Συνέχεια από Τρίτη 21. Ιουλίου 2026
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 11
ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΟΙ ΕΛΕΓΧΟΙ
Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori
Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016
Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardini
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ
1.3. Το ζήτημα της αυθεντικότητας
Στα επιχειρήματα κατά της γνησιότητας, τα οποία βασίζονται σε αποκλίσεις ως προς το περιεχόμενο, προστίθενται και εκείνα που προκύπτουν από μελέτες των διακειμενικών παραπομπών, του λεξιλογίου, της μορφής και του ύφους του συγγραφέα.
Κατά πρώτον, κανένα χωρίο των Κατηγοριών δεν παραπέμπει ρητά σε κάποιο άλλο κείμενο του Corpus Aristotelicum και, αντιστρόφως, κανένα χωρίο του έργου αυτού δεν αποτελεί αντικείμενο παραπομπής σε άλλα κείμενα. Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό που απαντά στα έργα τα οποία, μολονότι ενσωματώθηκαν στο Corpus, χαρακτηρίστηκαν απόκρυφα.³⁷
Ωστόσο, ενώ είναι προφανές, τουλάχιστον σε κειμενικό επίπεδο —χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το επίπεδο του περιεχομένου—, ότι στις Κατηγορίες δεν υπάρχουν παραπομπές σε άλλα αριστοτελικά συγγράμματα, δεν αποκλείεται ορισμένες αναφορές στο κείμενό μας να υπάρχουν σε άλλα έργα. Είναι πράγματι αληθές ότι ο Αριστοτέλης δεν αναφέρεται ποτέ ρητά στις Κατηγορίες, αλλά είναι εξίσου αληθές ότι χρησιμοποιεί τον όρο κατηγορίαι, είτε αυτοτελώς είτε μέσα σε εκφράσεις όπως τὰ γένη τῶν κατηγοριῶν, «τα γένη των κατηγοριών»,³⁸ και τὰ σχήματα τῆς κατηγορίας, «τα σχήματα της κατηγορίας», για να αναφερθεί στις διακρίσεις που παρουσιάζονται σε αυτό το σύγγραμμα.
Κατά δεύτερον, από μια μελέτη του λεξιλογίου και του ύφους των Κατηγοριών, σε σύγκριση με εκείνα που χρησιμοποιούνται σε άλλα αριστοτελικά έργα, και προπάντων στα Τοπικά, αναδύονται τέσσερις ιδιαιτερότητες:
Οι Κατηγορίες περιέχουν έναν σημαντικό αριθμό όρων που δεν απαντούν σε κανένα από τα οκτώ βιβλία των Τοπικών, μολονότι πρόκειται για λέξεις που δηλώνουν πραγματικότητες απολύτως οικείες στον συγγραφέα του τελευταίου αυτού έργου.
Ενώ στα Τοπικά ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί ευρέως το ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο επίθετο, στις Κατηγορίες φαίνεται να προτιμά το αντίστοιχο αφηρημένο ουσιαστικό· για παράδειγμα, μελανία, «μελανότητα», αντί για τὸ μέλαν, «το μαύρο».
Στις Κατηγορίες υπάρχουν επτά hapax legomena⁴², όροι που δεν απαντούν όχι μόνο σε κανένα άλλο έργο αποδιδόμενο στον Αριστοτέλη, αλλά ούτε και σε καμία προγενέστερη μαρτυρία.⁴³
Είναι συχνή η χρήση του ελληνικού μορίου γε, σε βαθμό πολύ μεγαλύτερο από ό,τι στο κείμενο των Μεταφυσικών.⁴⁴
Ορισμένες από αυτές τις ιδιομορφίες μπορούν να κατανοηθούν εύκολα. Οι όροι που δεν απαντούν στα Τοπικά, για παράδειγμα, είναι ως επί το πλείστον εκείνοι που χρησιμοποιούνται για την παρουσίαση των παραδειγμάτων κάθε κατηγορίας, κάτι που αποτελεί ειδική απαίτηση του δικού μας συγγράμματος. Η συχνότητα του αφηρημένου ουσιαστικού θα μπορούσε να δικαιολογηθεί ως υφολογική επιλογή, η οποία υπαγορεύεται από τη φιλοσοφική διάκριση που παρουσιάζει ο Αριστοτέλης στο Κατ. 8, 8b25, μεταξύ της ποιότητας, νοούμενης με «αφηρημένο» τρόπο, και εκείνου που προσδιορίζεται ποιοτικά από αυτήν, του ποιοῦ.
Τα hapax θα μπορούσαν να εξηγηθούν, εάν λάβουμε υπόψη το, κατά κάποιον τρόπο, «ανατέλλον» πεδίο μέσα στο οποίο εργαζόταν ο Σταγειρίτης: σε ορισμένες περιπτώσεις πράγματι «δεν διέθετε τις λέξεις» για να δηλώσει τις συγκεκριμένες πραγματικότητες και, γι’ αυτό, ήταν αναγκασμένος να πλάσει νέους όρους ή να χρησιμοποιήσει σπάνιους. Τέλος, η ιδιαίτερη χρήση των μορίων θα μπορούσε να αποτελεί το αποτέλεσμα μιας εξέλιξης του ύφους, όπως ακριβώς δείχνει η στιλομετρική μέθοδος στην περίπτωση του Πλάτωνα.
Σε σχέση με τις αντιρρήσεις για τη χρήση σπάνιων όρων και την ιδιότυπη χρήση των μορίων και, γενικότερα, σε σχέση με τις υφολογικές ανομοιογένειες, πρέπει να υπενθυμιστεί ότι δεν βρισκόμαστε ενώπιον μιας οργανωμένης πραγματείας, γραμμένης με σκοπό τη δημοσίευση, αλλά ενώπιον ενός σχολικού κειμένου το οποίο, μολονότι δεν διαθέτει λογοτεχνική και συνθετική ενότητα, διαθέτει εννοιακή ενότητα συνδεδεμένη με τον διδακτικό και εργαλειακό χαρακτήρα του. Ο ακροαματικός χαρακτήρας του επιβεβαιώνεται, άλλωστε, από ορισμένα γνωρίσματα:
Τη συμπυκνωμένη και ελλειπτική ανάπτυξη των λεγόμενων antepraedicamenta, δηλαδή των προ των κατηγοριών κεφαλαίων 1–5, και την απουσία παραδειγμάτων στο κεφάλαιο 3· αυτό επιτρέπει να υποθέσουμε ότι ο Σταγειρίτης παρουσιάζει έννοιες που είχαν ήδη εξεταστεί —κατά τη διδασκαλία ή σε άλλα συγγράμματα— και ότι απευθύνεται σε ένα ακροατήριο ικανό να κατανοήσει χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις. Αυτό δείχνει ότι οι Κατηγορίες αποτελούν μεν διδακτικό κείμενο, όχι όμως εισαγωγικό ή εκλαϊκευτικό.
Τη χρήση του δεύτερου ενικού προσώπου, σαν ο συγγραφέας να απευθύνεται σε κάποιον συγκεκριμένο ακροατή.⁴⁵
Τη χρήση εκφράσεων που παραπέμπουν σε μια συνέχεια της διδασκαλίας, όπως «όπως έχει ειπωθεί», «όσα ειπώθηκαν», «θα ειπωθεί».⁴⁶
ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΟΙ ΕΛΕΓΧΟΙ
Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori
Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016
Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardini
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ
1.3. Το ζήτημα της αυθεντικότητας
Στα επιχειρήματα κατά της γνησιότητας, τα οποία βασίζονται σε αποκλίσεις ως προς το περιεχόμενο, προστίθενται και εκείνα που προκύπτουν από μελέτες των διακειμενικών παραπομπών, του λεξιλογίου, της μορφής και του ύφους του συγγραφέα.
Κατά πρώτον, κανένα χωρίο των Κατηγοριών δεν παραπέμπει ρητά σε κάποιο άλλο κείμενο του Corpus Aristotelicum και, αντιστρόφως, κανένα χωρίο του έργου αυτού δεν αποτελεί αντικείμενο παραπομπής σε άλλα κείμενα. Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό που απαντά στα έργα τα οποία, μολονότι ενσωματώθηκαν στο Corpus, χαρακτηρίστηκαν απόκρυφα.³⁷
Ωστόσο, ενώ είναι προφανές, τουλάχιστον σε κειμενικό επίπεδο —χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το επίπεδο του περιεχομένου—, ότι στις Κατηγορίες δεν υπάρχουν παραπομπές σε άλλα αριστοτελικά συγγράμματα, δεν αποκλείεται ορισμένες αναφορές στο κείμενό μας να υπάρχουν σε άλλα έργα. Είναι πράγματι αληθές ότι ο Αριστοτέλης δεν αναφέρεται ποτέ ρητά στις Κατηγορίες, αλλά είναι εξίσου αληθές ότι χρησιμοποιεί τον όρο κατηγορίαι, είτε αυτοτελώς είτε μέσα σε εκφράσεις όπως τὰ γένη τῶν κατηγοριῶν, «τα γένη των κατηγοριών»,³⁸ και τὰ σχήματα τῆς κατηγορίας, «τα σχήματα της κατηγορίας», για να αναφερθεί στις διακρίσεις που παρουσιάζονται σε αυτό το σύγγραμμα.
Κατά δεύτερον, από μια μελέτη του λεξιλογίου και του ύφους των Κατηγοριών, σε σύγκριση με εκείνα που χρησιμοποιούνται σε άλλα αριστοτελικά έργα, και προπάντων στα Τοπικά, αναδύονται τέσσερις ιδιαιτερότητες:
Οι Κατηγορίες περιέχουν έναν σημαντικό αριθμό όρων που δεν απαντούν σε κανένα από τα οκτώ βιβλία των Τοπικών, μολονότι πρόκειται για λέξεις που δηλώνουν πραγματικότητες απολύτως οικείες στον συγγραφέα του τελευταίου αυτού έργου.
Ενώ στα Τοπικά ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί ευρέως το ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο επίθετο, στις Κατηγορίες φαίνεται να προτιμά το αντίστοιχο αφηρημένο ουσιαστικό· για παράδειγμα, μελανία, «μελανότητα», αντί για τὸ μέλαν, «το μαύρο».
Στις Κατηγορίες υπάρχουν επτά hapax legomena⁴², όροι που δεν απαντούν όχι μόνο σε κανένα άλλο έργο αποδιδόμενο στον Αριστοτέλη, αλλά ούτε και σε καμία προγενέστερη μαρτυρία.⁴³
Είναι συχνή η χρήση του ελληνικού μορίου γε, σε βαθμό πολύ μεγαλύτερο από ό,τι στο κείμενο των Μεταφυσικών.⁴⁴
Ορισμένες από αυτές τις ιδιομορφίες μπορούν να κατανοηθούν εύκολα. Οι όροι που δεν απαντούν στα Τοπικά, για παράδειγμα, είναι ως επί το πλείστον εκείνοι που χρησιμοποιούνται για την παρουσίαση των παραδειγμάτων κάθε κατηγορίας, κάτι που αποτελεί ειδική απαίτηση του δικού μας συγγράμματος. Η συχνότητα του αφηρημένου ουσιαστικού θα μπορούσε να δικαιολογηθεί ως υφολογική επιλογή, η οποία υπαγορεύεται από τη φιλοσοφική διάκριση που παρουσιάζει ο Αριστοτέλης στο Κατ. 8, 8b25, μεταξύ της ποιότητας, νοούμενης με «αφηρημένο» τρόπο, και εκείνου που προσδιορίζεται ποιοτικά από αυτήν, του ποιοῦ.
Τα hapax θα μπορούσαν να εξηγηθούν, εάν λάβουμε υπόψη το, κατά κάποιον τρόπο, «ανατέλλον» πεδίο μέσα στο οποίο εργαζόταν ο Σταγειρίτης: σε ορισμένες περιπτώσεις πράγματι «δεν διέθετε τις λέξεις» για να δηλώσει τις συγκεκριμένες πραγματικότητες και, γι’ αυτό, ήταν αναγκασμένος να πλάσει νέους όρους ή να χρησιμοποιήσει σπάνιους. Τέλος, η ιδιαίτερη χρήση των μορίων θα μπορούσε να αποτελεί το αποτέλεσμα μιας εξέλιξης του ύφους, όπως ακριβώς δείχνει η στιλομετρική μέθοδος στην περίπτωση του Πλάτωνα.
Σε σχέση με τις αντιρρήσεις για τη χρήση σπάνιων όρων και την ιδιότυπη χρήση των μορίων και, γενικότερα, σε σχέση με τις υφολογικές ανομοιογένειες, πρέπει να υπενθυμιστεί ότι δεν βρισκόμαστε ενώπιον μιας οργανωμένης πραγματείας, γραμμένης με σκοπό τη δημοσίευση, αλλά ενώπιον ενός σχολικού κειμένου το οποίο, μολονότι δεν διαθέτει λογοτεχνική και συνθετική ενότητα, διαθέτει εννοιακή ενότητα συνδεδεμένη με τον διδακτικό και εργαλειακό χαρακτήρα του. Ο ακροαματικός χαρακτήρας του επιβεβαιώνεται, άλλωστε, από ορισμένα γνωρίσματα:
Τη συμπυκνωμένη και ελλειπτική ανάπτυξη των λεγόμενων antepraedicamenta, δηλαδή των προ των κατηγοριών κεφαλαίων 1–5, και την απουσία παραδειγμάτων στο κεφάλαιο 3· αυτό επιτρέπει να υποθέσουμε ότι ο Σταγειρίτης παρουσιάζει έννοιες που είχαν ήδη εξεταστεί —κατά τη διδασκαλία ή σε άλλα συγγράμματα— και ότι απευθύνεται σε ένα ακροατήριο ικανό να κατανοήσει χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις. Αυτό δείχνει ότι οι Κατηγορίες αποτελούν μεν διδακτικό κείμενο, όχι όμως εισαγωγικό ή εκλαϊκευτικό.
Τη χρήση του δεύτερου ενικού προσώπου, σαν ο συγγραφέας να απευθύνεται σε κάποιον συγκεκριμένο ακροατή.⁴⁵
Τη χρήση εκφράσεων που παραπέμπουν σε μια συνέχεια της διδασκαλίας, όπως «όπως έχει ειπωθεί», «όσα ειπώθηκαν», «θα ειπωθεί».⁴⁶
Σε ορισμένες περιπτώσεις φαίνεται να παρεμβάλλεται ένα είδος αντίρρησης, το οποίο ωθεί τον Αριστοτέλη να αναπτύξει πληρέστερα την επιχειρηματολογία υπέρ των θέσεών του.⁴⁷
Επιπλέον, το ίδιο το λεξιλογικό, μορφικό και υφολογικό επίπεδο, πέρα από τις προαναφερθείσες ιδιομορφίες που επικαλούνται οι υποστηρικτές της μη γνησιότητας, μας προσφέρει αποδείξεις υπέρ της αριστοτελικής πατρότητας του συγγράμματος.
Η βαθιά υφολογική, αλλά και περιεχομενική, ομοιότητα που παρουσιάζει το έργο με το βιβλίο XII των Μεταφυσικών —όπως θα δούμε ειδικότερα σε σχέση με τα κεφάλαια 10–15—, καθώς και οι πολυάριθμες αντιστοιχίες, παραπομπές και θεματικές συγγένειες των Κατηγοριών με έργα όπως το Περὶ ἑρμηνείας και τα Τοπικά, αλλά και με τα Φυσικά, το Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς και τα ηθικά συγγράμματα, όχι μόνο συνιστούν απόδειξη υπέρ της γνησιότητας, αλλά συμβάλλουν επίσης στην ανάδειξη της ενότητας της αριστοτελικής σκέψης.
Όσα διατυπώνονται στις Κατηγορίες επαναλαμβάνονται και επιβεβαιώνονται σε αυτά τα έργα αναμφισβήτητης αριστοτελικής πατρότητας, έστω και με διαφορετικές κατευθύνσεις —όπως στην ήδη αναφερθείσα περίπτωση της ουσίας—, από διαφορετικές οπτικές και με διαφορετική έκταση και εξειδίκευση, δυνάμει εκείνης της μεθοδολογικής τάσης που έχει εύστοχα ονομαστεί «επιστημολογικός καταμερισμός» (dipartimentalismo epistemologico).⁴⁸
Παρά, λοιπόν, τα πολυάριθμα επιχειρήματα που έχουν προβληθεί κατά της γνησιότητας των Κατηγοριών, το έργο εξακολουθεί να στηρίζεται σε μια έμπνευση πιστή στις κατεξοχήν αριστοτελικές διδασκαλίες, σε τέτοιον βαθμό ώστε, όπως είχε πει ο Συριανός, εάν επρόκειτο πράγματι για απόκρυφο έργο, τότε θα είχαμε «δύο Αριστοτέληδες».⁴⁹
Συνεχίζεται με: 2. Δομή, περιεχόμενα και εσωτερική ενότητα των Κατηγοριών
Σημειώσεις:
Επιπλέον, το ίδιο το λεξιλογικό, μορφικό και υφολογικό επίπεδο, πέρα από τις προαναφερθείσες ιδιομορφίες που επικαλούνται οι υποστηρικτές της μη γνησιότητας, μας προσφέρει αποδείξεις υπέρ της αριστοτελικής πατρότητας του συγγράμματος.
Η βαθιά υφολογική, αλλά και περιεχομενική, ομοιότητα που παρουσιάζει το έργο με το βιβλίο XII των Μεταφυσικών —όπως θα δούμε ειδικότερα σε σχέση με τα κεφάλαια 10–15—, καθώς και οι πολυάριθμες αντιστοιχίες, παραπομπές και θεματικές συγγένειες των Κατηγοριών με έργα όπως το Περὶ ἑρμηνείας και τα Τοπικά, αλλά και με τα Φυσικά, το Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς και τα ηθικά συγγράμματα, όχι μόνο συνιστούν απόδειξη υπέρ της γνησιότητας, αλλά συμβάλλουν επίσης στην ανάδειξη της ενότητας της αριστοτελικής σκέψης.
Όσα διατυπώνονται στις Κατηγορίες επαναλαμβάνονται και επιβεβαιώνονται σε αυτά τα έργα αναμφισβήτητης αριστοτελικής πατρότητας, έστω και με διαφορετικές κατευθύνσεις —όπως στην ήδη αναφερθείσα περίπτωση της ουσίας—, από διαφορετικές οπτικές και με διαφορετική έκταση και εξειδίκευση, δυνάμει εκείνης της μεθοδολογικής τάσης που έχει εύστοχα ονομαστεί «επιστημολογικός καταμερισμός» (dipartimentalismo epistemologico).⁴⁸
Παρά, λοιπόν, τα πολυάριθμα επιχειρήματα που έχουν προβληθεί κατά της γνησιότητας των Κατηγοριών, το έργο εξακολουθεί να στηρίζεται σε μια έμπνευση πιστή στις κατεξοχήν αριστοτελικές διδασκαλίες, σε τέτοιον βαθμό ώστε, όπως είχε πει ο Συριανός, εάν επρόκειτο πράγματι για απόκρυφο έργο, τότε θα είχαμε «δύο Αριστοτέληδες».⁴⁹
Συνεχίζεται με: 2. Δομή, περιεχόμενα και εσωτερική ενότητα των Κατηγοριών
Σημειώσεις:
37 Περὶ κόσμου (De Mundo), Περὶ πνεύματος (De Spiritu), Περὶ χρωμάτων (De Coloribus), Φυσιογνωμονικά (Physiognomonica), Περὶ θαυμασίων ἀκουσμάτων (De Mirabilibus Auscultationibus), Μηχανικά (Mechanica), Περὶ ἀτόμων γραμμῶν (De Lineis Insecabilibus), Ἀνέμων θέσεις (Ventorum Situs), Περὶ Ξενοφάνους (On Xenophanes), Ῥητορικὴ πρὸς Ἀλέξανδρον (Rhetorica ad Alexandrum).
38 Τοπ. I 9, 103b20–21.
39 Μεταφυσικά V 7, 1017a23.
40 Πρβλ. B. Collin – C. Rutten, Aristote. Categoriae. Index verborum. Listes de fréquence, C.L.P.L., Λιέγη 1993. Οι όροι αυτοί είναι: δίπηχυ, «μήκους δύο πήχεων» (Κατ. 4, 1b28), τρίπηχυ, «μήκους τριών πήχεων» (Κατ. 4, 1b29), για την κατηγορία του ποσού· (ἐν) Λυκείῳ, «στο Λύκειο» (Κατ. 4, 2a1), για την κατηγορία του πού· χθές, «χθες», και πέρυσιν, «πέρυσι» (Κατ. 4, 2a2), για την κατηγορία του πότε· ἀνάκειται, «είναι ξαπλωμένος» (Κατ. 4, 2a2), για την κατηγορία του κεῖσθαι· ὑποδέδεται, «φορά υποδήματα», και ὥπλισται, «είναι οπλισμένος» (Κατ. 4, 2a3), για την κατηγορία του ἔχειν. Μόνο στα παραδείγματα που επεξηγούν την κατηγορία του ἔχειν υπάρχουν εννέα όροι οι οποίοι δεν χρησιμοποιούνται ποτέ στα Τοπικά: ἀγγεῖον (Κατ. 15, 15b23 και 26), χιτών (Κατ. 15, 15b22), δακτύλιον (Κατ. 15, 15b23), κεράμιον (Κατ. 15, 15b24 και 25), μέδιμνος (Κατ. 15, 15b24 και 25), κτῆμα (Κατ. 15, 15b26), ἀγρός (Κατ. 15, 15b27), γυνή (Κατ. 15, 15b28), συνοικέω (Κατ. 15, 15b30).
41 Πολυάριθμα είναι τα παραδείγματα που θα μπορούσαν να αναφερθούν: γλυκύτης, «γλυκύτητα»· ἐναντιότης, «εναντιότητα»· εὐθύτης, «ευθύτητα»· θερμότης, «θερμότητα»· καμπυλότης, «καμπυλότητα»· στρυφνότης, «τραχύτητα»· ψυχρότης, «ψυχρότητα»· ὠχρότης, «ωχρότητα». Το ουσιώδες σημείο, στο πλαίσιο αυτού του επιχειρήματος, δεν μου φαίνεται ότι έγκειται τόσο στο πρόβλημα της διαφοράς όσο στην ποιότητα των όρων· πρέπει, δηλαδή, να κατανοηθεί ποιοι είναι πλουσιότεροι σε σημασία ή περισσότερο τεχνικοί ή, ενδεχομένως, λιγότερο συνηθισμένοι.
42 Ο Bodéüs, στο Aristote, Catégories…, σ. CIX, απαριθμεί εννέα, επειδή συμπεριλαμβάνει επίσης το ἀναμφισβητήτως, «αδιαμφισβήτητα», που απαντά στα Κατ. 5, 3b11 και 8, 11a3, αλλά και στα Πολιτικά III 13, 1283b4 —όχι ως επίρρημα, αλλά με την επιθετική μορφή—· VI 14, 1332b20 και 1332b33· στην Ἀθηναίων πολιτεία, ενότητα 35, υποενότητα 2, στίχος 7· καθώς και το ὁπωσδήποτε, «με οποιονδήποτε τρόπο», που απαντά στα Κατ. 10, 11b33, αλλά και στα Ἠθικὰ Νικομάχεια III 5, 1114b14 και 1114b16, και στο Περὶ κόσμου, 397b21.
43 Οι όροι αυτοί είναι: ἀνάκλισις, «όρθια στάση» (Κατ. 7, 6b11)· φυσιόω, «γίνομαι φυσικός» (Κατ. 8, 9a2)· στρυφνότης, «τραχύτητα» (Κατ. 8, 9a30)· ἐρυθριάω, «κοκκινίζω» (Κατ. 8, 9b30· ο όρος απαντά επίσης στα Προβλήματα, έργο που παραδοσιακά θεωρείται μη γνήσιο, στα ακόλουθα χωρία: 889a20· 889a21· 905a7· 957b10· 957b14· 960a37· 960b2· 960b7· 961a32· 961a34, καθώς και στα Fragmenta varia, απόσπ. 243,3)· ἐρυθριάς, «ερυθρόχρους» (Κατ. 8, 9b31)· παλαιστρικός, «γυμνασμένος στην παλαίστρα» (Κατ. 8, 10b3–4)· συγκαταριθμῶ, «συναπαριθμώ» (Κατ. 8, 11a22).
44 Πρβλ. Bonitz, Index Aristotelicus, σ. 147a48–50. Το μόριο γε χρησιμοποιείται στις Κατηγορίες 51 φορές· εάν είχε χρησιμοποιηθεί με την ίδια συχνότητα στα Μεταφυσικά, θα έπρεπε να φθάνει τις 400 εμφανίσεις, αντί για 189· πρβλ. Bodéüs, Aristote, Catégories…, σ. CX, σημ. 1.
45 Πρβλ., για παράδειγμα, Κατ. 5, 2a24.
46 Πρβλ. Κατ. 5, 3b5–8· Κατ. 7, 8a28–31· Κατ. 9, 11b10–16.
47 Πρβλ. Κατ. 5, 4a22–b18· Κατ. 6, 5b15–6a11· Κατ. 7, 6b36–7b14· Κατ. 7, 8a13–35· Κατ. 8, 8b27–9a10· Κατ. 8, 11a20–38· Κατ. 10, 12a25–b1· Κατ. 10, 12b26–13a36.
48 C. Natali, στο Αριστοτέλης, Etica Nicomachea, μετάφραση, εισαγωγή και σημειώσεις C. Natali, Laterza, Ρώμη–Μπάρι 1999, σ. 454, σημ. 34.
49 Πρβλ. David, In Cat. 133,24–25.
38 Τοπ. I 9, 103b20–21.
39 Μεταφυσικά V 7, 1017a23.
40 Πρβλ. B. Collin – C. Rutten, Aristote. Categoriae. Index verborum. Listes de fréquence, C.L.P.L., Λιέγη 1993. Οι όροι αυτοί είναι: δίπηχυ, «μήκους δύο πήχεων» (Κατ. 4, 1b28), τρίπηχυ, «μήκους τριών πήχεων» (Κατ. 4, 1b29), για την κατηγορία του ποσού· (ἐν) Λυκείῳ, «στο Λύκειο» (Κατ. 4, 2a1), για την κατηγορία του πού· χθές, «χθες», και πέρυσιν, «πέρυσι» (Κατ. 4, 2a2), για την κατηγορία του πότε· ἀνάκειται, «είναι ξαπλωμένος» (Κατ. 4, 2a2), για την κατηγορία του κεῖσθαι· ὑποδέδεται, «φορά υποδήματα», και ὥπλισται, «είναι οπλισμένος» (Κατ. 4, 2a3), για την κατηγορία του ἔχειν. Μόνο στα παραδείγματα που επεξηγούν την κατηγορία του ἔχειν υπάρχουν εννέα όροι οι οποίοι δεν χρησιμοποιούνται ποτέ στα Τοπικά: ἀγγεῖον (Κατ. 15, 15b23 και 26), χιτών (Κατ. 15, 15b22), δακτύλιον (Κατ. 15, 15b23), κεράμιον (Κατ. 15, 15b24 και 25), μέδιμνος (Κατ. 15, 15b24 και 25), κτῆμα (Κατ. 15, 15b26), ἀγρός (Κατ. 15, 15b27), γυνή (Κατ. 15, 15b28), συνοικέω (Κατ. 15, 15b30).
41 Πολυάριθμα είναι τα παραδείγματα που θα μπορούσαν να αναφερθούν: γλυκύτης, «γλυκύτητα»· ἐναντιότης, «εναντιότητα»· εὐθύτης, «ευθύτητα»· θερμότης, «θερμότητα»· καμπυλότης, «καμπυλότητα»· στρυφνότης, «τραχύτητα»· ψυχρότης, «ψυχρότητα»· ὠχρότης, «ωχρότητα». Το ουσιώδες σημείο, στο πλαίσιο αυτού του επιχειρήματος, δεν μου φαίνεται ότι έγκειται τόσο στο πρόβλημα της διαφοράς όσο στην ποιότητα των όρων· πρέπει, δηλαδή, να κατανοηθεί ποιοι είναι πλουσιότεροι σε σημασία ή περισσότερο τεχνικοί ή, ενδεχομένως, λιγότερο συνηθισμένοι.
42 Ο Bodéüs, στο Aristote, Catégories…, σ. CIX, απαριθμεί εννέα, επειδή συμπεριλαμβάνει επίσης το ἀναμφισβητήτως, «αδιαμφισβήτητα», που απαντά στα Κατ. 5, 3b11 και 8, 11a3, αλλά και στα Πολιτικά III 13, 1283b4 —όχι ως επίρρημα, αλλά με την επιθετική μορφή—· VI 14, 1332b20 και 1332b33· στην Ἀθηναίων πολιτεία, ενότητα 35, υποενότητα 2, στίχος 7· καθώς και το ὁπωσδήποτε, «με οποιονδήποτε τρόπο», που απαντά στα Κατ. 10, 11b33, αλλά και στα Ἠθικὰ Νικομάχεια III 5, 1114b14 και 1114b16, και στο Περὶ κόσμου, 397b21.
43 Οι όροι αυτοί είναι: ἀνάκλισις, «όρθια στάση» (Κατ. 7, 6b11)· φυσιόω, «γίνομαι φυσικός» (Κατ. 8, 9a2)· στρυφνότης, «τραχύτητα» (Κατ. 8, 9a30)· ἐρυθριάω, «κοκκινίζω» (Κατ. 8, 9b30· ο όρος απαντά επίσης στα Προβλήματα, έργο που παραδοσιακά θεωρείται μη γνήσιο, στα ακόλουθα χωρία: 889a20· 889a21· 905a7· 957b10· 957b14· 960a37· 960b2· 960b7· 961a32· 961a34, καθώς και στα Fragmenta varia, απόσπ. 243,3)· ἐρυθριάς, «ερυθρόχρους» (Κατ. 8, 9b31)· παλαιστρικός, «γυμνασμένος στην παλαίστρα» (Κατ. 8, 10b3–4)· συγκαταριθμῶ, «συναπαριθμώ» (Κατ. 8, 11a22).
44 Πρβλ. Bonitz, Index Aristotelicus, σ. 147a48–50. Το μόριο γε χρησιμοποιείται στις Κατηγορίες 51 φορές· εάν είχε χρησιμοποιηθεί με την ίδια συχνότητα στα Μεταφυσικά, θα έπρεπε να φθάνει τις 400 εμφανίσεις, αντί για 189· πρβλ. Bodéüs, Aristote, Catégories…, σ. CX, σημ. 1.
45 Πρβλ., για παράδειγμα, Κατ. 5, 2a24.
46 Πρβλ. Κατ. 5, 3b5–8· Κατ. 7, 8a28–31· Κατ. 9, 11b10–16.
47 Πρβλ. Κατ. 5, 4a22–b18· Κατ. 6, 5b15–6a11· Κατ. 7, 6b36–7b14· Κατ. 7, 8a13–35· Κατ. 8, 8b27–9a10· Κατ. 8, 11a20–38· Κατ. 10, 12a25–b1· Κατ. 10, 12b26–13a36.
48 C. Natali, στο Αριστοτέλης, Etica Nicomachea, μετάφραση, εισαγωγή και σημειώσεις C. Natali, Laterza, Ρώμη–Μπάρι 1999, σ. 454, σημ. 34.
49 Πρβλ. David, In Cat. 133,24–25.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου