Σήμερα μιλούσα με έναν αδελφό μοναχό απ’ το Άγιον Όρος….. – Ο π. Σεραφείμ Ρόουζ το είδε νωρίς : « Έρχεται εποχή όπου ο άνθρωπος δεν θα ξέρει γιατί να ζει, ούτε γιατί να πεθάνει. Και τότε, δεν θα είναι πια άνθρωπος. »

 

Σήμερα μιλούσα με έναν αδελφό μοναχό απ’ το Άγιον Όρος.
Μια συνομιλία τηλεφωνική, μέσα στην ταπεινή καθημερινότητα της ώρας, κι όμως τόσο οριακή, που ένιωσα πως όλος ο κόσμος βρισκόταν για λίγο σε αναστολή, όπως συμβαίνει όταν δυο ψυχές συναντώνται ενώπιον μιας Αλήθειας που δεν ανήκει σε καμιά απ’ τις δύο.

Δεν ήταν εξομολόγηση, δεν ήταν διδασκαλία, ήταν εκείνο το ανείπωτο που στέκεται σαν πένθος επάνω στο πρόσωπο του κόσμου, μια αγωνία που δεν είναι πια ατομική, αλλά συλλογική, ενωμένη με τον ρυθμό της Γης και την ανάσα του Χρόνου.

Μου μίλησε χωρίς στόμφο, χωρίς πρόβλεψη, χωρίς φόβο.
Κι όμως, μιλούσαμε για το πιο τρομακτικό: το βάθος μιας μεταβολής που έχει αρχίσει αθόρυβα να διαλύει τη δομή της ανθρώπινης ύπαρξης.
Όχι ενός πολέμου. Όχι μιας καταστροφής φυσικής. Αλλά κάτι πιο λεπτό, πιο ανεπαίσθητο, πιο απόλυτο: μιας ακύρωσης.

Η ανθρωπότητα δεν απειλείται πια τόσο από πράξεις , όσο από λήθη , από την άρνηση να θυμηθεί ποια είναι , από το ότι έπαψε να είναι σε αναφορά. «Δεν υπάρχει πια αποδέκτης», μου είπε.
«Όλοι μιλούν, αλλά δεν απευθύνονται. Όλοι ζητούν, αλλά όχι από κάποιον. Το Πρόσωπο έγινε Εικόνα, η Εικόνα έγινε δεδομένο, και το δεδομένο πλέον δεν σημαίνει τίποτα.»
Ένιωσα σαν να μιλούσε με τη φωνή όλων των Πατέρων, όλων των ποιητών, όλων των Αγίων που σιωπούν σε μια εποχή όπου το ουρλιαχτό της αυτολατρείας έχει καταπιεί το μυστήριο.
Του ανέφερα – διστακτικά – πως νιώθω πως κάτι τεράστιο πλησιάζει. Όχι ως γεγονός, αλλά ως ρήγμα. Ως κοσμολογική καμπή.
Μου απάντησε ήσυχα:
«Δεν θα έρθει με κραυγή ούτε μὲ προειδοποίηση. Θα ’ρθει ως συσκότιση. Ως ανικανότητα αναφοράς. Ως κατάργηση της προσδοκίας. Ο Κύριος έρχεται, αλλά δεν Τον περιμένουμε πια.»
Ο κόσμος γίνεται όλο και πιο φωτεινός, κι όμως αυτή η λάμψη δεν είναι θεϊκή. Είναι διαφάνεια χωρίς βάθος. [ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΜΕΔΟΥΣΕΣ,ΧΩΡΙΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟ. ΜΟΛΙΣ ΑΠΕΙΛΗΘΟΥΝ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΖΟΝΤΑΙ. ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΑΝΑΚΗΡΥΞΑΝ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ, ΤΗΝ ΔΙΑΝΟΙΑ, ΨΥΧΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΗΝ ΑΡΝΗΘΗΚΑΝ. ΣΑΝ ΑΥΤΟΣΥΝΕΙΔΗΣΙΑ.]
Η εποχή μας δεν έχει πλέον σκιά – γιατί τίποτα δεν είναι αρκετά αληθινό για να έχει σκιά.
Τα πάντα είναι ορατά, εκτεθειμένα, αναγώγιμα. Αλλά τίποτα δεν σώζει. Η κοινωνία της διαφάνειας είναι η κοινωνία της κόλασης, η ειλικρίνεια μετατρέπεται σε ανατομία του κενού.
Κι ο μοναχός το είπε με λόγια λιτά, φτιαγμένα από πείρα και μετάνοια:
« Η διαφάνεια είναι η πλάνη του σκότους. Δεν αφήνει τίποτα νὰ είναι πρόσωπο. Μόνο υπόλειμμα, λειτουργία, εικόνα.»

Σκέφτηκα τον Άγιο Μάξιμο:
«Ὁ μὴ ἔχων πόθον ἀληθείας, οὐκ ἔγνω Θεόν.»
Κι εμείς; Ποιον πόθο έχουμε πια;
Η επιθυμία έχει καταρρεύσει, όχι από στέρηση, αλλά από υπερκορεσμό.
Όπως λέει ο Lacan, όταν η επιθυμία ταυτιστεί με την κατανάλωση, παύει να είναι δημιουργική και γίνεται επαναληπτική.
Και τότε έρχεται η Μεγάλη Παραίτηση. Η αποστροφή προς το πρόσωπο. Η αντικατάστασή του από την οθόνη.

Ο π. Σεραφείμ Ρόουζ το είδε νωρίς:
« Έρχεται εποχή όπου ο άνθρωπος δεν θα ξέρει γιατί να ζει, ούτε γιατί να πεθάνει. Και τότε, δεν θα είναι πια άνθρωπος. »
Και σήμερα αυτό αρχίζει να συμβαίνει. Όχι με πάταγο. Αλλά με σιωπή.

Η ζωή συνεχίζεται. Οι ναοί λειτουργούν. Τα ράφια γεμίζουν. Οι εικόνες κυλούν.
Κι όμως, κάτω απ’ αυτή την αέναη κίνηση, υπάρχει μια παγκόσμια ερημία.
Ο μοναχός δεν χρησιμοποίησε ούτε μία φορά τη λέξη «καταστροφή».
Μου είπε μόνο:
« Η δημιουργία αναστενάζει, όταν δεν βλέπει το Πρόσωπο του ανθρώπου. Και ὁ Θεός ζητεί εκείνον που θα Τον αντικρύσει. Όχι εκείνον που θα Τον περιγράψει. »
Κατάλαβα πως το τέλος της Ιστορίας δεν θα έρθει με μια σύγκρουση, αλλά με μια αόρατη παραίτηση. Όταν πάψουμε να περιμένουμε. Όταν πάψουμε να ζητάμε. Όταν πάψουμε να προσευχόμαστε. Όχι από άρνηση, αλλά από απώλεια νοήματος.

Όπως λέει ο Άγιος Ζαχαρίας του Έσσεξ:
«Ὁ Θεὸς ἀπαντᾷ μόνο στὸν ὑπάρχοντα διάλογο.»
Κι εμείς πλέον δεν διαλέγουμε, μόνο ενημερώνουμε.
Δεν μ’ άφησε με φόβο. Μ’ άφησε με κάτι άλλο, πολύ πιο ακριβό. Μ’ ένα βλέμμα στο άγνωστο, γεμάτο πόθο.
Μου είπε:
« Αν ο Χριστὸς γυρίσει τώρα στη Γη, άραγε θα βρεθεί μια ψυχὴ που να χαρεί; »
Κι ύστερα σιωπή.
Αλλά αυτή τη φορά, όχι πένθιμη. Σιωπή ὡς ἔδαφος τοῦ θαύματος. Σιωπή πού γεννά.
Γιατί όσο κι αν βυθιζόμαστε στο κενό, όσο κι αν η εποχή φθείρει το πρόσωπο και εξορίζει τον Θεό από τον δημόσιο χώρο, πάντα θα υπάρχει ένας τόπος που θα σώζει:
το βλέμμα του ανθρώπου που επιστρέφει.
Όχι με θριαμβολογίες.
Όχι με θεωρίες.
Αλλά με ένα “Κύριε ἐλέησον” ψιθυρισμένο μέσα στο χάος.
Ένα δάκρυ, αόρατο στη διαφάνεια.
Ένα πρόσωπο που στρέφεται στο Φως.
Ένας παλμός, που επιμένει να περιμένει.
Κι εκεί, όλα ξαναρχίζουν.
Με τη σιγή.
Με τον ψίθυρο.
Με την χάρη.
Με την υπόμνηση πως το μόνο που ζητά ο Θεός είναι ένα πρόσωπο να Τον αντικρίσει. Κι αυτό αρκεί για να σωθεί ο κόσμος.
Καλό ξημέρωμα!

Μάνος Λαμπράκης.

Posted by PROSKINITIS 

Σήμερα μιλούσα με έναν αδελφό μοναχό απ’ το Άγιον Όρος….. – Ο π. Σεραφείμ Ρόουζ το είδε νωρίς : « Έρχεται εποχή όπου ο άνθρωπος δεν θα ξέρει γιατί να ζει, ούτε γιατί να πεθάνει. Και τότε, δεν θα είναι πια άνθρωπος. » | Οδοιπορούντες Αγίου Συμεών Του Νέου Θεολόγου

Οι πρώτες δύο ημέρες της ψυχής μετά το θάνατο – Τα τελώνια, οι σαράντα μέρες, και η Τελική Κρίση

H ψυχή, επειδή αγαπά το σώμα, μερικές φορές περιφέρεται στο οίκημα στο οποίο το σώμα της είχε σαβανωθεί, περνώντας έτσι δύο ημέρες όπως ένα πουλί που γυρεύει τη φωλιά του.

Για διάστημα δύο ημερών μετά τον θάνατο ενός ανθρώπου, η ψυχή απολαύει σχετικής ελευθερίας και έχει δυνατότητα να επισκεφθεί τόπους που της ήταν προσφιλείς στο παρελθόν, αλλά την Τρίτη ημέρα μετακινείται σε άλλες σφαίρες.

Εδώ ο Αρχιεπίσκοπος Ιωάννης απλώς επαναλαμβάνει τη διδασκαλία που η Εκκλησία ήδη γνωρίζει από τον 4ο αιώνα, όταν ο άγγελος που συνόδευσε τον Αγ. Μακάριο Αλεξανδρείας στην έρημο, του είπε, θέλοντας να ερμηνεύσει την επιμνημόσυνη δέηση της Εκκλησίας για τους νεκρούς την Τρίτη ημέρα μετά θάνατο:

«Όταν γίνεται η προσφορά της αναίμακτης θυσίας (μνημόσυνο στη θεία λειτουργία) στην Εκκλησία την τρίτη ημέρα, η ψυχή του κεκοιμημένου δέχεται από τον φύλακα άγγελο της ανακούφιση για τη λύπη που αισθάνεται λόγω του χωρισμού της από το σώμα…

Στο διάστημα των δύο πρώτων ημερών επιτρέπεται στην ψυχή να περιπλανηθεί στον κόσμο, οπουδήποτε εκείνη επιθυμεί, με τη συντροφιά των αγγέλων που τη συνοδεύουν.

Ως εκ τούτου η ψυχή, επειδή αγαπά το σώμα, μερικές φορές περιφέρεται στο οίκημα στο οποίο το σώμα της είχε σαβανωθεί, περνώντας έτσι δύο ημέρες όπως ένα πουλί που γυρεύει τη φωλιά του.

Αλλά η ενάρετη ψυχή πλανιέται σε εκείνα τα μέρη στα οποία συνήθιζε να πράττει αγαθά έργα. Την τρίτη ημέρα, Εκείνος ο Οποίος ανέστη ο Ίδιος την τρίτη ημέρα από τους νεκρούς καλεί την ψυχή του Χριστιανού να μιμηθεί τη δική Του ανάσταση, να ανέλθει στους Ουρανούς όπου θα λατρεύει το Θεό όλων.»

Στην Ορθόδοξη νεκρώσιμη ακολουθία, ο Αγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός περιγράφει παραστατικά την κατάσταση της ψυχής η οποία, έχοντας μεν αφήσει το σώμα αλλά παραμένοντας στη γη, είναι ανίκανη να επικοινωνήσει με τους αγαπημένους της τους οποίους βλέπει:

«Οίμοι, οίον αγώνα έχει η ψυχή χωριζόμενη εκ του σώματος! Οίμοι, πόσα δακρύει τότε, και ουχ υπάρχει ο ελεών αυτήν!
Προς τους αγγέλους τα όμματα ρέπουσα, άπρακτα καθικετεύει προς τους ανθρώπους τας χείρας εκτείνουσα, ουκ έχει τον βοηθούντα.
Διό, αγαπητοί μου αδελφοί, εννοήσαντες ημών το βραχύ της ζωής, τω μεταστάντι την ανάπαυσιν, παρά Χριστού αιτησώμεθα, και ταις ψυχαίς ημών το μέγα έλεος».

Σε γράμμα του προς τον αδελφό μιας αποθνήσκουσας γυναίκας, ο Όσιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος γράφει:

«Η αδελφή σου δεν θα πεθάνει. Το σώμα του ανθρώπου πεθαίνει, αλλά η προσωπικότητά του συνεχίζει να ζει. Απλώς μεταφέρεται σε μια άλλη τάξη ζωής… Δεν είναι εκείνη που θα βάλουν στον τάφο. Εκείνη βρίσκεται σε έναν άλλο τόπο όπου θα είναι θα είναι ακριβώς το ίδιο ζωντανή όσο και τώρα.
Τις πρώτες ώρες και ημέρες θα βρίσκεται γύρω σου. Μόνο που δεν θα λέει τίποτα και εσύ δεν θα μπορείς να την δεις. Θα είναι όμως ακριβώς εδώ. Να το έχεις αυτό στο νου σου. Εμείς που μένουμε πίσω θρηνούμε για τους κεκοιμημένους, όμως για εκείνους τα πράγματα είναι αμέσως πιο εύκολα.
Είναι πιο ευτυχισμένοι στη νέα κατάσταση. Όσοι έχουν πεθάνει και κατόπιν επαναφέρθηκαν στο σώμα διαπίστωσαν ότι το σώμα ήταν μια πολύ στενάχωρη κατοικία.
Και η αδελφή σου θα αισθάνεται έτσι. Είναι πολύ καλύτερα εκεί, και εμείς νοιώθουμε οδύνη σαν να της έχει συμβεί κάτι απίστευτα κακό! Θα μας κοιτάζει και σίγουρα θα μένει κατάπληκτη με την αντίδρασή μας».

Θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι η ανωτέρω περιγραφή των πρώτων δύο ημερών του θανάτου αποτελεί γενικό κανόνα, ο οποίος κατά κανένα τρόπο δεν ισχύει σε όλες τις περιπτώσεις.

Πράγματι τα περισσότερα παραδείγματα από την Ορθόδοξη γραμματεία, δεν συνάδουν με αυτόν τον κανόνα, και ο λόγος είναι φανερός: οι άγιοι, μην έχοντας καμιά απολύτως προσκόλληση στα εγκόσμια και ζώντας σε διαρκή προσδοκία της αναχώρησής τους για την άλλη ζωή, δεν ελκύονται καν από τους τόπους όπου έπρατταν τα αγαθά τους έργα αλλά ξεκινούν αμέσως την άνοδο τους στους Ουρανούς.
Άλλοι, ξεκινούν την άνοδο τους πριν το τέλος των δύο ημερών για κάποιον ειδικό λόγο που μόνον η Θεία Πρόνοια γνωρίζει. Από την άλλη οι σύγχρονες «μεταθανάτιες» εμπειρίες, ατελείς καθώς είναι, ανήκουν όλες στον εξής κανόνα: η «εξωσωματική» κατάσταση αποτελεί μόνο το ξεκίνημα της αρχικής περιόδου ασώματης «περιπλάνησης» της ψυχής στους τόπους των επιγείων δεσμών της.
Όμως κανείς από αυτούς τους ανθρώπους δεν έχει παραμείνει νεκρός για αρκετό χρονικό διάστημα, έστω μέχρι να συναντήσει τους αγγέλους που πρόκειται να τον συνοδεύσουν.

Μερικοί επικριτές της Ορθόδοξης διδασκαλίας για την μετά θάνατον ζωή, θεωρούν ότι τέτοιες αποκλίσεις από το γενικό κανόνα για την μεταθανάτια εμπειρία αποδεικνύουν την ύπαρξη «αντιφάσεων» στην Ορθόδοξη διδασκαλία.

Αυτοί οι επικριτές όμως είναι απλώς και μόνο προσκολλημένοι στις «κατά γράμμα» ερμηνείες. Η περιγραφή των πρώτων δύο ημερών, καθώς και των επομένων, σε καμιά περίπτωση δεν αποτελεί κάποια μορφή δόγματος.

Είναι απλώς ένα «μοντέλο», το οποίο μάλιστα εκφράζει την πιο συνηθισμένη χρονική σειρά των εμπειριών της ψυχής μετά τον θάνατο.

Οι πολλές περιπτώσεις, τόσο στην Ορθόδοξη γραμματεία όσο και στις αναφορές σύγχρονων σχετικών εμπειριών, όπου οι νεκροί έχουν στιγμιαία εμφανιστεί στους ζωντανούς μέσα στην πρώτη ή τις δύο πρώτες ημέρες μετά το θάνατο, μερικές φορές σε όνειρα, είναι παραδείγματα που επαληθεύουν το ότι όντως η ψυχή συνήθως παραμένει κοντά στη γη για κάποια σύντομη χρονική περίοδο. Κατά την τρίτη ημέρα, και συχνά πιο πριν, η περίοδος αυτή φθάνει στο τέλος της.

Τα τελώνια

Την ώρα αυτή (την τρίτη ημέρα), η ψυχή διέρχεται από λεγεώνες πονηρών πνευμάτων που παρεμποδίζουν την πορεία της και την κατηγορούν για διάφορες αμαρτίες, στις οποίες αυτά τα ίδια την είχαν παρασύρει. Σύμφωνα με διάφορες θεϊκές αποκαλύψεις υπάρχουν είκοσι τέτοια εμπόδια, τα επονομαζόμενα «τελώνια», σε καθένα από τα οποία περνά από δοκιμασία κάθε μορφή αμαρτίας.

Η ψυχή αφού περάσει από ένα τελώνιο, συναντά το επόμενο, και μόνον αφού έχει διέλθει επιτυχώς από όλα τα τελώνια μπορεί αν συνεχίσει την πορεία της χωρίς να απορριφθεί βιαίως στη γέεννα.

Το πόσο φοβεροί είναι αυτοί οι δαίμονες και τα τελώνια τους φένεται στο γεγονός ότι η ίδια η Παναγία, όταν πληροφορήθηκε από τον Αρχάγγελο Γαβριήλ τον επικείμενο θάνατο Της, ικέτευσε τον Υιό Της να διασώσει την ψυχή Της από αυτούς τους δαίμονες και απαντώντας στην προσευχή Της, ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός εμφανίστηκε από τους Ουρανούς για να παραλάβει την ψυχή της Πάναγνου Μητρός Του και να την οδηγήσει στους Ουρανούς.

Φοβερή είναι πράγματι, η τρίτη ημέρα για την ψυχή του απελθόντος, και για το λόγο αυτό η ψυχή έχει ιδιαίτερη ανάγκη τότε από προσευχές για την σωτηρία της.
Σύντομα, μετά τον θάνατο, η ψυχή πράγματι βιώνει μια κρίση, τη Μερική Κρίση, ως τελική συγκεφαλαίωση του «αοράτου πολέμου» που έχει διεξαγάγει ή που απέτυχε να διεξαγάγει, στην επίγεια ζωή κατά τω πεπτωκότων πνευμάτων.

Συνεχίζοντας την επιστολή του προς τον αδελφό της αποθνήσκουσας γυναίκας, ο Όσιος Θεοφάνης ο έγκλειστος γράφει: «Λίγο μετά το θάνατο, η ψυχή αρχίζει έναν αγώνα για να καταφέρει να διέλθει από τα τελώνια. Στον αγώνα της η αδελφή σου χρειάζεται βοήθεια! Θα πρέπει να στρέψεις όλη σου την προσοχή και όλη σου την αγάπη γι’ αυτήν στο πως θα την βοηθήσεις.
Πιστεύω πως η μεγαλύτερη έμπρακτη απόδειξη της αγάπης σου θα είναι να αφήσεις την φροντίδα του νεκρού της σώματος στους άλλους, να αποχωρήσεις και, μένοντας μόνος σου οπουδήποτε μπορείς, να βυθιστείς σε προσευχή για την ψυχή της, για τη νέα κατάσταση στην οποία βρίσκεται και για τις καινούριες, απροσδόκητες ανάγκες της.

Συνέχισε την ακατάπαυστη ικεσία σου στον Θεό για έξι εβδομάδες και περισσότερο.

Όταν πέθανε η Οσία Θεοδώρα, το σακούλι από το οποίο πήραν χρυσό οι άγγελοι για να τη γλιτώσουν από τα τελώνια ήταν οι προσευχές του πνευματικού της πατέρα. Έτσι θα γίνει και με τις δικές σου προσευχές. Μην παραλείψεις να κάνεις όσα σου είπα. Αυτό είναι η πραγματική αγάπη.»

Το «σακούλι» από το οποίο πήραν «χρυσό» οι άγγελοι και «εξόφλησαν τα χρέη» της Οσίας Θεοδώρας στα τελώνια έχει συχνά παρανοηθεί από κάποιους επικριτές της Ορθόδοξης διδασκαλίας.
Μερικές φορές συγκρίνεται με τη λατινική έννοια του «πλεονάσματος χάριτος» των αγίων. Στην περίπτωση αυτή, τέτοιοι επικριτές ερμηνεύουν κατά γράμμα τα Ορθόδοξα κείμενα.

Σε τίποτε άλλο δεν αναφέρεται το παραπάνω απόσπασμα παρά στις προσευχές της Εκκλησίας για τους αναπαυθέντες και ειδικότερα στις προσευχές ενός αγίου ανθρώπου και πνευματικού πατέρα. Είναι σχεδόν περιττό να πούμε ότι όλες αυτές οι περιγραφές έχουν μεταφυσική έννοια.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία θεωρεί τη διδασκαλία περί τελωνίων τόσο σημαντική, ώστε έχει συμπεριλάβει σχετικές αναφορές σε πολλές από τις ακολουθίες της, μερικές εκ των οποίων αναφέρονται στο κεφάλαιο περί τελωνίων.

Ειδικότερα, η Εκκλησία θεωρεί ιδιαιτέρως απαραίτητο να συνοδεύει με αυτήν τη διδασκαλία κάθε τέκνο της που αποθνήσκει. Στον «Κανόνα για την Αναχώρηση της Ψυχής», που διαβάζεται από τον ιερέα στο νεκρικό κρεβάτι κάθε πιστού, υπάρχουν τα παρακάτω τροπάρια:

«Καθώς φεύγω από τη γη, αξίωσέ με να διέλθω ανεμπόδιστα από τον άρχοντα του αέρα, το διώκτη και βασανιστή, εκείνον που ως άδικος ανακριτής στέκεται πάνω στους φοβερούς δρόμους». (4η Ωδή)
«Ω Πανένδοξε Θεοτόκε, οδήγησέ με εις τους Ουρανούς, στα ιερά και πολύτιμα χέρια των αγίων αγγέλων ώστε, προστατευμένος μέσα στα φτερά τους, να μην αντικρύσω τη ρυπαρή, αποκρουστική και σκοτεινή μορφή των δαιμόνων». (6η Ωδή)
«Ω Αγία Θεοτόκε, Εσύ η Οποία γέννησες τον Παντοδύναμο Κύριο, απομάκρυνε από εμένα τον άρχοντα των φοβερών τελωνίων, τον κυβερνήτη του κόσμου, όταν φθάσει η στιγμή του θανάτου μου, ώστε να Σε δοξολογώ αιωνίως». (8η Ωδή)

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, τα λόγια της Εκκλησίας προετοιμάζουν τον αποθνήσκοντα Ορθόδοξο Χριστιανό για τις δοκιμασίες που θα συναντήσει μπροστά του.

Οι σαράντα ημέρες

Κατόπιν, έχοντας επιτυχώς διέλθει από τα τελώνια και υποκλιθεί βαθιά ενώπιον του Θεού, η ψυχή για διάστημα τριάντα επτά επιπλέον ημερών επισκέπτεται τις ουράνιες κατοικίες και τις αβύσσους της κολάσεως, μη γνωρίζοντας ακόμα που θα παραμείνει, και μόνον την τεσσαρακοστή ημέρα καθορίζεται η θέση στην οποία θα βρίσκεται μέχρι την ανάσταση των νεκρών.

Σίγουρα δεν είναι παράξενο ότι η ψυχή, έχοντας διέλθει από τα τελώνια και παύσει μια για πάντα κάθε σχέση με τα επίγεια, εισάγεται στον αληθινά άλλο κόσμο, σε ένα τμήμα του οποίου θα παραμείνει αιωνίως.
Σύμφωνα με την αποκάλυψη του Αγγέλου στον Αγ. Μακάριο Αλεξανδρείας, η ειδική επιμνημόσυνη δέηση υπέρ των απελθόντων την ένατη ημέρα μετά τον θάνατο (πέραν του γενικού συμβολισμού των εννέα αγγελικών ταγμάτων) πραγματοποιείται επειδή μέχρι τότε παρουσιάζονται στην ψυχή τα θαυμάσια του Παραδείσου, και μόνον κατόπιν αυτού, για το υπόλοιπο των σαράντα ημερών, της παρουσιάζονται τα μαρτύρια και τα φρικτά της κολάσεως, πριν τοποθετηθεί την τεσσαρακοστή ημέρα στη θέση στην οποία θα αναμένει την ανάσταση των νεκρών και την Τελική Κρίση.
Θα πρέπει και πάλι να τονίσουμε ότι οι αναφερόμενοι αριθμοί αποτελούν γενικό κανόνα ή «μοντέλο» της μεταθανάτιας πραγματικότητας, και αναμφισβήτητα δεν ολοκληρώνουν όλες οι ψυχές των απελθόντων την πορεία τους ακριβώς σύμφωνα με τον «κανόνα».
Γνωρίζουμε σαφώς ότι η Οσία Θεοδώρα, στην πραγματικότητα, ολοκλήρωσε το «γύρο της κολάσεως» ακριβώς την τεσσαρακοστή ημέρα, σύμφωνα με τη γήινη μέτρηση του χρόνου.

Η κατάσταση των ψυχών μέχρι την Τελική Κρίση

Μερικές ψυχές βρίσκονται (μετά τις σαράντα ημέρες) σε μια κατάσταση πρόγευσης της αιώνιας αγαλλίασης και μακαριότητας, ενώ άλλες σε μια κατάσταση τρόμου εξαιτίας των αιωνίων μαρτυρίων τα οποία θα υποστούν πλήρως μετά την Τελική Κρίση. Μέχρι τότε εξακολουθεί να υπάρχει δυνατότητα αλλαγής της κατάστασής τους, ιδιαιτέρως μέσω της υπέρ αυτών προσφοράς της Αναίμακτης Θυσίας (μνημόσυνο στη Θεία Λειτουργία), και παρομοίως μέσω άλλων προσευχών.

Τα οφέλη της προσευχής, τόσο της κοινής όσο και της ατομικής για τις ψυχές που βρίσκονται στην κόλαση, έχουν περιγραφεί σε πολλούς βίους Αγίων και ασκητών καθώς και σε Πατερικά κείμενα.
Στο βίο της μάρτυρος του 3ου αιώνα Περπετούας, για παράδειγμα, διαβάζουμε ότι η κατάσταση της ψυχής του αδελφού της Δημοκράτη της αποκαλύφθηκα με την εικόνα μιας στέρνας γεμάτης νερό, η οποία ήταν όμως τόσο ψηλά που δεν μπορούσε να τη φτάσει από τον ρυπαρό, καυτό τόπο όπου ήταν περιορισμένος. Χάρη στην ολόθερμη προσευχή της Περπετούας επί μία ολόκληρη ημέρα και νύχτα ο Δημοκράτης έφτασε τη στέρνα και τον είδε να βρίσκεται σε έναν φωτεινό τόπο.
Από αυτό η Περπετούα κατάλαβε ότι ο αδελφός της είχε απελευθερωθεί από τα δεινά της κολάσεως.

Στο βίο μιας ασκήτριας που πέθανε μόλις τον 20ο αιώνα αναφέρεται μια παρόμοια περίπτωση. Πρόκειται για τη Οσία Αθανασία (Αναστασία Λογκάτσεβα), πνευματική θυγατέρα του Οσίου Σεραφείμ του Σάρωφ.
Όπως διαβάζουμε στο βίο της: «Η Αναστασία είχε έναν αδελφό που τον έλεγαν Παύλο. Ο Παύλος κάποτε ήταν μεθυσμένος και κρεμάστηκε. Κι η Αναστασία αποφάσισε να προσευχηθεί πολύ για τον αδελφό της.
Μετά το θάνατο του, η Αναστασία πήγε στο μοναστήρι Ντιβέγιεβο, του Οσίου Σεραφείμ, για να μάθει τι ακριβώς έπρεπε να κάνει, ώστε να βελτιωθεί η κατάσταση του αδελφού της, ο οποίος έδωσε τέλος στη ζωή του με τρόπο δυσσεβή και ατιμωτικό…
Ήθελε να συναντήσει την Πελαγία Ιβάνοβνα και να ζητήσει τη συμβουλή της… Η Αναστασία επισκέφθηκε την Πελαγία. Εκείνη της είπε να κλειστεί στο κελί της σαράντα μέρες, να προσευχηθεί και να νηστέψει για τον αδελφό της και κάθε μέρα να λέει εκατόν πενήντα φορές: «Υπεραγία Θεοτόκε, ανάπαυσον τον δούλον σου.»
Όταν συμπληρώθηκαν οι σαράντα ημέρες, η Αναστασία είδε ένα όραμα. Βρέθηκε μπροστά σε μία άβυσσο. Στο βάθος της ήταν ένας βράχος από αίμα. Πάνω στο βράχο κείτονταν δύο άνδρες με σιδερένιες αλυσίδες στο λαιμό τους. Ο ένας ήταν ο αδελφός της.
Η Αναστασία διηγήθηκε το όραμα στην Πελαγία και κείνη της είπε να συνεχίσει την νηστεία και την προσευχή.
Τελείωσαν κι άλλες σαράντα ημέρες με νηστεία και προσευχή κι η Αναστασία είδε το ίδιο όραμα. Η ίδια άβυσσος κι ο βράχος πάνω στον οποίο βρίσκονταν οι δύο άνδρες με αλυσίδες στο λαιμό τους. Αυτή τη φορά όμως ο αδελφός της ήταν όρθιος.
Περπατούσε πάνω στο βράχο, έπεφτε και ξανασηκωνόταν. Οι αλυσίδες ήταν ακόμα στο λαιμό του.
Η Πελαγία Ιβάνοβνα, στην οποία κατέφυγε και πάλι η Αναστασία, της είπε να επαναλάβει την ίδια άσκηση για Τρίτη φορά.
Όταν τελείωσε και το τρίτο σαρανταήμερο της νηστείας και της προσευχής, η Αναστασία ξαναείδε το ίδιο όραμα. Η ίδια άβυσσος, ο ίδιος βράχος. Τώρα όμως πάνω στο βράχο ήταν μόνο ένας άνδρας, αγνωστός της.

Ο αδελφός της είχε απελευθερωθεί από τα δεσμά. Δε φαίνονταν πουθενά. Ο άγνωστος άνδρας ακούστηκε να λέει: «Είσαι τυχερός εσύ. Έχεις πολύ ισχυρούς μεσίτες στη γη»

Η Αναστασία ανέφερε στην Πελαγία Ιβάνοβνα το τρίτο όραμά της και εκείνη της απάντησε:
«Ο αδελφός σου λυτρώθηκε από τα βάσανα. Δεν μπήκε όμως στη μακαριότητα του Παραδείσου.»

Πολλά παρόμοια περιστατικά αναφέρονται σε βίους Ορθοδόξων Αγίων και ασκητών.

Σε περίπτωση που κάποιος έχει την τάση να ερμηνεύει κατά γράμμα τέτοια οράματα, ίσως θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι βεβαίως οι εικόνες με τις οποίες εμφανίζονται τέτοια οράματα, συνήθως σε όνειρα, δεν «φωτογραφίζουν» κατ’ ανάγκη τον τρόπο ύπαρξης της ψυχής μετά τον θάνατο.

Πρόκειται περισσότερο για εικόνες οι οποίες μεταβιβάζουν την πνευματική αλήθεια της βελτιώσεως της καταστάσεως της ψυχής στον άλλο κόσμο χάρη στις προσευχές εκείνων που παραμένουν στον κόσμο τούτο.

Από το βιβλίο του π. Σεραφείμ Ρόουζ: “Οι πρώτες δύο ημέρες μετά το θάνατο”.

Οι πρώτες δύο ημέρες της ψυχής μετά το θάνατο – Τα τελώνια, οι σαράντα μέρες, και η Τελική Κρίση – Pronews.gr

Πέντε άνθρωποι που ήθελαν πραγματικά «να δουν»

Οι παρακάτω περιπτώσεις δείχνουν ότι ο Θεός εμφανίζεται μόνον όταν Τον αναζητάς με οδύνη, όταν η εύρεσή Του δεν είναι για σένα δευτερεύον ζήτημα, αλλά ζήτημα ζωής ή θανάτου.
Η αναζήτηση του Θεού μπορεί να κρατήσει χρόνια και οπωσδήποτε συνοδεύεται από έντονους συνειδησιακούς σεισμούς. Είτε μου αρέσει είτε όχι, όταν γεμίζω τη ζωή μου με άλλες ανάγκες και ενδιαφέροντα, και απλώς λέω (όταν το θυμηθώ), «αν ο Θεός θέλει να Τον πιστέψω, ας εμφανιστεί να Τον δω», ο Θεός ΔΕΝ εμφανίζεται. Ο λόγος είναι απλός: Εκείνος θέλει να Τον πιστέψω, εγώ όμως θέλω;

Ο άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης (1866-1938). «Έζησε στη γη ένας άνθρωπος, άνδρας με άσβεστη πνευματική δίψα, που λεγόταν Συμεών. Προσευχόταν για πολύν καιρό με ασταμάτητο θρήνο: «Ελέησόν με!». Αλλά δεν τον άκουγε ο Θεός.
Πέρασαν μήνες και μήνες με τέτοια προσευχή και οι δυνάμεις της ψυχής του εξαντλήθηκαν. Έφθασε μέχρι την απόγνωση και φώναξε: «Είσαι αδυσώπητος!» (=αλύπητος). Και όταν με αυτές τις λέξεις ράγισε κάτι μέσα στη συντετριμμένη από την απόγνωση ψυχή του, είδε ξαφνικά τον ζώντα Χριστό. Πυρ γέμισε την καρδιά του και όλο του το σώμα με τέτοια δύναμη, που, αν κρατούσε ακόμη μια στιγμή η όραση, θα πέθαινε. Από τότε δεν μπορούσε πια να λησμονήσει το ανείπωτα πράο, το απέραντα αγαπητικό, το χαρούμενο και γεμάτο από υπερνοητή ειρήνη βλέμμα του Χριστού. Και στα επόμενα χρόνια της μακράς ζωής του μαρτυρούσε ακούραστα ότι «ο Θεός αγάπη εστίν», αγάπη άπειρη, που ξεπερνά κάθε νου» (βλ. π. Σωφρονίου [Σαχάρωφ], Ο άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης, Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου, Έσσεξ Αγγλίας 2003).

Ο άγιος γέροντας Σωφρόνιος Σαχάρωφ (1896-1993), Ρώσος ζωγράφος στο Παρίσι, με οκταετή θητεία στον υπερβατικό διαλογισμό και μεταφυσικές εμπειρίες μέσω του διαλογισμού. Για χρόνια αντιμετώπισε πειρασμούς, όπως «αν υπάρχει Θεός, πώς είναι δυνατόν να μην είμαι εγώ ο Θεός;» και «γιατί ο Ιησούς να είναι ο Υιός του Θεού και όχι εγώ;». Εγκατέλειψε το μυστικισμό αυτού του είδους απογοητευμένος και, όταν ανακάλυψε την ορθοδοξία, ταξίδεψε στο Άγιο Όρος, όπου έγινε μοναχός.
Οι θεοπτικές εμπειρίες του (όραση του ακτίστου φωτός) ήταν κατακλυσμιαίες, πράγμα που τον στήριξε σε περιόδους επίπονων προσπαθειών να πλησιάσει το Θεό και οδυνηρής μετάνοιας για την προηγούμενη απόρριψή Του. Από αυτές κατάλαβε ότι ο Θεός είναι ταπεινή αγάπη και ότι έρχεται όταν Εκείνος θέλει (όταν κάποιος πρόκειται αληθινά να ωφεληθεί), ενώ ο άνθρωπος είναι αδύνατο να προκαλέσει την εμφάνισή Του με κάποια «μέθοδο» (βλ. π. Σωφρονίου, Οψόμεθα τον Θεόν καθώς εστί [=Θα δούμε το Θεό όπως είναι]).

Ο γιατρός Αντώνιος Μπλουμ, μετέπειτα ορθόδοξος επίσκοπος στην Αγγλία. Ως νέος, ήταν σκληροπυρηνικός άθεος. Βασανιζόταν όμως έντονα από την απουσία νοήματος στη ζωή. Αποφάσισε λοιπόν να ερευνήσει αν υπήρχε νόημα στη ζωή και, αν σε ένα χρόνο διαπιστώσει ότι δεν υπάρχει νόημα, να αυτοκτονήσει. Μια μέρα, παρακινημένος από φίλο του, παρακολούθησε την ομιλία ενός Ρώσου ορθόδοξου ιερέα. Αυτά που άκουσε τον εξόργισαν τόσο, ώστε, γυρίζοντας σπίτι, πήρε την Καινή Διαθήκη της μητέρας του, για να δει αν το Ευαγγέλιο υποστηρίζει αυτά που είπε ο ιερέας στην ομιλία του. Λίγη ώρα αργότερα, είχε την αίσθηση ότι Κάποιος καθόταν, αόρατος, απέναντί του – και ότι Αυτός ο «κάποιος» ήταν ο Χριστός.
[Σημειωτέον ότι, επειδή ήταν απόλυτα σίγουρος για την ανυπαρξία του Θεού, δεν είναι λογικό να «φαντάστηκε» την παρουσία του Χριστού. Θα έπρεπε να «φανταστεί» κάτι σύμφωνο με τις απόψεις του, όχι αντίθετο με αυτές]. Βλ. π. Ιωάννη Κωστώφ, Αθεϊσμός – Τίνος είναι η αυταπάτη.

Ο Γκλεμπ Ποντμοσένσκι, μετέπειτα π. Γερμανός, ιδρυτής της Αδελφότητας του Αγίου Γερμανού της Αλάσκας (Καλιφόρνια):
«Επιθυμούσα τη ζωή αλλά έπρεπε να ξέρω γιατί. Να ζω απλώς και μόνον επειδή γεννήθηκα, για να υποφέρω αναίτια και να πεθάνω; Εγώ δεν ζήτησα να γεννηθώ! Ήθελα πραγματικά να ζήσω, αλλά είχα ήδη προχωρήσει πιο πέρα από μια κατάσταση απελπισίας, όπου τα πάντα μοιάζουν αφόρητα απεχθή και μια δαιμονική ενέργεια πλήρους αδιαφορίας κυριεύει ολόκληρο το είναι του ανθρώπου αφαιρώντας κάθε φυσικό φόβο. Αυτή η κατάσταση μπορεί να ονομαστεί “βουβός τρόμος”. Έχοντας λοιπόν περάσει ο ίδιος από μια τέτοια εμπειρία, γνωρίζω τι περνούν στις μέρες μας οι νέοι με αυτοκτονικές τάσεις. Υπήρξα κι εγώ ένας απ’ αυτούς. Ήμουν μόλις δεκαοκτώ – δεκαεννιά χρονών».
Μόνον η χάρη του Θεού μπορούσε να γλιτώσει τον Γκλεμπ από μια τέτοια κατάσταση. Στεκόταν σε μια γέφυρα στη Βοστόνη και σκεπτόταν ν’ αυτοκτονήσει, όταν, αίφνης, του ήρθε σαν αστραπή μια ανάμνηση από πολλές έγχρωμες φωτογραφίες ενός αγίου που γνώριζε από παιδί – του αγίου Σεργίου του Ραντονέζ. Ο Ρώσος αυτός ασκητής του 14ου αιώνα είχε ζήσει όπως ακριβώς ο άνθρωπος είναι προορισμένος να ζει: μαζί με το Θεό στην αγκαλιά της φύσης. Ο λογισμός ψιθύρισε στον Γκλεμπ: «Δώσε μια ευκαιρία. Δες αν μια τέτοια γνήσια ζωή αγνότητας, μακριά από τον κόσμο και σε ενότητα με τη φύση, είναι μια πραγματικότητα. Αν δεν είναι, αν όλα τούτα είναι απλώς η ψευδαίσθηση ενός ονειροπόλου, ένα παραμύθι, ένα “όπιο του λαού”, τότε μόνο αφαίρεσε τη ζωή σου…».
(Βλ. π. Δαμασκηνού [Κρίστενσεν], π. Σεραφείμ Ρόουζ, η ζωή και τα έργα του, τ. Α΄, Μυριόβιβλος 2006, σελ. 293-294)

Ο Ευγένιος Ρόουζ, μετέπειτα π. Σεραφείμ Ρόουζ (1931-1982), συνιδρυτής της Αδελφότητας του Αγίου Γερμανού της Αλάσκας:
Όπως και πολλοί άλλοι νέοι της εποχής του, άρχισε να ζει στο κλίμα του ηδονισμού και της σεξουαλικής ανηθικότητας. […] Ο Ευγένιος προκαλούσε το Θεό, όπως είχε κάνει και στην κορυφή του βουνού Μπάλντυ – αυτή τη φορά, αψηφώντας τους νόμους Του. […] Όπως ο ίδιος ανέφερε αργότερα, αυτή ήταν η πιο σκοτεινή και η πιο δυστυχισμένη περίοδος της ζωής του. Οι απαγορευμένες πράξεις τον αηδίαζαν, ακόμα και τη στιγμή που τις έκανε. Κατόπιν, επέσπευδαν την εμφάνιση μέσα του μακροχρόνιων περιόδων κατάθλιψης. […]
Όμως ακόμα και στα πιο άγρια μεθύσια του, ο Θεός, τον οποίο είχε απορρίψει ως «αφηρημένη έννοια», δεν τον άφηνε ήσυχο. Σε ένα γράμμα του προς κάποιο φίλο στην Πομόνα, γραμμένο σε κατάσταση μέθης, εξαπέλυε λόγια κακόβουλου, δαιμονικού παλληκαρισμού και στη συνέχεια κατέληγε με το ερώτημα: «Ξέρεις για ποιο λόγο είμαι στο Σαν Φρανσίσκο; Επειδή θέλω να μάθω ποιος είμαι και ποιος είναι ο Θεός. Εσύ θέλεις να τα μάθεις αυτά; Για μένα, αυτά είναι τα μόνα πράγματα που με νοιάζει να μάθω». (Βλ. π. Δαμασκηνού [Κρίστενσεν], στο ίδιο, σελ. 104-105).
Ιδιαίτερα ταλαντούχος, διδάκτορας των ανατολικών γλωσσών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, ο Ευγένιος εγκατέλειψε την προοπτική να γίνει καθηγητής πανεπιστημίου, απογοητευμένος από τη διαφθορά και την υποκρισία που είδε στους πανεπιστημιακούς κύκλους. Μελέτησε την κινέζικη σοφία, ασχολήθηκε με το βουδισμό ζεν, όταν όμως ανακάλυψε την ορθοδοξία «ένιωσε» ότι «βρήκε την πατρίδα». Μετά από βαθιά μελέτη, έγινε ορθόδοξος, αργότερα μόνασε στα δάση της Καλιφόρνιας με τον π. Γερμανό και εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους ορθόδοξους διδασκάλους στο δυτικό κόσμο.

Επιμέλεια: Θ. Ι. Ρηγινιώτης

Ο Άγιος Αυγουστίνος … στην Αμερική του εικοστού αιώνα;

Μύρων Ζαχαράκης

 

Eugene Dennis Rose. Ένας Αμερικανός νέος ευαίσθητος, εσωστρεφής και προικισμένος με σπάνια διανοητικά χαρίσματα. Είχε έφεση στη γλωσσομάθεια (η γερμανική, η ρωσική και η κινεζική είναι μονάχα μερικές απ’ τις γλώσσες που γνώριζε άπταιστα), μελετητής των ανατολικών θρησκειών, με πανεπιστημιακές σπουδές κοντά στον Alan Watts. Το έτος 1956 αποφοίτησε από το Κολέγιο Pomona και το 1961 έλαβε το μεταπτυχιακό του δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, με τη διπλωματική εργασία του «Το “άδειο” και το “γεμάτο” στον Lao Tzu». Βαπτισμένος Μεθοδιστής, όμως σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών θα απορρίψει τον Χριστιανισμό και θα γίνει επιθετικά άθεος. Ύστερα από μια πολύχρονη και απεγνωσμένη πνευματική περιπλάνηση, αυτός ο ατίθασος νεαρός θαυμαστής του Nietzsche θα βρει τελικά στην Ορθοδοξία ό,τι αναζητούσε στη ζωή του, βαπτιζόμενος τελικά Ορθόδοξος. Πρόκειται, για τον μετέπειτα γνωστό ως Σεραφείμ Rose, που κατόπιν θα γίνει μοναχός και θα του δοθεί το όνομά του, προς τιμήν τον Οσίου Σεραφείμ του Σάρωφ. Ο Σεραφείμ θα χειροτονηθεί τελικά ιερέας, διατελώντας «μαθητής» του Αγίου Ιωάννη Μαξίμοβιτς, και ιδρύοντας το μοναστήρι του Αγίου Γερμανού της Αλάσκας. Τα υπόλοιπα χρόνια της (σύντομης και εξαιρετικά ασκητικής) ζωής του θα τ’ αφιερώσει στα ιερατικά του καθήκοντα και στη συγγραφή βιβλίων και άρθρων για το ιεραποστολικό περιοδικό The Orthodox word, το οποίο και εξέδιδε μαζί με τον Gleb Podmoshensky, μετέπειτα π. Γερμανό, καθώς και στη μετάφραση κλασικών κειμένων των μεγάλων Εκκλησιαστικών Πατέρων, που κυκλοφορούσαν έπειτα παράνομα στη Σοβιετική Ένωση, ως samizdat. Έκδηλη ήταν η επιφυλακτική του στάση για οτιδήποτε εκτός της Ορθόδοξης Εκκλησία, αφού για τον Rose η συντριπτική πλειονότητα των Χριστιανών είναι, στην καλύτερη περίπτωση, μονάχα κατ’ όνομα τέτοιοι. Μετά τον θάνατό του, από οξεία εντερική ισχαιμία, στις 2 Σεπτεμβρίου 1982, πλήθος επισκεπτών θαύμαζε τη γαλήνια έκφραση του προσώπου του (υπάρχει η σχετική φωτογραφία)[1]. Τα βιβλία του διαβάστηκαν πολύ και απέκτησαν μεγάλη δημοφιλία, την οποία διατηρούν μέχρι και σήμερα, επειδή επιχειρούν μια προσεκτική και συστηματική καταγραφή των πνευματικών αδιεξόδων του σύγχρονου κόσμου, που ο συγγραφέας τους θεωρούσε πως προηγείται άμεσα αυτής του Αντίχριστου. Ας δούμε τώρα τις βασικές του ιδέες.

Αρχικά, ο π. Σεραφείμ επιχείρησε ν’ ανασυνθέσει, ή μάλλον να εκθέσει συστηματικά, τη διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας περί του μεταθανάτιου «τελωνισμού» της ψυχής.

«Η διδασκαλία περί τελωνίων στις Ορθόδοξες πηγές δεν έχει ποτέ ορισθεί ως “δόγμα”, αφού μάλλον ανήκει στην παράδοση της Ορθόδοξης ευσέβειας· αυτό όμως δε σημαίνει ότι πρόκειται για κάτι “ασήμαντο” ή για θέμα “προσωπικής άποψης”. Έχει διδαχθεί παντού και πάντοτε στην Εκκλησία, οπουδήποτε έχει μεταβιβασθεί η Ορθόδοξη ασκητική παράδοση. Το ότι το συγκεκριμένο θέμα βρίσκεται έως τώρα εκτός του πεδίου ενδιαφερόντων πολλών σύγχρονων Ορθοδόξων θεολόγων, οφείλεται στο ότι οι θεολόγοι αυτοί ανήκουν πρωτίστως στον ακαδημαϊκό κόσμο και όχι στον κόσμο της ασκητικής παράδοσης».

Τι ακριβώς πρεσβεύει η θεολογική διδασκαλία των τελωνίων; Τα «τελώνια» ονομάζονται έτσι από τους τελώνες της Ύστερης Αρχαιότητας, οι οποίοι παραμόνευαν σε διάφορα σημεία και απαιτούσαν απ’ τους διαβάτες τους φόρους. Σύμφωνα με τη θεωρία των τελωνίων, το «εναέριο» τμήμα αυτού του κόσμου, δηλαδή ανάμεσα στον κόσμο αυτόν και τον άλλον, είναι αυτό των πεπτωκότων πνευμάτων (δαίμονες). Εκεί υπάρχουν είκοσι τέτοια «τελώνια» (δαίμονες), που η ψυχή διέρχεται από μια δοκιμασία σε μορφή αμαρτίας. Καθένα απ’ τα τελώνια είναι υπεύθυνο για έναν συγκεκριμένο τύπο συγκεκριμένης αμαρτίας, επιχειρώντας να φράξει τον «δρόμο» της, ελκύοντάς τη στην κόλαση. Σε περίπτωση που η ψυχή δεν είναι αποκαθαρμένη από τα πάθη, θα ελκυστεί από εκείνο το αμαρτωλό πάθος που της ασκεί τη μεγαλύτερη έλξη. Πιο συγκεκριμένα, η εκάστοτε ανθρώπινη ψυχή περιπλανιέται τις δύο πρώτες ημέρες του θανάτου της στα μέρη όπου ζούσε στη γη, ενώ τις υπόλοιπες τριάντα οκτώ ημέρες περνά από τους τόπους του παραδείσου και της κόλασης, κάτι στο οποίο οφείλονται τ’ αντίστοιχα εκκλησιαστικά μνημόσυνα, τα οποία βοηθούν την ψυχή, ανάλογα πάντα και με την προαίρεσή της. Αν και η διδασκαλία περί των τελωνίων δεν έχει ορισθεί επίσημα ως δόγμα, μας λέει, διαδραματίζει όχι μικρό ρόλο στην ασκητική παράδοση, και η Ορθόδοξη Εκκλησία ώστε έχει συμπεριλάβει αναφορές σε πολλές απ’ τις Ακολουθίες της. Η αυθεντική χριστιανική εμπειρία, συνοψίζει, προέρχεται αληθινά από τους τόπους παράδεισο/ και κόλαση, ενώ εκείνη των πνευματιστών προέρχεται από το «εναέριο» τμήμα αυτού του κόσμου των πεπτωκότων πνευμάτων/δαιμόνων[2]. Βέβαια, τα περισσότερα από τα σύγχρονα «οράματα» δεν βιώνονται αποκλειστικά από Χριστιανούς δεν έχουν στοιχεία χριστιανικής πνευματικότητας, η οποία είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένη με τον φόβου Θεού και το κάλεσμα σε μετάνοια.

Ο π. Σεραφείμ περιγράφει επίσης μια ολόκληρη γκάμα λατρευτικών πρακτικών που υπερβαίνουν τον ορθολογισμό και τον «επιστημονικό» υλισμό, στον δρόμο μιας μοντέρνας και «εναλλακτικής» μορφής θρησκευτικότητας, η οποία θα προσφέρει στους πιστούς τους γαλήνη, νόημα ζωής και μια διέξοδο από τα προβλήματά τους. Από τη «χαρισματική αναζωπύρωση» που επέφερε ο Πεντηκοστιανισμός στις ΗΠΑ, την «ουφολογία» και τα «νέα θρησκευτικά κινήματα» (π.χ. Hare Krishna, Maharishi) που εισήγαγαν στη Δύση διάφορες πρακτικές του Ινδουισμού, αλλά και ο παραδοσιακός Ινδουισμός[3], ο π. Σεραφείμ ομαδοποιεί πολλές διαφορετικές τάσεις και ποικίλα πνευματικά κινήματα, αφού κύριο μέλημά του είναι να καταδείξει την «αντίχριστη» φύση τους, κάτι που κατά την άποψή του στοιχειοθετεί και την «αντίχριστη» φύση του καιρού μας, ο οποίος αποτελεί τον καιρό της «μεγάλης αποστασίας», λίγο πριν την έλευση του Αντιχρίστου[4]. Οι Ορθόδοξοι χριστιανοί, υποστηρίζει αδιάκοπα ο π. Σεραφείμ, περιτριγυρίζονται από μια «θάλασσα» κοσμικής φιλοσοφίας και πρακτικής, γι’ αυτό πρέπει να φτιάξουν τις δικές τους «νησίδες»:

«Ορθόδοξοι Χριστιανοί! Μείνετε σταθεροί στη χάρη που έχετε· ποτέ μην την αφήνετε να γίνει θέμα συνήθειας· ποτέ μην τη μετράτε μόνο με ανθρώπινα κριτήρια, ποτέ μην προσδοκάτε να είναι αυτή λογική ή κατανοητή σ’ αυτούς που δεν καταλαβαίνουν τίποτα υψηλότερο από τα ανθρώπινα, ή που σκέφτονται να αποκτήσουν τη χάρη του Αγίου Πνεύματος με κάποιον άλλο τρόπο από αυτόν που μας έχει παραδώσει η Ορθόδοξη Εκκλησία. Η αληθινή Ορθοδοξία από την ίδια της τη φύση μοιάζει εντελώς εκτός τόπου σ’ αυτούς τους δαιμονικούς καιρούς, μια ξεπερασμένη μειονότητα των περιφρονημένων και “ανόητων”, στη μέση μιας θρησκευτικής ‘αναζωπύρωσης” εμπνευσμένης από ένα άλλο είδος πνεύματος».

Σε τελική ανάλυση, η χαρισματική αναζωπύρωση και οι νέες συγκρητιστικές τάσεις δεν έχουν άλλο ρόλο από το να προετοιμάσουν μια ενωμένη και πνευματικά αλλοιωμένη χριστιανοσύνη, που με τη σειρά της μέλλει να είναι ο προθάλαμος για την ένωση όλων των θρησκειών της ανθρωπότητας: αυτή πρόκειται να είναι η θρησκεία του μέλλοντος, που στην ουσία της δεν είναι παρά η προετοιμασία για την αποδοχή του Αντιχρίστου. Ζούμε ήδη την περίοδο της αποστασίας και βρισκόμαστε μπροστά στα έσχατα χρόνια, λίγο πριν τα μεγάλα γεγονότα. Οι πιστοί Ορθόδοξοι έχουν λοιπόν ελπίδες σωτηρίας, αρκεί να παραμένουν σ’ εγρήγορση. Όσο για την υπόλοιπη ανθρωπότητα, αν δεν κάνει κάποιο θαύμα ο Θεός, είναι πιθανώς χαμένη. Με τα λόγια του π. Σεραφείμ:

«Στη Δύση είναι σίγουρο ότι η χάρη του Θεού έχει χαθεί εδώ και πολλούς αιώνες. Οι Ρωμαιοκαθολικοί και οι Προτεστάντες δεν έχουν γευθεί πλήρως τη χάρη του Θεού, κι έτσι δεν είναι εκπληκτικό που δεν μπορούν να διακρίνουν τη δαιμονική απομίμησή της. Όμως αλίμονο! Η επιτυχία της κίβδηλης πνευματικότητας ακόμα και ανάμεσα σε Ορθοδόξους Χριστιανούς σήμερα, αποκαλύπτει πόσο έχουν χάσει κι αυτού την ουσία του Χριστιανισμού, κι έτσι δεν μπορούν πια να διακρίνουν μεταξύ αληθινού Χριστιανισμού και ψευδοχριστιανισμού. Οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί θεωρούσαν για πολύ καιρό ως δεδομένο τον πολύτιμο θησαυρό της πίστης τους, και παραμέλησαν να θέσουν σε χρήση το ατόφιο χρυσάφι των διδασκαλιών της. Πόσοι Ορθόδοξοι Χριστιανοί γνωρίζουν καν την ύπαρξη των βασικών κειμένων της Ορθόδοξης πνευματικής ζωής, τα οποία διδάσκουν επακριβώς πως να διακρίνουμε μεταξύ γνήσιας και κίβδηλης πνευματικότητας, κειμένων που δίνουν τη ζωή και τη διδασκαλία αγίων ανδρών και γυναικών που έφθασαν σε μεγάλα μέτρα της χάρης του Θεού σ’ αυτή τη ζωή; Πόσοι έχουν κάνει δική τους τη διδασκαλία της Λαυσαϊκής Ιστορίας, την Κλίμακα του αγίου Ιωάννη, τις Ομιλίες του αγίου Μακαρίου, τους βίους των θεοφόρων Πατέρων της ερήμου, τον Άγνωστο Πόλεμο του αγίου Νικοδήμου, την Εν Χριστώ ζωή μου του αγίου Ιωάννη της Κρονστάνδης;».

Ο π. Σεραφείμ ασχολήθηκε και με τη νεωτερική φιλοσοφία και πολιτική. Βασική του ιδέα είναι πως το ιστορικό θεμέλιο της αποστασίας του ανθρώπου, που ξεκίνησε κατά τον 18ο αιώνα, δεν είναι άλλο από την άρνηση της απόλυτης αλήθειας. Φιλοσοφικά, μας λέει, υπάρχει ανάγκη για τουλάχιστον μία απόλυτη αλήθεια, η οποία να μη στηρίζεται σε κάποια άλλη, αλλά να προϋποθέτει και να στηρίζει όλες τις άλλες. Αυτή δεν μπορεί να είναι άλλη από τον Θεό της χριστιανικής θρησκείας. Δίχως αυτή την Αλήθεια, ως «αρχιμήδειο σημείο», ο άνθρωπος στέκεται δυστυχώς στον αέρα, παλεύοντας αδιάκοπα με την απειλητική και τρομακτική προοπτική του σχετικισμού των πάντων. Αυτές οι γνωσιοθεωρητικές και επιστημολογικές σκέψεις έχουν όμως και σαφείς πολιτικές προεκτάσεις: ο π. Σεραφείμ παρουσιάζεται υποστηρικτής μιας «Ορθόδοξης χριστιανικής ηγεμονίας», απορρίπτοντας σφοδρά όχι απλώς τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό και τη Γαλλική επανάσταση, αλλά μέχρι και την ιδέα μιας περιορισμένης συνταγματικής μοναρχίας. Ιδανικό του; Η απόλυτη μοναρχία ενός Χριστιανού ηγεμόνα. Μετά την πτώση αυτού, η ανθρωπότητα πορεύεται απ’ το κακό στο χειρότερο, καταλήγοντας στον μηδενισμό. Τα στάδια της «διαλεκτικής» του μηδενισμού, όπως την ονομάζει ο ίδιος, ήταν ιστορικά τα εξής τέσσερα: φιλελευθερισμός, ρεαλισμός, βιταλισμός, και τέλος, ο πλήρης μηδενισμός. Όλα τους είναι πνευματικές πλάνες, ωστόσο κάθε πλάνη εμπεριέχει ένα ίχνος αλήθειας διότι, διαφορετικά δεν θα μπορούσε να υπάρξει καθόλου. Κάθε στάδιο επιπλέον αποτελεί την άρνηση του προηγούμενου και ταυτόχρονα την επίρρωσή του, που είναι η άρνηση της χριστιανικής αλήθειας. Αν ο φιλελευθερισμός, αντιτιθέμενος στο Παλαιό Καθεστώς, διακρινόταν από αδιαφορία απέναντι στην αλήθεια (που είναι στην πραγματικότητα ο Χριστός, τονίζει εμφατικά ο π. Σεραφείμ), ο ρεαλισμός προέβαλε ευθεία άρνηση εναντίον της, ο βιταλισμός, με τη σειρά του, έδινε μιαν ανορθολογική έμφαση στις αξίες της «ζωής» (με τη βιολογική σημασία του όρου, κατώτερα ένστικτα κ.λπ.) και αποζητούσε τη λύτρωση σε νέες θρησκείες. Ο μηδενισμός ήταν πλέον η ενεργή, συστηματική και με κάθε μέσο επίθεση σε οτιδήποτε θυμίζει, έστω και ελάχιστα, την αλήθεια του χριστιανικού κόσμου[5].

Τέλος, ο ιερομόναχος Σεραφείμ επιχείρησε να ξεκαθαρίσει ένα ζήτημα που στην εποχή του είχε καταλήξει ακανθώδες. Αυτό δεν είναι άλλο από την Ορθόδοξη άποψη για τον Άγιο Αυγουστίνο. Παραθέτοντας τις πρωτότυπες πηγές, παρατηρεί πως ο Άγιος Αυγουστίνος απέκλινε από την Ορθοδοξία σε τρία βασικά θέματα: την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος, τη σχέση θεϊκής Χάρης με το ανθρώπινο αυτεξούσιο, καθώς και τη θεία «τιμωρία» του κακού. Οι αυγουστίνειες θέσεις, όμως, δεν υπήρξαν τόσο εσφαλμένες όσο «ατελείς» και υπερβολικά διανοητικές, εξαιτίας της γενικότερης «δυτικής» του παιδείας, πράγμα που, πάντως, σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να μας ωθεί σε συλλήβδην απόρριψη του έργου του. Σύμφωνα με τον π. Σεραφείμ, ο Άγιος διακατεχόταν από θείο έρωτα, όπως φαίνεται μέσα στις Εξομολογήσεις του, και γι’ αυτό αποτελεί σημαντική πηγή έμπνευσης για τους Χριστιανούς, ως και σήμερα, ιδίως όταν αυτοί είναι νεοφώτιστοι[6]. Ο «προορισμός» που ασπαζόταν ο Αυγουστίνος δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να ταυτίζεται με το δόγμα του απόλυτου προορισμού που διατύπωσε αργότερα ο Καλβίνος, αλλά επρόκειτο για έναν μετριοπαθή προορισμό, που απώτερο στόχο του είχε να επιλύσει το δίλημμα του τι προηγείται στη σχέση του Θεού με τον άνθρωπο: η ανθρώπινη ελευθερία ή η θεϊκή Χάρη; Σ’ αυτό το πλαίσιο, ο Άγιος πρέσβευε ότι ο Θεός γνωρίζει a priori την ανθρώπινη πρόθεση και προσφέρει τη θεϊκή Του χάρη σε όσους την επιθυμούν εσωτερικά. Γεγονός είναι ότι η Εκκλησία προβάλλει τους Αγίους της ως πρότυπα, τα οποία οφείλει να μιμείται κάθε πιστός Χριστιανός. Για την Εκκλησία, οι βίοι των Αγίων είναι ιερές μαρτυρίες για τη θαυματουργική δύναμη του Ιησού Χριστού. Ο π. Σεραφείμ ευλαβούνταν βαθιά τον Άγιο Αυγουστίνο, πιθανόν ταυτιζόταν μαζί του συναισθηματικά, τιμούσε πρόθυμα τους κοινούς (δηλ. τους προ του Σχίσματος) Αγίους και ζητούσε ν’ αποφεύγονται οι ανούσιες και ανώφελες διαμάχες μεταξύ Ορθοδόξων.

«Σ’ αυτήν ακριβώς την “τρίτη εναλλακτική λύση” βρίσκουμε το Ορθόδοξο μίγμα της χάριτος και της ελευθέρας βουλήσεως, το οποίο αργότερα θα γίνει γνωστό με τον όρο συνεργία, συνεργασία δηλαδή της θείας χάριτος και της ανθρώπινης ελευθερίας, στην οποία ούτε η θεία χάρη ούτε η ελεύθερη βούληση ενεργούν ανεξάρτητα ή αυτόνομα».

Και επιπρόσθετα:

«Η Ορθόδοξη διδασκαλία περί της συνεργίας μεταξύ Θεού και ανθρώπου, της αναγκαιότητας δηλαδή του ασκητικού αγώνα και του θελήματος του Θεού όλοι να σωθούν, επαρκεί να διαλύσει κάθε δυσκολία που προτάσσει η ανθρώπινη λογική».

Σύμφωνα με τον Rose, οι εκπρόσωποι της Ορθόδοξης διδασκαλίας περί χάριτος, κατά τον πέμπτο αιώνα στη Γαλατία, όπως και πολλοί άλλοι Ανατολικοί Πατέρες, θεωρούσαν τον Άγιο Αυγουστίνο έναν μεγάλο Πατέρα και διδάσκαλό, αν και θεωρούσαν απαραίτητο να μην διαφύγουν της προσοχής μας τα λάθη του[7]. Αυτή είναι και η Ορθόδοξη θέση για τον Αυγουστίνο μέχρι και σήμερα. Ποιο είναι το συμπέρασμα; Ασφαλώς, πρέπει να προσπαθούμε να διορθώνουμε τυχόν λάθη και να πολεμούμε τις «δυτικές επιδράσεις», σημειώνει ο π. Σεραφείμ, αποφεύγοντας τα όποια σφάλματα έπραξαν οι αρχαίοι πατέρες. Παράλληλα, ο π. Σεραφείμ επισημαίνει:

«Σήμερα, εν ονόματι του Χριστιανισμού αλλά και της Ορθοδοξίας ακόμη, παρουσιάζονται τόσες πολλές ανεπαρκείς και αντικρουόμενες ιδέες- πολλές από τις οποίες πραγματικά είναι αντίθετες προς το πνεύμα της Εκκλησίας-, ώστε μπορεί κάποιος εύκολα να δικαιολογήσει αυτούς που οι Ορθόδοξες σκέψεις και τα συμπεράσματά τους δεν είναι ισορροπημένα, με την προϋπόθεση βέβαια ότι αυτοί που αναζητούν ειλικρινά την αλήθεια της Χριστιανοσύνης».

Σήμερα, οι ακρότητες εναντίον του Αγίου Αυγουστίνου είναι χειρότερες από τα υποτιθέμενα σφάλματα τα οποία υποτίθεται ότι διορθώνουν. Πράγματι, προσθέτει ο π. Σεραφείμ υπάρχουν θεολόγοι που ρέπουν στον σχηματισμό ενός «κόμματος» εκλεκτών διανοητών της «ανατολικής σοφίας» απέναντι σε οποιαδήποτε «δυτική επίδραση», χρεώνοντας στους περισσότερους (ακόμη και σε παλιούς Αγίους, όπως τον Νικόδημο τον Αγιορείτη και τον Θεοφάνη τον Έγκλειστο) «έλλειψη Ορθόδοξου φρονήματος», το οποίο θεωρούν ότι διαφυλάσσουν οι πρωτεργάτες της «πατερικής αναβίωσης». Η αλήθεια είναι πως όσοι δεν δείχνουν την παραμικρή κατανόηση σε όσους έχουν τυχόν «δυτικά» θεολογικά στοιχεία, μαρτυρούν περισσότερο «δυτικό» πνεύμα στους ίδιους, παρά σε αυτούς που στηλιτεύουν. Αυτές είναι εν συντομία οι θέσεις των κυριότερων συγγραμμάτων του π. Σεραφείμ. Τι μπορεί να σχολιάσει κανείς; Αν έπρεπε να κάνουμε εδώ μια κριτική, θα λέγαμε απλώς ότι η μεγαλύτερη ίσως αντινομία της σκέψης του π. Σεραφείμ είναι ότι παρότι συνιστούσε να αποφεύγονται προσεκτικά οι ανώφελες εσωτερικές διαμάχες, ο ίδιος έβλεπε συνεχώς γύρω του αιρετικούς ή αποστάτες [ΕΙΝΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΣ ΔΙΑΜΑΧΕΣ]. Αν κάποτε αναγνώριζε την ανάγκη για ορισμένες ήπιες «διορθώσεις» στους Αγίους, η απόρριψη των συγκαιρινών θεολόγων εκ μέρους του είναι απόλυτη και σχεδόν μανιχαϊστική[8]. Ο βασανισμένος αυτός πνευματικός άνθρωπος ήταν σχεδόν βέβαιος ότι ο κόσμος δεν πρόκειται να γίνει ποτέ ξανά χριστιανικός στο σύνολό του, άρα το μόνο που απομένει σε όσους επιθυμούν να ζήσουν πνευματικά είναι ο αναχωρητισμός, δηλαδή η καταφυγή στην ησυχία και στην άσκηση, όπου θα προσεύχονται με τον Θεό και θα προσπαθούν να παραμένουν πιστοί στις εντολές Του[9]. Σε τελική ανάλυση, ο π. Σεραφείμ υπήρξε ένας αληθινά ερωτευμένος άνθρωπος. Και όπως κάθε ερωτευμένος, δεν μπόρεσε να αποφύγει μερικές σε αστοχίες και υπερβολές. Ίσως στην περίπτωσή του προσιδιάζει η περιγραφή που ο ίδιος έκανε κάποτε για τον Άγιο Αυγουστίνο: τα λάθη του δεν είναι σοβαρές παρεκκλίσεις ή «αιρέσεις», αλλά απλές ατέλειες και ανθρώπινες αδυναμίες. Όσοι τα επισημαίνουμε, ας μην λησμονούμε πως εκείνος κατόρθωσε αυτά που για εμάς φαντάζουν ακατανόητα, αδύνατα και απίστευτα.

Σημειώσεις

[1] Πιθανολογείται πως ο π. Σεραφείμ είναι υποψήφιος για μια μελλοντική αγιοκατάταξη.
[2] Αντίθετα με τη ρωμαιοκαθολική παράδοση, όπου το έργο μεγάλων ασκητών της όπως ο Ιγνάτιος Loyola επικεντρώνεται στην ενθάρρυνση της χρήσης της φαντασίας από τους πιστούς για να ταυτισθούν με τη ζωή του Χριστού, σημειώνει ο π. Σεραφείμ, η Ορθοδοξία είναι καχύποπτη με τη φαντασία, την οποία θεωρεί μεταπτωτικό γεγονός και προειδοποιεί αυστηρά για τους πνευματικούς κινδύνους που αυτή φέρει.
[3] Όταν ερωτήθηκε για την αρμόζουσα Ορθόδοξη στάση προς τις μη χριστιανικές θρησκείες, σε μια διάλεξη προς το τέλος της ζωής του, ο ιερομόναχος Σεραφείμ αποκρίθηκε πως οι άλλες θρησκείες εμπεριέχουν συχνά πολύ βαθιές επιμέρους αλήθειες και είναι συχνά «καλές» ως ένα σημείο, αλλ’ αδυνατούν να προσφέρουν την αιώνια ζωή και τη Βασιλεία των ουρανών, για την οποία μας είναι απαραίτητος ο Ιησούς Χριστός.
[4] Γνωστές είναι επίσης οι διαφωνίες του με τον θεολόγο Αλέξανδρο Καλόμοιρο και τον π. Παντελεήμονα Μητρόπουλο, σχετικά με τη δαρβινική θεωρία της εξέλιξης, την οποία ο θεωρούσε σοβαρή πνευματική απειλή και μέρος μιας ευρύτερης αντιχριστιανικής φιλοσοφίας που κυριαρχεί στη Δύση εδώ και τρεις αιώνες, και διαρθρώνεται σε πολλές πτυχές. Ο π. Σεραφείμ επιχείρησε να περιβάλλει τον «δημιουργισμό της νεαρής γης» (young earth creationism) σαν δόγμα πίστης των απανταχού αυθεντικών Ορθοδόξων, γεγονός που θ’ απομάκρυνε από την Ορθοδοξία τον επιστημονικό χώρο και θα ευνοούσε ακριβώς εκείνες τις διαιρέσεις ανάμεσα στους πιστούς που ο ίδιος επεδίωκε ν’ αποφύγει.
[5] Βασικές επιρροές στη συλλογιστική αυτή του Rose, εκτός φυσικά από την Ορθόδοξη πατερική γραμματεία, είναι και κάποιοι επιφανείς Ρωμαιοκαθολικοί συγγραφείς, όπως ο π. Lubac, ο Max Picard και ακόμη περισσότερο οι Maistre και Donoso Cortés. Κύρια πηγή του, όμως, είναι τα μεγάλα ντοστογιεφσκικά μυθιστορήματα, τα οποία χρησιμοποιεί σαν οδοδείκτες της γνήσιας χριστιανικής πνευματικότητας.
[6] Όπως αναφέρει ο ίδιος ο π. Σεραφείμ σε μια επιστολή του: «Σίγουρα μπορούμε να κάνουμε λάθη σε μόνιμη βάση, ακόμη και όταν δρούμε με καθαρή συνείδηση! Πάντως και αυτό δεν συνιστά θανατηφόρα αμαρτία, αρκεί να κρατάμε την καρδιά μας και τον λογισμό μας ανοικτό και να ιεραρχούμε σωστά τα πράγματα». Σε αντιστοιχία με αυτό, η κύρια διαφορά της παραδοσιακής Ορθοδοξίας και του παραδοσιακού Ρωμαιοκαθολικισμού, μας λέει, είναι η αντίληψη περί Αγίου Πνεύματος. Οι Ορθόδοξοι πιστεύουν πως το Άγιο Πνεύμα καθοδηγεί την Εκκλησία, και δεν θα την «προδώσει» ποτέ. Αυτός είναι ο λόγος που οι Ορθόδοξοι δεν επιχείρησαν να θεσπίσουν κάποιο «αλάθητο», όπως έκανε η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, όπου μέχρι πρόσφατα ο πιστός καλούνταν να υπακούει ένα ολόκληρο σύνολο κανόνων και από αυτό να καλύπτεται με μια νομικίστικη έννοια. Όποιος δεν πιστεύει πολύ στη φροντίδα του Πνεύματος, αναζητεί «υποκατάστατα» για να εξασφαλισθεί.
[7] Αν και αμφισβητείται το αν και κατά πόσον εκείνος προσυπέγραφε ιδέες περί προορισμού, γεγονός είναι ότι αποτέλεσε επιρροή για τη μετέπειτα διακήρυξή τους από θεολόγους του προτεσταντικού χώρου: “[…] ο Αυγουστίνος πραγματικά αρνείται ότι ο Θεός θέλει όλοι να σωθούν. Ακόμα, παρασύρεται τόσο πολύ από τον ορθολογιστικό τρόπο της σκέψης του, που διδάσκει (μολονότι σε ελάχιστα σημεία) έναν “αρνητικό” προορισμό, έναν προορισμό που οδηγεί σε αιώνια καταδίκη, κάτι που είναι εντελώς ξένο προς τις Γραφές. Μιλάει ξεκάθαρα για “μία κατηγορία ανθρώπων οι οποίοι προορίζονται για την απώλεια” (Περί της τελειότητος εν δικαιοσύνη, κεφ. 13), και πάλι λέει, ότι “ο Θεός είναι ο δικαιότατος Κριτής” ακόμη και απέναντι σ’ αυτούς που έχει προορίσει για αιώνιο θάνατο” (Περί της ψυχής και της προελεύσεως αυτής, κεφ. 16). Θα πρέπει όμως ξανά εδώ να προσέξουμε, ώστε να μην παρερμηνεύσουμε τα λόγια του Αυγουστίνου δίνοντας τις μεταγενέστερες ερμηνείες του Καλβίνου. Ο Αυγουστίνος σ’ αυτή του τη διδασκαλία πουθενά δεν ισχυρίζεται ότι ο Θεός προορίζει να θέλει κάποιος να κάνει το κακό. Το όλο περιεχόμενο της σκέψης του δείχνει ξεκάθαρα πως ποτέ δεν πίστευε κάτι τέτοιο, μάλιστα συχνά απέκρουε τη συγκεκριμένη αυτή κατηγορία, μερικές φορές δε με εμφανή οργή».
[8] Αυτό παρεμπιπτόντως δεν ισχύει μόνο για «αμφιλεγόμενες» περιπτώσεις, όπως ο π. Σέργιος Bulgakov και ο φιλόσοφος Nicolas Berdyaev (δεν τον θεωρεί καν Χριστιανό, αλλά ουμανιστή Γνωστικό) αλλά, ως έναν βαθμό, και τους π. Γεώργιο Florovsky, π. Ιωάννη Meyendorff και προ παντός τον π. Αλέξανδρο Schmemann, τον οποίο και στις επιστολές του μέμφεται με κάθε ευκαιρία.
[9] Δύσκολα μπορεί κανείς να μην επισημάνει τις ομοιότητες του π. Σεραφείμ με μια άλλη, επίσης ιδιάζουσα προσωπικότητα στην Ορθοδοξία του περασμένου αιώνα: τον Philip Sherrard. Και οι δύο τους ήταν πολυτάλαντες ιδιοφυΐες της Δύσης, με γνώση ξένων γλωσσών και πλούσιο μεταφραστικό έργο, το οποίο αργότερα έστρεψαν (εγκαταλείποντας τις προοπτικές μιας πιθανώς λαμπρής ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας) στην έκδοση έργων της εκκλησιαστικής γραμματείας, παράλληλα με τον ασκητικό βίο που ο καθένας από αυτούς διήγαγε, ζώντας λιτά και δίχως ηλεκτρικό ρεύμα, μια έμπρακτη καταδίκη του σύγχρονου τεχνολογικού κόσμου με τους πειρασμούς του. Τέλος, αμφότεροι στάθηκαν αταλάντευτοι πολέμιοι της εξελικτικής θεωρίας, επιχειρώντας να αναβιώσουν εκείνο που θεωρούσαν παραδοσιακή «Ορθόδοξη» κατανόηση του φυσικού κόσμου.

Ο Άγιος Αυγουστίνος … στην Αμερική του εικοστού αιώνα; - Αντίφωνο

"Όλα είναι μέσα στο σχέδιο του Θεού" – Ό +π. Σεραφείμ Ρόουζ ΣΕ ΝΌΗΜΑΤΑ ΠΙΣΤΗΣ

ΜΑΘΗΤΗΣ : Σχετικά με την έχθρα μεταξύ του Αδάμ και του φιδιού : Είπατε ότι ο διάβολος φθονούσε τον Αδάμ πριν από την πτώση του, εξαιτίας της εύνοιας που του είχε δοθεί. Είπατε επίσης ότι ο Αδάμ ήταν κατώτερος από το φίδι.

Π. ΣΕΡΑΦΕΙΜ : Ο διάβολος είναι ανώτερος επειδή είναι ένα νοητικό ον. Δεν υπόκειται στο σώμα. Το σώμα είναι ένα κατώτερο στοιχείο, επομένως είναι ανώτερος. Αλλά ο άνθρωπος πρόκειται να λάβει αυτό που ο διάβολος έχασε, δηλαδή τον Παράδεισο και τον ουρανό. Και γι’ αυτό, μέχρι και σήμερα, ο διάβολος είναι εξοργισμένος.

Ακόμη και σύμφωνα με την ανθρώπινη ψυχολογία, μπορείς να καταλάβεις τον διάβολο. Σκέψου: είχες την αθανασία [ο διάβολος] και ήξερες ότι ήσουν καταδικασμένος στην κόλαση. Μετά υπάρχει αυτό το άλλο ον (ο άνθρωπος), που είναι κατώτερο από εσένα , που δεν αξίζει καν να το φτύσεις , και πρόκειται να λάβει αυτό που εσύ έχασες. Φυσικά, θα είσαι φοβερά ζηλόφθονος, γιατί δεν υπάρχει μετάνοια για σένα. Θα προσπαθείς με κάθε δυνατό τρόπο να τον φέρεις στην ίδια κατάσταση που βρίσκεσαι εσύ .

ΜΑΘΗΤΗΣ : Στη Γένεση διαβάζουμε ότι το φίδι θα χτυπήσει τη φτέρνα [Γέν. 3:15] . Είναι αυτός ο τρόπος με τον οποίο προσπαθεί να μας επαναφέρει στην κατάσταση όπου βρίσκεται, εντελώς απελπισμένος ; Θα ήταν σωστό να πούμε ότι προσπαθεί να σαμποτάρει την πορεία μας με τον Θεό με αυτόν τον τρόπο ;

Π. ΣΕΡΑΦΕΙΜ : Ναι. Μπορείς να δώσεις πολλές ερμηνείες σε αυτήν τη συγκεκριμένη φράση. Σημαίνει ότι ο διάβολος δεν έχει δύναμη να κάνει πολλά . Αν ήταν όρθιος, θα ήταν επικίνδυνος εχθρός · θα μας δάγκωνε σε κάθε σημείο .

ΜΑΘΗΤΗΣ : Αν δεν μπορεί να κάνει πολλά , πώς γίνεται να μας αρπάξει από οποιαδήποτε κατάσταση και να μας ρίξει στα χαμηλά ;

Π. ΣΕΡΑΦΕΙΜ : Αν έχουμε τη χάρη του Θεού και δεν συνεργαζόμαστε με τον διάβολο , δεν μπορεί. Μόνο όταν εμείς οι ίδιοι επιτρέπουμε στο θέλημά μας να απομακρυνθεί από τον Θεό μέσω του διαβόλου , τότε αυτό μπορεί να συμβεί . Στην πραγματικότητα , μπορούμε να παρασυρθούμε όπως ο Αδάμ , ακόμα και χωρίς τον διάβολο. Ο Αδάμ θα μπορούσε να είχε αμαρτήσει χωρίς τον σατανά , γιατί είδε την ευχάριστη όψη του απαγορευμένου καρπού και υπήρχε ήδη ο πειρασμός να τον θέλει για τον εαυτό του, έξω από την εντολή του Θεού .

ΜΑΘΗΤΗΣ : Χρησιμοποιείται ο σατανάς ως εργαλείο από τον Θεό ;

Π. ΣΕΡΑΦΕΙΜ : Ω ! Αυτή είναι μια βαθιά ερώτηση .

ΜΑΘΗΤΗΣ : Ξέρετε πώς ο Θεός άφησε τον σατανά να πειράξει τον Ιώβ .

Π. ΣΕΡΑΦΕΙΜ : Σωστά . Δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει ένας Θεός και ένας διάβολος , και πολεμούν μεταξύ τους – όπως πίστευαν οι Μανιχαίοι . Πιστεύουμε ότι στην πραγματικότητα ο Θεός είναι υπεύθυνος για τα πάντα · και ακόμη και όταν τα πράγματα πάνε ενάντια σε Αυτόν , τα χρησιμοποιεί είτε για μεγαλύτερη δόξα Του είτε για να φέρει τους ανθρώπους στη σωτηρία . Έτσι , όλα στον κόσμο συμβαίνουν είτε επειδή ο Θεός το θέλει έτσι είτε επειδή το επιτρέπει λόγω της παρουσίας της ελευθερίας , για να επιφέρει ένα μεγαλύτερο καλό . [….)

Ο Διάβολος έχει ανεξάρτητη προσωπικότητα , αλλά μακροπρόθεσμα χάνει . Ακόμα και όταν προκαλεί κάτι φρικτό όπως η Ρωσική Επανάσταση , από αυτό αναδύονται οι Νέοι Μάρτυρες , οι οποίοι αποτελούν τεράστια έμπνευση για τους ανθρώπους . Μπορείτε να φανταστείτε τι θα είχε συμβεί στη Ρωσία χωρίς την Επανάσταση , με τον τρόπο που προχωρούσε . Πιθανώς θα ήταν ακόμα χειρότερη από την Ελλάδα σήμερα — ένας τρομακτικός τόπος γεμάτος κοσμικότητα , που μόνο προσποιείται ότι είναι Ορθόδοξος — αλλά αντίθετα τιμωρήθηκε .

Επομένως, κάτι καλό προέκυψε από την Επανάσταση , παρόλο που ο διάβολος είχε κακή πρόθεση . Ο διάβολος είναι ανεξάρτητος , μπορεί να κάνει κακό , αλλά ο Θεός πάντα φέρνει το καλό από αυτό για εκείνους που έχουν θέληση για το καλό .

ΜΑΘΗΤΗΣ : Ο διάβολος δεν μπορεί να κάνει τίποτα χωρίς να το επιτρέψει ο Θεός, έτσι δεν είναι ;

Π. ΣΕΡΑΦΕΙΜ : Όχι , δεν μπορεί . Όταν λέμε ότι ο διάβολος είναι δεμένος για χίλια χρόνια — καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου μεταξύ της πρώτης και δεύτερης έλευσης του Χριστού — αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα . Σημαίνει ότι μπορεί να κάνει μόνο ό,τι επιτρέπει ο Θεός. Όταν ένα άτομο βαδίζει με τη χάρη του Χριστού , τότε μόνο αν ο ίδιος απομακρυνθεί από αυτή , μπορεί ο διάβολος να του κάνει οτιδήποτε .

Όταν έχουμε πειρασμούς , είναι ακριβώς όπως το φίδι που κτυπάει τη φτέρνα : είναι κάτι μικρό , και πρέπει να το αποτινάξουμε . Μόνο αν επιτρέψουμε να μας καταβάλουν , πέφτουμε στην απογοήτευση , την οργή και σε κάθε είδους αμαρτίες . Έτσι , η δύναμη του διαβόλου είναι πολύ περιορισμένη .

ΜΑΘΗΤΗΣ : Αλλά δεν ήταν έτσι πριν από τον Χριστό .

Π. ΣΕΡΑΦΕΙΜ : Πριν από την έλευση του Χριστού , ο σατανάς είχε πολύ περισσότερη δύναμη , γιατί όλοι προσκυνούσαν είδωλα , που ήταν δαιμονικά .

ΜΑΘΗΤΗΣ : Αλλά στο γενικότερο σχέδιο των πραγμάτων , όλα ήταν μέσα στο σχέδιο του Θεού .

Π. ΣΕΡΑΦΕΙΜ : Λοιπόν , ναι , αλλά είναι κάτι πολύ ενδότερο – μυστικιστικό . Όλα είναι μέσα στο σχέδιο , και όμως κάθε άτομο ελεύθερα κάνει ό,τι θέλει μέσα σε αυτό το σχέδιο . Και ο Θεός φέρνει το καλό και την τάξη από όλο αυτό , ανεξάρτητα από το πόσοι δαίμονες ή άνθρωποι θέλουν να κάνουν το κακό .

Posted by ΙΩΑΝΝΗΣ Ν.Π

Ό +π. Σεραφείμ Ρόουζ ΣΕ ΝΌΗΜΑΤΑ ΠΙΣΤΗΣ ….

” Όλα είναι μέσα στο σχέδιο του Θεού ” – ¨¨¨¨ Ό [ΑΓΙΌΣ) +π. Σεραφείμ Ρόουζ ΣΕ ΝΌΗΜΑΤΑ ΠΙΣΤΗΣ …. ¨¨¨¨ – Οδοιπορούντες Αγίου Συμεών Του Νέου Θεολόγου

“Η ψυχή μετά τον θάνατο” – Οι πρώτες δύο ημέρες, τα τελώνια, οι σαράντα μέρες, η ψυχή μέχρι την Τελική Κρίση

 

(Ανάλυση του λόγου περί θανάτου του Αγίου Ιωάννου Μαξίμοβιτς).

Από το βιβλίο του π. Σεραφείμ Ρόουζ

Οι πρώτες δύο ημέρες μετά το θάνατο

Για διάστημα δύο ημερών η ψυχή απολαύει σχετικής ελευθερίας και έχει δυνατότητα να επισκεφθεί τόπους που της ήτα προσφιλείς στο παρελθόν, αλλά την Τρίτη ημέρα μετακινείται σε άλλες σφαίρες.

Εδώ ο Αρχιεπίσκοπος Ιωάννης απλώς επαναλαμβάνει τη διδασκαλία που η Εκκλησία ήδη γνωρίζει από τον 4ο αιώνα, όταν ο άγγελος που συνόδευσε τον Αγ. Μακάριο Αλεξανδρείας στην έρημο, του είπε, θέλοντας να ερμηνεύσει την επιμνημόσυνη δέηση της Εκκλησίας για τους νεκρούς την Τρίτη ημέρα μετά θάνατο:

«Όταν γίνεται η προσφορά της αναίμακτης θυσίας (μνημόσυνο στη θεία λειτουργία) στην Εκκλησία την τρίτη ημέρα, η ψυχή του κεκοιμημένου δέχεται από τον φύλακα άγγελο της ανακούφιση για τη λύπη που αισθάνεται λόγω του χωρισμού της από το σώμα…

Στο διάστημα των δύο πρώτων ημερών επιτρέπεται στην ψυχή να περιπλανηθεί στον κόσμο, οπουδήποτε εκείνη επιθυμεί, με τη συντροφιά των αγγέλων που τη συνοδεύουν. Ως εκ τούτου η ψυχή, επειδή αγαπά το σώμα, μερικές φορές περιφέρεται στο οίκημα στο οποίο το σώμα της είχε σαβανωθεί, περνώντας έτσι δύο ημέρες όπως ένα πουλί που γυρεύει τη φωλιά του.

Αλλά η ενάρετη ψυχή πλανιέται σε εκείνα τα μέρη στα οποία συνήθιζε να πράττει αγαθά έργα. Την τρίτη ημέρα, Εκείνος ο Οποίος ανέστη ο Ίδιος την τρίτη ημέρα από τους νεκρούς καλεί την ψυχή του Χριστιανού να μιμηθείτη δική Του ανάσταση, να ανέλθει στους Ουρανούς όπου θα λατρεύει το Θεό όλων.»

Στην Ορθόδοξη νεκρώσιμη ακολουθία, ο Αγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός περιγράφει παραστατικά την κατάσταση της ψυχής η οποία, έχοντας μεν αφήσει το σώμα αλλά παραμένοντας στη γη, είναι ανίκανη να επικοινωνήσει με τους αγαπημένους της τους οποίους βλέπει: «Οίμοι, οίον αγώνα έχει η ψυχή χωριζόμενη εκ του σώματος!

Οίμοι, πόσα δακρύει τότε, και ουχ υπάρχει ο ελεών αυτήν!

Προς τους αγγέλους τα όμματα ρέπουσα, άπρακτα καθικετεύει προς τους ανθρώπους τας χείρας εκτείνουσα, ουκ έχει τον βοηθούντα. Διό, αγαπητοί μου αδελφοί, εννοήσαντες ημών το βραχύ της ζωής, τω μεταστάντι την ανάπαυσιν, παρά Χριστού αιτησώμεθα, και ταις ψυχαίς ημών το μέγα έλεος».

Σε γράμμα του προς τον αδελφό μιας αποθνήσκουσας γυναίκας, ο Όσιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος γράφει: «Η αδελφή σου δεν θα πεθάνει. Το σώμα του ανθρώπου πεθαίνει, αλλά η προσωπικότητά του συνεχίζει να ζει. Απλώς μεταφέρεται σε μια άλλη τάξη ζωής…

Δεν είναι εκείνη που θα βάλουν στον τάφο. Εκείνη βρίσκεται σε έναν άλλο τόπο όπου θα είναι θα είναι ακριβώς το ίδιο ζωντανή όσο και τώρα. Τις πρώτες ώρες και ημέρες θα βρίσκεται γύρω σου.

Μόνο που δεν θα λέει τίποτα και εσύ δεν θα μπορείς να την δεις. Θα είναι όμως ακριβώς εδώ. Να το έχεις αυτό στο νου σου. Εμείς που μένουμε πίσω θρηνούμε για τους κεκοιμημένους, όμως για εκείνους τα πράγματα είναι αμέσως πιο εύκολα.

Είναι πιο ευτυχισμένοι στη νέα κατάσταση. Όσοι έχουν πεθάνει και κατόπιν επαναφέρθηκαν στο σώμα διαπίστωσαν ότι το σώμα ήταν μια πολύ στενάχωρη κατοικία. Και η αδελφή σου θα αισθάνεται έτσι. Είναι πολύ καλύτερα εκεί, και εμείς νοιώθουμε οδύνη σαν να της έχει συμβεί κάτι απίστευτα κακό! Θα μας κοιτάζει και σίγουρα θα μένει κατάπληκτη με την αντίδρασή μας».

Θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι η ανωτέρω περιγραφή των πρώτων δύο ημερών του θανάτου αποτελεί γενικό κανόνα, ο οποίος κατά κανένα τρόπο δεν ισχύει σε όλες τις περιπτώσεις.

Πράγματι τα περισσότερα παραδείγματα από την Ορθόδοξη γραμματεία, δεν συνάδουν με αυτόν τον κανόνα, και ο λόγος είναι φανερός: οι άγιοι, μην έχοντας καμιά απολύτως προσκόλληση στα εγκόσμια και ζώντας σε διαρκή προσδοκία της αναχώρησής τους για την άλλη ζωή, δεν ελκύονται καν από τους τόπους όπου έπρατταν τα αγαθά τους έργα αλλά ξεκινούν αμέσως την άνοδο τους στους Ουρανούς.

Άλλοι, ξεκινούν την άνοδο τους πριν το τέλος των δύο ημερών για κάποιον ειδικό λόγο που μόνον η Θεία Πρόνοια γνωρίζει.

Από την άλλη οι σύγχρονες «μεταθανάτιες» εμπειρίες, ατελείς καθώς είναι, ανήκουν όλες στον εξής κανόνα: η «εξωσωματική» κατάσταση αποτελεί μόνο το ξεκίνημα της αρχικής περιόδου ασώματης «περιπλάνησης» της ψυχής στους τόπους των επιγείων δεσμών της.

Όμως κανείς από αυτούς τους ανθρώπους δεν έχει παραμείνει νεκρός για αρκετό χρονικό διάστημα, έστω μέχρι να συναντήσει τους αγγέλους που πρόκειται να τον συνοδεύσουν.

Μερικοί επικριτές της Ορθόδοξης διδασκαλίας για την μετά θάνατον ζωή, θεωρούν ότι τέτοιες αποκλίσεις από το γενικό κανόνα για την μεταθανάτια εμπειρία αποδεικνύουν την ύπαρξη «αντιφάσεων» στην Ορθόδοξη διδασκαλία. Αυτοί οι επικριτές όμως είναι απλώς και μόνο προσκολλημένοι στις «κατά γράμμα» ερμηνείες.

Η περιγραφή των πρώτων δύο ημερών, καθώς και των επομένων, σε καμιά περίπτωση δεν αποτελεί κάποια μορφή δόγματος. Είναι απλώς ένα «μοντέλο», το οποίο μάλιστα εκφράζει την πιο συνηθισμένη χρονική σειρά των εμπειριών της ψυχής μετά τον θάνατο.

Οι πολλές περιπτώσεις, τόσο στην Ορθόδοξη γραμματεία όσο και στις αναφορές σύγχρονων σχετικών εμπειριών, όπου οι νεκροί έχουν στιγμιαία εμφανιστεί στους ζωντανούς μέσα στην πρώτη ή τις δύο πρώτες ημέρες μετά το θάνατο, μερικές φορές σε όνειρα, είναι παραδείγματα που επαληθεύουν το ότι όντος η ψυχή συνήθως παραμένει κοντά στη γη για κάποια σύντομη χρονική περίοδο. Κατά την τρίτη ημέρα, και συχνά πιο πριν, η περίοδος αυτή φθάνει στο τέλος της.

Τα τελώνια

Την ώρα αυτή (την τρίτη ημέρα), η ψυχή διέρχεται από λεγεώνες πονηρών πνευμάτων που παρεμποδίζουν την πορεία της και την κατηγορούν για διάφορες αμαρτίες, στις οποίες αυτά τα ίδια την είχαν παρασύρει.

Σύμφωνα με διάφορες θεϊκές αποκαλύψεις υπάρχουν είκοσι τέτοια εμπόδια, τα επονομαζόμενα «τελώνια», σε καθένα από τα οποία περνά από δοκιμασία κάθε μορφή αμαρτίας.

Η ψυχή αφού περάσει από ένα τελώνιο, συναντά το επόμενο, και μόνον αφού έχει διέλθει επιτυχώς από όλα τα τελώνια μπορεί αν συνεχίσει την πορεία της χωρίς να απορριφθεί βιαίως στη γέεννα.

Το πόσο φοβεροί είναι αυτοί οι δαίμονες και τα τελώνια τους φένεται στο γεγονός ότι η ίδια η Παναγία, όταν πληροφορήθηκε από τον Αρχάγγελο Γαβριήλ τον επικείμενο θάνατο Της, ικέτευσε τον Υιό Της να διασώσει την ψυχή Της από αυτούς τους δαίμονες και απαντώντας στην προσευχή Της, ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός εμφανίστηκε από τους Ουρανούς για να παραλάβει την ψυχή της Πάναγνου Μητρός Του και να την οδηγήσει στους Ουρανούς.

Φοβερή είναι πράγματι, η τρίτη ημέρα για την ψυχή του απελθόντος, και για το λόγο αυτό η ψυχή έχει ιδιαίτερη ανάγκη τότε από προσευχές για την σωτηρία της.

Σύντομα, μετά τον θάνατο, η ψυχή πράγματι βιώνει μια κρίση, τη Μερική Κρίση, ως τελική συγκεφαλαίωση του «αοράτου πολέμου» που έχει διεξαγάγει ή που απέτυχε να διεξαγάγει, στην επίγεια ζωή κατά τω πεπτωκότων πνευμάτων.

Συνεχίζοντας την επιστολή του προς τον αδελφό της αποθνήσκουσας γυναίκας, ο Όσιος Θεοφάνης ο έγκλειστος γράφει:

«Λίγο μετά το θάνατο, η ψυχή αρχίζει έναν αγώνα για να καταφέρει να διέλθει από τα τελώνια. Στον αγώνα της η αδελφή σου χρειάζεται βοήθεια! Θα πρέπει να στρέψεις όλη σου την προσοχή και όλη σου την αγάπη γι’ αυτήν στο πως θα την βοηθήσεις.

Πιστεύω πως η μεγαλύτερη έμπρακτη απόδειξη της αγάπης σου θα είναι να αφήσεις την φροντίδα του νεκρού της σώματος στους άλλους, να αποχωρήσεις και, μένοντας μόνος σου οπουδήποτε μπορείς, να βυθιστείς σε προσευχή για την ψυχή της, για τη νέα κατάσταση στην οποία βρίσκεται και για τις καινούριες, απροσδόκητες ανάγκες της.

Συνέχισε την ακατάπαυστη ικεσία σου στον Θεό για έξι εβδομάδες και περισσότερο. Όταν πέθανε η Οσία Θεοδώρα, το σακούλι από το οποίο πήραν χρυσό οι άγγελοι για να τη γλιτώσουν από τα τελώνια ήταν οι προσευχές του πνευματικού της πατέρα. Έτσι θα γίνει και με τις δικές σου προσευχές. Μην παραλείψεις να κάνεις όσα σου είπα. Αυτό είναι η πραγματική αγάπη».

Το «σακούλι» από το οποίο πήραν «χρυσό» οι άγγελοι και «εξόφλησαν τα χρέη» της Οσίας Θεοδώρας στα τελώνια έχει συχνά παραννοηθεί από κάποιους επικριτές της Ορθόδοξης διδασκαλίας.

Μερικές φορές συγκρίνεται με τη λατινική έννοια του «πλεονάσματος χάριτος» των αγίων. Στην περίπτωση αυτή, τέτοιοι επικριτές ερμηνεύουν κατά γράμμα τα Ορθόδοξα κείμενα.

Σε τίποτε άλλο δεν αναφέρεται το παραπάνω απόσπασμα παρά στις προσευχές της Εκκλησίας για τους αναπαυθέντες και ειδικότερα στις προσευχές ενός αγίου ανθρώπου και πνευματικού πατέρα. Είναι σχεδόν περιττό να πούμε ότι όλες αυτές οι περιγραφές έχουν μεταφυσική έννοια.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία θεωρεί τη διδασκαλία περί τελωνίων τόσο σημαντική, ώστε έχει συμπεριλάβει σχετικές αναφορές σε πολλές από τις ακολουθίες της, μερικές εκ των οποίων αναφέρονται στο κεφάλαιο περί τελωνίων.

Ειδικότερα, η Εκκλησία θεωρεί ιδιαιτέρως απαραίτητο να συνοδεύει με αυτήν τη διδασκαλία κάθε τέκνο της που αποθνήσκει. Στον «Κανόνα για την Αναχώρηση της Ψυχής», που διαβάζεται από τον ιερέα στο νεκρικό κρεβάτι κάθε πιστού, υπάρχουν τα παρακάτω τροπάρια:

«Καθώς φεύγω από τη γη, αξίωσέ με να διέλθω ανεμπόδιστα από τον άρχοντα του αέρα, το διώκτη και βασανιστή, εκείνον που ως άδικος ανακριτής στέκεται πάνω στους φοβερούς δρόμους». (4η Ωδή)

«Ω Πανένδοξε Θεοτόκε, οδήγησέ με εις τους Ουρανούς, στα ιερά και πολύτιμα χέρια των αγίων αγγέλων ώστε, προστατευμένος μέσα στα φτερά τους, να μην αντικρύσω τη ρυπαρή, αποκρουστική και σκοτεινή μορφή των δαιμόνων». (6η Ωδή)

«Ω Αγία Θεοτόκε, Εσύ η Οποία γέννησες τον Παντοδύναμο Κύριο, απομάκρυνε από εμένα τον άρχοντα των φοβερών τελωνίων, τον κυβερνήτη του κόσμου, όταν φθάσει η στιγμή του θανάτου μου, ώστε να Σε δοξολογώ αιωνίως». (8η Ωδή)

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, τα λόγια της Εκκλησίας προετοιμάζουν τον αποθνήσκοντα Ορθόδοξο Χριστιανό για τις δοκιμασίες που θα συναντήσει μπροστά του.

Οι σαράντα ημέρες

Κατόπιν, έχοντας επιτυχώς διέλθει από τα τελώνια και υποκλιθεί βαθιά ενώπιον του Θεού, η ψυχή για διάστημα τριάντα επτά επιπλέον ημερών επισκέπτεται τις ουράνιες κατοικίες και τις αβύσσους της κολάσεως, μη γνωρίζοντας ακόμα που θα παραμείνει, και μόνον την τεσσαρακοστή ημέρα καθορίζεται η θέση στην οποία θα βρίσκεται μέχρι την ανάσταση των νεκρών.

Σίγουρα δεν είναι παράξενο ότι η ψυχή, έχοντας διέλθει από τα τελώνια και παύσει μια για πάντα κάθε σχέση με τα επίγεια, εισάγεται στον αληθινά άλλο κόσμο, σε ένα τμήμα του οποίου θα παραμείνει αιωνίως.

Σύμφωνα με την αποκάλυψη του Αγγέλου στον Αγ. Μακάριο Αλεξανδρείας, η ειδική επιμνημόσυνη δέηση υπέρ των απελθόντων την ένατη ημέρα μετά τον θάνατο (πέραν του γενικού συμβολισμού των εννέα αγγελικών ταγμάτων) πραγματοποιείται επειδή μέχρι τότε παρουσιάζονται στην ψυχή τα θαυμάσια του Παραδείσου, και μόνον κατόπιν αυτού, για το υπόλοιπο των σαράντα ημερών, της παρουσιάζονται τα μαρτύρια και τα φρικτά της κολάσεως, πριν τοποθετηθεί την τεσσαρακοστή ημέρα στη θέση στην οποία θα αναμένει την ανάσταση των νεκρών και την Τελική Κρίση.

Θα πρέπει και πάλι να τονίσουμε ότι οι αναφερόμενοι αριθμοί αποτελούν γενικό κανόνα ή «μοντέλο» της μεταθανάτιας πραγματικότητας, και αναμφισβήτητα δεν ολοκληρώνουν όλες οι ψυχές των απελθόντων την πορεία τους ακριβώς σύμφωνα με τον «κανόνα». Γνωρίζουμε σαφώς ότι η Οσία Θεοδώρα, στην πραγματικότητα, ολοκλήρωσε το «γύρο της κολάσεως» ακριβώς την τεσσαρακοστή ημέρα, σύμφωνα με τη γήινη μέτρηση του χρόνου.

Η κατάσταση των ψυχών μέχρι την Τελική Κρίση

Μερικές ψυχές βρίσκονται (μετά τις σαράντα ημέρες) σε μια κατάσταση πρόγευσης της αιώνιας αγαλλίασης και μακαριότητας, ενώ άλλες σε μια κατάσταση τρόμου εξαιτίας των αιωνίων μαρτυρίων τα οποία θα υποστούν πλήρως μετά την Τελική Κρίση.

Μέχρι τότε εξακολουθεί να υπάρχει δυνατότητα αλλαγής της κατάστασής τους, ιδιαιτέρως μέσω της υπέρ αυτών προσφοράς της Αναίμακτης Θυσίας (μνημόσυνο στη Θεία Λειτουργία), και παρομοίως μέσω άλλων προσευχών.

Τα οφέλη της προσευχής, τόσο της κοινής όσο και της ατομικής για τις ψυχές που βρίσκονται στην κόλαση, έχουν περιγραφεί σε πολλούς βίους Αγίων και ασκητών καθώς και σε Πατερικά κείμενα.

Στο βίο της μάρτυρος του 3ου αιώνα Περπετούας, για παράδειγμα, διαβάζουμε ότι η κατάσταση της ψυχής του αδελφού της Δημοκράτη της αποκαλύφθηκα με την εικόνα μιας στέρνας γεμάτης νερό, η οποία ήταν όμως τόσο ψηλά που δεν μπορούσε να τη φτάσει από τον ρυπαρό, καυτό τόπο όπου ήταν περιορισμένος.

Χάρη στην ολόθερμη προσευχή της Περπετούας επί μία ολόκληρη ημέρα και νύχτα ο Δημοκράτης έφτασε τη στέρνα και τον είδε να βρίσκεται σε έναν φωτεινό τόπο. Από αυτό η Περπετούα κατάλαβε ότι ο αδελφός της είχε απελευθερωθεί από τα δεινά της κολάσεως.

Στο βίο μιας ασκήτριας που πέθανε μόλις τον 20ο αιώνα αναφέρεται μια παρόμοια περίπτωση. Πρόκειται για τη Οσία Αθανασία (Αναστασία Λογκάτσεβα), πνευματική θυγατέρα του Οσίου Σεραφείμ του Σάρωφ. Όπως διαβάζουμε στο βίο της:

«Η Αναστασία είχε έναν αδελφό που τον έλεγαν Παύλο. Ο Παύλος κάποτε ήταν μεθυσμένος και κρεμάστηκε. Κι η Αναστασία αποφάσισε να προσευχηθεί πολύ για τον αδελφό της.

Μετά το θάνατο του, η Αναστασία πήγε στο μοναστήρι Ντιβέγιεβο, του Οσίου Σεραφείμ, για να μάθει τι ακριβώς έπρεπε να κάνει, ώστε να βελτιωθεί η κατάσταση του αδελφού της, ο οποίος έδωσε τέλος στη ζωή του με τρόπο δυσσεβή και ατιμωτικό…

Ήθελε να συναντήσει την Πελαγία Ιβάνοβνα και να ζητήσει τη συμβουλή της… Η Αναστασία επισκέφθηκε την Πελαγία. Εκείνη της είπε να κλειστεί στο κελί της σαράντα μέρες, να προσευχηθεί και να νηστέψει για τον αδελφό της και κάθε μέρα να λέει εκατόν πενήντα φορές: «Υπεραγία Θεοτόκε, ανάπαυσον τον δούλον σου».

Όταν συμπληρώθηκαν οι σαράντα ημέρες, η Αναστασία είδε ένα όραμα. Βρέθηκε μπροστά σε μία άβυσσο. Στο βάθος της ήταν ένας βράχος από αίμα. Πάνω στο βράχο κείτονταν δύο άνδρες με σιδερένιες αλυσίδες στο λαιμό τους. Ο ένας ήταν ο αδελφός της.

Η Αναστασία διηγήθηκε το όραμα στην Πελαγία και κείνη της είπε να συνεχίσει την νηστεία και την προσευχή.

Τελείωσαν κι άλλες σαράντα ημέρες με νηστεία και προσευχή κι η Αναστασία είδε το ίδιο όραμα. Η ίδια άβυσσος κι ο βράχος πάνω στον οποίο βρίσκονταν οι δύο άνδρες με αλυσίδες στο λαιμό τους. Αυτή τη φορά όμως ο αδελφός της ήταν όρθιος. Περπατούσε πάνω στο βράχο, έπεφτε και ξανασηκωνόταν. Οι αλυσίδες ήταν ακόμα στο λαιμό του.

Η Πελαγία Ιβάνοβνα, στην οποία κατέφυγε και πάλι η Αναστασία, της είπε να επαναλάβει την ίδια άσκηση για Τρίτη φορά.

Όταν τελείωσε και το τρίτο σαρανταήμερο της νηστείας και της προσευχής, η Αναστασία ξαναείδε το ίδιο όραμα. Η ίδια άβυσσος, ο ίδιος βράχος. Τώρα όμως πάνω στο βράχο ήταν μόνο ένας άνδρας, αγνωστός της. Ο αδελφός της είχε απελευθερωθεί από τα δεσμά. Δε φαίνονταν πουθενά. Ο άγνωστος άνδρας ακούστηκε να λέει: «Είσαι τυχερός εσύ. Έχεις πολύ ισχυρούς μεσίτες στη γη».

Η Αναστασία ανέφερε στην Πελαγία Ιβάνοβνα το τρίτο όραμά της και εκείνη της απάντησε:

«Ο αδελφός σου λυτρώθηκε από τα βάσανα. Δεν μπήκε όμως στη μακαριότητα του Παραδείσου.»

Πολλά παρόμοια περιστατικά αναφέρονται σε βίους Ορθοδόξων Αγίων και ασκητών. Σε περίπτωση που κάποιος έχει την τάση να ερμηνεύει κατά γράμμα τέτοια οράματα, ίσως θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι βεβαίως οι εικόνες με τις οποίες εμφανίζονται τέτοια οράματα, συνήθως σε όνειρα, δεν «φωτογραφίζουν» κατ’ ανάγκη τον τρόπο ύπαρξης της ψυχής μετά τον θάνατο.

Πρόκειται περισσότερο για εικόνες οι οποίες μεταβιβάζουν την πνευματική αλήθεια της βελτιώσεως της καταστάσεως της ψυχής στον άλλο κόσμο χάρη στις προσευχές εκείνων που παραμένουν στον κόσμο τούτο.

https://www.askitikon.eu

Πατερικός: “Η ψυχή μετά τον θάνατο” – Οι πρώτες δύο ημέρες, τα τελώνια, οι σαράντα μέρες, η ψυχή μέχρι την Τελική Κρίση

π. Σεραφείμ Ρόουζ : Αν ο Χριστός ερχόταν σήμερα σ’ αυτόν τον κόσμο , ξέρετε τι θα Του συνέβαινε ;

Αν ο Χριστός ερχόταν σήμερα σ’ αυτόν τον κόσμο, ξέρετε τι θα Του συνέβαινε; Θα Τον έκλειναν σε ψυχιατρείο, και θα Τον υπέβαλαν σε ψυχοθεραπεία και το ίδιο θα έκαναν στους αγίους Του…

Ο κόσμος θα Τον σταύρωνε σήμερα ακριβώς όπως το έπραξε πριν από δύο χιλιάδες χρόνια , διότι ο κόσμος δεν έχει μάθει τίποτα πέρα από το να κατεργάζεται ακόμη δολιότερες μορφές υποκρισίας…

Λέμε ότι ζούμε σε χριστιανική κοινωνία , αλλά αυτό δεν ισχύει .

Ζούμε σε μια κοινωνία πιο ειδωλολατρική και πιο εχθρική προς το Χριστό, από εκείνη στην οποία ο Ίδιος γεννήθηκε… οι άνθρωποι μισούν την αλήθεια και γι’ αυτό ευχαρίστως θα ξανασταύρωναν το Χριστό αν ερχόταν ανάμεσα τους. Είμαι Χριστιανός και θα προσπαθήσω να είμαι ένας έντιμος Χριστιανός…

Μπορώ μόνο να ακολουθήσω τη συνείδησή μου. Δεν μπορώ να κοροϊδέψω τον εαυτό μου . Ξέρω ότι κάνω το σωστό. Αν αυτό πού κάνω μοιάζει ανόητο στα μάτια του κόσμου, μπορώ μόνο να απαντήσω με τα λόγια του αποστόλου Παύλου : όλη η σοφία αυτού του κόσμου, δεν είναι παρά μωρία στα μάτια του Θεού .

Αυτό είναι κάτι πού ξεχνάμε πολύ εύκολα …

~ άγιος π. Σεραφείμ Ρόουζ †

 π. Σεραφείμ Ρόουζ : Αν ο Χριστός ερχόταν σήμερα σ’ αυτόν τον κόσμο , ξέρετε τι θα Του συνέβαινε ; – Οδοιπορούντες Αγίου Συμεών Του Νέου Θεολόγου

† π.Σεραφείμ Ρόουζ_Ζούμε σε μια κοινωνία πιο ειδωλολατρική και πιο εχθρική προς το Χριστό, από εκείνη στην οποία ο Ίδιος γεννήθηκε…

                      

«Οι άνθρωποι μισούν την αλήθεια και γι’ αυτό ευχαρίστως θα ξανασταύρωναν το Χριστό αν ερχόταν ανάμεσα τους. Είμαι Χριστιανός και θα προσπαθήσω να είμαι ένας έντιμος Χριστιανός… Μπορώ μόνο να ακολουθήσω τη συνείδησή μου. Δεν μπορώ να κοροϊδέψω τον εαυτό μου. Ξέρω ότι κάνω το σωστό. Αν αυτό πού κάνω μοιάζει ανόητο στα μάτια του κόσμου, μπορώ μόνο να απαντήσω με τα λόγια του αποστόλου Παύλου: όλη η σοφία αυτού του κόσμου, δεν είναι παρά μωρία στα μάτια του Θεού. Αυτό είναι κάτι πού ξεχνάμε πολύ εύκολα»

.ΤΡΕΛΟ-ΓΙΑΝΝΗΣ: † π.Σεραφείμ Ρόουζ_Ζούμε σε μια κοινωνία πιο ειδωλολατρική και πιο εχθρική προς το Χριστό, από εκείνη στην οποία ο Ίδιος γεννήθηκε…

Πρέπει να έχετε Χριστό στην ψυχή σας…

Εδώ στη Δύση ζούμε σε έναν ανόητο παράδεισο ο οποίος µπορεί να χαθεί, και πιθανώς θα χαθεί σύντομα
Είμαστε τα προϊόντα… µιας κοινωνίας όπου όλα είναι πλαστικά, συνθετικά και αποµιµήσεις – συµπεριλαµβανοµένου ενός συνθετικού Χριστιανισμού και µιας συνθετικής Ορθοδοξίας!
– Ας είμαστε αρκετά ταπεινοί να το αναγνωρίσουμε».
Εδώ στη Δύση ζούμε σε έναν ανόητο παράδεισο ο οποίος µπορεί να χαθεί, και πιθανώς θα χαθεί σύντομα. Αρχίστε να προετοιμάζεστε – όχι με την αποθήκευση τροφίμων ή τέτοιων εξωτερικών πραγμάτων όπως µερικοί κάνουν ήδη στην Αμερική, αλλά με την εσωτερική προετοιμασία των Ορθόδοξων Χριστιανών.
Έχετε αναρωτηθεί ποτέ, παραδείγματος χάριν, πώς θα επιζήσετε εάν µπείτε σε µια φυλακή ή ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, και ειδικά στα κελλιά τιμωρίας και απομόνωσης; Πώς θα επιβιώσετε; Θα τρελαθείτε σε πολύ σύντομο χρονικό διάστηκα. Εάν το µυαλό σας δεν έχει τίποτα για να ασχοληθεί, τι θα έχετε στο µυαλό σας; Εάν είστε γεμάτοι με κοσμικές εντυπώσεις και δεν έχετε τίποτα πνευματικό στο µυαλό σας, εάν ζείτε απλώς µέρα τη µέρα… Πρέπει να έχετε Χριστό στην ψυχή σας…

 

Ιερομονάχου Δαμασκηνού, "π. Σεραφείμ Ρόουζ – Η ζωή και τα έργα του", Α΄ τόμος

 

https://proskynitis.blogspot.com/

π. Σεραφείμ Ρόουζ: Οι έσχατοι χρόνοι είναι ήδη εδώ - Βλέπουμε καθαρά την προετοιμασία της εποχής του Αντιχρίστου!

Ο π. Σεραφείµ είχε πάντα υπόψη του την προφητεία του διορατικού γέροντα Ιγνατίου του Χαρµπίν της Μαντζουρίας, ο οποίος το 1930 είχε πει: «Ότι άρχισε στη Ρωσία θα τελειώσει στην Αμερική».

Έλεγε «Είμαστε τα προϊόντα… µιας κοινωνίας όπου όλα είναι πλαστικά, συνθετικά και αποµιµήσεις – συµπεριλαµβανοµένου ενός συνθετικού Χριστιανισμού και µιας συνθετικής Ορθοδοξίας! – Ας είμαστε αρκετά ταπεινοί να το αναγνωρίσουμε».

Εδώ στη Δύση ζούμε σε έναν ανόητο παράδεισο ο οποίος µπορεί να χαθεί, και πιθανώς θα χαθεί σύντομα. Αρχίστε να προετοιμάζεστε – όχι με την αποθήκευση τροφίμων ή τέτοιων εξωτερικών πραγμάτων όπως µερικοί κάνουν ήδη στην Αμερική, αλλά με την εσωτερική προετοιμασία των Ορθόδοξων Χριστιανών.

Έχετε αναρωτηθεί ποτέ, παραδείγματος χάριν, πως θα επιζήσετε εάν µπείτε σε µια φυλακή ή ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, και ειδικά στα κελλιά τιμωρίας και απομόνωσης; Πως θα επιβιώσετε; Θα τρελαθείτε σε πολύ σύντομο χρονικό διάστηκα. Εάν το µυαλό σας δεν έχει τίποτα για να ασχοληθεί, τι θα έχετε στο µυαλό σας; Εάν είστε γεμάτοι με κοσμικές εντυπώσεις και δεν έχετε τίποτα πνευματικό στο µυαλό σας, εάν ζείτε απλώς µέρα τη µέρα… Πρέπει να έχετε Χριστό στην ψυχή σας…

***

Φαίνεται πως ο σατανάς εισέρχεται τώρα γυμνός στην ανθρώπινη ιστορία. Τα χρόνια που θα ακολουθήσουν υπόσχονται να είναι πιο τρομερά απ’ όσο μπορεί να φανταστεί εύκολα κανείς τώρα… Αυτό που απαιτείται είναι περισσότερη προσευχή και μετάνοια… Αν οι Χριστιανοί στην καθημερινή τους ζωή φλέγονταν πραγματικά από αγάπη για τον Θεό και από ζήλο για το Βασίλειό Του – που είναι πέραν του κόσμου τούτου – τότε οτιδήποτε άλλο απαραίτητο, θα ακολουθούσε ως φυσική συνέπεια.

Έχει ειπωθεί από τους αγίους Πατέρες, έλεγε ο π. Σεραφείμ Ρόουζ, πως πρέπει να βλέπουμε σε όλα όσα μας συμβαίνουν κάποιον λόγο σωτηρίας. Εάν μπορείτε να το κάνετε αυτό, τότε θα σωθείτε.

Πηγή: Ιερομονάχου Δαμασκηνού, π. Σεραφείμ Ρόουζ – Η ζωή και τα έργα του, Ά τόμος, εκδόσεις Μυριόβιβλός, Αθήνα 2006.

***

Μια από τις αδελφές της Σκήτης της Αγίας Ξένης κατέγραψε: «Το τελευταίο κήρυγμα του π. Σεραφείµ κατά τη διάρκεια της αγρυπνίας της Μεταμορφώσεως ήταν πολύ ειδικό για όλους εμάς που βρισκόµασταν κοντά του…

«…Πρέπει πάντα να θυµούµαστε ότι το σπίτι µας είναι στους ουρανούς: πρέπει να αποτινάξουμε όλα τα µάταια και ασήμαντα πάθη και ανησυχίες που µας κρατούν δεµένους στη γη, στον πεσµένο γήινο κόσμο, τα οποία µας εμποδίζουν από την πραγματοποίηση του σκοπού της δημιουργίας µας. Πόσο εύκολα ξεχνάμε τον ίδιο τον λόγο της ύπαρξής µας…

Οι έσχατοι χρόνοι είναι ήδη εδώ. Βλέπουμε καθαρά την προετοιμασία της εποχής του Αντιχρίστου. Οι Χριστιανοί θα βρεθούν αντιμέτωποι με µια πρωτοφανή δοκιμασία της πίστης και της αγάπης τους για τον Θεό. Θα πρέπει να κρυφτούμε στην έρημο – σ’ ένα έδαφος όπως αυτό που βλέπουμε ενώπιόν µας εδώ. Φυσικά, στο τέλος θα µάς βρουν. Ακόμα και εκεί ο σκοπός του κρυψίµατός µας είναι όχι µόνο για να µείνουµε ζωντανοί, αλλά για να κερδίσουµε χρόνο ώστε να ενισχυθούν οι ψυχές µας για την τελική δοκιμασία. Και αυτό πρέπει να αρχίσει ακόμα και τώρα. Επομένως αρχίστε τουλάχιστον να αγωνίζεστε κατά των δεσμών των µηδαµινών παθών, και να θυμάστε ότι το αληθινό σπίτι µας δεν είναι εδώ, αλλά στους ουρανούς. Ας πορευόμαστε προς την ουράνια πατρίδα µας, καθώς ο άγιος Γερμανός συνήθιζε να λέει … Ad αsterα!* Ad αsterα!»

* Λατινική έκφραση: «Προς τ’ αστέρια! Προς τ’ αστέρια!». Από το «Peraspera ad astera» (Μέσα από δυσκολίες προς τ’ αστέρια).

Πηγή: iconandlight.wordpress.com

Πηγή: synaxipalaiochoriou.blogspot.com