Η θέση των θεολόγων της ρωσικής Διασποράς για το έργο του αρχιμανδρίτη Σεργίου Στραγκορόντσκι Η ορθόδοξη διδασκαλία περί σωτηρίας
Διαμορφώθηκαν οι εξής στάσεις:
Σημαντικό έργο, αλλά μονομερές
Ο Φλωρόφσκυ το εξετάζει στις Οδούς της ρωσικής θεολογίας, μέρος Β΄, κεφ. VII, §11. Η κρίση του είναι σαφώς διττή.
Αναγνωρίζει στον Σέργιο τρεις μεγάλες αρετές:
Απέδειξε πειστικά ότι η μακαριότητα δεν αποτελεί εξωτερική αμοιβή της αρετής· η σωτηρία είναι η ίδια η τελείωση και η ζωή εν Θεώ.
Περιέγραψε ορθά την εσωτερική μεταστροφή του ανθρώπου από την αμαρτία προς τον Θεό.
Επιχείρησε να θεολογήσει από την εμπειρία της πνευματικής ζωής και στράφηκε εκ νέου προς τους Πατέρες.
Γράφει χαρακτηριστικά ότι ο Σέργιος έδειξε πολύ πειστικά «την ταυτότητα της μακαριότητας και της αρετής, της σωτηρίας και της τελειώσεως».
Αλλά αμέσως προσθέτει:
«Η αντικειμενική πλευρά της διαδικασίας μένει υπερβολικά στη σκιά».
Με την «αντικειμενική πλευρά» εννοεί όσα έχει ήδη πραγματοποιήσει ο ίδιος ο Χριστός: Ενανθρώπηση, Σταυρό, Ανάσταση, νίκη κατά του θανάτου, ίδρυση της Εκκλησίας και μυστηριακή μετάδοση της χάριτος.
Κατά τον Φλωρόφσκυ, στον Σέργιο δημιουργείται η εντύπωση ότι:
το αποφασιστικό γεγονός στο βάπτισμα είναι η ηθική μεταστροφή του ανθρώπου·
η ελεύθερη απόφαση προηγείται και η χάρη απλώς τη στερεώνει·
η ουσία του μυστηρίου σχεδόν ταυτίζεται με την ενίσχυση της προθυμίας προς το αγαθό.
Η βαθύτερη ένστασή του είναι ότι ο Σέργιος ανάγει ολόκληρη την πατερική θεολογία σε μία ασκητική που ερμηνεύεται ψυχολογικά. Οι Πατέρες όμως, λέει ο Φλωρόφσκυ, δεν έχουν μόνο ασκητική ψυχολογία αλλά και «μεταφυσικό ρεαλισμό»: πραγματική ανακαίνιση της ανθρώπινης φύσεως, αντικειμενική ενέργεια της χάριτος, Εκκλησία και μυστήρια.
Γι’ αυτό καταλήγει:
«Η δογματική δεν μπορεί να αντικατασταθεί από την ασκητική ούτε να διαλυθεί μέσα σ’ αυτήν».
Και ακόμη πιο αυστηρά: η ρωσική σχολή του «ηθικού μονισμού» αποτελούσε και η ίδια «αντήχηση δυτικών θεολογικών διαθέσεων», επειδή παρέμενε υπερβολικά προσηλωμένη στο δυτικό πρόβλημα της δικαιώσεως. Δηλαδή ο Σέργιος θέλησε να ξεπεράσει τη Δύση, αλλά, κατά τον Φλωρόφσκυ, εξακολούθησε να θέτει το ερώτημα μέσα στους όρους της δυτικής διαμάχης περί δικαιώσεως. Ολόκληρο το σχετικό χωρίο του Φλωρόφσκυ.
Επομένως, η θέση του Φλωρόφσκυ είναι:
Ναι στην απόρριψη του εξωτερικού νομικισμού· όχι στη μετατροπή της σωτηρίας σε υποκειμενική ηθική μεταβολή.
2. Μητροπολίτης Αντώνιος Χραποβίτσκι: η θετική πρόσληψη
Ο Αντώνιος Χραποβίτσκι —μετέπειτα πρώτος επικεφαλής της Ρωσικής Εκκλησίας της Διασποράς— υπήρξε δάσκαλος και πνευματικός συγγενής του Σεργίου. Η διατριβή του Σεργίου αναπτύχθηκε μέσα στο θεολογικό περιβάλλον του Αντωνίου.
