Οι μητροπόλεις της σκέψης κατά τον 13ο αιώνα - Οξφόρδη: η Φιλοσοφία και το φως (2)

 Συνέχεια από: Πέμπτη 30 Ιουνίου 2022

Αποσπάσματα από το 7ο κεφάλαιο του βιβλίου του Franco Alessio "Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας" από τις εκδόσεις ΤΡΑΥΛΟΣ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7

Οι μητροπόλεις της σκέψης κατά τον 13ο αιώνα

7.1 Οξφόρδη: η Φιλοσοφία και το φως (συνέχεια)

3) Ακριβώς αυτή η αντίληψη, κατά την οποία τη φυσική ύλη στο βάθος της τη διέπουν μαθηματικοί και γεωμετρικοί νόμοι, παρότρυνε τον Ρογήρο Βάκωνα να εξυμνήσει τα μαθηματικά, τη γεωμετρία και την οπτική, χαρακτηρίζοντάς τα «μεγάλες επιστήμες» χωρίς τις οποίες καμιά μορφή γνώσης δεν είναι δυνατή, και τον οδήγησε, επίσης, να δηλώσει ότι τα μαθηματικά είναι  «porta et clavis omnium scientiarum» (θύρα και κλειδί όλων των επιστημών), δηλαδή, το θεμέλιο κάθε επιστήμης στον πραγματικό κόσμο. 

Η εμπειρία

Η ίδια αντίληψη τον παρακίνησε να εξυμνήσει και μια άλλη «μεγάλη επιστήμη» εκείνη που προέρχεται από την άμεση εμπειρία, την εμπειρική επιστήμη (scientia experimentalis). Πραγματικά, αν οι νόμοι που διέπουν κάθε φυσικό γεγονός είναι γεωμετρικού τύπου, αν υπάρχουν αλλά και γίνονται ανενεργοί από τις βαθύτερες φυσικές διαδικασίες, και αν, τέλος, δεν βρίσκονται «έξω» και «πέρα» από το φυσικό γεγονός, τότε το συμπέρασμα που συνάγεται είναι ένα και μοναδικό, δεν έχουμε καμία δυνατότητα να γνωρίζουμε τον (οπτικό γεωμετρικό) νόμο οποιουδήποτε φυσικού-υλικού γεγονότος παρά μόνο παρατηρώντας, με τις αισθήσεις μας και άμεσα, το φυσικό αυτό σώμα, στο οποίο οι γεωμετρικοί νόμοι είναι «ενσαρκωμένοι». Την προαναφερθείσα φυσικότητα και σωματικότητα πρέπει να την εξετάσουμε άμεσα και να την αντιληφθούμε και με τις πέντε αισθήσεις μας, γιατί ακριβώς σ' αυτήν υπάρχει η «ψυχή» του φυσικού σώματος, όχι αλλού. Ο νόμος που επιδρά σ' αυτήν αναγνωρίζεται από τον νου, αλλά ο νους αναγνωρίζει νόμους (μαθηματικούς) που ενσαρκώνονται στον κόσμο των αισθήσεων (τον αισθητό), τον οποίο μόνο η άμεση και αισθητή εμπειρία μπορεί να αντιληφθεί. 

Μαθηματικά και εμπειρία

Έτσι, στη γνώση, σε κάθε μορφή γνώσης, η εμπειρία των αισθήσεων έχει πολύ μεγάλη βαρύτητα και ακριβώς την ίδια σπουδαιότητα με εκείνη της μαθηματικής γνώσης: στην εμπειρία δεν μπορούμε να γυρίσουμε την πλάτη μόνο και μόνο για να αποδεχτούμε έναν νου που «ενεργεί αφαιρετικά» και βρίσκεται πέρα από τις αισθήσεις. Ο νους δεν μπορεί με τίποτα να δράσει αφαιρετικά και να φυλακιστεί από την εμπειρία των αισθήσεων: είναι προσκολλημένος στις αισθήσεις, όπως ακριβώς ο νόμος που δρα από το εσωτερικό ενός φυσικού «γεγονότος»: αποτελεί μαζί μ' αυτό ενιαίο σώμα. Ο νους συγκλίνει με την αισθητή εμπειρία, η οποία προσδιορίζει μία φυσική έννοια με βάση τους νόμους που αναγνωρίζονται από τον νου μέσα στα δεδομένα της αισθητής εμπειρίας. Μ' αυτήν την ένδειξη της άμεσης εμπειρίας ως πηγής βεβαιότητας αισθητής, φυσικής για την πνευματική (μαθηματική) γνώση, η ροπή της Οξφόρδης στα μαθηματικά συγκλίνει με έναν εμπειρισμό εξίσου αξιοσημείωτου «sine experientia nihil sciri potest», δηλαδή, χωρίς την εμπειρία κανείς δεν μπορεί να μάθει. Κατά λέξη το λατινικό χωρίο σημαίνει το εξής: χωρίς την εμπειρία τίποτα δεν μπορεί να γνωσθεί (να μάθει κανείς πραγματικά). Αυτό το απόσπασμα σώζεται και ως εξής: sine experienta nihil sufficienter scriri potest, που σημαίνει ότι δεν υπάρχει γνώση (επάρκεια γνώσης) χωρίς την εμπειρία.[ΤΟ ΕΓΚΛΗΜΑ;]

Έτσι, μαθηματικά και εμπειρία, παραγωγή (μαθηματική) και αίσθηση (εμπειρική), αλληλοσυνδέονται. Το λεπτό σημείο είναι το εξής η (μαθηματική) παραγωγή πρέπει στο τέλος να τείνει προς την αίσθηση (εμπειρική) και να διεισδύσει σ' αυτή. Από πού, όμως, πρέπει να ξεκινήσει; Αν είναι σαφές το πού πρέπει να φτάσει, πρέπει να αποσαφηνιστεί και το από πού πρέπει να ξεκινήσει η (μαθηματική) παραγωγή και πού θα βρει το πρώτο της θεμέλιο. 

Εσωτερική εμπειρία των αρχών

Για τον Ρογήρο Βάκωνα, όπως και για τον Ροβέρτο από το Λίνκολν (και σύμφωνα με τις απόψεις του Αυγουστίνου), το σημείο εκκίνησης των μαθηματικών συμπερασμάτων που ξετυλίγονται σιγά σιγά ώσπου να συγκλίνουν με την εμπειρία των αισθήσεων - αποτελείται από «πρώτες αρχές» που δίνονται ενορατικά από τον νου μέσα σε μια άλλη μορφή εμπειρίας, την «εσωτερική» της ανθρώπινης ψυχής, η οποία διαφέρει εντελώς από την «εξωτερική» (αισθητή εμπειρία)[ΠΟΙΟ ΧΟΝΤΡΗ ΑΝΤΙΦΑΣΗ ΔΥΣΚΟΛΟ ΝΑ ΒΡΕΘΕΙ]. Εξαιτίας της πρωταρχικής αντίληψης της Ποσότητας, μίας, δηλαδή, άμεσης «θεώρησης» εκ μερους της ψυχής της ιδέας της Ποσότητας, μπορεί να ξετυλιχθεί όλο το παραγωγικό οικοδόμημα των μαθηματικών και, κατ' επέκταση, των μαθηματικών επιστημών. Αυτή η μη αισθητή αλλά «εσωτερική εμπειρία» αποτελεί το βασικό θεμέλιο και το σημείο εκκίνησης των μαθηματικών, της γεωμετρίας και όλων των επιστημών. Η «εσωτερική εμπειρία», στην οποία εμφανίζεται ξαφνικά η ενόραση της βασικής ιδέας όλης της γνώσης, είναι, ακριβώς, η «εσωτερική εμπειρία για την οποία μιλούσε ο Αυγουστίνος. Μέσα σ' αυτή, δίνεται απευθείας η «veritas in interiore homine», η αλήθεια, δηλαδή, στο εσωτερικό του ανθρώπου, που συνιστά το θεμέλιο κάθε μορφής γνώσης. 

Αυγουστινισμός

Ο υλισμός και ο εμπειρισμός των καθηγητών της Οξφόρδης αποκαλύπτουν την αληθινή πηγή τους: την auctoritas του Ιερού Αυγουστίνου και την traditio (παράδοση) του φιλοσοφικού αυγουστινισμού που δεν έσβησε ποτέ στο πέρασμα των αιώνων. Σύμφωνα με τον αυγουστινισμό, που οι καθηγητές της Οξφόρδης επαναφέρουν στο προσκήνιο και τον συνεχίζουν, μέσα στα (αόρατα) βάθη της ψυχής βρίσκονται οι «illuminationes», οι πρώτες αρχές της γνώσης (Σημ.: illuminatio είναι ο φωτισμός. Εδώ, στον Roger Bacon, πρόκειται συγκεκριμένα για θείο φωτισμό) από τις οποίες είναι δυνατή η επίτευξη της πραγματικής, της παραγωγικό-μαθηματικής και της παρατηρησιακής γνώσης για τον (αόρατο) κόσμο, δηλαδή, για τη μαθηματική «ψυχή» του πραγματικού κόσμου.

Άρα, το πλαίσιο είναι σχεδόν πλήρες. Μέσα στην ψυχή, ο Θεός φωτίζει την αρχή με βάση την οποία τα Μαθηματικά και οι τέσσερις επιστήμες του Quadrivium προσφέρουν αρχές σ' όλη την πυραμίδα των επιστημών. Οι αρχές έχουν ως βάση για τη βεβαιότητά τους την εμπειρία των αισθήσεων, η οποία επιτρέπει την απόκτηση της φυσικής υπόστασης (σωματικότητας) των γεγονότων, των οποίων «ψυχή» είναι ένας νόμος μαθηματικό-γεωμετρικο-οπτικού τύπου. Από την ψυχή του ανθρώπου, όπως από ένα φωτεινό κέντρο αντανακλώμενο από το Θείο Φως, αναπηδούν ακτίνες που φωτίζουν το βάθος της μαθηματικό-γεωμετρικής «ψυχής» του υλικού κόσμου, του οποίου η ουσία «είναι το φως και μόνο το φως».

4) Το πλαίσιο των ιδεών των magistri της Οξφόρδης συμπληρώνεται με άλλα δύο θέματα, για τα οποία ο Ρογήρος Βάκων επέμεινε με προφητική έμφαση και στα οποία εμφανίζονται οι έμμεσοι απόηχοι των απόψεων του Γιοακίμ ντα Φιόρε καθώς και ο άμεσος απόηχος του φραγκισκανισμού,

Πρώτο θέμα: η γνώση που προσπαθεί να αποκτήσει ο άνθρωπος εἰναι στην πραγματικότητα συγκεντρωμένη στην Αγία Γραφή. Ο Θεός αποκάλυψε στους προφήτες και τους Πατριάρχες, αλλά και μέσα στην Αποκάλυψη, όλη τη γνώση. Μία και μοναδική Sapientia (Σοφία, φρόνηση) δόθηκε από τον μοναδικό Θεό στη μοναδική ανθρωπότητα για έναν μοναδικό σκοπό. Επομένως, η γνώση, η αλήθεια και η σοφία είναι αρχαιότερες του ανθρώπινου γένους, υπάρχουν πριν από αυτό, αλλά ο Θεός, μέσα στον χρόνο, το αποκάλυψε σιγά σιγά στους ανθρώπους. [ΓΙ' ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΜΑΣ ΜΙΛΗΣΕ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ Ο κ. ΞΙΩΝΗΣ. ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΕΑ ΠΡΟΦΗΤΕΙΑ ΠΟΥ ΓΕΝΝΗΣΕ Ο κ. ΤΣΟΜΠΑΝΙΔΗΣ, ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΓΚΑΙΑ ΑΓΑΠΗ]

Φιλοσοφία και Βίβλος

Όπως οι σύγχρονοι εκκλησιαστικοί πολιτικοί θεωρητικοί προσπαθούσαν να αποκαταστήσουν εκ νέου τον αρχαίο (πολιτικό) αυγουστινισμό για τον οποίο «omnis potestas est a Deo», δηλαδή, κάθε εξουσία απορρέει από τον Θεό, έτσι και ο Ρογήρος Βάκων διακηρύσσει ότι «omnis sapientia est a Deo», δηλαδή, ότι «όλη η γνώση προέρχεται από τον Θεό». Αυτό υποδεικνύει ένα και μοναδικό καθήκον για τη φιλοσοφία, έστω κι αν υπερβαίνει τα όριά της: όχι το καθήκον να γνωρίσει «καινούργιες αλήθειες», αλλά να αναγνωρίσει την αλήθεια που υπήρχε πριν από τους ανθρώπους και να διεισδύσει (μέσα από τους συγκλίνοντες δρόμους των μαθηματικών και των συναφών επιστημών, καθώς και των επιστημών που απαιτούν παρατήρηση) στην άπειρη γνώση που περιέχεται στα Ιερά Κείμενα. Από τη μια πλευρά, πρόκειται για προσπάθεια να καταστεί σαφές το στοιχείο που είναι συμπυκνωμένο στα Κείμενα, «όπως σε μια κλειστή γροθιά» –και με την έννοια αυτή, η φιλοσοφία αποτελεί εξήγηση της Γραφής–, ενώ, από την άλλη, πρέπει κανείς να φτάσει στα βάθη της Αγίας Γραφής, που είναι απύθμενα - και με την έννοια αυτή, η φιλοσοφία αποτελεί διείσδυση χωρίς τέλος στη Γραφή. Με βάση την παραπάνω άποψη, η καταγγελία της «αμάθειας» από τον Βάκωνα των σύγχρονών του φιλοσοφούντων είτε των αριστοτελιζόντων Δομινικανών, είτε των αριστοτελικών νατουραλιστών είναι βαρυσήμαντη. Ακολουθώντας διαφορετικούς δρόμους, οι φιλοσοφίες αυτές ξέχασαν το πραγματικό φιλοσοφικό τους καθήκον. Οι Δομινικανοί magistri της Θεολογίας, όπως και οι magistri των artes που είχαν διαποτιστεί από τον νατουραλισμό, αξιοποιούν περισσότερο τα ελαττώματα παρά τις αληθινές αρετές της φιλοσοφίας. Κατά βάθος, διακατέχονται από έπαρση που τους κάνει να ξεχνούν ότι «omnis sapientia est a Deo» και ότι δεν υπάρχει ούτε αλήθεια ούτε γνώση έξω από την Αγία Γραφή. 

Οι ρίζες του λάθους και των ελαττωμάτων

Έτσι εξηγείται το πώς, τυφλωμένοι από την έπαρση, μαθαίνουν να ακολουθούν «ψεύτικες και ανάξιες» auctoritates, καθαρά ανθρώπινες, αντί να ακολουθούν, κυρίως και αποκλειστικά, τη μοναδική Auctoritas της Αγίας Γραφής. Με τον τρόπο αυτό προάγονται αυθαίρετα, από μόνοι τους, σε auctoritates, ενώ δεν είναι παρά magistri. Προάγουν σε ιερούς νόμους τις απλές τους συνήθειες, και, έχοντας απωλέσει τον κανόνα της Αγίας Γραφής, επιβάλλουν τις απλές συνήθειες που επικράτησαν ως ιερούς κανόνες. Στο σημείο αυτό, ο «όχλος των magistri» (vulgus studentium: όχλος σπουδαζόντων) το μόνο που κάνει είναι να αντανακλά στο Πανεπιστήμιο και την πολιτιστική ζωή τα ευρέως διαδεδομένα ελαττώματα και σφάλματα στα οποία έχει βυθιστεί ολόκληρη η κοινωνία. Ο επιστημονικό-πολιτισμικός εκφυλισμός και ο εκφυλισμός της κοινωνικής ζωής ήταν έννοιες αλληλέγγυες και αλληλένδετες. Τόσο στην κουλτούρα, όσο και στη ζωή, είτε σε ομαδικό, είτε σε ατομικό επίπεδο, αποκαλύπτονται οι συνέπειές του προπατορικού Αμαρτήματος, οι οποίες αποδεικνύονται όλο και πιο βεβαρημένες από καινούργιες μορφές ομαδικού εκφυλισμού: πρόκειται για ανατροπές στην ιεραρχία των αξιών, οι οποίες επιβλήθηκαν από τον εγωισμό των ατόμων και των ομάδων. Αυτή η έπαρση κι αυτός ο εγωκεντρικός πόθος –ατομικός και ομαδικός– καταξιώνουν ψεύτικες και ανάξιες παραδόσεις, αντικαθιστούν τον Λόγο του Θεού με άλλες συνήθειες και έθιμα και λατρεύουν με βιβλική αφοσίωση «χρυσούς μόσχους» αντί των Δέκα εντολών του Νόμου. 

Ή «Μεταρρύθμιση» ή Αντίχριστος.

Ο Βάκων δεν διστάζει, αντιμέτωπος με αυτές τις εξελίξεις, να τις χαρακτηρίσει σημάδια επικείμενης καταστροφικής κρίσης του χριστιανικού κόσμου στη Δύση και της προσεχούς έλευσης του Αντίχριστου, ο οποίος ήδη έκανε την απειλητική εμφάνισή του με την προέλαση των Ταρτάρων μέχρι τις ανατολικές ακτές της Αδριατικής. Για τον Ρογήρο, ο 13ος αιώνας έχει ευτελιστεί σε επίπεδο κουλτούρας και ζωής και είναι η εποχή (aetas decrepita: υπέργηρη εποχή) για την οποία μιλούσε ο Γιοακίμ από το Φιόρε. Ταυτοχρόνως, όλα αυτά αποτελούν σημάδια για επείγουσα και απαραίτητη Reformatio, (Μεταρρύθμιση) της πολιτισμικής ζωής, του Πανεπιστημίου, της Εκκλησίας και της χριστιανικής κοινωνίας: Πράγματι, οι καιροί έχουν ωριμάσει, γιατί ο πάπας, τον οποίο προανήγγειλε ο Γιοακίμ, μεταρρύθμισε ριζικά το Πανεπιστήμιο, την Εκκλησία και την κοινωνία των πιστών. (Προφανώς είναι ο Κλήμης Δ', ο οποίος εκτιμούσε τον Βάκωνα και μάλιστα ζήτησε αντίγραφα των έργων του. Πριν από το 1265, όταν ο Κλήμης Δ' ανέβηκε στον παπικό θρόνο, ο Ρογήρος Βάκων κατηγορούνταν ως αιρετικός. Μετά την ενθρόνιση του συγκεκριμένου πάπα, τα πράγματα άλλαξαν προς το καλύτερο για τον Ρογήρο Βάκωνα). Το δίλημμα είναι μεγάλο και κομβικής σημασίας: ή θα πετύχει η ριζική Reformatio, ή θα επικρατήσει ο Αντίχριστος. Η πιθανότητα μιας «Τρίτης Εποχής» (aetas nova: Νέα Εποχή. Κατά τον Γιοακίμ, οι δύο διαθήκες της Αγίας Γραφής αντιστοιχούν στις δύο φάσεις-εποχές της Ιστορίας, δηλαδή, στην πρώτη και τη δεύτερη έλευση του Kυρίου), όπως αυτή που ανήγγειλε ο Γιοακίμ, παίρνει δύο διαστάσεις; μπορεί να είναι εκείνη του Πνεύματος αλλά χωρίς Reformatio, ή μπορεί να είναι –το πιθανότερο– εκείνη του Αντίχριστου, του κακού και του θανάτου, ως κατάληξη της Ιστορίας.

Το πρακτικό τέλος της «φιλοσοφίας»

Φαίνεται, λοιπόν, ξεκάθαρα ποιο είναι το πραγματικό καθήκον και ο σκοπός της φιλοσοφίας, της γνώσης και της παιδείας. Εξετάζοντας το καθήκον αυτό, θα δούμε ότι για τον Ρογήρο Βάκωνα τα αίτια της ευτελισμένης ζωής και της κατεστραμμένης πραγματικότητας, που περιέγραφε ο Γιοακίμ, συμπλέκονται, έως έναν βαθμό, με τον φραγκισκανισμό. Η φιλοσοφία είναι κατά βάση γνώση φιλολογική, ενώ βασίζεται, επιπλέον, στην παρατήρηση και στη μαθηματική σκέψη. Αυτή η τριαδικότητα που υπάρχει στη βάση όλων των μορφών γνώσης έχει, ωστόσο, ένα καθήκον και σκοπό, που υπερβαίνουν ακόμα και την ίδια τη γνώση ως καθαρή θεωρία. Ο σκοπός στον οποίο ολόκληρη η γνώση, αλλά και κάθε τομέας της, αποβλέπουν δεν είναι η καθαρή γνώση, αλλά εκείνη που μετατρέπεται σε ιερό καθήκον με πρακτικούς και οικουμενικούς στόχους. Η ηθική ζωή κάθε ανθρώπου και η, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο, επαναζωογόνηση των ιερών θεσμών της Εκκλησίας καθώς και των μη θρησκευτικών θεσμών (βασίλεια, σωματεία) αποτελούν το αληθινό, πολύπλοκο καθήκον-σκοπό, τον χώρο της δράσης της Αγίας Γραφής, δηλαδή, της αυθεντικής φιλοσοφίας. Έσχατο καθήκον είναι η επαναφορά του πολύπλοκου κόσμου των ανθρώπων και των θεσμών στους κόλπους του άπειρου Θείου Λόγου, από τον οποίο φαίνονται ότι όλοι απομακρύνονται. Επομένως, η ζωή συνιστά το σκοπό της γνώσης: η ζωή όλων, καθενός από μας, των θεσμών. Πρέπει, συνεπώς να καλλιεργείται η γνώση τόσο περισσότερο, όσο σαφέστερο είναι ότι αυτή η πολύπλοκη ζωή έχει βρει στο Ευαγγέλιο τον υπέρτατο σκοπό της και τον απόλυτο Κανόνα της. Ωστόσο, η επικέντρωση των Φραγκισκανών αποκλειστικά στο Ευαγγέλιο, με ταυτόχρονο παραμερισμό της Φιλοσοφίας, υπέδειξε στον magister της Οξφόρδης κάτι διαφορετικό: ότι το καθήκον της γνώσης είναι τόσο σημαντικό, μόνο επειδή συνιστά το υψηλότερο όργανο που μας βοηθά να εφαρμόσουμε το σχέδιο ζωής που διδάσκει το Ευαγγέλιο. Με τον Άγιο Φραγκίσκο, ο Ρογήρος Βάκων γύρισε τις πλάτες στον Αριστοτέλη που ταύτιζε τη γνώση με τον έσχατο και αποκλειστικό σκοπό. 

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

Οι μητροπόλεις της σκέψης κατά τον 13ο αιώνα - Οξφόρδη: η Φιλοσοφία και το φως

Αποσπάσματα από το 7ο κεφάλαιο του βιβλίου του Franco Alessio "Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας" από τις εκδόσεις ΤΡΑΥΛΟΣ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7

Οι μητροπόλεις της σκέψης κατά τον 13ο αιώνα

7.1 Οξφόρδη: η Φιλοσοφία και το φως

Η «φιλοσοφία της Φύσης» είναι ένα από τα κυριότερα θέματα της σκέψης που ωριμάζει κατά τον 13ο αιώνα στο Studium (Στην πανεπιστημιακή σχολή, το σπουδαστήριο) της Οξφόρδης, με τον μεγάλο κληρικό και επίσκοπο Ροβέρτο από το Λίνκολν (†1253) και τον μεγάλο Φραγκισκανό Ρογήρο Βάκωνα (†1292;). Πάντως, η ερμηνεία της Οξφόρδης δεν αποτελεί νατουραλιστική αντίληψη της Φύσης, όπως εκείνη που διέπει τα επιστημονικά ενδιαφέροντα της ισλαμίζουσας αυτοκρατορικής αυλής στο Παλέρμο. Από την άλλη πλευρά, η φιλοσοφία της Φύσης στην Οξφόρδη είναι το μοναδικό επίκεντρο του φιλοσοφικού στοχασμού. Αντίθετα, η φιλοσοφία είναι συγχρόνως πολλά πράγματα και, κυρίως, συνδέεται στενά με μια ειδική θεολογία εμπνευσμένη από τον Φραγκισκανισμό, ο οποίος εμφανίζεται στην Αγγλία και την Οξφόρδη το 1228, τη χρονιά που αποβιβάστηκε στην Αγγλία ο μοναχός Ανιέλο από την Πίζα συνοδευόμενος από μια δωδεκάδα Φραγκισκανών από την Τοσκάνη.

1) Κάτω από το μεγάλο όνομα της Φιλοσοφίας οι magistri της Οξφόρδης -από τον Ροβέρτο από το Λίνκολν μέχρι τον Ρογήρο Βάκωνα- δείχνουν ιδιαίτερη αγάπη και προτίμηση σε συγκεκριμένες επιστήμες και auctoritates. Το πρώτο φιλοσοφικό χαρακτηριστικό της Οξφόρδης είναι το εξής: η Τριττύς (Τrivium) θεωρείται, γενικά, λιγότερο σημαντική από την Τετρακτύν (Quadrivium) και, επίσης, μέσα στο Trivium η πιο σημαντική τέχνη είναι η γραμματική. Με τον όρο αυτό, νοείται λιγότερο η «λατινική γραμματική» και περισσότερο η άμεση γνώση των ελληνικών και, ώς ένα σημείο, των εβραϊκών και των αραβικών. Απ’ αυτή την άποψη, οι δάσκαλοι της Οξφόρδης είναι «παιδιά» των άγγλων μεταφραστών του 12ου αιώνα -του Αδελάρδου του Μπαθ, του Ροβέρτου από το Τσέστερ, του Δανιήλ από το Μόρλεχ-, των οποίων εξακολούθησαν, με το δικό τους τρόπο, το έργο της ανακάλυψης κειμένων αρχαίων ελλήνων και μουσουλμάνων auctores.

Ροβέρτος από το Λίνκολν: Γνωστός, επίσης, και ως Ροβέρτος ο Μεγαλοφυής είναι ο πατέρας της φιλολογίας, των επιστημών, της φιλοσοφίας και της φραγκισκανίζουσας θεολογίας της Οξφόρδης. Γιος φτωχής οικογένειας του Στράντμπρουκ (Stradbrook), όπου γεννήθηκε το 1175, κληρικός και, επίσης, γραμματέας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης στις αρχές της λειτουργίας του. Στη συνέχεια, έγινε ο πρώτος «λέκτορας» στη σχολή των Φραγκισκανών της Οξφόρδης και από το 1235 έως το 1253 (έτος του θανάτου του) ήταν επίσκοπος του Λίνκολν.

Η διδασκαλία του, όπως και πολλά έργα του, έχει χροιά εγκυκλοπαιδική: μαθηματικά, φυσική, αστρονομία, φιλολογία (ελληνο-λατινική), αριστοτελική λογική (σχόλιο στα Αναλυτικά Ύστερα) και αριστοτελική φυσική (σχόλιο στα Φυσικά του Αριστοτέλη, δηλαδή, τα Φυσικής Ακροάσεως βιβλία του), καθώς επίσης και μελέτες για ένα νέο ημερολόγιο (Compotus), ιατρική και ποίηση. Ως επίσκοπος, αντιπροσωπεύει την αδιαλλαξία, την καλυμμένη όμως με γλυκύτητα, εναντίον της παπικής Κουρίας. Η στάση του αυτή, όχι τυχαία, συνοδεύεται από την αλληλεγγύη των Ευγενών που ήταν ενάντιοι στην τυραννία στην Αγγλία. Εκτός από τις μικρές φυσικομαθηματικές πραγματείες (De luce, De lineis), έγραψε ένα σχόλιο για τη Μυστική Θεολογία του Ψευδο-Διονύσιου, μετέφρασε τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη καθώς και πραγματείες αγρονομίας, και συνέθεσε ένα Compendium sphaerae (Επιτομή της ουράνιας σφαίρας) για την αστρονομία και ένα ποιητικό έργο, το Chateau d'Amour (To φρούριο, ο πύργος, της αγάπης).

Μεταφράσεις από τα ελληνικά

Από την πλευρά του, ο δάσκαλος Ροβέρτος από το Λίνκολν, κινούμενος μεταξύ Οξφόρδης και Λίνκολν, όπου πέθανε επίσκοπος (το 1253), αναδεικνύεται προπάντων σ’ έναν πολύ μεγάλο μεταφραστή από τα ελληνικά και οργανωτή στο Λίνκολν ομάδας μεταφραστών από τα ελληνικά και τα λατινικά, που μοιάζει μ’ ένα είδος αγγλικού Τολέδου του 13ου αιώνα. Το αριστούργημα των ελληνο-λατινικών μεταφράσεων του Ροβέρτου είναι τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη. Ο Ρογήρος Βάκων, που ενθουσιάζεται όταν εξυμνεί τον Ροβέρτο από το Λίνκολν, αναγνωρίζει σ’ αυτόν ένα είδος μετενσάρκωσης του Σεβερίνου Βοήθιου ως μεταφραστή.

Από την πλευρά του, ο Ρογήρος Βακών, ένας ανήσυχος Φραγκισκανός από την Οξφόρδη, εχθρικός προς το Πανεπιστήμιο του Παρισιού, όπου –ωστόσο– έχει σπουδάσει, συντάσσει γραμματικές –μια ελληνική και μια εβραϊκή– κατηγορώντας τους παρισινούς δασκάλους ότι θέλουν να παραμείνουν στο περιθώριο της γνώσης των γλωσσών (σαν να μην είναι αλήθεια) και δηλώνει ότι όλοι οι θησαυροί φιλοσοφίας βρίσκονται ακόμα κλεισμένοι σε ξένες γλώσσες («in linguis alienis») - εβραϊκά, ελληνικά και αραβικά.

Ρογήρος Βάκων (Roger Bacon): Γεννημένος τη δεύτερη δεκαετία του 1300 στο Ίλτσεστερ (Ilchester) της Αγγλίας, ήταν αρχικά μαθητής των τεχνών (artes liberales) στο Παρίσι, και πιθανόν αργότερα να έγινε δάσκαλος (magisiter). Σχολίασε πολλά βιβλία του Αριστοτέλη, κυρίως της φυσικής, και έγραψε μία πραγματεία λογικής. Το 1257, και ενώ η οικογένεια του είχε καταστραφεί πολιτικά και οικονομικά, μπήκε στο φραγκισκανικό Τάγμα σχεδιάζοντας μια. μεγαλειώδη Εγκυκλοπαίδεια της Παγκόσμιας γνώσης. Από αυτό το έργο, που στρέφεται γύρω από μία μεγαλειώδη μεταρρύθμιση-Reformatio (πνευματική, εκκλησιαστική και κοινωνική), και συνδέεται μ’ όλες τις περιοχές της γνώσης, δεν έχουμε παρά μερικά μόνο μέρη· γεγονός είναι πως η Εγκυκλοπαίδεια δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Ανεβαίνοντας στο αξίωμα του ποντίφικα, το 1264, ο Κλήμης Δ’ ζήτησε από τον Μπέικον να γίνει κάτοχος της εγκυκλοπαίδειας. Αντ' αυτής, ο Ρογήρος έστειλε τρία κείμενα (Opus Malus, Minas, Tertium), που έγραψε μεταξύ του 1265-67, και τα οποία αποτελούσαν την ερμηνεία των βασικών αρχών και της δομής της μεγάλης Εγκυκλοπαίδειας και την αιτιολόγηση, με όρους φιλοσοφικο-επιστημονικούς και ιστορικο-θεολογικούς, της επείγουσας ανάγκης για Reformatio (Μεταρρύθμιση), που ο Κλήμης θα έπρεπε να επιχειρήσει, Μετά τον θάνατο του Κλήμεντα, το 1268, ο Μπέικον έγραψε ακόμα ένα Compendium (Επιτομή) φιλοσοφικών και θεολογικών μελετών. Μάλλον φυλακίστηκε εξαιτίας του ότι θεωρήθηκε από το Τάγμα ύποπτος ετεροδοξίας, γεγονός για το οποίο τού απαγορεύθηκε η διάδοση των γραπτών του. Αυτά αφορούσαν τη μελέτη της αστρολογίας, της αλχημείας, της φυσικής και των απόκρυφων επιστημών (της μαγείας). Με το πέρασμα των αιώνων, η ελισαβετιανή Αγγλία επέδειξε με πολλού τρόπους έντονο ενδιαφέρον γι’ αυτή τη μοναδική  μορφή του Φραγκισκανού. Ο θάνατος του επήλθε γύρω στο 1290.

Η γνώση είναι παραγωγή (φιλοσοφική μέθοδος που μεταβαίνει από το γενικό στο ειδικό, από το όλον στο μέρος, λέγεται και «απαγωγή»· αντίθετη πορεία ακολουθεί η επαγωγή)

Εάν στο Trivium η Γραμματική ισοδυναμεί στην Οξφόρδη με γνώση των γλωσσών (cognitio linguarum) και φιλολογική δραστηριότητα, η Λογική, αντίθετα, γίνεται επιστήμη (scientia) πιo πολύπλοκη απ’ ό,τι ήταν παραδοσιακά. Βρίσκει το Κείμενό της (που έχει πρόσφατα μεταφραστεί) στα Αναλυτικά Ύστερα του Αριστοτέλη (τρίτο «βιβλίο» του Οργάνου): σχετικά μ’ αυτό θα έλεγε κανείς ότι ο Ροβέρτος από το Λίνκολν λέει στο πολύ ενδιαφέρον έργο του Σχόλιον: η scientia -κάθε scientia- έχει τη δική της λογική πρόοδο στην παραγωγή, δηλαδή, η επιστήμη είναι παραγωγή, και, επιπλέον, οποιαδήποτε γνώση είναι πραγματική, μόνον όταν τεκμαίρεται παραγωγικά. Αυτή η ιδέα να θεωρηθεί η γνώση ως παραγωγή αποτυπώνει την ιδανική εικόνα της αυστηρής επιστημονικότητας όλων των magistri της Οξφόρδης και θα παραμείνει ακόμα ζωντανή στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης εκατό χρόνια μετά τον θάνατο του Ροβέρτου από το Λίνκολν. Ο Ρογήρος Βάκων επαναλαμβάνει την παραπάνω ιδέα για λογαριασμό του: την επεξεργάζεται εκ νέου και καταλήγει σ’ ένα, αποφασιστικής σημασίας, ριζοσπαστικό συμπέρασμα: αν κάθε γνώση θεωρείται αληθινή, μόνο και εφόσον αποτελεί παραγωγικό συμπέρασμα, τότε τα μαθηματικά (το συμπέρασμα) αντιπροσωπεύουν το αληθινό «πρότυπο» κάθε πραγματικής και έγκυρης γνώσης και η Λογική, ως διαδικασία, ανάγεται στα μαθηματικά. Έτσι, η επιστήμη είναι παραγωγή και η Λογική η ίδια αποτελεί την μαθηματική διαδικασία. Τα Στοιχεία του Ευκλείδη, που είχαν πρόσφατα μεταφραστεί, συνιστούν το «πρότυπο» του τρόπου με τον οποίο (παραγωγικά) έπρεπε να οροθετείται κάθε μορφή γνώσης.

Τα μαθηματικά είναι «scientia prima» (πρώτη επιστήμη)

Τα μαθηματικά αναγνωρίζονται ως η «επιστήμη της ποσότητας». Οι επιστήμες του Quadrivium (Γεωμετρία, Αριθμητική, Μουσική, Αστρονομία) αποκτούν στα μαθηματικά την ενοποιητική τους βάση, στην οποία οι τέσσερεις τομείς αποτελούν τα μέλη, τα ιδιαίτερα « κεφάλαια». H Γεωμετρία είναι ειδική επιστήμη της συνεχούς ποσότητας, η Αριθμητική της συγκεκριμένης ποσότητας. η Μουσική των ποσοτικών σχέσεων μεταξύ των ήχων και η Αστρονομία επιστήμη που ασχολείται με την ποσότητα της κίνησης των ουρανών. Οι τέσσερεις επιστημονικοί τομείς του Quadrivium εξετάζουν, έτσι, τις διάφορες όψεις της πραγματικότητας. Η μία (η Γεωμετρία) εξετάζει την πραγματικότητα σε σχέση με τις συνεχείς ποσοτικές της όψεις, ενώ οι άλλες τρεις, τη διερευνούν είτε κάτω από τις συγκεκριμένες πραγματικές της όψεις είτε από την οπτική των σχέσεων ήχων και αριθμών ή από την οπτική της κίνησης. Από τέσσερις διαφορετικές απόψεις, κάθε επιστήμη του Quadrivium συλλέγει, συνεπώς, τέσσερις διαφορετικές όψεις της πραγματικότητας. Όμως, κάτω απ’ αυτές τις πραγματικές όψεις η πραγματικότητα παραμένει μία και μοναδική. Η επιστήμη εκείνη που συλλαμβάνει στο βάθος της την ουσία και την ενότητα της πραγματικότητας είναι τα μαθηματικά. Όλοι οι magistri της Οξφόρδης έμαθαν από την Auctoritas της Βίβλου ότι ο θεός δημιούργησε το κάθε πράγμα σε σχέση με την pondus (ποσότητα, το ζύγι, το βαρίδι), την ratio (σχέση) και την mensura (μέτρο). Η Βίβλος τούς δίδαξε ότι ο δημιουργημένος κόσμος, στη βασική του ενότητα, είναι Ποσότητα. Αυτή αποτελεί την ουσιαστική και γενική ενότητα του δημιουργημένου κόσμου. Οτιδήποτε το ουσιώδες υπάρχει σε κάθε πράγμα είναι ποσότητα, και οτιδήποτε είναι ποσοτικό συνιστά την ουσιώδη όψη κάθε πράγματος. Επομένως, η μαθηματική επιστήμη -η οποία μελετά την ποσότητα- δεν είναι μια οποιαδήποτε επιστήμη ανάμεσα στις άλλες, αλλά, κυριολεκτικά, η επιστήμη που μελετά τη μία, γενική και κοινή ουσία του δημιουργημένου κόσμου. Τα μαθηματικά θεωρούνται η «πρώτη επιστήμη» ανάμεσα στις επιστήμες της Πραγματικότητας. Είναι η «ποσότητα», αυτή καθαυτήν. Συνεπώς, τα Μαθηματικά είναι κατεξοχήν μεταφυσική επιστήμη.

Στα Μαθηματικά, που, όπως αναφέρθηκε, θεωρούνται ένα και το αυτό με τη Μεταφυσική, στηρίζονται όλες οι επιστήμες, ξεκινώντας από τις πρώτες τέσσερις του Quadrivium και συνεχίζοντας με εκείνες, με τις οποίες οι επιστήμες του Quadrivium διαμορφώνουν και διατυπώνουν τις αρχές, και που εξαρτώνται επομένως από το Quadrivium. Έτσι, η ιεραρχία επανεμφανίζεται μεταξύ των επιστημών: οι επιστήμες αποτελούν πυραμίδα, που έχει στην κορυφή της τα Μαθηματικά, καθώς και επίπεδα, βαθμίδες και στρώματα που ακολουθούν φθίνουσα πορεία και είναι κατώτερα και εξαρτημένα. Το όνομα φιλοσοφία αφορά ακριβώς και περιγράφει την προαναφερθείσα πυραμίδα (ή ιεραρχία) επιστημών. Με την έννοια αυτή, η φιλοσοφία των magistri της Οξφόρδης, αυστηρά παραγωγική στη μέθοδο (ή λογική) της γνώσης, είναι στη βάση της «μαθηματική». Με αυτήν, εμφανίζεσαι στην Οξφόρδη η εναλλακτική θεώρηση των μαθηματικών, προερχόμενη από εμπόρους του Λεονάρντο Φιμπονάτσι και από τη Σχολή του Παλέρμου. Βέβαια, όσο η τελευταία γεννιέται από τον (και αναφέρεται στον) εμπορικό-πρακτικό υπολογισμό και επικαλείται τις ακριβείς μετρήσεις, μόνο εφόσον της είναι χρήσιμες, άλλο τόσο τα Μαθηματικά της Οξφόρδης συνδέονται, αντιθέτως, όχι με την εμπορική πρακτική, αλλά με τη γενική φιλοσοφικο-μεταφυσική θεωρία, δείχνοντας προτίμηση στη μαθηματική αυστηρή απαγωγική (ή, παραγωγική) διαδικασία ως υπέρτατη αξία, η οποία συνιστά και θεμελιώνει κάθε επιστήμη και ολόκληρη την επιστημονική πυραμίδα.

2) Επομένως, ο πραγματικός κόσμος είναι από μόνος του Ποσότητα, σύστημα μαθηματικο-γεωμετρικό. Αυτή η μεταφυσική άποψη γίνεται πλήρως κατανοητή. Δεν σημαίνει διόλου, για τον Ροβέρτο από το Λίνκολν και ακολούθως για τον Ρογήρο Βάκωνα, ότι ο πραγματικός κόσμος αποτελεί μόνο πλέγμα γεωμετρικών σχημάτων ή ότι περιορίζεται όλος σε αφηρημένες μαθηματικές σχέσεις. Ο πραγματικός κόσμος ταυτίζεται, ουσιαστικά, με τον φυσικό και υλικό κόσμο, που βλέπουμε και αγγίζουμε. Το αποφασιστικό και ουσιαστικό σημείο της «φιλοσοφίας της Φύσης» στην Οξφόρδη καταγράφεται ως εξής: οι ποσοτικο-μαθηματικοί και γεωμετρικοί νόμοι του κόσμου είναι η «ψυχή» του αισθητού, ορατού, φυσικού και υλικού κόσμου. Μέσα σ’ αυτόν οι νόμοι «ενσαρκώνονται» και, επιπλέον, συνιστούν ουσιώδη και πραγματικά σχήματα του φυσικού κόσμου. Κάθε γεγονός και κάθε φυσικό αντικείμενο παραμένει φυσικό και υλικό, αλλά, ακριβώς ως τέτοιο, ρυθμίζεται και διέπεται από νόμους, όχι φυσικούς, αλλά μαθηματικο-γεωμετρικούς. Με άλλα λόγια, το αόρατο (μαθηματικό) είναι ο νόμος του ορατού (φυσικού). Η μεγάλη διαφορά που παρουσιάζει αυτή η άποψη σε σχέση με τον Νατουραλισμό της αυλής του Παλέρμου (που γρήγορα εισδύει στη Νάπολη, την Μπολόνια και το Παρίσι) φαίνεται ξεκάθαρα: ο φυσικός κόσμος, που στο Παλέρμο βρίσκει εξήγηση στη φυσική κλίμακα, στην Οξφόρδη βρίσκει εξήγηση σε αυστηρά μαθηματική . Εκεί, η Φυσική αναπτύσσεται με φυσικούς όρους, ενώ εδώ, αντίθετα, με μαθηματικο-γεωμετρικούς. Εκεί, η Φυσική είναι μόνο καθαρή Φυσική, ενώ εδώ είναι κυρίως μαθηματικά-φυσική και γεωμετρία-φυσική. Αυτή η σύζευξη μαθηματικών και φυσικής που μετατρέπει το αόρατο (μαθηματικό) σε νόμο του ορατού (φυσικό), αποτελεί την αιτία που εμποδίζει τη «φιλοσοφία της Φύσης» της Οξφόρδης να είναι νατουραλιστική φιλοσοφία της Φύσης: αντίθετα, είναι γενική μαθηματική αντίληψη του φυσικού κόσμου.

Μαθηματισμός και όχι νατουραλισμός

Αυτή η μαθηματική τροπή στη φιλοσοφία της Φύσης, που θυμίζει κατά κάποιον τρόπο το ρόλο των «μαθηματικών» στους Πυθαγόρειους, έχει ως κεντρικό σημείο μια άποψη ιδιαίτερα σημαντική, την οποία υιοθετεί στον Παράδεισό του ο Δάντης: στον πραγματικό κόσμο υπάρχουν γεγονότα που αποδεικνύουν στην πράξη ότι η «ψυχή» είναι μαθηματικο-γεωμετρική και ότι αυτή ρυθμίζει το φυσικό «σώμα» του πραγματικού κόσμου. Όλα τα γεγονότα συνδέονται με το φως: Οτιδήποτε, και με οποιονδήποτε τρόπο, είναι φως, ενεργεί με βάση αυστηρούς και απαράβατους μαθηματικο-γεωμετρικούς κανόνες. Επιπλέον, είναι εξίσου βέβαιο ότι το φως είναι φυσικό, είναι σώμα ορατό. Στα φωτεινά φαινόμενα είναι, επίσης, προφανές ότι τα πάντα συμβαίνουν κατά ευθείες γραμμές, γωνίες, πυραμίδες, κλπ. και ότι βρισκόμαστε απέναντι σε σύνολα «σημείων», «κυκλικών κινήσεων» και «ευθειών», των οποίων η φυσική συμπεριφορά προκύπτει με βάση τις αρχές της Γεωμετρίας του Ευκλείδη. Αυτή η προφανής «περίπτωση» συνοχής μεταξύ ενός γεωμετρικού κανόνα και ενός φυσικού γεγονότος παρουσιάζεται με απόλυτη σαφήνεια στη μαθηματικο-γεωμετρική «συσχέτιση» ενός σώματος και ενός φυσικού γεγονότος που δεν είναι άλλο από το φως. 

Η φιλοσοφία του φωτός

Τι μπορούμε να συμπεράνουμε απ’ όλα αυτά; Το εξής: οποιοδήποτε φυσικό γεγονός συνιστά, όπως το φαινόμενο του φωτός, γεγονός μέσα στο οποίο ενεργεί ένας νόμος ή γεωμετρικός κανόνας. Με την έννοια αυτή, νομιμοποιούμαστε, όχι μόνο να εκτιμάμε ότι ένας (αόρατος) νόμος ρυθμίζει τον πραγματικό (ορατό) κόσμο, αλλά και να πιστεύουμε ότι ο (αόρατος) νόμος που ακολουθούν στην πορεία τους όλα τα γεγονότα (ορατά, φυσικά) του πραγματικού κόσμου, είναι ένας οπτικο-γεωμετρικός Νόμος. Με την έννοια αυτή, όλα τα φυσικά γεγονότα (ακόμα και αν στην πραγματικότητα δεν είναι φωτεινά φαινόμενα) είναι αποτελέσματα του φωτός, κάτω από το γενικό πρίσμα ότι ο νόμος που επιδρά στα αποτελέσματα του φωτός, επιδρά εξίσου σ’ όλα τα φυσικά φαινόμενα και στο καθένα ξεχωριστά. Με τον τρόπο αυτόν, το φως αποτελεί το κλειδί που εξηγεί, με τους νόμους του, τους νόμους του πραγματικού κόσμου. Για τους magistri της Οξφόρδης δεν υπάρχει τίποτα το περίεργο σ’ αυτήν την άποψη. Το αντίθετο μάλιστα: εδώ βρίσκεται η πιο ακριβής παρηγοριά της βιβλικής Auctoritas. Ο ίδιος ο Θεός -σύμφωνα με την Γενεσιν- όταν δημιούργησε τον κόσμο, δημιούργησε πρώτο απ’ όλα τα δημιουργήματα του το Φως (καὶ εἶπεν ὁ Θεός· γενηθήτω φῶς· καὶ ἐγένετο φῶς). Και ο κόσμος όλος, όλα τα στοιχεία του, οι ποιότητές του, οι διαφορετικές μορφές του, υπήρξαν από τη στιγμή που ο Λόγος του Θεού δημιούργησε πρώτο απ’ όλα το Φως. Το «Γεννηθήτω φως» του Θεού μοιάζει, λοιπόν, η ίδια η δημιουργία της αρχής, του θεμελίου και του Νόμου ολόκληρου του Σύμπαντος. Ο πραγματικός κόσμος είναι «γιος» του πρωτογενούς παιδιού του Θεού, του Φωτός. Έτσι, υποχωρώντας σχεδόν εμπρός στο βασικό θέμα του Άσματος του αδελφού Φραγκίσκου (γίνεται προφανώς αναφορά στον Ύμνο προς τον ήλιο), ο οποίος εξυμνώντας τον Θεό εξισώνει όλα του τα δημιουργήματα, επανεμφανίζεται ανάμεσα στα δημιουργήματα η ιεραρχία. Η δε πρωτοκαθεδρία του Φωτός αποκαθιστά μέσα στο Σύμπαν την εικόνα της φεουδαρχικής οικογένειας. Ο νεοπλατωνισμός, στους κύκλους των Φραγκισκανών της Οξφόρδης, είναι συχνά ισχυρότερος από το νεοφραγκισκανισμό.

Οι magistri της Οξφόρδης, από τον Ροβέρτο από το Λίνκολν μέχρι τον Ρογήρο Βάκωνα, αλλά και πέρα απ’ αυτούς, θα αποτελέσουν, έτσι, τους θεμελιωτές μιας νέας δικής τους «φιλοσοφίας του φωτός», που προτιμά μεταξύ των επιστημών τη γεωμετρική Οπτική (Η Οπτική θεωρείται η ανώτερη μεταξύ των φυσικών επιστημών). Η φιλοσοφία αυτή φαίνεται να συνοδεύει για πολύν καιρό την ακολουθούμενη πρακτική των τεχνιτών επεξεργασίας γυαλιού, από τα χέρια των οποίων βγαίνουν βιτρό για τους καθεδρικούς ναούς καθώς και οι πρώτες «ανακαλύψεις» των οπτικών φακών.

Αποστασιοποιημένη, ωστόσο, από τις παραπάνω πρακτικές των τεχνιτών, η φιλοσοφία του φωτός του κύκλου της Οξφόρδης είναι κάτι σαν θεωρητικό αντίβαρο, θεωρητική γενίκευση μεταφυσικού επιπέδου μιας επιστήμης (πτολεμαϊκής-ευκλείδειας) σαν τη γεωμετρική Οπτική, που κι αυτή η ίδια αποστασιοποιείται από την αντίστοιχη πρακτική του τεχνίτη. Σ’ αυτή τη φιλοσοφία του φωτός, βιβλικές ιδέες ενώνονται με ευκλείδειες και θέματα νεοπλατωνικά του Διονυσίου του Αρεοπαγτη με τα νεοπλατωνικο-χριστιανικά του Ιερού Αυγουστίνου. Ο τελευταίος ανέπτυξε τη θεωρία της πραγματικής υπόστασης του Φωτός και της μη ύπαρξης του Σκότους, εναντίον του μανιχαϊσμού, ο οποίος, ενώ ζούσε ακόμη ο Ροβέρτος από το Λίνκολν, διακήρυσσε στη Λαγκεντόκ την ύπαρξη της αντίθετης πραγματικότητας, του Φωτός και του Σκότους. Όλα αυτά τα θέματα συγκεντρώνονται γύρω από μία κεντρική ιδέα, που πρώτος ο Ροβέρτος από το Λίνκολν αναπτύσσει στην Οξφόρδη, στις σύντομες φιλοσοφικές του πραγματείες: «η ύλη είναι στην ουσία της φως και μόνο φως». Έτσι, ο μανιχαϊσμός της Λαγκεντόκ εξορκίζεται στην Οξφόρδη. Η ύλη δεν είναι το σκοτεινό και ξεχωριστό βασίλειο του Αρχοντα του Σκότους αλλά ένα και το αυτό με τον Νόμο του Φωτός και, τελικά, του Πνεύματος.

ΣΧΟΛΙΟ: ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΣΤΟΥΣ ΜΕΓΑΛΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ: ....ΚΑΙ ΞΑΦΝΙΚΑ ΕΜΦΑΝΙΣΤΗΚΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΕΝΑΣ ΞΑΦΝΙΚΟΣ, ΑΝΑΙΤΙΟΣ, ΠΛΟΥΤΟΣ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΣΥΝΕΡΓΕΙΑ ΤΩΝ ΣΟΦΩΝ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ  ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΕ ΤΑ ΠΑΝ/ΜΙΑ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑ ΤΗΣ, ΣΤΑ ΟΠΟΙΑ ΔΙΔΑΣΚΑΝ ΚΑΤ'ΑΡΧΑΣ ΟΙ ΣΟΦΟΙ ΤΟΥ ΠΑΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΜΕΓΑΛΟΙ ΜΥΣΤΙΚΟΙ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ ΡΗΝΟΥ Η ΟΠΟΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΗ ΠΟΥ ΔΩΡΙΣΑΝ ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΣΤΟΥΣ ΑΔΕΛΦΟΥΣ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΟΥΣ.

ΤΑΥΤΙΖΟΥΝ ΛΟΙΠΟΝ ΟΙ ΑΓΡΑΜΜΑΤΟΙ, ΠΡΙΝ ΜΑΘΟΥΝ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ, ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ, ΜΕ ΤΟΝ ΗΛΙΟ ΚΑΙ ΤΗ ΣΕΛΗΝΗ ΤΗΣ ΤΕΤΑΡΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ ΚΑΙ ΜΕ ΕΠΑΡΣΗ ΜΙΛΟΥΝ ΓΙΑ ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟ. ΟΦΕΙΛΟΥΜΕ ΟΜΩΣ ΝΑ ΑΝΟΙΞΟΥΜΕ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΜΑΣ ΝΑ ΔΟΥΜΕ ΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΤΗΣ ΠΟΣΟΤΗΤΟΣ ΣΤΟ ΟΠΟΙΟ ΖΟΥΜΕ ΣΑΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΕΝΟΙ ΚΑΙ ΝΑ ΣΥΛΛΑΒΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΙΝΣΤΑΙΝ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΤΑΥΤΙΖΕΙ ΤΗΝ ΜΑΖΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΠΟΥΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΡΥΦΗ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΕΩΣ.

Ο ΜΟΝΑΔΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ Η ΤΑΥΤΟΤΗΣ. ΜΙΑ ΤΑΥΤΟΤΗΣ Η ΟΠΟΙΑ ΦΤΑΝΕΙ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΙΔΙΟΥ ΤΡΙΑΔΟΣ. ΤΗΝ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΚΤΙΣΤΟΥ,  ΚΑΙ ΤΗΝ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΗ ΑΙΤΙΩΔΗ ΑΡΧΗ ΤΟ ΚΤΙΣΤΟ ΖΕΙ ΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥ ΑΚΤΙΣΤΟΥ.

ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΚΑΙ ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΧΡΟΝΟΥ.  ΜΕ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΑΝΤΟΣ ΥΠΕΡΒΑΙΝΕΤΑΙ ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΡΜΗΝΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΧΡΟΝΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΜΕ ΤΟ ΒΕΛΟΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΜΑΣ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΑ ΕΣΧΑΤΑ. ΜΙΑ ΔΙΑΙΩΝΙΣΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ, ΔΙΟΤΙ Ο ΧΡΟΝΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΙΔΙΑ Η ΦΘΟΡΑ, Η ΟΠΟΙΑ ΣΩΖΕΤΑΙ ΜΟΝΟΝ ΜΕ ΜΙΑ ΣΥΝΕΧΗ ΑΛΥΣΣΙΔΑ ΝΟΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΣ ΠΕΠΡΩΜΕΝΟΥ.  ΣΑΝ ΤΗΝ ΑΛΥΣΣΙΔΑ ΤΟΥ ΖΕΝ. ΛΟΓΙΚΑ ΛΟΙΠΟΝ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΑΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΝΟΗΜΑ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΝΙΚΑ ΤΗΝ ΦΥΣΗ, Η ΔΙΑΙΩΝΙΣΗ ΤΟΥ ΕΙΔΟΥΣ. 

ΤΟ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ ΥΠΕΡΒΑΙΝΕΙ ΤΗΝ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΚΑΛΟΥ ΚΑΙ ΚΑΚΟΥ, Η ΟΠΟΙΑ ΥΠΗΡΞΕ Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΑΓΑΘΟΥ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΙΝΑΙ Ο ΓΕΝΝΗΤΩΡ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ. ΔΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ, ΤΗΝ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΙΩΝΟΣ ΚΑΙ ΧΡΟΝΟΥ,  ΕΝΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΑΚΙΝΗΤΗΣ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΟΣ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ  ΚΑΙ ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΟΥ, ΜΕ ΤΗΝ ΜΟΙΡΑΙΑ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ, ΤΟΥ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ, ΤΗΣ ΑΠΟΔΟΜΗΣΗΣ, Η ΟΠΟΙΑ ΓΕΝΝΑ ΑΠΟ ΤΟ ΜΗΔΕΝ ΑΥΤΟ ΤΟΝ ΝΕΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΧΡΟΝΟ. Ο ΣΑΝ ΘΕΟΣ Ο ΜΟΝΟΣ ΘΕΟΣ. ΤΟΥ ΤΙΠΟΤΑ.