Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΥΠΟ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑΣ ΠΕΡΙ ΚΟΣΜΟΥ** 4

Συνέχεια από Τρίτη 18. Αυγούστου 2026

Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΥΠΟ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑΣ ΠΕΡΙ ΚΟΣΜΟΥ 4

ABRAHAM P. BOS*

Rivista di Filosofia Neo-Scolastica, Vol. 85, No. 2/4 (aprile-dicembre 1993), pp. 425-454 Vita e Pensiero

A. P. Bos, „La Metafisica di Aristotele alla luce del trattato De mundo“, in: A. Bausola – G. Reale (Hg.), Aristotele. Perché la metafisica, Vita e Pensiero, Milano 1994, S. 289–318

IV. Η ΣΧΕΣΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΩΝ «ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ» ΚΑΙ ΣΤΙΣ «ΝΗΣΟΥΣ ΤΩΝ ΜΑΚΑΡΩΝ»

1. Η αμφισημία των «ελεύθερων επιστημών»

Ο Αριστοτέλης, λοιπόν, περιγράφει τον άνθρωπο που βρίσκεται στην αρχή της οδού της γνώσεως ως έναν «κάτοικο του σκότους», του οποίου η γνωστική ικανότητα είναι συγκρίσιμη με τα μάτια μιας νυχτερίδας. Και στο τέλος της οδού συλλαμβάνει τον ανθρώπινο νου σαν να έχει υπερβεί την ανθρώπινη κατάσταση και, χάρη στη φιλοσοφία, σαν να έχει ανυψωθεί σε μια υπεράνθρωπη θέαση της πραγματικότητας. Στον χώρο που εκτείνεται ανάμεσα στην αφετηρία και τον τελικό σκοπό, ο Αριστοτέλης αναμφίβολα παραχώρησε μια θέση στις επιστήμες. Αυτή όμως η ενδιάμεση θέση 84 συνεπάγεται μια ορισμένη αμφισημία. Από τη μια πλευρά, το πρόσωπο που ασκεί τις επιστήμες παραμένει ακόμη «φυλακισμένο» στην προοπτική της φύσεως και στερείται της υπερβατικής προοπτικής που χαρακτηρίζει την «πρώτη φιλοσοφία». Και αυτές οι επιστήμες παραμένουν «υποτεταγμένες» στην «πρώτη φιλοσοφία», καθόσον δεν είναι σε θέση να δώσουν λόγο για τις ίδιες τους τις αρχές και στηρίζονται στην «πρώτη φιλοσοφία» για να κατανοήσουν και να θεμελιώσουν αυτές τις αρχές 85. Οι επιστήμες μπορούν ακόμη και να ασκήσουν ένα είδος γοητείας στους καλλιεργητές τους και να τους εμποδίσουν να φθάσουν στην «πρώτη φιλοσοφία». Κατά συνέπεια, η μελέτη των επιστημών μπορεί να παρομοιασθεί με τις θεραπαινίδες της Πηνελόπης ή με την Άγαρ, τη δούλη της Σάρρας.

Από την άλλη πλευρά, η μελέτη των επιστημών προϋποθέτει ότι ο άνθρωπος έχει ήδη απελευθερωθεί από τη μέριμνα για τις πρωταρχικές του ανάγκες και από την επιθυμία της ηδονής. Γι’ αυτό η σχολή (scholē) αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη των επιστημών 86. Έτσι, μολονότι η μελέτη των επιστημών δεν σημαίνει ακόμη τη μελέτη της «μόνης [αληθινά] ελεύθερης επιστήμης», απαιτεί ωστόσο η απελευθέρωση του ατόμου να έχει ήδη προχωρήσει αρκετά, με την έννοια της απαλλαγής από την ενοχλητική φροντίδα των σωματικών αναγκών και από την ικανοποίηση των σωματικών επιθυμιών με σκοπό την ηδονή. Υπό αυτή την έννοια ο Αριστοτέλης συγκαταλέγει τα μαθηματικά και τη γεωμετρία στις «ελεύθερες επιστήμες ή τέχνες» και τις αξιολογεί ως προπαιδευτικούς κλάδους για τη φιλοσοφία, μολονότι γι’ αυτόν παραμένουν κατ’ ανάγκην συνδεδεμένες με την πραγματικότητα της φύσεως. Πράγματι, ο μαθηματικός, όσο κι αν αφαιρεί από την υλικότητά της 87, θεωρεί τη φυσική πραγματικότητα.

Μια σημαντική μαρτυρία προς αυτή την κατεύθυνση παρέχει ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς, ο οποίος υποστηρίζει ότι ο Πλάτων πρέσβευε την κτιστή φύση του ορατού κόσμου και ότι όσα έγραψε σχετικά δεν μπορούν να διαστρεβλωθούν με ευφυείς ερμηνευτικές μεθόδους, ιδίως επειδή, για αυτή τη θέση του Πλάτωνος, διαθέτουμε έναν αξιόπιστο μάρτυρα στο πρόσωπο του Αριστοτέλη, «ο οποίος δεν θα μπορούσε ποτέ να ψευσθεί, τόσο εξαιτίας του σεβασμού που έτρεφε για τη φιλοσοφία όσο και επειδή κανείς δεν μπορεί να είναι πιο αξιόπιστος μάρτυρας για έναν δάσκαλο από έναν μαθητή του, και μάλιστα από έναν μαθητή όπως εκείνος, ο οποίος δεν θεωρούσε επιπόλαια την παιδεία ως δραστηριότητα δευτερεύουσας σημασίας, αλλά, αντιθέτως, είχε καταβάλει κάθε προσπάθεια για να υπερβεί τις ανακαλύψεις των αρχαίων και ο ίδιος πραγματοποίησε θεμελιώδεις και καινοτόμες ανακαλύψεις σε όλους τους τομείς της φιλοσοφίας» 88.

2. Οι «νήσοι των μακάρων»

Η μελέτη των ελεύθερων επιστημών και η σχετική ελευθερία που τη συνοδεύει φαίνεται ότι είχε επίσης συνδεθεί από τον Αριστοτέλη με τις μυθικές «νήσους των μακάρων».⁸⁹ Σύμφωνα με το ίδιο κείμενο του Ιαμβλίχου, αυτός ήταν ο τόπος όπου οι θνητοί ανταμείβονταν επειδή είχαν αφιερώσει τη ζωή τους στον στοχασμό.⁹⁰ Και εδώ ο Αριστοτέλης μπορεί να συνδέεται με ένα ιδιαίτερο χωρίο της πλατωνικής Πολιτείας, όπου όσοι είχαν αφιερωθεί ολοκληρωτικά στην παιδεία παρουσιάζονται ως άνθρωποι οι οποίοι, αποχωρισμένοι από την κοινή ανθρώπινη κοινωνία, φαντάζονταν ότι βρίσκονταν στις «νήσους των μακάρων», σε τέτοιο βαθμό ώστε δεν θα συμμετείχαν ποτέ με τη θέλησή τους στη διακυβέρνηση της πολιτείας.⁹¹

Ίσως θα μπορούσαμε να συνδέσουμε τα λόγια του Αριστοτέλη για τις «νήσους των μακάρων», νοούμενες ως κατοικία των ψυχών εκείνων που αφιέρωσαν τη ζωή τους στις «ελεύθερες τέχνες», με τις δηλώσεις του Πρόκλου, ο οποίος λέγει ότι σε ορισμένα έργα ο Αριστοτέλης, όχι διαφορετικά από τον Πλάτωνα, χάραξε μια ευρύτερη προοπτική απ’ ό,τι σε άλλα. Έτσι, στην πραγματεία De anima ο Αριστοτέλης πραγματεύεται το θέμα της ψυχής μόνο «από φυσική άποψη» (φυσικῶς). Αντίθετα, στους διαλόγους του, όπως γνωρίζουμε, μίλησε ακριβώς για την κάθοδο της ψυχής και για τις τύχες της μετά τον θάνατο και προσέφερε μια θεμελιωδέστερη έκθεση αυτών των ζητημάτων.⁹²

3. Η «νήσος του Κρόνου»

Από τις «νήσους των μακάρων» έως το βασίλειο του Κρόνου, αλλά και έως το θέμα του «ονειρευόμενου Κρόνου», το οποίο είχε κάποια σημασία στον Αριστοτέλη⁹³ και το οποίο αλλού έχω συνδέσει με τη «νήσο του Κρόνου» στο De facie in orbe lunae του Πλουτάρχου,⁹⁴ η απόσταση είναι μικρή.⁹⁵ Στον μύθο του Πλουτάρχου αυτή η νήσος του Κρόνου τοποθετείται πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες και πέρα από τη Βρετανία, κοντά στην Ωγυγία, με αναφορά σε έναν στίχο της Οδύσσειας σχετικά με το νησί της Καλυψούς.⁹⁶ Και η κατάσταση των ουράνιων και ορατών θεών περιγράφεται από τον Αριστοτέλη στο De caelo II, 1 με όρους που θυμίζουν τις νήσους των μακάρων.⁹⁷

Όπως ο Αριστοτέλης τοποθέτησε τις «νήσους των μακάρων» και τη «νήσο του Κρόνου» στο μέσον της διαδρομής ανάμεσα στον υποσελήνιο κόσμο —αυτή την κοιλάδα των δακρύων του θνητού ανθρώπου— και στην υψηλή υπερβατικότητα του Θεού, έτσι απέδωσε και στην άσκηση των «ελεύθερων τεχνών» έναν μεσολαβητικό ρόλο στη διαδικασία αφυπνίσεως του νου της ανθρώπινης ψυχής, μέσω της παρατηρήσεως της τάξεως και της λογικότητας του κόσμου σε όλες τις όψεις του.⁹⁸

Λαμβάνοντας υπόψη όλες τις προαναφερθείσες αλληλοσυνδέσεις, φαίνεται θεμιτό να θεωρήσουμε ότι για τον Αριστοτέλη υπήρχε μια σαφής αναλογία ανάμεσα στη θεωρία του περί γνώσεως, στην κοσμολογία του και στην ανθρωπολογία του.

Η κατάσταση του ανθρώπου που δεν έχει ακόμη εισέλθει στον δρόμο της γνώσεως και της επιστήμης παρουσιάζεται από αυτόν ως, από πολλές απόψεις, ανελεύθερη, παραδομένη στις μεταπτώσεις της τύχης μέσα στο υποσελήνιο τμήμα του κόσμου. Ο άνθρωπος που κατόρθωσε να απελευθερωθεί από την κυριαρχία των στοιχειωδών αναγκών και βρήκε χρόνο για τη μελέτη των μαθημάτων και των δευτερευουσών θεωρητικών επιστημών, όπως τα μαθηματικά, η αστρονομία και η φιλοσοφία της φύσεως, έχει ήδη ανυψώσει την ψυχή του σε εκείνο το είδος ελευθερίας που απολαμβάνουν οι κάτοικοι των «νήσων των μακάρων» και οι αιώνιοι ουράνιοι θεοί. Αυτοί, ωστόσο, εξακολουθούν να περιλαμβάνονται στη σφαίρα της φυσικής πραγματικότητας.

Τέλος, ο άνθρωπος του οποίου ο νους έχει πραγματώσει τις δυνατότητές του για καθαρή νοητικότητα, χάρη στην ενέργεια του θείου και υπερβατικού Νου, είναι σε θέση να γνωρίσει τις υπερβατικές αρχές της φύσεως, δηλαδή τον ίδιο τον Θεό, διότι ένας τέτοιος άνθρωπος κατορθώνει να ασκεί «τη μόνη [πραγματικά] ελεύθερη επιστήμη», τη θεολογία.

V. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑΞΗ ΣΤΑ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΑ Λ, 10

Κατ’ εξαίρεση, ο συνδυασμός ελευθερίας και υποταγής εξετάζεται σε ένα άλλο χωρίο των Μεταφυσικών, το οποίο παρουσιάζει πολλά κοινά στοιχεία με το De mundo. Το χωρίο βρίσκεται στα Μεταφυσικά Λ, 10 και πραγματεύεται το πρόβλημα της σχέσεως μεταξύ της τάξεως του κόσμου και του σκοπού του κόσμου.⁹⁹ Η τάξη που υπάρχει μέσα στον κόσμο παραβάλλεται εδώ με εκείνη μιας μεγάλης οικογένειας, όπου γίνεται διάκριση ανάμεσα: (α) στον κύριο του οίκου, (β) στα ελεύθερα μέλη της οικογένειας και (γ) στους δούλους και στα οικόσιτα ζώα. Παρατηρείται ότι, ενόψει του συμφέροντος της οικογένειας ως συνόλου, η συμπεριφορά των ελεύθερων μελών ρυθμίζεται με πολύ αυστηρότερο τρόπο απ’ ό,τι η δραστηριότητα των δούλων και των ζώων.¹⁰⁰

Εδώ ισχύει η προϋπόθεση ότι η βούληση του pater familias αποτελεί τον νόμο από τον οποίο καθοδηγούνται τα ελεύθερα μέλη της οικογένειας και στον οποίο υποτάσσονται.

Αναμφίβολα το υπονοούμενο νόημα είναι ότι, στο υπερσελήνιο τμήμα του κόσμου, οι ορατοί και ουράνιοι θεοί, ως όντα προικισμένα με λόγο, επιτελούν με τάξη τα υψηλά τους καθήκοντα, σε εξάρτηση από τον ύψιστο υπερβατικό Θεό, ενώ η υποσελήνια σφαίρα παρουσιάζει πολύ χαμηλότερο βαθμό συμμορφώσεως προς την τάξη.¹⁰¹ Στο De mundo, όπου η ιεραρχία του κόσμου παραβάλλεται με το διοικητικό σύστημα των Περσών, οι στρατηγοί, οι σατράπες και οι αντιβασιλείς του Πέρση μονάρχη χρησιμεύουν ως πρότυπο για τους αστρικούς άρχοντες· ωστόσο, και η δική τους υποταγή υπογραμμίζεται από το γεγονός ότι όλοι είναι δούλοι (δοῦλοι) του κυρίου τους.¹⁰²

Αυτές οι ουράνιες περιοχές και οι κάτοικοί τους είναι ελεύθεροι από κάθε μορφή εξαναγκασμού που θα αντέβαινε στη φύση τους.¹⁰³ Γι’ αυτό η κατάστασή τους μπορεί να παραβληθεί με τη γαλήνια ύπαρξη που η παράδοση συνέδεε με τις «νήσους των μακάρων».¹⁰⁴ Ο μόνος τρόπος ζωής που αρμόζει σε μια τέτοια ύπαρξη, αν ακολουθήσουμε το χωρίο του Ιαμβλίχου που παρατέθηκε παραπάνω,¹⁰⁵ είναι μια ζωή επιστημονικής μελέτης, δηλαδή μια ζωή «την οποία εμείς εδώ και τώρα [δηλαδή στη θνητή μας κατάσταση¹⁰⁶] αποκαλούμε αληθινά ελεύθερη ύπαρξη».

Σε ένα χωρίο από το De natura deorum του Κικέρωνος, το οποίο συχνά συνδέεται με χαμένο έργο του Αριστοτέλη, φαίνεται ότι στα ουράνια όντα αποδίδεται όχι η υποταγή στον νόμο της φύσεως, αλλά η εκούσια προσχώρηση στο μεγάλο κοσμικό σχέδιο, βάσει μιας έλλογης κατανοήσεως.¹⁰⁷

VI
Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΔΥΝΑΜΕΩΣ (ΕΛΞΕΩΣ)

1. Η έννοια της θείας δυνάμεως και στο αριστοτελικό Corpus

Σημειώσεις:

84 Ο ΦΙΛΩΝ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ χρησιμοποιεί επανειλημμένα την έκφραση τὴν μέσην παιδείαν για να δηλώσει τις προπαιδευτικές επιστήμες. Πρβλ. De congressu eruditionis gratia, 12, 20, 22 και 14: τὴν τῶν μέσων καὶ ἐγκυκλίων ἐπιστημῶν μέσην παιδείαν. Η εξήγηση που δίνει γι’ αυτό ο M. Alexandre στην Introduction (Paris 1967), σ. 47: «Η χρήση της είναι στωικής προελεύσεως», μου φαίνεται εσφαλμένη.

85 Πρβλ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, Μεταφυσικά, Κ, 4, 1061b17–19: ἐπεὶ δὲ καὶ ὁ μαθηματικὸς χρῆται τοῖς κοινοῖς ἰδίως, καὶ τὰς τούτων ἀρχὰς ἂν εἴη θεωρῆσαι τῆς πρώτης φιλοσοφίας.

86 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Μεταφυσικά, Α, 2, 981b20–24: ὅθεν ἤδη πάντων τῶν τοιούτων κατεσκευασμένων αἱ μὴ πρὸς ἡδονὴν μηδὲ πρὸς τἀναγκαῖα τῶν ἐπιστημῶν εὑρέθησαν, καὶ πρῶτον ἐν τούτοις τόποις οὗπερ ἐσχόλασαν· διὸ περὶ Αἴγυπτον αἱ μαθηματικαὶ πρῶτον τέχναι συνέστησαν.

87 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Μεταφυσικά, Ε, 1, 1026a14–15· Κ, 3, 1061a28: ὁ μαθηματικὸς περὶ τὰ ἐξ ἀφαιρέσεως τὴν θεωρίαν ποιεῖται (περιελὼν γὰρ πάντα τὰ αἰσθητὰ θεωρεῖ).

88 ΦΙΛΩΝ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ, De aeternitate mundi, 16: ἀλλ᾽ ὅτι καὶ Ἀριστοτέλης ταῦτα μαρτυρεῖ περὶ Πλάτωνος, διὰ τὴν τῆς φιλοσοφίας αἰδῶ μηδὲν ἂν ψευσάμενος, καὶ διότι πιστότερος οὐδεὶς ὑφηγητῇ γνωρίμου μαρτυρεῖν καὶ μάλιστα τοιοῦτον, ὃς οὐ πάρεργον ἔθετο παιδείαν ἁψικόρῳ ῥαθυμίᾳ, προσυπερβαλεῖν δὲ σπουδάσας τὰς τῶν παλαιῶν εὑρέσεις ἔνια τῶν ἀναγκαιοτάτων εἰς ἕκαστον φιλοσοφίας μέρος καινοτομήσας προσεξεύρετο.

Η προσπάθεια να επιτευχθεί πρόοδος σε σχέση με τους παλαιότερους συγγραφείς μνημονεύεται στη Rhetorica ad Alexandrum —η οποία μας παραδόθηκε υπό το όνομα του Αριστοτέλη— ως ένας από τους λόγους που καθυστέρησαν την ολοκλήρωση του έργου: διὰ τὸ ζητεῖν οὕτως ὑπὲρ αὐτῶν γραφῆναι σοι διηκριβωμένων ὡς οὐδεὶς ἄλλος γέγραφε τῶν περὶ ταῦτα πραγματευομένων, και ο αποδέκτης προτρέπεται να μη σπαταλά τις δυνάμεις του σε «ζητήματα χωρίς καμία σημασία»: οὐκ εἰς τὰ πάρεργα καὶ μηδενὸς ἄξια τὴν σπουδὴν ἐστί σοι καταναλωτέον (1420b21).

89 Πρβλ. ΙΑΜΒΛΙΧΟ, Προτρεπτικός, 9 (52,16–54,5 Pistelli) = ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Προτρεπτικός, απ. 12 Ross· B 43 Düring· 73 Gigon:

ἴδοι δ᾽ ἄν τις ὅτι παντὸς μᾶλλον ἀληθῆ ταῦτα λέγομεν, εἴ τις ἡμᾶς οἷον εἰς μακάρων νήσους τῇ διανοίᾳ κομίσειεν. ἐκεῖ γὰρ οὐδενὸς χρεία οὐδὲ τῶν ἄλλων τινὸς ὄφελος ἂν γένοιτο, μόνον δὲ καταλείπεται τὸ διανοεῖσθαι καὶ θεωρεῖν, ὅνπερ καὶ νῦν ἐλεύθερόν φαμεν βίον εἶναι. εἰ δὲ ταῦτ᾽ ἐστὶν ἀληθῆ, πῶς οὐκ ἂν αἰσχύνοιτο δικαίως ὅστις ἡμῶν ἐξουσίας γενομένης ἐν μακάρων οἰκῆσαι νήσοις, ἀδύνατος εἴη δι᾽ αὑτόν;

Στον ΙΑΜΒΛΙΧΟ, De communi mathematica scientia, 26 (83,6–22 Festa) = ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Προτρεπτικός, απ. 8 Ross· 74,2 Gigon, βρίσκουμε τους μαθηματικούς να αναφέρονται μαζί με τους μελετητές του λόγου και άλλων επιστημονικών κλάδων:

τοσούτον δὲ νῦν προεληλύθασιν ἐκ μικρῶν ἀφορμῶν ἐν ἐλαχίστω χρόνῳ ζητοῦντες οἵ τε περὶ τὴν γεωμετρίαν καὶ τοὺς λόγους καὶ τὰς ἄλλας παιδείας, ὅσον οὐδὲν ἕτερον γένος ἐν οὐδεμιᾷ τῶν τεχνῶν ....

90 Πρβλ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, Προτρεπτικός, απ. 12 Ross· B 43 Düring· 73 Gigon:

ὥσπερ γὰρ τῆς δικαιοσύνης, ὥς φασιν οἱ σοφοὶ τῶν ποιητῶν, ἐν

ιδου κομιζόμεθα τὰς δωρεάς, οὕτω τῆς φρονήσεως ἐν μακάρων νήσοις, ὡς ἔοικεν.

91 ΠΛΑΤΩΝ, Πολιτεία, VII, 519c4: τοὺς δ᾽ ὅτι ἑκόντες εἶναι οὐ πράξουσι, ἡγούμενοι ἐν μακάρων νήσοις ζῶντες ἔτι ἀπῳκίσθαι,...· 540b6. Βλ. επίσης ΠΛΑΤΩΝ, Φαίδων, 111a6 και R. Brague, Du temps chez Platon et Aristote, Paris 1982, σ. 91.

92 ΠΡΟΚΛΟΣ, In Platonis Timaeum, III, 338c = ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Εὔδημος, απ. 4 Ross· 66 Gigon:

...ὃ δὴ καὶ Ἀριστοτέλης ζηλώσας ἐν τῇ περὶ ψυχῆς πραγματείᾳ φυσικῶς αὐτὴν μεταχειριζόμενος οὔτε περὶ καθόδου ψυχῆς οὔτε περὶ λήξεων ἐμνημόνευσεν, ἀλλ᾽ ἐν τοῖς διαλόγοις χωρὶς ἐπραγματεύσατο περὶ αὐτῶν καὶ τὸν προηγούμενον κατεβάλετο λόγον.

Ο A.-J. Festugière, Proclus, Commentaire sur le Timée, μετάφρ. και σημειώσεις, 5 τόμ., Paris 1966–1968, τ. V, σ. 205–206, μεταφράζει το λήξεις ως «μεταθανάτιες τύχες». Αυτές οι «μεταθανάτιες τύχες» της ψυχής περιγράφονται επίσης λεπτομερώς στον μύθο του Πλουτάρχου, De facie in orbe lunae, 942d κ.ε., ο οποίος εξετάζεται παρακάτω. Για τη διάκριση που εισάγει εδώ ο Πρόκλος πρβλ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, De anima, I, 1, 408a27–b2, όπου υπάρχει αντίθεση μεταξύ φυσικοῦ και διαλεκτικοῦ· πρβλ. επίσης Μεταφυσικά, Ε, 1, 1026a5.

93 Πρβλ. ΤΕΡΤΥΛΛΙΑΝΟ, De anima, 46 = ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Προτρεπτικός, απ. 20 Ross· 979 Gigon.

94 Πρβλ. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟ, De facie in orbe lunae, 941a κ.ε. Πρβλ. A. P. Bos, Cosmic and meta-cosmic..., ό.π., σ. 21 κ.ε. Η σχέση μεταξύ του Κρόνου και των «νήσων των μακάρων» απαντά ήδη στους στ. 173a–e του ΗΣΙΟΔΟΥ, Ἔργα καὶ Ἡμέραι. Πρβλ. ΠΙΝΔΑΡΟ, Olympica, 2, 126–130.

95 Πρβλ. R. Brague, σ. 86–95, σε μια ενδιαφέρουσα ανάλυση του μύθου του ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Πολιτικός, 269a κ.ε.

96 ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, De facie in orbe lunae, 941a, όπου παρατίθεται Οδύσσεια, VII, 244.

97 Πρβλ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, De caelo, II, 1, 284a14–15· 31–32.

98 Κατά ανάλογο τρόπο, ο Αυγουστίνος απέδιδε σημαντικό ρόλο στην άσκηση των artes liberales ως διανοητική προπαρασκευή και ως κίνητρο για τη μελέτη της φιλοσοφίας. Πρβλ. De ordine, II, iv, 11 κ.ε., καθώς και το σχέδιό του, μετά τη μεταστροφή του το 386, να αναλάβει τη μελέτη όλων των artes liberales. Το σχέδιο αυτό ήταν αναμφίβολα εμπνευσμένο από τον Hortensius του Κικέρωνος, τον οποίο γνώριζε πολύ καλά.

99 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Μεταφυσικά, Λ, 10, 1075a11–25. Πρβλ. De mundo, 6, 398b6–399b12.

100 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Μεταφυσικά, Λ, 10, 1075a19–22. Πρβλ. De mundo, 6, 400a20–24.

101 Πρβλ. De mundo, 6, 397b27–32 και 400a20–24. Πρβλ. κεφ. 2, 392a31–34.

102 De mundo, 6, 398a26–30.

103 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, De caelo, II, 1, 284a14–16· πρβλ. a30–35.

104 Πρβλ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, De caelo, II, 1, 284a14· a31.

105 ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ, Προτρεπτικός, 9 (52,16–54,5 Pistelli) = ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Προτρεπτικός, απ. 12 Ross· B 43 Düring· 73 Gigon.

106 Πρβλ. K. Gaiser, «Die Elegie des Aristoteles an Eudemus», Museum Helveticum 23 (1966), σ. 84–106, ιδίως 85–92, στην ενδιαφέρουσα ερμηνεία του των τελευταίων στίχων της Ελεγείας προς Εὔδημον: οὐ νῦν δ᾽ ἔστι λαβεῖν οὐδενὶ ταῦτά ποτε. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, ο Αριστοτέλης, στην ελεγεία αυτή προς τον Εὔδημο τον Κύπριο, θέλει να πει ότι ο Πλάτων «ως ο μόνος ή ως ο πρώτος μεταξύ των θνητών κατέστησε ορατή μια αλήθεια που ως προς την προέλευσή της είναι υπεράνθρωπη» (σ. 92).

107 ΚΙΚΕΡΩΝ, De natura deorum, 2, 16, 44 = ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, De philosophia, 21 Ross· 836 Gigon.