Στην επίσημη κρίση του το 1895 ο Αντώνιος χαρακτηρίζει το έργο:
«εξαιρετικό»,
πρωτότυπο,
θεμελιωμένο σε πολυετή μελέτη των Πατέρων,
ικανό να αποκαλύψει την πρόσμειξη του ρωμαϊκού δικαίου στη λατινική θεολογία.
Θεώρησε ότι ο Σέργιος έδειξε σωστά πως τόσο ο Καθολικισμός όσο και ο Προτεσταντισμός χωρίζουν την αρετή από τη μακαριότητα: η αρετή γίνεται όρος για την απόκτηση μιας εξωτερικής ανταμοιβής. Αντίθετα, στην Ορθοδοξία η αγαθή ζωή και η μακαριότητα συμπίπτουν, διότι και οι δύο είναι κοινωνία με τον Θεό. Η πλήρης κρίση του Αντωνίου και του καθηγητή Σοκόλοφ.
Ο Αντώνιος ανέπτυξε αργότερα αυτή τη γραμμή στον λεγόμενο «ηθικό μονισμό». Ωστόσο, η δική του θεωρία προχώρησε ακόμη περισσότερο προς τον ψυχολογισμό — ιδίως με την έμφαση στη συμπάσχουσα αγάπη του Χριστού στη Γεθσημανή. Ακριβώς γι’ αυτό ο Φλωρόφσκυ τοποθετεί τον Σέργιο πλησιέστερα στον Αντώνιο, αλλά θεωρεί ότι και οι δύο δεν κατόρθωσαν να δώσουν πλήρη θεολογική σύνθεση.
3. Αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ Σόμπολεφ: οξεία απόρριψη
Η αυστηρότερη αντίδραση μέσα στη Διασπορά προήλθε από τον αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ Σόμπολεφ, ο οποίος ζούσε στη Βουλγαρία και τότε ανήκε στη Ρωσική Εκκλησία της Διασποράς.
Στο βιβλίο του Искажение православной истины в русской богословской мысли — Η παραμόρφωση της ορθόδοξης αλήθειας στη ρωσική θεολογική σκέψη, Σόφια 1943 — αφιέρωσε ειδικό κεφάλαιο στο έργο του Σεργίου.
Οι βασικές αντιρρήσεις του ήταν:
Ο Σέργιος δεν απορρίπτει μόνο τον δυτικό νομικισμό, αλλά σχεδόν κάθε «δικαιικό» ή δικανικό στοιχείο στις σχέσεις Θεού και ανθρώπου.
Υποβαθμίζει τον εξιλαστήριο και θυσιαστικό χαρακτήρα του Σταυρού.
Ερμηνεύει επιλεκτικά τα πατερικά χωρία υπό το φως της δικής του θεωρίας.
Θεωρεί ως κανονικό κίνητρο μόνο την ανιδιοτελή αγάπη προς τον Θεό, ενώ οι Πατέρες αναγνωρίζουν και βαθμίδες: φόβο της κολάσεως, προσδοκία της ανταμοιβής και, στην κορυφή, υιική αγάπη.
Υπερτονίζει την ανθρώπινη ηθική απόφαση εις βάρος της προηγούμενης και ενεργού χάριτος.
Ο Σεραφείμ έφθασε στην πολύ αυστηρή διατύπωση ότι η θεωρία του Σεργίου δεν είναι πραγματικά η διδασκαλία της Γραφής και των Πατέρων, αλλά προσωπική κατασκευή του συγγραφέα. Το βιβλίο του Σεραφείμ Σόμπολεφ· αναλυτική μελέτη της αντιπαράθεσης.
Πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι η απόλυτη απόρριψη του Σεραφείμ συνδεόταν και με την εκκλησιαστική σύγκρουση της Διασποράς με τον μητροπολίτη Σέργιο μετά τη Διακήρυξη του 1927. Αυτό δεν ακυρώνει τα θεολογικά επιχειρήματά του, αλλά εξηγεί εν μέρει τη σφοδρότητα της κρίσεως.
4. Βλαδίμηρος Λόσσκι: όχι άμεση κριτική, αλλά ουσιαστική υπέρβαση
Δεν εντόπισα στα βασικά έργα του Λόσσκι εκτενή, άμεση εξέταση της διατριβής του Σεργίου. Ωστόσο, η δική του πραγματεία «Λύτρωση και θέωση» μπορεί να διαβαστεί ως ακριβώς η σύνθεση που έλειπε από τον Σέργιο.
Ο Λόσσκι συμφωνεί ότι η ανσελμική θεωρία της ικανοποιήσεως δεν εξαντλεί το μυστήριο της σωτηρίας. Δεν απορρίπτει όμως τη νομική εικόνα ως εντελώς ψευδή. Τη θεωρεί μία βιβλική εικόνα ανάμεσα σε άλλες:
λύτρο, θυσία, θεραπεία, νίκη κατά του θανάτου, απελευθέρωση, ανακαίνιση της φύσεως.
Το σφάλμα του Ανσέλμου, κατά τον Λόσσκι, δεν ήταν ότι χρησιμοποίησε τη νομική εικόνα, αλλά ότι την απομόνωσε και τη μετέτρεψε σε πλήρη, ορθολογική εξήγηση της σωτηρίας.
Ταυτόχρονα, ο Λόσσκι αποφεύγει και τον υποκειμενισμό: η σωτηρία έχει «απόλυτα αντικειμενική» χριστολογική και μυστηριακή βάση — η ανθρώπινη φύση αποκαθίσταται πραγματικά στον Χριστό. Η προσωπική οικείωση πραγματοποιείται εν Αγίω Πνεύματι και οδηγεί στη θέωση. Βλαδίμηρος Λόσσκι, «Λύτρωση και θέωση».
5. Ιωάννης Μάγιεντορφ: περισσότερο θετική αποτίμηση
Ο Μάγιεντορφ είναι σαφώς ευμενέστερος. Στη Βυζαντινή θεολογία χαρακτηρίζει το βιβλίο του Σεργίου:
«έγκυρη πατερική μελέτη με πολυάριθμες αναφορές στους Βυζαντινούς θεολόγους»,
και συνοψίζει τη σημασία του ως «κριτική του δυτικού νομικισμού». Η βιβλιογραφική αποτίμηση του Μάγιεντορφ.
Σε άλλο έργο του εντάσσει τον Σέργιο και τον Αντώνιο στο μεγάλο ρωσικό κίνημα εναντίον του σχολαστικού ορθολογισμού και νομικισμού. Θεωρεί όμως ότι η τελική υπέρβαση αυτού του προβλήματος πραγματοποιήθηκε από τη νεοπατερική θεολογία — Φλωρόφσκυ, Λόσσκι, Στανιλοάε, Πόποβιτς — η οποία συνέδεσε τη σωτηρία με:
τη Χριστολογία, την Εκκλησία και την Ευχαριστία, τη συνέργεια χάριτος και ελευθερίας,
την πραγματική θέωση του ανθρώπου.
Η σχετική ιστορικοθεολογική τοποθέτηση του Μάγιεντορφ.
Συμπέρασμα
Το έργο του Σεργίου θεωρήθηκε από τη ρωσική Διασπορά συγχρόνως πρωτοποριακό και ανεπαρκές:
Αντώνιος Χραποβίτσκι: το υποδέχθηκε ως απελευθέρωση από τον δυτικό νομικισμό.
Φλωρόφσκυ: δέχθηκε την κριτική του νομικισμού, αλλά απέρριψε τον ηθικό ψυχολογισμό και την υποβάθμιση της αντικειμενικής σωτηριώδους πράξεως του Χριστού.
Σεραφείμ Σόμπολεφ: το θεώρησε σοβαρή παραμόρφωση της βιβλικής και πατερικής διδασκαλίας.
Λόσσκι και Μάγιεντορφ: διατήρησαν την αντινομικιστική του ώθηση, αλλά την ενέταξαν σε πληρέστερη χριστολογική, μυστηριακή και θεοποιητική σύνθεση.
Η χαρακτηριστικότερη διαφορά μπορεί να διατυπωθεί έτσι:
Για τον Σέργιο, το βάρος πέφτει κυρίως στο πώς μεταβάλλεται η ηθική διάθεση του ανθρώπου.
Για τον Φλωρόφσκυ και τη νεοπατερική σύνθεση, πρέπει πρώτα να φανεί τι πραγματικά συνέβη στην ανθρώπινη φύση εν Χριστώ και κατόπιν πώς ο άνθρωπος μετέχει ελεύθερα σ’ αυτή την πραγματικότητα.
Η ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ.
Η ΠΛΑΝΗ ΠΟΥ ΔΙΕΛΥΣΕ ΟΤΙ ΑΠΕΜΕΙΝΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΛΕΗΛΑΣΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ.
ΚΑΝΕΝΑΣ ΤΟΥΣ ΔΕΝ ΔΙΑΒΑΣΕ ΣΟΒΑΡΑ ΤΟΝ ΚΑΒΑΣΙΛΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΣΥΜΕΩΝ ΤΟΝ ΝΕΟ ΘΕΟΛΟΓΟ , ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΡΗΓΟΡΙΟ ΠΑΛΑΜΑ. ΕΤΣΙ ΚΑΝΟΥΝ ΛΟΓΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΕΣ ΤΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ.
Ο ΦΛΩΡΕΝΣΚΙ ΠΡΟΣΘΕΣΕ ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ.
"Θέλεις να αγαπάσαι από όλους, να αξιώνεσαι συγγνώμης και θεωρείς βαρύ και ανυπόφορον το να κατακρίνεσαι και μάλιστα ενώ έπταισες και λίγο; Αγάπα τότε και συ τους πάντες, να είσαι συγχωρητικός, άπεχε από την κατάκρισι, βλέποντας κάθε άνθρωπον σαν τον εαυτόν σου και έτσι να αποφασίζης και να ενεργής, με αυτήν την διάθεσι. «Τούτο γαρ έστι το θέλημα του Θεού» λέγει ο κορυφαίος των Αποστόλων Πέτρος, «αγαθοποιούντας φιμούν (να φιμώνουμε) την των αφρόνων ανθρώπων αγνωσίαν», εκείνων δηλαδή που μας εχθρεύονται ματαίως και δεν θέλουν να δώσουν σε άλλους εκείνα που επιθυμούν αυτοί να λαμβάνουν από άλλους.
Πράγματι πως δεν είναι άφρων όποιος, ενώ ανήκουμε όλοι στην ιδία φύσιν αυτός δεν αντιμετωπίζει το θέμα με τον ίδιον τρόπον, ούτε αποδίδει την ιδίαν κρίσι, μολονότι ενυπάρχουν σ΄ εμάς φυσικώς και η κρίσις αυτή και η θέλησις; Διότι στο να θέλωμε να αγαπώμεθα και να ευεργετούμεθα από όλους, όπως και από τον εαυτόν μας, είμεθα όλοι αυτοκίνητοι. Επομένως και το να θέλωμε να αγαθοποιούμε και να έχωμε καλήν διάθεσι προς όλους, όπως και προς τους εαυτούς μας, είναι έμφυτο σ΄ εμάς, επειδή όλοι έχουμε γίνει κατ΄ εικόνα του αγαθού.
Πράγματι πως δεν είναι άφρων όποιος, ενώ ανήκουμε όλοι στην ιδία φύσιν αυτός δεν αντιμετωπίζει το θέμα με τον ίδιον τρόπον, ούτε αποδίδει την ιδίαν κρίσι, μολονότι ενυπάρχουν σ΄ εμάς φυσικώς και η κρίσις αυτή και η θέλησις; Διότι στο να θέλωμε να αγαπώμεθα και να ευεργετούμεθα από όλους, όπως και από τον εαυτόν μας, είμεθα όλοι αυτοκίνητοι. Επομένως και το να θέλωμε να αγαθοποιούμε και να έχωμε καλήν διάθεσι προς όλους, όπως και προς τους εαυτούς μας, είναι έμφυτο σ΄ εμάς, επειδή όλοι έχουμε γίνει κατ΄ εικόνα του αγαθού.
Αλλά όταν εισήλθε μέσα μας και επληθύνθη η αμαρτία, την μεν προς τον εαυτόν μας αγάπη δεν την έσβεσε, αφού σε τίποτε δεν της εναντιώνεται, ενώ την προς αλλήλους αγάπην, ως κορυφήν των αρετών την κατέψυξε, την ηλλοίωσε και την αχρήστευσεν. Όθεν αυτός που ανακαινίζει την φύσι μας και την ανακαλεί προς την χάριν της εικόνος της, δίδοντας τους ιδικούς του νόμους κατά το προφητικόν, στις καρδίες μας, λέγει «καθώς θέλετε ίνα ποιώσιν υμίν οι άνθρωποι και υμείς ποιείτε αυτοίς ομοίως» και «ει αγαπάτε τους αγαπώντας υμάς, ποία υμίν χάρις εστί; και γαρ οι αμαρτωλοί τούτο ποιούσι· και εάν δανείζητε παρ΄ ων ελπίζετε απολαβείν, ποία υμίν χάρις εστί; Και γαρ αμαρτωλοί αμαρτωλοίς δανείζουσιν, ίνα απολάβωσι τα ίσα»."
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου