Μια ενδιαφέρουσα πραγμάτευση υπάρχει στον Fox, God as Communion, σ. 3–10, 25–98.
54 Κατά τη συγγραφή του πρώτου βιβλίου μου, The Orthodox Church, έδωσα ιδιαίτερη έμφαση στην «ευχαριστιακή» φύση της Εκκλησίας (π.χ., σ. 21–22, 246). Βασιζόμουν εδώ στο άρθρο του Ρωμανίδη· δεν είχα ακόμη διαβάσει τον Afanasiev, και ο Ζηζιούλας δεν είχε αρχίσει ακόμη να δημοσιεύει.
Συνέχεια
55 Βλ. Sopko, Prophet of Roman Orthodoxy, σ. 150.
56 Βλ. Barbu, «Charism, Law and Spirit», σ. 20· Alexandrov, «Nicholas Afasaniev’s Ecclesiology», σ. 47–48.
57 Βλ., για παράδειγμα, Ζηζιούλας, Being as Communion, κεφάλαια 1 και 3· Ζηζιούλας, Communion and Otherness, κεφάλαια 2 και 4.
58 «Η Εκκλησία τελεί την Ευχαριστία, αλλά και η Ευχαριστία συγκροτεί την Εκκλησία», de Lubac, Méditation sur l’Église, σ. 115–116.
59 Afanasiev, «The Church which Presides in Love», σ. 59–65 (2η έκδ., σ. 93–99).
60 Ζηζιούλας, Eucharist, Bishop, Church, σ. 139.
61 Κυπριανός, Επιστολή 66 [69], 8, 3· έκδ. Bayard, τόμ. 2, σ. 226.
62 Alexandrov, «Nicholas Afanasiev’s Ecclesiology», σ. 57.
63 Βλ. Gallaher, «Bulgakov and Intercommunion».
64 Βλ. Berger, «Does the Eucharist Make the Church?», σ. 30–31, 68–70.
65 Staniloae, Towards an Orthodox Ecumenism, σ. 23. Πρβλ. Ware, «Church and Eucharist», σ. 556–564.
66 Βλ. Ζηζιούλας, «Conciliarity and the Way to Unity».
67 Βλ. Nichols, Theology in the Russian Diaspora, σ. 83–93.
68 Βλ. το άρθρο του Berger, «Does the Eucharist Make the Church?».
69 Βλ., για παράδειγμα, Turcescu, «“Person” versus “Individual”».
70 Βλ. Ζηζιούλας, Communion and Otherness, ιδιαίτερα σ. 171–177.
71 Παπανικολάου, «Integrating the Ascetical and the Eucharistic», σ. 173–187.
72 Η «συλλογική προσωπικότητα» εξετάζεται από τον McPartlan, The Eucharist Makes the Church, σ. 166–186, αλλά ο ίδιος δεν υποβάλλει σε κριτική εξέταση τη χρήση αυτής της ιδέας από τον Ζηζιούλα.
73 Βλ. Ζηζιούλας, Communion and Otherness, σ. 105, 213 σημ. 14, 290 σημ. 15.
74 Βλ. Erickson, «The Church in Modern Orthodox Thought», σ. 137–151.
75 Lossky, The Mystical Theology, σ. 171.
76 Ζηζιούλας, Eucharist, Bishop, Church, σ. 17.
77 Ζηζιούλας, Being as Communion, σ. 254, σημ. 9.
78 Ζηζιούλας, Communion and Otherness, σ. 288.
79 Λουδοβίκος, «Eikon and Mimesis», σ. 133.
80 Ζηζιούλας, Communion and Otherness, σ. 301–306.
56 Βλ. Barbu, «Charism, Law and Spirit», σ. 20· Alexandrov, «Nicholas Afasaniev’s Ecclesiology», σ. 47–48.
57 Βλ., για παράδειγμα, Ζηζιούλας, Being as Communion, κεφάλαια 1 και 3· Ζηζιούλας, Communion and Otherness, κεφάλαια 2 και 4.
58 «Η Εκκλησία τελεί την Ευχαριστία, αλλά και η Ευχαριστία συγκροτεί την Εκκλησία», de Lubac, Méditation sur l’Église, σ. 115–116.
59 Afanasiev, «The Church which Presides in Love», σ. 59–65 (2η έκδ., σ. 93–99).
60 Ζηζιούλας, Eucharist, Bishop, Church, σ. 139.
61 Κυπριανός, Επιστολή 66 [69], 8, 3· έκδ. Bayard, τόμ. 2, σ. 226.
62 Alexandrov, «Nicholas Afanasiev’s Ecclesiology», σ. 57.
63 Βλ. Gallaher, «Bulgakov and Intercommunion».
64 Βλ. Berger, «Does the Eucharist Make the Church?», σ. 30–31, 68–70.
65 Staniloae, Towards an Orthodox Ecumenism, σ. 23. Πρβλ. Ware, «Church and Eucharist», σ. 556–564.
66 Βλ. Ζηζιούλας, «Conciliarity and the Way to Unity».
67 Βλ. Nichols, Theology in the Russian Diaspora, σ. 83–93.
68 Βλ. το άρθρο του Berger, «Does the Eucharist Make the Church?».
69 Βλ., για παράδειγμα, Turcescu, «“Person” versus “Individual”».
70 Βλ. Ζηζιούλας, Communion and Otherness, ιδιαίτερα σ. 171–177.
71 Παπανικολάου, «Integrating the Ascetical and the Eucharistic», σ. 173–187.
72 Η «συλλογική προσωπικότητα» εξετάζεται από τον McPartlan, The Eucharist Makes the Church, σ. 166–186, αλλά ο ίδιος δεν υποβάλλει σε κριτική εξέταση τη χρήση αυτής της ιδέας από τον Ζηζιούλα.
73 Βλ. Ζηζιούλας, Communion and Otherness, σ. 105, 213 σημ. 14, 290 σημ. 15.
74 Βλ. Erickson, «The Church in Modern Orthodox Thought», σ. 137–151.
75 Lossky, The Mystical Theology, σ. 171.
76 Ζηζιούλας, Eucharist, Bishop, Church, σ. 17.
77 Ζηζιούλας, Being as Communion, σ. 254, σημ. 9.
78 Ζηζιούλας, Communion and Otherness, σ. 288.
79 Λουδοβίκος, «Eikon and Mimesis», σ. 133.
80 Ζηζιούλας, Communion and Otherness, σ. 301–306.

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου