Ο Descartes περί υγιεινής διατροφής και μακροζωίας

Ο Descartes περί υγιεινής διατροφής και μακροζωίας

Οι εκτενέστερες αναφορές στη διατροφή βρίσκονται στη συνομιλία με τον Burman και στην περιγραφή του Baillet για τον τρόπο ζωής του Descartes. Το AT δηλώνει την έκδοση των έργων από τους Adam και Tannery.

1 Συνομιλία με τον Frans Burman, 16 Απριλίου 1648: να ακολουθούμε τη φυσική όρεξη

Στο τέλος της συνομιλίας, ο Descartes εξηγεί γιατί θεωρεί κατ’ αρχήν δυνατή την παράταση της ανθρώπινης ζωής:
«Δεν πρέπει όμως να αμφιβάλλουμε ότι η ανθρώπινη ζωή θα μπορούσε να παραταθεί, αν γνωρίζαμε την κατάλληλη τέχνη. Αφού μπορούμε να ενισχύουμε και να παρατείνουμε τη ζωή των φυτών και άλλων παρόμοιων πραγμάτων, επειδή γνωρίζουμε την κατάλληλη τέχνη, γιατί να μην μπορούμε να κάνουμε το ίδιο και με τη ζωή του ανθρώπου;»

Αμέσως μετά περνά στη διατροφή:
«Ο καλύτερος όμως τρόπος να παρατείνουμε τη ζωή και ο σωστός τρόπος να τηρούμε μια καλή αγωγή διαβίωσης είναι να ζούμε και να τρώμε όπως τα ζώα και να συμπεριφερόμαστε αναλόγως και στα υπόλοιπα: δηλαδή να τρώμε καθετί που μας αρέσει και μας είναι εύγευστο, αλλά μόνο όσο εξακολουθεί να μας αρέσει.»

Παραπομπή: AT V, σ. 178. Η τελευταία προσθήκη περιορίζει τον κανόνα: η ευχαρίστηση πρέπει να υποδεικνύει τι και πόσο ταιριάζει στο σώμα· η διατύπωση δεν δικαιολογεί τη συνέχιση του φαγητού χωρίς όριο. Το κείμενο αποτελεί καταγραφή των προφορικών απαντήσεων του Descartes, όχι πραγματεία που συνέταξε ο ίδιος. fr.wikisource.org

Λατινικό πρωτότυπο, σ. 178

2 Η ίδια συνομιλία: τι ισχύει σε περίπτωση ασθένειας και ποιες τροφές πρέπει να επιλέγουμε;

Ο Burman προβάλλει ακριβώς την εύλογη αντίρρηση: αυτό ίσως λειτουργεί στους υγιείς ανθρώπους, των οποίων η όρεξη είναι σωστά ρυθμισμένη, δύσκολα όμως στους ασθενείς.

Ο Descartes απαντά:
«Ίσως, αν οι γιατροί επέτρεπαν στους ανθρώπους εκείνες τις τροφές και τα ποτά που συχνά επιθυμούν όταν είναι άρρωστοι, αυτοί να ανάρρωναν πολλές φορές πολύ καλύτερα απ’ ό,τι με εκείνα τα αποκρουστικά φάρμακα, όπως αποδεικνύει και η εμπειρία.»

Το επιχείρημά του είναι ότι η φύση επιδιώκει την αποκατάστασή της και γνωρίζει την κατάστασή της καλύτερα από έναν γιατρό που παρεμβαίνει απ’ έξω.

Ο Burman συνεχίζει με μια ερώτηση: ανάμεσα στις τόσες δυνατές τροφές, ποιες πρέπει να επιλέγουμε και με ποια σειρά να τις τρώμε;
«Αυτό μας το διδάσκει η ίδια η εμπειρία. Διότι κάθε φορά γνωρίζουμε αν μια τροφή μάς έκανε καλό ή όχι και μπορούμε να μάθουμε από αυτό για το μέλλον αν πρέπει να την καταναλώσουμε ξανά με τον ίδιο τρόπο και με την ίδια σειρά ή όχι.»

Παραπομπή: AT V, σ. 179. Ο Descartes συνδέει επομένως την όρεξη με την παρατήρηση του κατά πόσο μας ταιριάζουν οι τροφές. Στη συνέχεια επικαλείται τη σκέψη που αποδίδεται στον Τιβέριο, ότι ένας τριαντάχρονος θα πρέπει να γνωρίζει επαρκώς, από την εμπειρία του, τι τον ωφελεί και τι τον βλάπτει, ώστε να είναι ο ίδιος γιατρός του εαυτού του. fr.wikisource.org

Λατινικό πρωτότυπο, σ. 179

3 Ο Baillet για την πραγματική διατροφή του Descartes: ριζώδη λαχανικά, φρούτα, σαλάτα και ψωμί

Οι πιο συγκεκριμένες πληροφορίες προέρχονται από τον Adrien Baillet, ο οποίος επικαλείται μαρτυρίες ανθρώπων από το περιβάλλον του Descartes:
«Η δίαιτά του δεν συνίστατο στο να τρώει σπάνια, αλλά στο να διακρίνει την ποιότητα των τροφών. Θεωρούσε καλό να δίνει στο στομάχι και στα υπόλοιπα σπλάχνα συνεχή απασχόληση, όπως κάνει κανείς με τις μυλόπετρες· κατά την άποψή του, όμως, έπρεπε να πρόκειται για πράγματα που παρέχουν λίγη θρέψη, όπως ρίζες και φρούτα, τα οποία θεωρούσε πολύ καταλληλότερα για την παράταση της ανθρώπινης ζωής από το κρέας των ζώων.»

Στη συνέχεια ο Baillet αναφέρει γογγύλια, παντζάρια, παστινάκες, σαλάτες από τον κήπο του, καθώς και μήλα με χοντρό ψωμί. Αναφέρει επίσης ότι ο Picot, έπειτα από τρεις μήνες διαμονής κοντά στον Descartes, υιοθέτησε την απλή διατροφή του και πίστεψε ότι έτσι θα μπορούσε να εφαρμόσει το υποτιθέμενο μυστικό του για μια ζωή τετρακοσίων ή πεντακοσίων ετών.

Παραπομπή: Baillet, La Vie de Monsieur Des-Cartes (1691), τ. II, σ. 448–449, που παρατίθεται εκτενώς στην AT XII, σ. 475–476. Ο αριθμός των τετρακοσίων ή πεντακοσίων ετών συνδέεται εδώ ρητά με την προσδοκία του Picot, όχι με κάποια άμεση πρόβλεψη του Descartes για τη δική του διάρκεια ζωής. Wikisource

Σε άλλο σημείο, ο Baillet αναφέρει επίσης μικρή κατανάλωση κρασιού και, κατά περιόδους, πλήρη αποχή από το κρασί επί μήνες. Η απλή διατροφή δεν περιόριζε την κοινωνικότητα του Descartes στο τραπέζι.

Εκτενής περιγραφή — «Sa diète».

4 Προς τον μαρκήσιο de Newcastle, Οκτώβριος 1645: να γίνεται κανείς γιατρός του εαυτού του μέσω της εμπειρίας

Η επιστολή αυτή πραγματεύεται αρχικά την πείνα, τη δίψα και την πέψη. Ο Descartes εξηγεί την πείνα μέσω της επίδρασης ενός πεπτικού υγρού στο άδειο στομάχι και του ερεθισμού των νεύρων που προκαλείται με αυτόν τον τρόπο. Αυτή είναι η τότε φυσιολογική του εξήγηση.

Στο τέλος διατυπώνει την πρακτική του στάση:
«Η διατήρηση της υγείας υπήρξε ανέκαθεν ο κύριος σκοπός των μελετών μου.»

Δηλώνει όμως ρητά ότι δεν διαθέτει ακόμη την ιατρική γνώση στην οποία ήλπιζε. Γι’ αυτό, προς το παρόν, απομένει η προσωπική εμπειρία:
«Συμμερίζομαι την άποψη του Τιβερίου, ο οποίος υποστήριζε ότι όσοι έχουν συμπληρώσει το τριακοστό έτος της ηλικίας τους θα πρέπει να έχουν συγκεντρώσει αρκετή εμπειρία σχετικά με τα πράγματα που μπορούν να τους βλάψουν ή να τους ωφελήσουν, ώστε να είναι οι ίδιοι γιατροί του εαυτού τους.»

Έπειτα διευκρινίζει:
«Πράγματι, μου φαίνεται ότι καθένας που διαθέτει λίγη σύνεση, αρκεί να θελήσει να δώσει κάποια προσοχή σε αυτό, μπορεί να διαπιστώσει καλύτερα τι ωφελεί την υγεία του απ’ όσο θα μπορούσαν να του το διδάξουν οι πιο πολυμαθείς γιατροί.»

Παραπομπή: AT IV, σ. 326–330, ιδίως σ. 329–330. Για τη διατροφή αυτό σημαίνει ότι αποκτά ιδιαίτερο βάρος η προσωπική εμπειρία από τις τροφές και τις συνήθειες. Wikisource

Γαλλικό πρωτότυπο —«La conservation de la santé».

5 Προς την πριγκίπισσα Elisabeth, πιθανότατα 8 Ιουλίου 1644: δίαιτα, άσκηση και η επίδραση της ψυχής

Η Elisabeth εξακολουθούσε να έχει στομαχικές ενοχλήσεις έπειτα από μια ασθένεια. Ο Descartes απαντά:
«Τα θεραπευτικά μέσα που επέλεξε, δηλαδή η δίαιτα και η άσκηση, είναι κατά τη γνώμη μου τα καλύτερα απ’ όλα — μετά, βεβαίως, από τα θεραπευτικά μέσα της ψυχής, η οποία αναμφίβολα ασκεί μεγάλη επίδραση στο σώμα, όπως δείχνουν οι μεγάλες μεταβολές που προκαλούν σε αυτό η οργή, ο φόβος και άλλα πάθη.»

Στη συνέχεια συνιστά μια στάση εμπιστοσύνης απέναντι στην ίδια τη σωματική μας κατάσταση:
«Δεν γνωρίζω καμία σκέψη καταλληλότερη για τη διατήρηση της υγείας από τη σταθερή πεποίθηση και τη βέβαιη πίστη ότι η κατασκευή του σώματός μας είναι τόσο καλή, ώστε, όταν είναι κανείς υγιής, δεν μπορεί εύκολα να αρρωστήσει, εκτός αν επιδοθεί σε κάποια σοβαρή κατάχρηση ή αν μας βλάψουν ο αέρας και άλλες εξωτερικές αιτίες.»

Αντιπαραθέτει σε αυτή τη στάση τον φόβο για μια υποτιθέμενα προκαθορισμένη στιγμή θανάτου. Η διατροφή, η άσκηση και η ψυχική κατάσταση ανήκουν εδώ σε μια ενιαία αγωγή διαβίωσης. Στην επιστολή αυτή δεν δίνει στην Elisabeth κάποιο συγκεκριμένο διαιτολόγιο.

Παραπομπή: AT V, σ. 64–66· διόρθωση της χρονολόγησης στη σ. 553. fr.wikisource.org

Το πρωτότυπο χωρίο για τη δίαιτα και την άσκηση

6 Προς τον Constantijn Huygens, 4 Δεκεμβρίου 1637: η ελπίδα για περισσότερο από έναν αιώνα ζωής

Εδώ βρίσκεται η σαφέστερη προσωπική δήλωση σχετικά με τη διάρκεια ζωής στην οποία ήλπιζε:
«Ποτέ δεν φρόντισα τόσο πολύ να διατηρηθώ στη ζωή όσο τώρα. Ενώ παλαιότερα σκεφτόμουν ότι ο θάνατος θα μπορούσε να μου αφαιρέσει το πολύ τριάντα ή σαράντα χρόνια, τώρα δεν θα μπορούσε πια να με αιφνιδιάσει χωρίς να μου στερήσει την ελπίδα για περισσότερο από έναν αιώνα ζωής.»

Η αιτιολόγηση ακολουθεί αμέσως:
«Διότι μου φαίνεται απολύτως σαφές ότι, αν απλώς προφυλασσόμασταν από ορισμένα σφάλματα που συνήθως διαπράττουμε στον τρόπο ζωής μας, θα μπορούσαμε, χωρίς άλλες εφευρέσεις, να φτάσουμε σε πολύ μακρότερα και ευτυχέστερα γηρατειά απ’ ό,τι συμβαίνει στην πραγματικότητα.»
Γι’ αυτό εργαζόταν πάνω σε μια ιατρική σύνοψη, αντλώντας εν μέρει από βιβλία και εν μέρει από δικούς του συλλογισμούς, ώστε να εξασφαλίσει αρχικά μια αναβολή από τη φύση και να μπορέσει να συνεχίσει την έρευνά του.

Παραπομπή: AT I, σ. 506–507 στην αρχική έκδοση· στις αναθεωρημένες εκδόσεις επίσης σ. 648–649. Στο σημείο αυτό η επιστολή δεν κατονομάζει επιμέρους διατροφικά σφάλματα. Το régime de notre vie δηλώνει τον τρόπο ζωής συνολικά. www.dbnl.org

Γαλλική επιστολή

7 Λόγος περί της μεθόδου, μέρος VI, 1637: υπέρβαση των ασθενειών και της εξασθένησης του γήρατος

Στον Λόγο, ο Descartes περιγράφει τον γενικό σκοπό της ιατρικής του έρευνας. Η διατήρηση της υγείας είναι το πρώτο αγαθό και το θεμέλιο των υπόλοιπων αγαθών της ζωής. Και οι πνευματικές ικανότητες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη σωματική κατάσταση.

Για την ιατρική που θα μπορούσε να καταστεί δυνατή στο μέλλον γράφει:
«Θα μπορούσε κανείς να απαλλαγεί από αναρίθμητες ασθένειες τόσο του σώματος όσο και του πνεύματος, ίσως ακόμη και από την εξασθένηση που προκαλεί το γήρας, αν γνώριζε επαρκώς τις αιτίες τους και όλα τα θεραπευτικά μέσα με τα οποία μας έχει εφοδιάσει η φύση.»

Παραπομπή: AT VI, σ. 62. Εδώ πρόκειται για ένα ερευνητικό πρόγραμμα· δεν αναφέρονται συγκεκριμένες τροφές ή κανόνες διατροφής. fr.wikisource.org

Γαλλικό κείμενο

8 Δύο συμπληρωματικά χωρία που ολοκληρώνουν την εικόνα

Στον έκτο Στοχασμό, ο Descartes αναγνωρίζει ρητά τα όρια της φυσικής όρεξης: μια ευχάριστη γεύση μπορεί να παρασύρει κάποιον στην κατανάλωση μιας δηλητηριασμένης τροφής· οι ασθενείς μπορεί να επιθυμούν να φάνε ή να πιουν πράγματα που τους βλάπτουν. Το παράδειγμα του υδρωπικού δείχνει ότι η δίψα μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να αποτελεί επιβλαβές σήμα. Το χωρίο αυτό βρίσκεται σε κάποια ένταση με την ιδιαίτερα αισιόδοξη απάντησή του στον Burman. Παραπομπή: AT IX-1, σ. 66–68. Wikisource

Στην επιστολή προς τον Chanut της 15ης Ιουνίου 1646, εμφανίζεται πιο συγκρατημένος ως προς την πρόοδό του στην ιατρική:
«Αντί να βρω τα μέσα για τη διατήρηση της ζωής, βρήκα ένα άλλο μέσο, πολύ ευκολότερο και ασφαλέστερο: να μη φοβάμαι τον θάνατο.»

Εξηγεί ότι έφτασε ευκολότερα σε ικανοποιητικά αποτελέσματα στα ζητήματα της ηθικής παρά στην ιατρική, μολονότι είχε αφιερώσει στην τελευταία πολύ περισσότερο χρόνο. Παραπομπή: AT IV, σ. 441–442. Αυτό μετριάζει τις προηγούμενες ελπίδες του, χωρίς να σημαίνει ότι απορρίπτει κάθε δυνατότητα παράτασης της ζωής.

ΠΕΘΑΝΕ ΑΠΟ ΚΡΥΟΛΟΓΗΜΑ.

ΟΤΑΝ ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟ ΕΓΩ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΕΝ ΑΜΦΙΒΑΛΛΕΙ ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΤΟ ΙΔΙΟ, ΑΝΑΛΑΜΒΑΝΕΙ ΤΗΝ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ.