Giovanni Reale
2019, Εκδόσεις La nave di Teseo, Μιλάνο
Περιεχόμενα
Εισαγωγή
I. Ορισμένες παρατηρήσεις εισαγωγικού χαρακτήρα. Μια επανάσταση κοσμοϊστορικής εμβέλειας στον ελληνικό πολιτισμό
II. Η ποιητική-μιμητική προφορικότητα ως θεμέλιο του πολιτισμού και της πνευματικής διαμορφώσεως των Ελλήνων και η μετωπική σύγκρουση του Πλάτωνα με αυτήν
III. Η νέα μορφή προφορικότητας που δημιούργησε η φιλοσοφία και την οποία ο Πλάτων θεωρούσε αναντικατάστατο μέσο επικοινωνίας
IV. Ο προκλητικός τρόπος με τον οποίο ο Πλάτων υπερασπίζεται τη γραφή και παρουσιάζει τον εαυτό του ως αληθινό δάσκαλο της τέχνης του γράφειν
V. Η γραφή δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη διαλεκτική προφορικότητα. Ο φιλόσοφος, ως τέτοιος, οφείλει να μεταδίδει τα ύψιστα μηνύματά του, γράφοντάς τα όχι επάνω σε χάρτινους κυλίνδρους αλλά μέσα στις ψυχές των ανθρώπων
VI. Ποίηση και λόγος. Ο τρόπος με τον οποίο ο Πλάτων παρουσιάζει τον εαυτό του ως αληθινό «κωμικό» και «τραγικό» ποιητή
VII. Η μεταφορά του «δεύτερου πλου» και η επαναστατική πλατωνική ανακάλυψη του νοητού και υπεραισθητού είναι
VIII. Ένα χαρακτηριστικό και εμβληματικό σύνθημα της σχολής του Πλάτωνα: «Μηδεὶς ἀγεωμέτρητος εἰσίτω»
IX. Αφαίρεση και διαλεκτική. Ορισμός του Αγαθού ως «ύψιστου μέτρου όλων των πραγμάτων»
X. Ερωτική. Κάλλος και ανάμνηση. Άνοδος προς το απόλυτο μέσω του κάλλους
XI. Θεωρία και μίμηση στις αξιολογικές και οντολογικές τους διαστάσεις
XII. Ο άνθρωπος σε δύο διαστάσεις. Φύση και σημασία της ψυχής και της αρετής
XIII. Μῦθος και λόγος. Οι δομικοί δεσμοί τους κατά τον Πλάτωνα
XIV. Μεγάλες μεταφορές και εμβληματικοί μύθοι που εκφράζουν το νόημα της ζωής και του φιλοσοφείν, καθώς και τις τύχες του ανθρώπου κατά τον Πλάτωνα
XV. Τελικές σκέψεις. Πρωτοποριακές θέσεις στον Πλάτωνα που σήμερα έρχονται στο προσκήνιο
Σημειώσεις
Ο Πλάτων γεννήθηκε την έβδομη ημέρα του μήνα Θαργηλιώνος, την ίδια ημέρα κατά την οποία οι Δήλιοι λένε ότι γεννήθηκε ο Απόλλων.
Λέγεται ότι ο Σωκράτης ονειρεύτηκε πως κρατούσε στα γόνατά του έναν μικρό κύκνο, ο οποίος αμέσως έβγαλε φτερά, πέταξε μακριά και τραγούδησε γλυκά· και ότι την επόμενη ημέρα παρουσιάστηκε μπροστά του ο Πλάτων, και εκείνος είπε πως ο μικρός εκείνος κύκνος ήταν ο ίδιος.
Διογένης Λαέρτιος, III 2· III 5
«Και εγώ θεωρώ τον εαυτό μου σύντροφο των κύκνων στην ιερή τους υπηρεσία προς τον ίδιο θεό, τον Απόλλωνα, και πιστεύω ότι έλαβα από τον θεό το χάρισμα της μαντικής όχι λιγότερο από εκείνους».
Πλάτων, Φαίδων, 85b
Εισαγωγή
Το νέο αυτό βιβλίο μου για τον Πλάτωνα αποτελεί όχι μόνο τη summa, αλλά, από ορισμένες απόψεις, και την ολοκλήρωση όλων των προηγούμενων εργασιών μου, με ορισμένα νέα στοιχεία τα οποία θεωρώ αρκετά σημαντικά.
Υπενθυμίζω ότι έχω ήδη επιμεληθεί την έκδοση περίπου εξήντα έργων για τον Πλάτωνα και για την ιστορία του πλατωνισμού —τόσο του ειδωλολατρικού νεοπλατωνισμού όσο και του ύστερου αρχαίου χριστιανικού νεοπλατωνισμού—, παρουσιάζοντας στα ιταλικά μια σειρά σημαντικών έργων διεθνούς επιπέδου, ορισμένα από τα οποία συντάχθηκαν από τους συγγραφείς τους κατόπιν δικής μου προσκλήσεως και μεταφράστηκαν και εισήχθησαν προσωπικά από εμένα.
Τα αποτελέσματα των προσωπικών μου ερευνών που προηγήθηκαν της παρούσας εργασίας περιέχονται κυρίως στο έργο Για μια νέα ερμηνεία του Πλάτωνα, καθώς και στον τόμο όπου παρουσιάζω Όλα τα συγγράμματα του Πλάτωνα και στο υπόμνημα στον Φαίδρο.
Οι καινοτομίες που παρουσιάζω σε αυτό το νέο βιβλίο, συμπεριλαμβανομένων και των συνοπτικών αναφορών στα προηγούμενα πορίσματα, περιστρέφονται ουσιαστικά γύρω από μία κεντρική ιδέα, την οποία στοχαζόμουν επί μακρόν, αλλά ωρίμασα μόλις κατά τα τελευταία χρόνια, ύστερα από μια σειρά ερευνών και επαληθεύσεων που πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα επίπεδα.
Εδώ και κάποιο διάστημα, ορισμένοι μελετητές επισήμαναν ορθώς ότι ο Πλάτων τοποθετείται σε μια εντελώς εξαιρετική ιστορική στιγμή, κατά την οποία ολοκληρώνεται μια πολιτισμική μεταβολή με αληθινά επαναστατική εμβέλεια.
Ιδίως ο Havelock, στο βιβλίο του Preface to Plato, έφερε το ζήτημα αυτό στο προσκήνιο και επιχείρησε να καταδείξει τον αποφασιστικό ρόλο που διαδραμάτισε ο Πλάτων σε αυτή την επανάσταση. Διατύπωσε και ανέπτυξε τη θέση αυτή, η οποία αποτελεί την κύρια θέση του, με μεγάλη δεξιοτεχνία και με ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό επικοινωνιακό ύφος. Επιπλέον, από ορισμένες απόψεις, στο πεδίο των ερευνών για την τεχνολογία της επικοινωνίας, το βιβλίο του άφησε εποχή.
Η βασική θέση του Havelock, η οποία αφορά ακριβώς την τεχνολογία της ποιητικής-μιμητικής επικοινωνίας —δηλαδή την τεχνολογία της επικοινωνίας των ομηρικών επών και των έργων του Ησιόδου—, είναι, όπως θα δούμε, ιδιαίτερα γόνιμη και επιβάλλεται στην πράξη και δικαιωματικά ως αμετάκλητο επίτευγμα. Με αυτήν όμως ο μελετητής συνδέει και ορισμένες άλλες θέσεις, οι οποίες αποδεικνύονται, αντιθέτως, ιστορικά αθεμελίωτες και επιφέρουν μια ολόκληρη σειρά παραπλανητικών και απατηλών συνεπειών.
Ιδίως, από τον τρόπο με τον οποίο ο Havelock παρουσιάζει την κύρια θέση του βιβλίου του, θα μπορούσε να φανεί ότι αυτή βρίσκεται σε σαφή αντίθεση προς την ερμηνεία του Πλάτωνα που προτάθηκε από τη Σχολή της Τυβίγγης και του Μιλάνου, δηλαδή σε σαφή αντίθεση προς την ερμηνεία του Πλάτωνα υπό το φως των λεγόμενων «άγραφων δογμάτων».
Στην πραγματικότητα, όπως θα δούμε, ακριβώς για να στηρίξει ορισμένα παρεπόμενα συμπεράσματα της θέσεώς του, ο Havelock υποχρεώθηκε να αποσιωπήσει τις «αυτομαρτυρίες» που παρουσιάζει ο Πλάτων στον Φαίδρο και στην Έβδομη Επιστολή. Αυτές ακριβώς βρίσκονται στη βάση της νέας ερμηνείας του Πλάτωνα που υποστηρίζεται από τη Σχολή της Τυβίγγης και του Μιλάνου και περιορίζουν σε μεγάλο βαθμό την ισχύ όσων εκείνος υποστηρίζει.
Ωστόσο, ακριβώς η συνάντηση των δύο ερμηνειών, οι οποίες από ορισμένες απόψεις βρίσκονται σε σαφή αντίθεση μεταξύ τους, αποδεικνύεται εξαιρετικά γόνιμη και βοηθά να φθάσουμε στον πυρήνα του ζητήματος με καινοτόμα κριτήρια, μέσω μιας ολοένα ωριμότερης ερμηνευτικής συνειδήσεως.
Πράγματι, η μεγάλη κεντρική ιδέα του βιβλίου του Havelock επιτρέπει να κατανοήσουμε, για πρώτη φορά με σχεδόν τέλειο τρόπο, τους λόγους της μετωπικής συγκρούσεως του Πλάτωνα με την παραδοσιακή ποίηση και ιδίως με τον Όμηρο.
Επιτρέπει επίσης να κατανοήσουμε τους λόγους για τους οποίους τα καινοτόμα πολιτισμικά σχέδια που πρότεινε η Πλατωνική Ακαδημία δεν θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν παρά μόνο μέσω μιας συστηματικής και ολοκληρωτικής υπερβάσεως της ομηρικής ποιήσεως και της τεχνολογίας της επικοινωνίας που ήταν συνδεδεμένη με αυτήν· διότι επί αιώνες αυτές αποτελούσαν τα θεμέλια της πνευματικής διαμορφώσεως των Ελλήνων.
Η θέση σύμφωνα με την οποία το πλατωνικό αριστούργημα, δηλαδή η Πολιτεία, είναι πολύ περισσότερο έργο που επικεντρώνει όλο το ενδιαφέρον του στο ζήτημα της διαπαιδαγωγήσεως των ανθρώπων παρά πολιτικό σύγγραμμα, υποστηρίχθηκε στην πραγματικότητα για πρώτη φορά ήδη από τον Jean-Jacques Rousseau, ο οποίος θεωρούσε το έργο αυτό το μεγαλύτερο παιδαγωγικό αριστούργημα όλων των εποχών.
Η ερμηνεία αυτή επαναλήφθηκε και αναπτύχθηκε κατά τον 20ό αιώνα από τον Werner Jaeger.
Σημαντικό προηγούμενο έχουν επίσης οι θέσεις σύμφωνα με τις οποίες τα ομηρικά έπη αποτελούσαν την πηγή των ιστορικών, ηθικών και νομικών γνώσεων των Ελλήνων· ότι ο στίχος με τον οποίο είχαν συντεθεί επιτελούσε συγκεκριμένη μνημονική λειτουργία· ότι στη δημιουργία τους διαδραμάτιζε ουσιώδη ρόλο η μίμηση· και, τέλος, ότι αποτελούσαν, ως προς τη μορφή και το περιεχόμενό τους, τον ίδιο τον τρόπο σκέψεως των ανθρώπων εκείνης της εποχής.
Πράγματι, σε ορισμένα αξιομνημόνευτα «αξιώματα» ο Vico είχε ήδη προαναγγείλει αυτές τις θέσεις στη Νέα Επιστήμη του, μέσω ιδιοφυών διαισθήσεων, στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του της ιστορίας.
Η μέθοδος όμως που θεμελιώνεται στην ψυχολογία, στην κοινωνιολογία και στην επιστήμη της τεχνικής της επικοινωνίας, μέσω της οποίας ο Havelock απέδειξε αυτές τις θέσεις, τους προσδίδει, από περισσότερες της μιας απόψεις, εντελώς νέα σημασία και εμβέλεια.
Πράγματι, οι θέσεις που έλαβε ο Πλάτων απέναντι στην παραδοσιακή ποίηση και οι ριζικές παιδαγωγικές του καινοτομίες μπορούν να κατανοηθούν σε βάθος μόνο εάν κατανοηθεί με κατάλληλο τρόπο, τόσο ως προς τη μορφή όσο και ως προς το περιεχόμενό του, εκείνος ο πολιτισμός τον οποίο ο ίδιος ο Πλάτων επιδίωκε να υπερβεί.
Αλλά ιδού ποιες είναι οι θέσεις του Havelock οι οποίες, με βάση τα πλατωνικά κείμενα, πρέπει όχι μόνο να υπερβούν, αλλά ακόμη και να ανατραπούν, μολονότι διατηρείται η εγκυρότητα της κεντρικής του θέσεως.
Πρώτον, ο Havelock υποστηρίζει ότι η υπέρβαση της ποιητικής κουλτούρας, η οποία θεμελιωνόταν στη μιμητική προφορικότητα, κατέστη δυνατή μόνο χάρη στην ανάπτυξη του αλφαβητισμού και της κουλτούρας της γραφής, η οποία έθετε εκτός λειτουργίας την κουλτούρα της προφορικότητας· θεωρεί μάλιστα ότι ο ίδιος ο Πλάτων υπήρξε ο «προφήτης» αυτής της επαναστάσεως.
Στην πραγματικότητα, όμως, ο Πλάτων άσκησε κριτική στη γραφή· επιπλέον, υπερασπίστηκε σταθερά την προφορικότητα, τοποθετώντας την, ως προς την αξία και την επικοινωνιακή της ικανότητα, σαφώς υπεράνω της ίδιας της γραφής. Και όμως, ο Havelock αποσιωπά εντελώς αυτά τα σημαντικά «αντίθετα δεδομένα», με τους τρόπους και για τους λόγους που θα εξετάσουμε.
Άλλοι μελετητές που βρίσκονται κοντά στον Havelock θεωρούν ότι, ως προς αυτό, ο Πλάτων υιοθέτησε μια οπισθοδρομική θέση. Είναι όμως προφανές ότι, για συγκεκριμένους μεθοδολογικούς λόγους, δεν έχει νόημα να μη λαμβάνονται υπόψη πραγματικά δεδομένα τέτοιας σημασίας, όπως κάνει ο Havelock· από την άλλη πλευρά, εάν αποδώσουμε στον Πλάτωνα μια οπισθοδρομική θέση ως προς αυτό το σημείο, τον φέρνουμε σε σαφή αντίφαση με μια σειρά άλλων θέσεών του.
Η λύση του προβλήματος, στην πραγματικότητα, υπάρχει. Την προαναγγέλλω εδώ συνοπτικά, επειδή θα επιχειρήσω να την αποδείξω λεπτομερώς κατά την ανάπτυξη του τόμου.
Πρώτον, ο Πλάτων, αφενός, υπερασπίστηκε τη γραφή και μάλιστα παρουσίασε τον εαυτό του ως τον αληθινό δάσκαλο της ορθής τέχνης του γράφειν· συγχρόνως όμως κατανόησε —έστω και αν περιέπεσε σε ορισμένες υπερβολές υπερκριτικής— τους λόγους για τους οποίους η γραφή μπορεί να αποτύχει στη μετάδοση των μηνυμάτων της, ιδίως όταν πρόκειται για τα έσχατα μηνύματα της φιλοσοφίας.
Αρνήθηκε την «αυτάρκεια» των γραπτών και προσδιόρισε τις «βοήθειες» τις οποίες έχει ανάγκη η γραφή, προαναγγέλλοντας διαισθητικά, με εκπληκτικό τρόπο, ορισμένες έννοιες τις οποίες μόνο η ερμηνευτική της εποχής μας έφερε στο προσκήνιο.
Πώς όμως μπορεί να εξηγηθεί το γεγονός ότι, από τη μία πλευρά, ο Πλάτων πολέμησε την ποιητική προφορικότητα και, συγχρόνως, διακήρυξε ότι η προφορικότητα υπερέχει της γραφής;
Η λύση του προβλήματος, την οποία θα επιχειρήσω να αποδείξω με ακρίβεια, είναι η ακόλουθη: η προφορικότητα την οποία υπερασπίζεται ο Πλάτων είναι εντελώς διαφορετική από την ποιητική-μιμητική προφορικότητα την οποία πολεμά.
Πράγματι, δίπλα στην ποιητική-μιμητική προφορικότητα είχε γεννηθεί και αναπτυχθεί, κυρίως χάρη στους φιλοσόφους από τον Θαλή και εξής, η «διαλεκτική προφορικότητα», η οποία έφθασε στο αποκορύφωμά της με τον Σωκράτη. Για τον τελευταίο μπορεί δικαίως να ειπωθεί ότι ενσάρκωσε αυτή τη μορφή προφορικότητας κατά τρόπο αληθινά εμβληματικό.
Υπάρχει όμως και κάτι περισσότερο. Ο Πλάτων πολεμά την ποίηση του Ομήρου και του Ησιόδου, την τραγωδία και την κωμωδία, για λόγους που θα εξετάσουμε. Συγχρόνως όμως όχι μόνο υπερασπίζεται μια ορισμένη μορφή ποιήσεως, αλλά παρουσιάζει μάλιστα τον ίδιο τον εαυτό του ως δημιουργό μιας νέας μορφής ποιήσεως, της φιλοσοφικής, μέσω μιας μορφής διαλεκτικής δραματουργίας, όπως θα δούμε λεπτομερώς.
Κατά ανάλογο τρόπο, ο Πλάτων ασκεί οξεία πολεμική εναντίον των «μύθων», ιδίως εναντίον εκείνων του Ομήρου και του Ησιόδου και γενικότερα εναντίον εκείνων που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε «προφιλοσοφικούς» μύθους· συγχρόνως όμως ανακτά τον ίδιο τον μύθο, επαναθεμελιώνοντάς τον σε ένα νέο επίπεδο, μέσα σε μια δυναμική συνέργεια με τον λόγον.
Μάλιστα, θα δούμε ότι στον Πλάτωνα ο μύθος, ακριβώς μέσα στη συνέργειά του με τον λόγον, αποκτά πραγματικά εξαιρετική εμβέλεια. Ο Πλάτων θεωρεί ακόμη και το μεγαλύτερο έργο του, δηλαδή την Πολιτεία, καθώς και γενικότερα όλα τα συγγράμματά του, υπό μία ορισμένη έννοια, ως έναν «μύθο»· και το δηλώνει με αδιαμφισβήτητη σαφήνεια, αντίθετα προς ό,τι εξακολουθούν να πιστεύουν πολλοί.
Ο Havelock, επιπλέον, προκειμένου να εξηγήσει την επανάσταση που πραγματοποίησε ο Πλάτων, επικέντρωσε την προσοχή του στην έννοια της «αφαιρέσεως»: απέναντι στην «αναπαράσταση εικόνων και μύθων» της παραδοσιακής κουλτούρας, η οποία θεμελιωνόταν στην ποιητική μίμηση, ο Πλάτων θα είχε αντιπαραθέσει τη «νόηση εννοιών», η οποία στηρίζεται ακριβώς στην αφαιρετική δραστηριότητα του ανθρώπινου νου.
Όπως όμως θα δούμε, για τον Πλάτωνα και για τους αρχαίους στοχαστές η «αφαίρεση» έχει εντελώς διαφορετική σημασία από εκείνη που προσέλαβε ο όρος αυτός από τη νεότερη εποχή και εξής, όπως αντιθέτως πιστεύει ο Havelock.
Πράγματι, σε ολόκληρο το δεύτερο μισό του βιβλίου του, ο Havelock αποδεικνύεται θύμα —και μαζί του όχι λίγοι μελετητές— προκαταλήψεων που χαρακτηρίζουν ορισμένες μορφές της νεότερης «επιστημονιστικής» νοοτροπίας, οι οποίες είναι πλέον παρωχημένες. Με αυτές τις προκαταλήψεις συνδέεται μια ολόκληρη σειρά προϋποθέσεων, οι οποίες από ιστορική άποψη δεν μπορούν πλέον να υποστηριχθούν, όπως θα δούμε.
Όπως όμως έλεγα παραπάνω, η βασική θέση του βιβλίου του Havelock καθιστά τελικά δυνατή την ακριβή κατανόηση των λόγων για τους οποίους ο Πλάτων, κατά την κορύφωση μιας πολιτισμικής επαναστάσεως κοσμοϊστορικής εμβέλειας, θεώρησε αναγκαίο να κλείσει οριστικά τους λογαριασμούς του με την ποιητική-μιμητική κουλτούρα, η οποία ήταν κατεξοχήν η «ομηρική», προκειμένου να επιβάλει τη νέα μορφή «φιλοσοφικής» κουλτούρας.
Μόνο που το επαναστατικό novum που προτείνει ο Πλάτων αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετο και πλούσιο από όσο αφήνουν να φανεί τα κριτήρια που εμπνέονται από μια αναγωγιστική «επιστημονιστική» κουλτούρα και τα οποία ακολουθούν ο Havelock και άλλοι.
Γι’ αυτό επέμεινα ιδιαίτερα στη συνοχή και στην εμβέλεια των καινοτομιών που εισήγαγε ο Πλάτων, συνοδεύοντας τους ισχυρισμούς μου και με λεπτομερή τεκμηρίωση.
Πρέπει, επομένως, να θεωρήσουμε ορθή τη βασική θέση του Havelock: εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τα σύνθετα μηνύματα του Πλάτωνα, πρέπει να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε με τον κατάλληλο τρόπο εκείνη την ιδιαίτερη επαναστατική ιστορική στιγμή μέσα στην οποία τοποθετείται· μάλιστα, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι σε αυτή την επανάσταση, όπως έλεγα, εκείνος διαδραμάτισε ρόλο εξαιρετικής σημασίας.
Πράγματι, η πολιτισμική επανάσταση κατά την οποία η γραφή επιτυγχάνει την οριστική νίκη επί του πολιτισμού της προφορικότητας εκτυλίσσεται, στις σημαντικότερες φάσεις της, κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 5ου αιώνα και ιδίως κατά το πρώτο μισό του 4ου αιώνα π.Χ.
Ο Πλάτων γεννήθηκε το 427 και πέθανε το 347 π.Χ. Επομένως, το χρονολογικό τόξο της ζωής του συμπίπτει ακριβώς με τη χρονική περίοδο κατά την οποία αναπτύχθηκε και ολοκληρώθηκε εκείνη η ριζική μεταβολή της τεχνολογίας της επικοινωνίας.
Κατά την άποψή μου, όμως, οι παράμετροι στις οποίες πρέπει να αναφερθούμε, προκειμένου να κατανοήσουμε εκείνη την πολιτισμική επανάσταση, καθώς και το μέγεθος και τον ρόλο του Πλάτωνα ως ενός από τους κυριότερους πρωταγωνιστές της, συμπίπτουν μόνο εν μέρει με τις παραμέτρους που προσδιόρισε ο Havelock.
Κύριος σκοπός αυτού του βιβλίου μου, το οποίο αποτελεί πλέον καρπό περισσότερων από σαράντα ετών πλατωνικών μελετών, είναι να προσφέρει ορισμένες συμβολές για τη διόρθωση εκείνων των παραμέτρων και να ανασυγκροτήσει τα χαρακτηριστικά του Πλάτωνα ως «συγγραφέα», ως «ποιητή» και ως «μυθοπλάστη», πέρα από την ιδιότητά του ως «στοχαστή».
Πρόκειται για χαρακτηριστικά πολύ πλουσιότερα και πολυπλοκότερα από όσο πιστεύουν πολλοί, τα οποία δεν έχουν το όμοιό τους.
Έχω πράγματι τη σταθερή πεποίθηση ότι, όπως υποστηρίζει ο Reinach, ο Πλάτων είναι «ο μεγαλύτερος φιλόσοφος απολύτως» που εμφανίστηκε έως σήμερα επάνω στη γη, και ότι το έργο εκείνου που θέλει να τον κατανοήσει και να τον καταστήσει κατανοητό στους άλλους, μολονότι προσεγγίζει ολοένα περισσότερο την Αλήθεια, δεν μπορεί ποτέ να ολοκληρωθεί.
Συνεχίζεται με:
Ι
Ορισμένες εισαγωγικές παρατηρήσεις
Μια επανάσταση κοσμοϊστορικής εμβέλειας στον ελληνικό πολιτισμό
Ο Πλάτων στην τελική φάση της συγκρούσεως του νέου πολιτισμού της γραφής με την παραδοσιακή κουλτούρα της προφορικότητας
Το νέο αυτό βιβλίο μου για τον Πλάτωνα αποτελεί όχι μόνο τη summa, αλλά, από ορισμένες απόψεις, και την ολοκλήρωση όλων των προηγούμενων εργασιών μου, με ορισμένα νέα στοιχεία τα οποία θεωρώ αρκετά σημαντικά.
Υπενθυμίζω ότι έχω ήδη επιμεληθεί την έκδοση περίπου εξήντα έργων για τον Πλάτωνα και για την ιστορία του πλατωνισμού —τόσο του ειδωλολατρικού νεοπλατωνισμού όσο και του ύστερου αρχαίου χριστιανικού νεοπλατωνισμού—, παρουσιάζοντας στα ιταλικά μια σειρά σημαντικών έργων διεθνούς επιπέδου, ορισμένα από τα οποία συντάχθηκαν από τους συγγραφείς τους κατόπιν δικής μου προσκλήσεως και μεταφράστηκαν και εισήχθησαν προσωπικά από εμένα.
Τα αποτελέσματα των προσωπικών μου ερευνών που προηγήθηκαν της παρούσας εργασίας περιέχονται κυρίως στο έργο Για μια νέα ερμηνεία του Πλάτωνα, καθώς και στον τόμο όπου παρουσιάζω Όλα τα συγγράμματα του Πλάτωνα και στο υπόμνημα στον Φαίδρο.
Οι καινοτομίες που παρουσιάζω σε αυτό το νέο βιβλίο, συμπεριλαμβανομένων και των συνοπτικών αναφορών στα προηγούμενα πορίσματα, περιστρέφονται ουσιαστικά γύρω από μία κεντρική ιδέα, την οποία στοχαζόμουν επί μακρόν, αλλά ωρίμασα μόλις κατά τα τελευταία χρόνια, ύστερα από μια σειρά ερευνών και επαληθεύσεων που πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα επίπεδα.
Εδώ και κάποιο διάστημα, ορισμένοι μελετητές επισήμαναν ορθώς ότι ο Πλάτων τοποθετείται σε μια εντελώς εξαιρετική ιστορική στιγμή, κατά την οποία ολοκληρώνεται μια πολιτισμική μεταβολή με αληθινά επαναστατική εμβέλεια.
Ιδίως ο Havelock, στο βιβλίο του Preface to Plato, έφερε το ζήτημα αυτό στο προσκήνιο και επιχείρησε να καταδείξει τον αποφασιστικό ρόλο που διαδραμάτισε ο Πλάτων σε αυτή την επανάσταση. Διατύπωσε και ανέπτυξε τη θέση αυτή, η οποία αποτελεί την κύρια θέση του, με μεγάλη δεξιοτεχνία και με ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό επικοινωνιακό ύφος. Επιπλέον, από ορισμένες απόψεις, στο πεδίο των ερευνών για την τεχνολογία της επικοινωνίας, το βιβλίο του άφησε εποχή.
Η βασική θέση του Havelock, η οποία αφορά ακριβώς την τεχνολογία της ποιητικής-μιμητικής επικοινωνίας —δηλαδή την τεχνολογία της επικοινωνίας των ομηρικών επών και των έργων του Ησιόδου—, είναι, όπως θα δούμε, ιδιαίτερα γόνιμη και επιβάλλεται στην πράξη και δικαιωματικά ως αμετάκλητο επίτευγμα. Με αυτήν όμως ο μελετητής συνδέει και ορισμένες άλλες θέσεις, οι οποίες αποδεικνύονται, αντιθέτως, ιστορικά αθεμελίωτες και επιφέρουν μια ολόκληρη σειρά παραπλανητικών και απατηλών συνεπειών.
Ιδίως, από τον τρόπο με τον οποίο ο Havelock παρουσιάζει την κύρια θέση του βιβλίου του, θα μπορούσε να φανεί ότι αυτή βρίσκεται σε σαφή αντίθεση προς την ερμηνεία του Πλάτωνα που προτάθηκε από τη Σχολή της Τυβίγγης και του Μιλάνου, δηλαδή σε σαφή αντίθεση προς την ερμηνεία του Πλάτωνα υπό το φως των λεγόμενων «άγραφων δογμάτων».
Στην πραγματικότητα, όπως θα δούμε, ακριβώς για να στηρίξει ορισμένα παρεπόμενα συμπεράσματα της θέσεώς του, ο Havelock υποχρεώθηκε να αποσιωπήσει τις «αυτομαρτυρίες» που παρουσιάζει ο Πλάτων στον Φαίδρο και στην Έβδομη Επιστολή. Αυτές ακριβώς βρίσκονται στη βάση της νέας ερμηνείας του Πλάτωνα που υποστηρίζεται από τη Σχολή της Τυβίγγης και του Μιλάνου και περιορίζουν σε μεγάλο βαθμό την ισχύ όσων εκείνος υποστηρίζει.
Ωστόσο, ακριβώς η συνάντηση των δύο ερμηνειών, οι οποίες από ορισμένες απόψεις βρίσκονται σε σαφή αντίθεση μεταξύ τους, αποδεικνύεται εξαιρετικά γόνιμη και βοηθά να φθάσουμε στον πυρήνα του ζητήματος με καινοτόμα κριτήρια, μέσω μιας ολοένα ωριμότερης ερμηνευτικής συνειδήσεως.
Πράγματι, η μεγάλη κεντρική ιδέα του βιβλίου του Havelock επιτρέπει να κατανοήσουμε, για πρώτη φορά με σχεδόν τέλειο τρόπο, τους λόγους της μετωπικής συγκρούσεως του Πλάτωνα με την παραδοσιακή ποίηση και ιδίως με τον Όμηρο.
Επιτρέπει επίσης να κατανοήσουμε τους λόγους για τους οποίους τα καινοτόμα πολιτισμικά σχέδια που πρότεινε η Πλατωνική Ακαδημία δεν θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν παρά μόνο μέσω μιας συστηματικής και ολοκληρωτικής υπερβάσεως της ομηρικής ποιήσεως και της τεχνολογίας της επικοινωνίας που ήταν συνδεδεμένη με αυτήν· διότι επί αιώνες αυτές αποτελούσαν τα θεμέλια της πνευματικής διαμορφώσεως των Ελλήνων.
Η θέση σύμφωνα με την οποία το πλατωνικό αριστούργημα, δηλαδή η Πολιτεία, είναι πολύ περισσότερο έργο που επικεντρώνει όλο το ενδιαφέρον του στο ζήτημα της διαπαιδαγωγήσεως των ανθρώπων παρά πολιτικό σύγγραμμα, υποστηρίχθηκε στην πραγματικότητα για πρώτη φορά ήδη από τον Jean-Jacques Rousseau, ο οποίος θεωρούσε το έργο αυτό το μεγαλύτερο παιδαγωγικό αριστούργημα όλων των εποχών.
Η ερμηνεία αυτή επαναλήφθηκε και αναπτύχθηκε κατά τον 20ό αιώνα από τον Werner Jaeger.
Σημαντικό προηγούμενο έχουν επίσης οι θέσεις σύμφωνα με τις οποίες τα ομηρικά έπη αποτελούσαν την πηγή των ιστορικών, ηθικών και νομικών γνώσεων των Ελλήνων· ότι ο στίχος με τον οποίο είχαν συντεθεί επιτελούσε συγκεκριμένη μνημονική λειτουργία· ότι στη δημιουργία τους διαδραμάτιζε ουσιώδη ρόλο η μίμηση· και, τέλος, ότι αποτελούσαν, ως προς τη μορφή και το περιεχόμενό τους, τον ίδιο τον τρόπο σκέψεως των ανθρώπων εκείνης της εποχής.
Πράγματι, σε ορισμένα αξιομνημόνευτα «αξιώματα» ο Vico είχε ήδη προαναγγείλει αυτές τις θέσεις στη Νέα Επιστήμη του, μέσω ιδιοφυών διαισθήσεων, στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του της ιστορίας.
Η μέθοδος όμως που θεμελιώνεται στην ψυχολογία, στην κοινωνιολογία και στην επιστήμη της τεχνικής της επικοινωνίας, μέσω της οποίας ο Havelock απέδειξε αυτές τις θέσεις, τους προσδίδει, από περισσότερες της μιας απόψεις, εντελώς νέα σημασία και εμβέλεια.
Πράγματι, οι θέσεις που έλαβε ο Πλάτων απέναντι στην παραδοσιακή ποίηση και οι ριζικές παιδαγωγικές του καινοτομίες μπορούν να κατανοηθούν σε βάθος μόνο εάν κατανοηθεί με κατάλληλο τρόπο, τόσο ως προς τη μορφή όσο και ως προς το περιεχόμενό του, εκείνος ο πολιτισμός τον οποίο ο ίδιος ο Πλάτων επιδίωκε να υπερβεί.
Αλλά ιδού ποιες είναι οι θέσεις του Havelock οι οποίες, με βάση τα πλατωνικά κείμενα, πρέπει όχι μόνο να υπερβούν, αλλά ακόμη και να ανατραπούν, μολονότι διατηρείται η εγκυρότητα της κεντρικής του θέσεως.
Πρώτον, ο Havelock υποστηρίζει ότι η υπέρβαση της ποιητικής κουλτούρας, η οποία θεμελιωνόταν στη μιμητική προφορικότητα, κατέστη δυνατή μόνο χάρη στην ανάπτυξη του αλφαβητισμού και της κουλτούρας της γραφής, η οποία έθετε εκτός λειτουργίας την κουλτούρα της προφορικότητας· θεωρεί μάλιστα ότι ο ίδιος ο Πλάτων υπήρξε ο «προφήτης» αυτής της επαναστάσεως.
Στην πραγματικότητα, όμως, ο Πλάτων άσκησε κριτική στη γραφή· επιπλέον, υπερασπίστηκε σταθερά την προφορικότητα, τοποθετώντας την, ως προς την αξία και την επικοινωνιακή της ικανότητα, σαφώς υπεράνω της ίδιας της γραφής. Και όμως, ο Havelock αποσιωπά εντελώς αυτά τα σημαντικά «αντίθετα δεδομένα», με τους τρόπους και για τους λόγους που θα εξετάσουμε.
Άλλοι μελετητές που βρίσκονται κοντά στον Havelock θεωρούν ότι, ως προς αυτό, ο Πλάτων υιοθέτησε μια οπισθοδρομική θέση. Είναι όμως προφανές ότι, για συγκεκριμένους μεθοδολογικούς λόγους, δεν έχει νόημα να μη λαμβάνονται υπόψη πραγματικά δεδομένα τέτοιας σημασίας, όπως κάνει ο Havelock· από την άλλη πλευρά, εάν αποδώσουμε στον Πλάτωνα μια οπισθοδρομική θέση ως προς αυτό το σημείο, τον φέρνουμε σε σαφή αντίφαση με μια σειρά άλλων θέσεών του.
Η λύση του προβλήματος, στην πραγματικότητα, υπάρχει. Την προαναγγέλλω εδώ συνοπτικά, επειδή θα επιχειρήσω να την αποδείξω λεπτομερώς κατά την ανάπτυξη του τόμου.
Πρώτον, ο Πλάτων, αφενός, υπερασπίστηκε τη γραφή και μάλιστα παρουσίασε τον εαυτό του ως τον αληθινό δάσκαλο της ορθής τέχνης του γράφειν· συγχρόνως όμως κατανόησε —έστω και αν περιέπεσε σε ορισμένες υπερβολές υπερκριτικής— τους λόγους για τους οποίους η γραφή μπορεί να αποτύχει στη μετάδοση των μηνυμάτων της, ιδίως όταν πρόκειται για τα έσχατα μηνύματα της φιλοσοφίας.
Αρνήθηκε την «αυτάρκεια» των γραπτών και προσδιόρισε τις «βοήθειες» τις οποίες έχει ανάγκη η γραφή, προαναγγέλλοντας διαισθητικά, με εκπληκτικό τρόπο, ορισμένες έννοιες τις οποίες μόνο η ερμηνευτική της εποχής μας έφερε στο προσκήνιο.
Πώς όμως μπορεί να εξηγηθεί το γεγονός ότι, από τη μία πλευρά, ο Πλάτων πολέμησε την ποιητική προφορικότητα και, συγχρόνως, διακήρυξε ότι η προφορικότητα υπερέχει της γραφής;
Η λύση του προβλήματος, την οποία θα επιχειρήσω να αποδείξω με ακρίβεια, είναι η ακόλουθη: η προφορικότητα την οποία υπερασπίζεται ο Πλάτων είναι εντελώς διαφορετική από την ποιητική-μιμητική προφορικότητα την οποία πολεμά.
Πράγματι, δίπλα στην ποιητική-μιμητική προφορικότητα είχε γεννηθεί και αναπτυχθεί, κυρίως χάρη στους φιλοσόφους από τον Θαλή και εξής, η «διαλεκτική προφορικότητα», η οποία έφθασε στο αποκορύφωμά της με τον Σωκράτη. Για τον τελευταίο μπορεί δικαίως να ειπωθεί ότι ενσάρκωσε αυτή τη μορφή προφορικότητας κατά τρόπο αληθινά εμβληματικό.
Υπάρχει όμως και κάτι περισσότερο. Ο Πλάτων πολεμά την ποίηση του Ομήρου και του Ησιόδου, την τραγωδία και την κωμωδία, για λόγους που θα εξετάσουμε. Συγχρόνως όμως όχι μόνο υπερασπίζεται μια ορισμένη μορφή ποιήσεως, αλλά παρουσιάζει μάλιστα τον ίδιο τον εαυτό του ως δημιουργό μιας νέας μορφής ποιήσεως, της φιλοσοφικής, μέσω μιας μορφής διαλεκτικής δραματουργίας, όπως θα δούμε λεπτομερώς.
Κατά ανάλογο τρόπο, ο Πλάτων ασκεί οξεία πολεμική εναντίον των «μύθων», ιδίως εναντίον εκείνων του Ομήρου και του Ησιόδου και γενικότερα εναντίον εκείνων που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε «προφιλοσοφικούς» μύθους· συγχρόνως όμως ανακτά τον ίδιο τον μύθο, επαναθεμελιώνοντάς τον σε ένα νέο επίπεδο, μέσα σε μια δυναμική συνέργεια με τον λόγον.
Μάλιστα, θα δούμε ότι στον Πλάτωνα ο μύθος, ακριβώς μέσα στη συνέργειά του με τον λόγον, αποκτά πραγματικά εξαιρετική εμβέλεια. Ο Πλάτων θεωρεί ακόμη και το μεγαλύτερο έργο του, δηλαδή την Πολιτεία, καθώς και γενικότερα όλα τα συγγράμματά του, υπό μία ορισμένη έννοια, ως έναν «μύθο»· και το δηλώνει με αδιαμφισβήτητη σαφήνεια, αντίθετα προς ό,τι εξακολουθούν να πιστεύουν πολλοί.
Ο Havelock, επιπλέον, προκειμένου να εξηγήσει την επανάσταση που πραγματοποίησε ο Πλάτων, επικέντρωσε την προσοχή του στην έννοια της «αφαιρέσεως»: απέναντι στην «αναπαράσταση εικόνων και μύθων» της παραδοσιακής κουλτούρας, η οποία θεμελιωνόταν στην ποιητική μίμηση, ο Πλάτων θα είχε αντιπαραθέσει τη «νόηση εννοιών», η οποία στηρίζεται ακριβώς στην αφαιρετική δραστηριότητα του ανθρώπινου νου.
Όπως όμως θα δούμε, για τον Πλάτωνα και για τους αρχαίους στοχαστές η «αφαίρεση» έχει εντελώς διαφορετική σημασία από εκείνη που προσέλαβε ο όρος αυτός από τη νεότερη εποχή και εξής, όπως αντιθέτως πιστεύει ο Havelock.
Πράγματι, σε ολόκληρο το δεύτερο μισό του βιβλίου του, ο Havelock αποδεικνύεται θύμα —και μαζί του όχι λίγοι μελετητές— προκαταλήψεων που χαρακτηρίζουν ορισμένες μορφές της νεότερης «επιστημονιστικής» νοοτροπίας, οι οποίες είναι πλέον παρωχημένες. Με αυτές τις προκαταλήψεις συνδέεται μια ολόκληρη σειρά προϋποθέσεων, οι οποίες από ιστορική άποψη δεν μπορούν πλέον να υποστηριχθούν, όπως θα δούμε.
Όπως όμως έλεγα παραπάνω, η βασική θέση του βιβλίου του Havelock καθιστά τελικά δυνατή την ακριβή κατανόηση των λόγων για τους οποίους ο Πλάτων, κατά την κορύφωση μιας πολιτισμικής επαναστάσεως κοσμοϊστορικής εμβέλειας, θεώρησε αναγκαίο να κλείσει οριστικά τους λογαριασμούς του με την ποιητική-μιμητική κουλτούρα, η οποία ήταν κατεξοχήν η «ομηρική», προκειμένου να επιβάλει τη νέα μορφή «φιλοσοφικής» κουλτούρας.
Μόνο που το επαναστατικό novum που προτείνει ο Πλάτων αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετο και πλούσιο από όσο αφήνουν να φανεί τα κριτήρια που εμπνέονται από μια αναγωγιστική «επιστημονιστική» κουλτούρα και τα οποία ακολουθούν ο Havelock και άλλοι.
Γι’ αυτό επέμεινα ιδιαίτερα στη συνοχή και στην εμβέλεια των καινοτομιών που εισήγαγε ο Πλάτων, συνοδεύοντας τους ισχυρισμούς μου και με λεπτομερή τεκμηρίωση.
Πρέπει, επομένως, να θεωρήσουμε ορθή τη βασική θέση του Havelock: εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τα σύνθετα μηνύματα του Πλάτωνα, πρέπει να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε με τον κατάλληλο τρόπο εκείνη την ιδιαίτερη επαναστατική ιστορική στιγμή μέσα στην οποία τοποθετείται· μάλιστα, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι σε αυτή την επανάσταση, όπως έλεγα, εκείνος διαδραμάτισε ρόλο εξαιρετικής σημασίας.
Πράγματι, η πολιτισμική επανάσταση κατά την οποία η γραφή επιτυγχάνει την οριστική νίκη επί του πολιτισμού της προφορικότητας εκτυλίσσεται, στις σημαντικότερες φάσεις της, κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 5ου αιώνα και ιδίως κατά το πρώτο μισό του 4ου αιώνα π.Χ.
Ο Πλάτων γεννήθηκε το 427 και πέθανε το 347 π.Χ. Επομένως, το χρονολογικό τόξο της ζωής του συμπίπτει ακριβώς με τη χρονική περίοδο κατά την οποία αναπτύχθηκε και ολοκληρώθηκε εκείνη η ριζική μεταβολή της τεχνολογίας της επικοινωνίας.
Κατά την άποψή μου, όμως, οι παράμετροι στις οποίες πρέπει να αναφερθούμε, προκειμένου να κατανοήσουμε εκείνη την πολιτισμική επανάσταση, καθώς και το μέγεθος και τον ρόλο του Πλάτωνα ως ενός από τους κυριότερους πρωταγωνιστές της, συμπίπτουν μόνο εν μέρει με τις παραμέτρους που προσδιόρισε ο Havelock.
Κύριος σκοπός αυτού του βιβλίου μου, το οποίο αποτελεί πλέον καρπό περισσότερων από σαράντα ετών πλατωνικών μελετών, είναι να προσφέρει ορισμένες συμβολές για τη διόρθωση εκείνων των παραμέτρων και να ανασυγκροτήσει τα χαρακτηριστικά του Πλάτωνα ως «συγγραφέα», ως «ποιητή» και ως «μυθοπλάστη», πέρα από την ιδιότητά του ως «στοχαστή».
Πρόκειται για χαρακτηριστικά πολύ πλουσιότερα και πολυπλοκότερα από όσο πιστεύουν πολλοί, τα οποία δεν έχουν το όμοιό τους.
Έχω πράγματι τη σταθερή πεποίθηση ότι, όπως υποστηρίζει ο Reinach, ο Πλάτων είναι «ο μεγαλύτερος φιλόσοφος απολύτως» που εμφανίστηκε έως σήμερα επάνω στη γη, και ότι το έργο εκείνου που θέλει να τον κατανοήσει και να τον καταστήσει κατανοητό στους άλλους, μολονότι προσεγγίζει ολοένα περισσότερο την Αλήθεια, δεν μπορεί ποτέ να ολοκληρωθεί.
Συνεχίζεται με:
Ι
Ορισμένες εισαγωγικές παρατηρήσεις
Μια επανάσταση κοσμοϊστορικής εμβέλειας στον ελληνικό πολιτισμό
Ο Πλάτων στην τελική φάση της συγκρούσεως του νέου πολιτισμού της γραφής με την παραδοσιακή κουλτούρα της προφορικότητας
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου