Η παρέμβασή του δεν εξαντλήθηκε στα βιβλία του. Επαιρνε θέση, αναλαμβάνοντας το ρίσκο της έκθεσης – και των μεταστροφών του. Οι σταθμοί ενός δημόσιου διανοουμένου
Στην ταινία με τίτλο «Nausicaa» (1970), όπου πρωταγωνιστούσαν ο Σταύρος Τορνές και η Φρανς Ντουνιάκ, η σκηνοθέτις Ανιές Βαρντά εξυμνούσε την Ελλάδα και την πολιτιστική κληρονομιά της, ταυτόχρονα όμως κατήγγελλε τη χούντα των συνταγματαρχών, παραθέτοντας αντιδικτατορικές δηλώσεις Ελλήνων που ζούσαν εκείνη την εποχή στο Παρίσι. Εμφανίζονταν, μεταξύ άλλων, οι Περικλής Κοροβέσης, Βασίλης Βασιλικός, Ανδρέας Στάικος, Αρης Φακίνος, Βλάσης Κανιάρης κ.ά. Στο δικό του απόσπασμα, ο 31χρονος τότε Στέλιος Ράμφος τόνιζε ότι δεν είχε εγκαθιδρυθεί μόνο στην Ελλάδα στρατιωτική εξουσία και αναρωτιόταν γιατί τα αυταρχικά καθεστώτα και οι δικτατορίες γνώριζαν τέτοια άνοδο. «Ο στρατός σήμερα», έλεγε, «είναι παντού παρών, το πιο αποτελεσματικό ιδανικό για μια μοντέρνα κοινωνία. Υπό αυτή την έννοια, αναλαμβάνει τον ρόλο του παρακινητή ή του φορέα της εξέλιξης, η οποία αποσκοπεί στην αναδιοργάνωση και στον εκσυγχρονισμό της κοινωνίας. Είναι ένας εκσυγχρονισμός αποκλειστικά συνδεδεμένος με την ανάπτυξη της τεχνολογίας, της αυτοματοποίησης, προκειμένου να επιτευχθεί ο απόλυτος έλεγχος κ.λπ.», συμπλήρωνε ο Ράμφος, που στην ταινία παρουσιαζόταν ως «philosophe».
Η ανακάλυψη της Ελλάδας
Ηταν ίσως μία από τις πρώτες –και από τις μετέπειτα πολλές– δημόσιες εμφανίσεις του. Σίγουρα ήταν τα χρόνια που δίδασκε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Βενσέν, το σημερινό Paris 8, ένα ίδρυμα γεννημένο μέσα από τον γαλλικό Μάη, τον οποίο ο Ράμφος είχε παρακολουθήσει, ευρισκόμενος στο Παρίσι ήδη από το 1965, όταν είχε αφήσει πίσω του τις σπουδές του στη Νομική Αθηνών, αλλά και τη σχέση του με την ΕΔΑ, την Πανσπουδαστική, την Αριστερά.
Τα χρόνια στη Γαλλία διαμόρφωσαν σε σημαντικό βαθμό τη σκέψη του, γιατί εκεί γνωρίστηκε με τον Κορνήλιο Καστοριάδη, αλλά και με κάτι ακόμη: «Μετά την ευρωπαϊκή και την αρχαία ελληνική φιλοσοφία», έγραφε στο βιβλίο του «Μαρτυρία και Γράμμα, Απόλογος για τον Μαρξ και λόγος για τον Καστοριάδη» (Κέδρος, 1984), «στράφηκα στη μελέτη της πατερικής θεολογίας και των πνευματικών προβλημάτων του νέου ελληνισμού, η κατανόηση των οποίων χωρίς υπερβολή με απορρόφησε. Προτού φύγω για το εξωτερικό, η Ελλάδα πνευματικά δεν υπήρχε για μένα. Την ανεκάλυψα στην ξενιτιά, όπου ανεκάλυψα συγχρόνως και την κρίση της Ευρώπης».
Αφού επέστρεψε το 1975, επιχείρησε να υπηρετήσει ως καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όμως το 1978, η υποψηφιότητά του, όπως και εκείνη του Παναγιώτη Κονδύλη, δεν έγινε δεκτή. Και ενώ δεν απέκτησε μια τόσο θεσμική θέση που ενδεχομένως να τον καθιστούσε όντως έναν «οργανικό διανοούμενο», ο Ράμφος είχε ήδη αρχίσει να συγγράφει μελέτες με τίτλους όπως «Τόπος υπερουράνιος» (Κέδρος, 1975), «Η παλινωδία του Παπαδιαμάντη» (Κέδρος, 1976) κ.ά.
Στο σπίτι του στην Πεντέλη συναντούσε ανθρώπους των γραμμάτων και της Εκκλησίας, ενώ σύντομα θα άρχιζε να εμβαθύνει περαιτέρω σε ζητήματα που θα τον απασχολούσαν μεν επί μακρόν, αλλά με ποικίλους τρόπους: ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης και ο Πλωτίνος, ο Ιωάννης ο Θεολόγος και ο Μάξιμος ο Ομολογητής, ο ελληνισμός και η θέση του στον σύγχρονο κόσμο, η διαμόρφωση της νεοελληνικής ταυτότητας, η ορθόδοξη και η ασκητική παράδοση, η έννοια του χρόνου, η γλώσσα. Το 1984, σε μια τηλεοπτική εκπομπή της ΕΡΤ όπου συμμετείχαν και οι Εμμανουήλ Κριαράς, Γιώργος Μπαμπινιώτης και Ηλίας Σπυρόπουλος, ο Στέλιος Ράμφος υποστήριζε με πάθος το πολυτονικό σύστημα, στο οποίο εξάλλου θα έγραφε –στο χαρτί– έως το τέλος της ζωής του.
Δύση και Ανατολή
Από εκείνα τα χρόνια είχε επίσης ταυτιστεί με το μεταπολιτευτικό ρεύμα που ονομάστηκε δημοσιογραφικά «νεοορθοδοξία» και περιελάμβανε επίσης τους Χρήστο Γιανναρά, Κωστή Μοσκώφ, Διονύση Σαββόπουλο, Κώστα Ζουράρι κ.ά. Ενώ όμως οι «νεοορθόδοξοι» γνωρίζονταν και ενδιαφέρονταν για κοινά θέματα, όπως το, ιδιαίτερα διαδεδομένο στον δημόσιο λόγο της Μεταπολίτευσης, δίπολο μεταξύ Ανατολής και Δύσης, «κίνημα» δεν υπήρξε. Σε πρόσφατη συνέντευξή του («Κ», 3.9.24), ο Ράμφος έλεγε ότι «δεν είχαμε πιει όλοι μαζί ούτε καφέ».Πλατωνικό ιδεώδες – «Ηθελε να είναι ο φιλόσοφος πίσω από τον ηγεμόνα, ένα πλατωνικό ιδεώδες που δεν έχει αρνητικό πρόσημο», τονίζει ο αναπληρωτής καθηγητής Θεολογίας του ΕΚΠΑ Σταύρος Γιαγκάζογλου, που γνώριζε προσωπικά τον Ράμφο και μελετούσε το έργο του.
Ειδικά με τον Γιανναρά, ο Ράμφος είχε συνυπάρξει ελάχιστες φορές σε κάποιο πάνελ, όπως π.χ. στην εκπομπή της Λιάνας Κανέλλη «Μη μου τη μέρα τάραττε», το 1996. Ο στενός φίλος του, πολιτικός μηχανικός, Αντώνης Παγκράτης λέει σήμερα στην «Κ» ότι ο Ράμφος ενίοτε απέφευγε να εμφανίζεται στην τηλεόραση με άλλους συνομιλητές, γιατί πίστευε ότι «έτσι όπως γίνεται ο δημόσιος διάλογος, οι άνθρωποι παρέμεναν προσκολλημένοι σε προσωπικές εμμονές – και δεν είχε άδικο». Για τον Ράμφο, εξάλλου, ιδιαίτερη σημασία είχαν οι δημόσιες διαλέξεις, που έδινε στο Κολλέγιο Αθηνών, στο Πνευματικό Κέντρο Αθηνών, στο Ιδρυμα Γουλανδρή-Χορν, στο Ιδρυμα Θεοχαράκη ή στο Ιδρυμα Μποδοσάκη. Σε αυτές τις διαλέξεις ανέλυε τον πλατωνικό «Φαίδρο» και τα κείμενα της «Φιλοκαλίας», επανεξέταζε τις θέσεις του Γιανναρά και του μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, ερευνούσε το θέμα του χρόνου στον Καβάφη κ.λπ.
Εν τω μεταξύ, ειδικά μετά το 1996 που είχε βρεθεί με υποτροφία στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον ως επισκέπτης ερευνητής, ο Στέλιος Ράμφος είχε πραγματοποιήσει μία ακόμη μεταστροφή στη σκέψη του. Πλέον, ενδιαφερόταν για τη σχέση Ελληνισμού και Ορθοδοξίας με τη Δύση, για τη βυζαντινή κοινοτιστική κληρονομιά ως εμπόδιο προς μια ελληνική Αναγέννηση και μια μετέπειτα θεσμική ωρίμανση της σύγχρονης Ελλάδας, για τη δυσκολία του Νεοέλληνα να εξατομικευθεί ως υπεύθυνη προσωπικότητα, για τη σχέση πολιτικής και ψυχικής ζωής, για τον εκσυγχρονισμό κ.ά.
Στα άρθρα που έγραφε στην «Κ» λίγο πριν και λίγο μετά το 2000, ενδιαφερόταν για τα ζητήματα των ιδιωτικών πανεπιστημίων, τον διαχωρισμό Κράτους και Εκκλησίας, την ανάγκη για αποκρατισμό της χώρας κ.λπ. Μετά τη σύλληψη των μελών της «17 Νοέμβρη» είχε συζητηθεί έντονα ένα άρθρο του, στο οποίο επιχειρούσε να αναλύσει τις ψυχικές αδυναμίες του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου (τον είχε γνωρίσει στο Παρίσι το 1965) και καλούσε την ελληνική κοινωνία να τιμωρήσει μεν τους τρομοκράτες, αλλά παράλληλα να τους συγχωρέσει, ως ψυχική στάση που θα λειτουργούσε ως αντίδοτο στη λογική του θανάτου.
Λογική της παράνοιας
Στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης ήταν από τις πιο ηχηρές φωνές, που απέδιδαν τη χρεοκοπία σε «ιθαγενείς» αιτίες, εισάγοντας ερμηνευτικά σχήματα που επικρίθηκαν ως υπεραπλουστευτικά. Ο Νεοέλληνας, έλεγε σε τηλεοπτική συνέντευξή του, δεν ήταν απλώς υπεύθυνος για τη χρεοκοπία, αλλά και ανώριμος «μαμάκιας», που χρέωνε τα δεινά του στους άλλους αντί να αντιληφθεί τη σωτηρία των μνημονίων.
Το ενδιαφέρον είναι ότι το βιβλίο του «Η λογική της παράνοιας» (Αρμός, 2011) είχε σημειώσει υψηλές πωλήσεις, κάτι που ο Αντώνης Παγκράτης αποδίδει στο γεγονός ότι «ο Ράμφος, ως ακραιφνώς πνευματικός άνθρωπος, πάντα έδινε ένα παράθυρο, έναν ορίζοντα στους ανθρώπους», που εν προκειμένω ανοιγόταν από την αισιοδοξία την οποία περιλαμβάνει ουσιαστικά η ανάληψη των ευθυνών μας. Από την άλλη, η πρόσφατη στάση του για την ισότητα στον γάμο δεν προσέφερε ακριβώς ελπίδα στη ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, καθώς ο Ράμφος τοποθετήθηκε με δηλώσεις του αρνητικά σε έναν τέτοιο θεσμό, κρίνοντάς τον και από μεταφυσικής σκοπιάς.
Το «όχι» που είπε – «Αρκετές φορές είχαν επιχειρήσει να τον προσεταιριστούν κόμματα και του είχαν ζητήσει να γίνει βουλευτής Επικρατείας. Η πνευματικότητά του όμως ήταν ανιδιοτελής», λέει ο στενός φίλος του Αντώνης Παγκράτης.Μετά τον θάνατό του, αρκετοί επικριτές του έσπευσαν να τον χαρακτηρίσουν απολογητή της εξουσίας. Σχολιάζοντας αυτή τη μομφή, ο αναπληρωτής καθηγητής Θεολογίας του ΕΚΠΑ Σταύρος Γιαγκάζογλου, ο οποίος επίσης γνώριζε τον εκλιπόντα και μελετούσε το έργο του, τονίζει ότι ο χαρακτηρισμός του Ράμφου ως οργανικού διανοουμένου είναι λανθασμένος, γιατί ο ίδιος ήταν ένας στοχαστής με βάθος, που ήθελε όμως να είναι παρεμβατικός. «Ηθελε να είναι ο φιλόσοφος πίσω από τον ηγεμόνα, ένα πλατωνικό ιδεώδες που δεν έχει αρνητικό πρόσημο και το οποίο το συναντάμε και αλλού στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, η οποία ενδιαφερόταν για την ερμηνεία της πόλεως και για την καθημερινή ζωή. Ισως για αυτό ο Ράμφος νόμιζε ότι συλλάμβανε το γιατί ο Νεοέλληνας και η χώρα δεν συμμετείχαν στην ευρωπαϊκή πορεία, όντας καθηλωμένοι στο Βυζάντιο, αντί να περάσουν στο στάδιο της εξατομίκευσης», επισημαίνει ο κ. Γιαγκάζογλου.
Για την ιδέα
Γιατί, λοιπόν, συμμετείχε τόσο συχνά στον δημόσιο λόγο; «Συμμετείχε γιατί αγαπούσε τους ανθρώπους και την κοινωνία», απαντά ο κ. Παγκράτης και διευκρινίζει ότι ο Ράμφος ήθελε να επικοινωνεί τις ιδέες του. «Αρκετές φορές είχαν επιχειρήσει να τον προσεταιριστούν κόμματα και του είχαν ζητήσει να γίνει βουλευτής Επικρατείας. Η πνευματικότητα του Ράμφου όμως, όπως και οποιουδήποτε σοβαρού ανθρώπου, ήταν ανιδιοτελής. Ο,τι έκανε, το έκανε για τη σκέψη και για την ιδέα, την ιδέα του πνεύματος».
Πηγή: https://www.kathimerini.gr/society/564402073/stelios-ramfos-1939-2026-eyaggelia-enos-airetikoy/
ΑΣ ΠΟΥΜΕ ΜΟΝΟ ΟΤΙ Η ΔΥΣΗ ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΠΡΟΣΠΑΘΗΣΕ ΝΑ ΟΔΗΓΗΣΕΙ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΛΕΟΝ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου