Συνέχεια από Tετάρτη 5. Αυγούστου 2026
ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ 10
Επαναστάτες χιλιαστές και μυστικοί αναρχικοί του Μεσαίωνα
Του NORMAN COHN,
Του NORMAN COHN,
Εκδόσεις PIMLICO
3. Ο Μεσσιανισμός των αποπροσανατολισμένων φτωχών
Οι φτωχοί στις πρώτες Σταυροφορίες (συνέχεια)
.......Οι Tafurs παρουσιάζονται να έχουν έναν βασιλιά, τον roi Tafur. Λεγόταν ότι ήταν ένας Νορμανδός ιππότης, ο οποίος είχε εγκαταλείψει το άλογο, τα όπλα και την πανοπλία του, προτιμώντας τον σάκο και το δρεπάνι. Τουλάχιστον στην αρχή, ήταν ένας ασκητής, για τον οποίο η φτώχεια είχε όλη εκείνη τη μυστική αξία που επρόκειτο αργότερα να αποκτήσει για τον άγιο Φραγκίσκο και τους μαθητές του.
3. Ο Μεσσιανισμός των αποπροσανατολισμένων φτωχών
Οι φτωχοί στις πρώτες Σταυροφορίες (συνέχεια)
.......Οι Tafurs παρουσιάζονται να έχουν έναν βασιλιά, τον roi Tafur. Λεγόταν ότι ήταν ένας Νορμανδός ιππότης, ο οποίος είχε εγκαταλείψει το άλογο, τα όπλα και την πανοπλία του, προτιμώντας τον σάκο και το δρεπάνι. Τουλάχιστον στην αρχή, ήταν ένας ασκητής, για τον οποίο η φτώχεια είχε όλη εκείνη τη μυστική αξία που επρόκειτο αργότερα να αποκτήσει για τον άγιο Φραγκίσκο και τους μαθητές του.
Ακριβώς εξαιτίας της φτώχειας τους οι Tafurs πίστευαν ότι ήταν προορισμένοι να καταλάβουν την Αγία Πόλη:
«Οι φτωχότεροι θα την καταλάβουν· αυτό είναι ένα σημείο που δείχνει καθαρά ότι ο Κύριος ο Θεός δεν ενδιαφέρεται για αλαζόνες και άπιστους ανθρώπους»......
«Οι φτωχότεροι θα την καταλάβουν· αυτό είναι ένα σημείο που δείχνει καθαρά ότι ο Κύριος ο Θεός δεν ενδιαφέρεται για αλαζόνες και άπιστους ανθρώπους»......
Καθώς ο βασιλιάς Ταφούρ ηγείται της τελικής επίθεσης εναντίον της Ιερουσαλήμ, φωνάζει: «Πού είναι οι φτωχοί που θέλουν περιουσία; Ας έρθουν μαζί μου! Γιατί σήμερα, με τη βοήθεια του Θεού, θα κερδίσω αρκετά ώστε να φορτώσω πολλά μουλάρια!» Και αργότερα, όταν οι Μουσουλμάνοι περιφέρουν τους θησαυρούς τους γύρω από τα τείχη της καταληφθείσας πόλης, προσπαθώντας να παρασύρουν τους Χριστιανούς έξω, σε ανοιχτό πεδίο, βλέπουμε τους Ταφούρους να μην μπορούν να συγκρατηθούν. «Είμαστε στη φυλακή;» φωνάζει ο βασιλιάς· «Μας φέρνουν θησαυρό κι εμείς δεν τολμούμε να τον πάρουμε! Τι με νοιάζει αν πεθάνω, αφού κάνω αυτό που θέλω να κάνω;» Και επικαλούμενος τον «Άγιο Λάζαρο» —τον Λάζαρο της παραβολής, τον οποίο οι φτωχοί κατά τον Μεσαίωνα είχαν καταστήσει προστάτη άγιό τους— οδηγεί την ορδή του έξω από την πόλη, προς την καταστροφή. …
Σε κάθε πόλη που καταλάμβαναν, οι Ταφούροι λεηλατούσαν οτιδήποτε μπορούσαν να αρπάξουν, βίαζαν τις Μουσουλμάνες και πραγματοποιούσαν αδιάκριτες σφαγές. Οι επίσημοι αρχηγοί της Σταυροφορίας δεν είχαν καμία απολύτως εξουσία επάνω τους. Όταν ο εμίρης της Αντιόχειας διαμαρτυρήθηκε για τον κανιβαλισμό των Ταφούρων, οι πρίγκιπες δεν μπορούσαν παρά να παραδεχθούν απολογητικά: «Όλοι μαζί δεν μπορούμε να δαμάσουμε τον βασιλιά Ταφούρ». Στην πραγματικότητα, οι βαρόνοι φαίνεται ότι φοβούνταν κάπως τους Ταφούρους και φρόντιζαν να είναι καλά οπλισμένοι κάθε φορά που εκείνοι τους πλησίαζαν.
Αυτό, χωρίς αμφιβολία, ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα· όμως στις διηγήσεις που παρουσιάζονται από τη σκοπιά των φτωχών, οι μεγάλοι πρίγκιπες αντιμετωπίζουν τον βασιλιά των Ταφούρων όχι τόσο με ανησυχία όσο με ταπεινοφροσύνη, ακόμη και με ευλάβεια. Βλέπουμε τον βασιλιά Ταφούρ να παρακινεί τους διστακτικούς βαρόνους να επιτεθούν στην Ιερουσαλήμ³⁹: «Κύριοί μου, τι κάνουμε; Καθυστερούμε υπερβολικά την επίθεσή μας εναντίον αυτής της πόλης και αυτής της κακής φυλής. Συμπεριφερόμαστε σαν ψεύτικοι προσκυνητές. Αν εξαρτιόταν από εμένα και μόνο από τους φτωχούς, οι ειδωλολάτρες θα έβρισκαν σε εμάς τους χειρότερους γείτονες που είχαν ποτέ!»
Οι πρίγκιπες εντυπωσιάζονται τόσο πολύ, ώστε του ζητούν να ηγηθεί της πρώτης επίθεσης· και όταν, γεμάτος τραύματα, μεταφέρεται έξω από το πεδίο της μάχης, συγκεντρώνονται ανήσυχοι γύρω του.
Όμως ο βασιλιάς Ταφούρ παρουσιάζεται ως κάτι περισσότερο από απλώς ο ισχυρότερος των πολεμιστών. Συχνά εμφανίζεται σε στενή σχέση με έναν προφήτη —σε μια εκδοχή πρόκειται για τον Πέτρο τον Ερημίτη, σε μια άλλη για έναν φανταστικό επίσκοπο, ο οποίος φέρει εκείνο το έμβλημα που οι φτωχοί είχαν οικειοποιηθεί ως δικό τους, την Αγία Λόγχη. Και ο ίδιος ο Ταφούρ διαθέτει σαφώς μια υπερφυσική ιδιότητα, η οποία τον τοποθετεί πάνω από όλους τους πρίγκιπες.
Όταν —στην εκδοχή της διήγησης που έχει διαμορφωθεί για τους φτωχούς— ο Γοδεφρείδος του Μπουγιόν πρόκειται να γίνει βασιλιάς της Ιερουσαλήμ, οι βαρόνοι επιλέγουν τον βασιλιά Ταφούρ ως «τον ύψιστο» για να τελέσει τη στέψη. Εκείνος την τελεί δίνοντας στον Γοδεφρείδο ένα κλαδί από αγκάθια, σε ανάμνηση του Ακάνθινου Στεφάνου· και ο Γοδεφρείδος αποτίει φόρο υποτέλειας και ορκίζεται ότι θα κατέχει την Ιερουσαλήμ ως φέουδο από τον βασιλιά Ταφούρ και από τον Θεό και μόνον.
Και όταν οι βαρόνοι, θεωρώντας ότι έχουν υπομείνει αρκετά, σπεύδουν να επιστρέψουν στις γυναίκες και στις κτήσεις τους, ο βασιλιάς Ταφούρ δεν θέλει να δει την Ιερουσαλήμ εγκαταλελειμμένη, αλλά δεσμεύεται να παραμείνει, μαζί με τον στρατό των φτωχών του, για να υπερασπιστεί τον νέο βασιλιά και το βασίλειό του. Σε αυτά τα καθαρά φανταστικά επεισόδια, ο ζητιάνος-βασιλιάς γίνεται το σύμβολο της απέραντης, παράλογης ελπίδας που είχε οδηγήσει την plebs pauperum, το πλήθος των φτωχών, μέσα από ανείπωτες κακουχίες έως την Αγία Πόλη.
Η πραγματοποίηση αυτής της ελπίδας απαιτούσε ανθρώπινες θυσίες σε τεράστια κλίμακα — όχι μόνο την αυτοθυσία των σταυροφόρων αλλά και τη σφαγή των απίστων. Μολονότι ο πάπας και οι πρίγκιπες μπορεί να σκόπευαν σε μια εκστρατεία με περιορισμένους στόχους, στην πραγματικότητα η εκστρατεία έτεινε διαρκώς να μετατρέπεται σε αυτό ακριβώς που ήθελε ο απλός λαός: έναν πόλεμο για την εξόντωση «των γιων των πορνών», «της γενιάς του Κάιν», όπως αποκαλούσε τους Μουσουλμάνους ο βασιλιάς Ταφούρ.
Δεν ήταν άγνωστες οι περιπτώσεις κατά τις οποίες οι σταυροφόροι συλλάμβαναν όλους τους χωρικούς μιας ορισμένης περιοχής και τους έδιναν την επιλογή είτε να μεταστραφούν αμέσως στον Χριστιανισμό είτε να θανατωθούν αμέσως — «και αφού το κατόρθωσαν αυτό, οι Φράγκοι μας επέστρεψαν γεμάτοι χαρά».
Την πτώση της Ιερουσαλήμ ακολούθησε μεγάλη σφαγή· με εξαίρεση τον διοικητή και τη σωματοφυλακή του, οι οποίοι κατάφεραν να εξαγοράσουν τη ζωή τους και οδηγήθηκαν έξω από την πόλη υπό συνοδεία, κάθε Μουσουλμάνος άνδρας, γυναίκα και παιδί θανατώθηκε. Μέσα και γύρω από τον Ναό του Σολομώντος «τα άλογα βάδιζαν μέσα στο αίμα μέχρι τα γόνατά τους, ακόμη και μέχρι τα χαλινάρια. Ήταν μια δίκαιη και θαυμαστή κρίση του Θεού, ώστε ο ίδιος τόπος να δεχθεί το αίμα εκείνων των οποίων τις βλασφημίες επί τόσο μεγάλο διάστημα ανέβαζε προς τον Θεό».⁴⁰
Όσο για τους Ιουδαίους της Ιερουσαλήμ, όταν κατέφυγαν στην κεντρική συναγωγή τους, το κτίριο πυρπολήθηκε και όλοι κάηκαν ζωντανοί.
Κλαίγοντας από χαρά και ψάλλοντας ύμνους δοξολογίας, οι σταυροφόροι βάδισαν σε πομπή προς τον Ναό του Παναγίου Τάφου. «Ω νέα ημέρα, νέα ημέρα και αγαλλίαση, νέα και αιώνια χαρά… Εκείνη η ημέρα, περίφημη σε όλους τους αιώνες που θα έρχονταν, μετέτρεψε όλα τα βάσανα και τις κακουχίες μας σε χαρά και αγαλλίαση· εκείνη η ημέρα, η επιβεβαίωση του Χριστιανισμού, η εκμηδένιση της ειδωλολατρίας, η ανανέωση της πίστεώς μας!»
Όμως μια χούφτα απίστων εξακολουθούσε να επιζεί: είχαν καταφύγει στη στέγη του τεμένους Αλ-Άκσα. Ο περίφημος σταυροφόρος Τανκρέδος τούς είχε υποσχεθεί τη ζωή τους με αντάλλαγμα ένα βαρύ λύτρο και τους είχε δώσει το λάβαρό του ως εγγύηση ασφαλούς διέλευσης. Όμως ο Τανκρέδος δεν μπορούσε παρά να παρακολουθεί με ανήμπορη οργή, ενώ απλοί στρατιώτες σκαρφάλωναν στον τοίχο του τεμένους και αποκεφάλιζαν κάθε άνδρα και γυναίκα, εκτός από εκείνους που ρίχνονταν από τη στέγη και σκοτώνονταν.
Αν έχει κανείς κατά νου αυτά τα γεγονότα, φαίνεται αρκετά φυσικό το ότι η πρώτη μεγάλη σφαγή Ευρωπαίων Εβραίων συνέβη επίσης κατά την Α΄ Σταυροφορία. Ο επίσημος σταυροφορικός στρατός, που αποτελούνταν από τους βαρόνους και τους ακολούθους τους, δεν είχε καμία συμμετοχή στη σφαγή αυτή, η οποία πραγματοποιήθηκε εξ ολοκλήρου από τις ορδές που σχηματίστηκαν στο κατόπι των prophetae. Καθώς η Σταυροφορία έπαιρνε μορφή, παρατηρεί ένας χρονικογράφος, «εδραιώθηκε παντού πολύ σταθερή ειρήνη και αμέσως οι Εβραίοι δέχθηκαν επίθεση στις πόλεις όπου κατοικούσαν».
Λέγεται ότι ήδη από την αρχή της σταυροφορικής έξαρσης οι εβραϊκές κοινότητες στη Ρουέν και σε άλλες γαλλικές πόλεις βρέθηκαν μπροστά στην επιλογή ανάμεσα στον εκχριστιανισμό και τη σφαγή. Όμως οι βιαιότερες επιθέσεις σημειώθηκαν στις επισκοπικές πόλεις κατά μήκος του Ρήνου. Εκεί, όπως και κατά μήκος όλων των εμπορικών οδών της δυτικής Ευρώπης, Εβραίοι έμποροι ήταν εγκατεστημένοι επί αιώνες· και, λόγω της οικονομικής τους χρησιμότητας, απολάμβαναν πάντοτε την ιδιαίτερη εύνοια των αρχιεπισκόπων. Ωστόσο, προς το τέλος του ενδέκατου αιώνα, σε όλες αυτές τις πόλεις η ένταση ανάμεσα στους κατοίκους των πόλεων και στους εκκλησιαστικούς κυρίους τους είχε ήδη αρχίσει να προκαλεί γενικότερη κοινωνική αναταραχή. Ήταν μια ατμόσφαιρα που αποδείχθηκε εξίσου ευνοϊκή για τους «προφήτες» της Σταυροφορίας όσο επρόκειτο λίγο αργότερα να αποδειχθεί και για τον Τάνχελμ.
Στις αρχές Μαΐου του 1096, σταυροφόροι που είχαν στρατοπεδεύσει έξω από το Σπάιερ σχεδίαζαν να επιτεθούν στους Εβραίους μέσα στη συναγωγή τους κατά το Σάββατο. Το σχέδιό τους ματαιώθηκε και κατάφεραν να σκοτώσουν μόνο καμιά δωδεκαριά Εβραίους στους δρόμους. Ο επίσκοπος έδωσε καταφύγιο στους υπόλοιπους μέσα στο κάστρο του και φρόντισε να τιμωρηθούν μερικοί από τους δολοφόνους.
Στη Βορμς οι Εβραίοι ήταν λιγότερο τυχεροί. Και εκεί στράφηκαν για βοήθεια προς τον επίσκοπο και τους ευκατάστατους αστούς, αλλά αυτοί δεν μπόρεσαν να τους προστατεύσουν όταν έφθασαν άνδρες από τη Σταυροφορία του Λαού και οδήγησαν τους κατοίκους της πόλης σε επίθεση εναντίον της εβραϊκής συνοικίας. Η συναγωγή λεηλατήθηκε, τα σπίτια καταληστεύθηκαν και όλοι οι ενήλικοι ένοικοί τους που αρνήθηκαν το βάπτισμα θανατώθηκαν. Όσο για τα παιδιά, μερικά σκοτώθηκαν, ενώ άλλα απομακρύνθηκαν για να βαπτιστούν και να ανατραφούν ως χριστιανοί.
Ορισμένοι Εβραίοι είχαν καταφύγει στο κάστρο του επισκόπου, και όταν δέχθηκε επίθεση και αυτό, ο επίσκοπος προσφέρθηκε να τους βαπτίσει και έτσι να σώσει τη ζωή τους· ολόκληρη όμως η κοινότητα προτίμησε να αυτοκτονήσει. Συνολικά, λέγεται ότι περίπου οκτακόσιοι Εβραίοι έχασαν τη ζωή τους στη Βορμς.
Στο Μάιντς, όπου ζούσε η μεγαλύτερη εβραϊκή κοινότητα της Γερμανίας, τα γεγονότα ακολούθησαν περίπου την ίδια πορεία. Και εκεί οι Εβραίοι προστατεύθηκαν αρχικά από τον αρχιεπίσκοπο, τον σημαντικότερο κοσμικό άρχοντα και τους πλουσιότερους αστούς, αλλά τελικά οι σταυροφόροι, υποστηριζόμενοι από τα φτωχότερα στρώματα της πόλης, τους ανάγκασαν να επιλέξουν ανάμεσα στο βάπτισμα και τον θάνατο. Ο αρχιεπίσκοπος και ολόκληρη η ακολουθία του τράπηκαν σε φυγή, φοβούμενοι για τη ζωή τους. Περισσότεροι από χίλιοι Εβραίοι και Εβραίες χάθηκαν, είτε αυτοκτονώντας είτε από τα χέρια των σταυροφόρων.
Από τις πόλεις του Ρήνου μια ομάδα σταυροφόρων κατευθύνθηκε προς την Τρίερ. Ο αρχιεπίσκοπος εκφώνησε κήρυγμα ζητώντας να μην πειραχθούν οι Εβραίοι· ως αποτέλεσμα, όμως, αναγκάστηκε ο ίδιος να φύγει από την εκκλησία. Και εδώ, μολονότι ορισμένοι Εβραίοι δέχθηκαν το βάπτισμα, η μεγάλη πλειονότητα χάθηκε.
Οι σταυροφόροι συνέχισαν προς το Μετς, όπου σκότωσαν και άλλους Εβραίους, και κατόπιν επέστρεψαν, στα μέσα Ιουνίου, στην Κολωνία. Η εβραϊκή κοινότητα είχε κρυφτεί σε γειτονικά χωριά· οι σταυροφόροι όμως τους ανακάλυψαν και τους κατέσφαξαν κατά εκατοντάδες.
Στο μεταξύ, άλλες ομάδες σταυροφόρων, προχωρώντας προς τα ανατολικά, είχαν επιβάλει διά της βίας το βάπτισμα στις εβραϊκές κοινότητες του Ρέγκενσμπουργκ και της Πράγας. Συνολικά, ο αριθμός των Εβραίων που έχασαν τη ζωή τους κατά τους μήνες Μάιο και Ιούνιο του 1096 υπολογίζεται μεταξύ τεσσάρων και οκτώ χιλιάδων.
Ήταν η αρχή μιας παράδοσης. Ενώ το 1146 προετοιμαζόταν η Β΄ Σταυροφορία από τον βασιλιά Λουδοβίκο Ζ΄ και τη γαλλική αριστοκρατία, ο λαός στη Νορμανδία και την Πικαρδία σκότωνε Εβραίους. Στο μεταξύ, ένας αποστάτης μοναχός ονόματι Ροδόλφος διέσχισε την περιοχή από το Αινώ έως τον Ρήνο, όπου καλούσε τις μάζες να συμμετάσχουν σε μια Σταυροφορία του Λαού και να αρχίσουν σκοτώνοντας τους Εβραίους.
Όπως και την εποχή της Α΄ Σταυροφορίας, ο απλός λαός είχε οδηγηθεί στην απελπισία από την πείνα. Όπως κάθε επιτυχημένος propheta, ο Ροδόλφος θεωρούνταν ότι επιτελούσε θαύματα και ότι ευνοούνταν με θεϊκές αποκαλύψεις· και πεινασμένα πλήθη συνέρρεαν γύρω του. Και πάλι ήταν κυρίως οι επισκοπικές πόλεις, με τις οξείες εσωτερικές τους συγκρούσεις —η Κολωνία, το Μάιντς, η Βορμς, το Σπάιερ και, αυτή τη φορά, επίσης το Στρασβούργο και, όταν πέρασε από εκεί η Σταυροφορία, το Βύρτσμπουργκ— που αποδείχθηκαν το γονιμότερο έδαφος για την αντιεβραϊκή διέγερση. Από εκεί το κίνημα εξαπλώθηκε σε πολλές άλλες πόλεις της Γερμανίας και της Γαλλίας.
Οι Εβραίοι στράφηκαν για προστασία, όπως είχαν κάνει και μισό αιώνα νωρίτερα, προς τους επισκόπους και τους εύπορους αστούς. Αυτοί έκαναν ό,τι μπορούσαν για να βοηθήσουν· όμως οι pauperes, οι φτωχοί, δεν ήταν δυνατόν να αποθαρρυνθούν τόσο εύκολα. Σε πολλές πόλεις ο λαός βρισκόταν στα πρόθυρα ανοιχτής εξέγερσης και φαινόταν ότι μια νέα συντριπτική καταστροφή επρόκειτο να πλήξει τους Εβραίους. Τότε παρενέβη ο άγιος Βερνάρδος και, επιστρατεύοντας ολόκληρο το κύρος του, επέμεινε ότι οι σφαγές έπρεπε να σταματήσουν.
Ακόμη και ο άγιος Βερνάρδος, παρά την εξαιρετική φήμη που απολάμβανε ως άγιος άνθρωπος και θαυματουργός, μόλις που κατόρθωσε να συγκρατήσει τη λαϊκή οργή. Όταν αντιμετώπισε τον Ροδόλφο στο Μάιντς και, ως ηγούμενος, τον διέταξε να επιστρέψει στο μοναστήρι του, ο απλός λαός λίγο έλειψε να πάρει τα όπλα για να προστατεύσει τον propheta του.
Έκτοτε, η σφαγή των Εβραίων επρόκειτο να παραμείνει συνηθισμένο χαρακτηριστικό των λαϊκών σταυροφοριών, σε αντίθεση με τις ιπποτικές· και είναι αρκετά σαφές το γιατί. Μολονότι οι pauperes λεηλατούσαν ελεύθερα τις περιουσίες των Εβραίων που σκότωναν —όπως έκαναν και με τους Μουσουλμάνους—, η λεία ασφαλώς δεν ήταν ο κύριος σκοπός τους.
Ένα εβραϊκό χρονικό καταγράφει ότι, κατά τη Β΄ Σταυροφορία, οι σταυροφόροι απηύθυναν στους Εβραίους την έκκληση: «Ελάτε μαζί μας, ώστε να γίνουμε ένας και μοναδικός λαός»·⁴² και φαίνεται ότι δεν υπάρχει αμφιβολία πως ένας Εβραίος μπορούσε πάντοτε να σώσει τόσο τη ζωή όσο και την περιουσία του, εάν δεχόταν το βάπτισμα.
Από την άλλη πλευρά, λεγόταν ότι όποιος σκότωνε έναν Εβραίο ο οποίος αρνούνταν να βαπτιστεί λάμβανε άφεση όλων των αμαρτιών του· και υπήρχαν ορισμένοι που θεωρούσαν τον εαυτό τους ανάξιο ακόμη και να ξεκινήσει για Σταυροφορία, αν προηγουμένως δεν είχε σκοτώσει τουλάχιστον έναν τέτοιο Εβραίο.
Μερικά από τα ίδια τα σχόλια των σταυροφόρων έχουν διασωθεί: «Ξεκινήσαμε για μια μακρινή πορεία, για να πολεμήσουμε τους εχθρούς του Θεού στην Ανατολή, και ιδού, μπροστά στα ίδια μας τα μάτια βρίσκονται οι χειρότεροι εχθροί Του, οι Εβραίοι. Πρέπει πρώτα να ασχοληθούμε με αυτούς».
Και πάλι: «Εσείς είστε οι απόγονοι εκείνων που σκότωσαν και κρέμασαν τον Θεό μας. Επιπλέον, ο ίδιος [ο Θεός] είπε: “Θα έρθει ακόμη η ημέρα κατά την οποία τα παιδιά μου θα έρθουν και θα εκδικηθούν το αίμα μου”. Εμείς είμαστε τα παιδιά Του και είναι καθήκον μας να πραγματοποιήσουμε την εκδίκησή Του επάνω σας, διότι φανήκατε πεισματάρηδες και βλάσφημοι απέναντί Του… [Ο Θεός] σας εγκατέλειψε και έστρεψε τη λάμψη Του επάνω μας και μας έκανε δικούς Του».
Εδώ μιλά, αδιαμφισβήτητα, η ίδια πεποίθηση που επιχείρησε να μετατρέψει την Α΄ Σταυροφορία σε πόλεμο εξόντωσης του Ισλάμ.
4. Οι Άγιοι εναντίον των στρατιών του Αντιχρίστου
Σωτήρες κατά τις Έσχατες Ημέρες
Σε κάθε πόλη που καταλάμβαναν, οι Ταφούροι λεηλατούσαν οτιδήποτε μπορούσαν να αρπάξουν, βίαζαν τις Μουσουλμάνες και πραγματοποιούσαν αδιάκριτες σφαγές. Οι επίσημοι αρχηγοί της Σταυροφορίας δεν είχαν καμία απολύτως εξουσία επάνω τους. Όταν ο εμίρης της Αντιόχειας διαμαρτυρήθηκε για τον κανιβαλισμό των Ταφούρων, οι πρίγκιπες δεν μπορούσαν παρά να παραδεχθούν απολογητικά: «Όλοι μαζί δεν μπορούμε να δαμάσουμε τον βασιλιά Ταφούρ». Στην πραγματικότητα, οι βαρόνοι φαίνεται ότι φοβούνταν κάπως τους Ταφούρους και φρόντιζαν να είναι καλά οπλισμένοι κάθε φορά που εκείνοι τους πλησίαζαν.
Αυτό, χωρίς αμφιβολία, ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα· όμως στις διηγήσεις που παρουσιάζονται από τη σκοπιά των φτωχών, οι μεγάλοι πρίγκιπες αντιμετωπίζουν τον βασιλιά των Ταφούρων όχι τόσο με ανησυχία όσο με ταπεινοφροσύνη, ακόμη και με ευλάβεια. Βλέπουμε τον βασιλιά Ταφούρ να παρακινεί τους διστακτικούς βαρόνους να επιτεθούν στην Ιερουσαλήμ³⁹: «Κύριοί μου, τι κάνουμε; Καθυστερούμε υπερβολικά την επίθεσή μας εναντίον αυτής της πόλης και αυτής της κακής φυλής. Συμπεριφερόμαστε σαν ψεύτικοι προσκυνητές. Αν εξαρτιόταν από εμένα και μόνο από τους φτωχούς, οι ειδωλολάτρες θα έβρισκαν σε εμάς τους χειρότερους γείτονες που είχαν ποτέ!»
Οι πρίγκιπες εντυπωσιάζονται τόσο πολύ, ώστε του ζητούν να ηγηθεί της πρώτης επίθεσης· και όταν, γεμάτος τραύματα, μεταφέρεται έξω από το πεδίο της μάχης, συγκεντρώνονται ανήσυχοι γύρω του.
Όμως ο βασιλιάς Ταφούρ παρουσιάζεται ως κάτι περισσότερο από απλώς ο ισχυρότερος των πολεμιστών. Συχνά εμφανίζεται σε στενή σχέση με έναν προφήτη —σε μια εκδοχή πρόκειται για τον Πέτρο τον Ερημίτη, σε μια άλλη για έναν φανταστικό επίσκοπο, ο οποίος φέρει εκείνο το έμβλημα που οι φτωχοί είχαν οικειοποιηθεί ως δικό τους, την Αγία Λόγχη. Και ο ίδιος ο Ταφούρ διαθέτει σαφώς μια υπερφυσική ιδιότητα, η οποία τον τοποθετεί πάνω από όλους τους πρίγκιπες.
Όταν —στην εκδοχή της διήγησης που έχει διαμορφωθεί για τους φτωχούς— ο Γοδεφρείδος του Μπουγιόν πρόκειται να γίνει βασιλιάς της Ιερουσαλήμ, οι βαρόνοι επιλέγουν τον βασιλιά Ταφούρ ως «τον ύψιστο» για να τελέσει τη στέψη. Εκείνος την τελεί δίνοντας στον Γοδεφρείδο ένα κλαδί από αγκάθια, σε ανάμνηση του Ακάνθινου Στεφάνου· και ο Γοδεφρείδος αποτίει φόρο υποτέλειας και ορκίζεται ότι θα κατέχει την Ιερουσαλήμ ως φέουδο από τον βασιλιά Ταφούρ και από τον Θεό και μόνον.
Και όταν οι βαρόνοι, θεωρώντας ότι έχουν υπομείνει αρκετά, σπεύδουν να επιστρέψουν στις γυναίκες και στις κτήσεις τους, ο βασιλιάς Ταφούρ δεν θέλει να δει την Ιερουσαλήμ εγκαταλελειμμένη, αλλά δεσμεύεται να παραμείνει, μαζί με τον στρατό των φτωχών του, για να υπερασπιστεί τον νέο βασιλιά και το βασίλειό του. Σε αυτά τα καθαρά φανταστικά επεισόδια, ο ζητιάνος-βασιλιάς γίνεται το σύμβολο της απέραντης, παράλογης ελπίδας που είχε οδηγήσει την plebs pauperum, το πλήθος των φτωχών, μέσα από ανείπωτες κακουχίες έως την Αγία Πόλη.
Η πραγματοποίηση αυτής της ελπίδας απαιτούσε ανθρώπινες θυσίες σε τεράστια κλίμακα — όχι μόνο την αυτοθυσία των σταυροφόρων αλλά και τη σφαγή των απίστων. Μολονότι ο πάπας και οι πρίγκιπες μπορεί να σκόπευαν σε μια εκστρατεία με περιορισμένους στόχους, στην πραγματικότητα η εκστρατεία έτεινε διαρκώς να μετατρέπεται σε αυτό ακριβώς που ήθελε ο απλός λαός: έναν πόλεμο για την εξόντωση «των γιων των πορνών», «της γενιάς του Κάιν», όπως αποκαλούσε τους Μουσουλμάνους ο βασιλιάς Ταφούρ.
Δεν ήταν άγνωστες οι περιπτώσεις κατά τις οποίες οι σταυροφόροι συλλάμβαναν όλους τους χωρικούς μιας ορισμένης περιοχής και τους έδιναν την επιλογή είτε να μεταστραφούν αμέσως στον Χριστιανισμό είτε να θανατωθούν αμέσως — «και αφού το κατόρθωσαν αυτό, οι Φράγκοι μας επέστρεψαν γεμάτοι χαρά».
Την πτώση της Ιερουσαλήμ ακολούθησε μεγάλη σφαγή· με εξαίρεση τον διοικητή και τη σωματοφυλακή του, οι οποίοι κατάφεραν να εξαγοράσουν τη ζωή τους και οδηγήθηκαν έξω από την πόλη υπό συνοδεία, κάθε Μουσουλμάνος άνδρας, γυναίκα και παιδί θανατώθηκε. Μέσα και γύρω από τον Ναό του Σολομώντος «τα άλογα βάδιζαν μέσα στο αίμα μέχρι τα γόνατά τους, ακόμη και μέχρι τα χαλινάρια. Ήταν μια δίκαιη και θαυμαστή κρίση του Θεού, ώστε ο ίδιος τόπος να δεχθεί το αίμα εκείνων των οποίων τις βλασφημίες επί τόσο μεγάλο διάστημα ανέβαζε προς τον Θεό».⁴⁰
Όσο για τους Ιουδαίους της Ιερουσαλήμ, όταν κατέφυγαν στην κεντρική συναγωγή τους, το κτίριο πυρπολήθηκε και όλοι κάηκαν ζωντανοί.
Κλαίγοντας από χαρά και ψάλλοντας ύμνους δοξολογίας, οι σταυροφόροι βάδισαν σε πομπή προς τον Ναό του Παναγίου Τάφου. «Ω νέα ημέρα, νέα ημέρα και αγαλλίαση, νέα και αιώνια χαρά… Εκείνη η ημέρα, περίφημη σε όλους τους αιώνες που θα έρχονταν, μετέτρεψε όλα τα βάσανα και τις κακουχίες μας σε χαρά και αγαλλίαση· εκείνη η ημέρα, η επιβεβαίωση του Χριστιανισμού, η εκμηδένιση της ειδωλολατρίας, η ανανέωση της πίστεώς μας!»
Όμως μια χούφτα απίστων εξακολουθούσε να επιζεί: είχαν καταφύγει στη στέγη του τεμένους Αλ-Άκσα. Ο περίφημος σταυροφόρος Τανκρέδος τούς είχε υποσχεθεί τη ζωή τους με αντάλλαγμα ένα βαρύ λύτρο και τους είχε δώσει το λάβαρό του ως εγγύηση ασφαλούς διέλευσης. Όμως ο Τανκρέδος δεν μπορούσε παρά να παρακολουθεί με ανήμπορη οργή, ενώ απλοί στρατιώτες σκαρφάλωναν στον τοίχο του τεμένους και αποκεφάλιζαν κάθε άνδρα και γυναίκα, εκτός από εκείνους που ρίχνονταν από τη στέγη και σκοτώνονταν.
Αν έχει κανείς κατά νου αυτά τα γεγονότα, φαίνεται αρκετά φυσικό το ότι η πρώτη μεγάλη σφαγή Ευρωπαίων Εβραίων συνέβη επίσης κατά την Α΄ Σταυροφορία. Ο επίσημος σταυροφορικός στρατός, που αποτελούνταν από τους βαρόνους και τους ακολούθους τους, δεν είχε καμία συμμετοχή στη σφαγή αυτή, η οποία πραγματοποιήθηκε εξ ολοκλήρου από τις ορδές που σχηματίστηκαν στο κατόπι των prophetae. Καθώς η Σταυροφορία έπαιρνε μορφή, παρατηρεί ένας χρονικογράφος, «εδραιώθηκε παντού πολύ σταθερή ειρήνη και αμέσως οι Εβραίοι δέχθηκαν επίθεση στις πόλεις όπου κατοικούσαν».
Λέγεται ότι ήδη από την αρχή της σταυροφορικής έξαρσης οι εβραϊκές κοινότητες στη Ρουέν και σε άλλες γαλλικές πόλεις βρέθηκαν μπροστά στην επιλογή ανάμεσα στον εκχριστιανισμό και τη σφαγή. Όμως οι βιαιότερες επιθέσεις σημειώθηκαν στις επισκοπικές πόλεις κατά μήκος του Ρήνου. Εκεί, όπως και κατά μήκος όλων των εμπορικών οδών της δυτικής Ευρώπης, Εβραίοι έμποροι ήταν εγκατεστημένοι επί αιώνες· και, λόγω της οικονομικής τους χρησιμότητας, απολάμβαναν πάντοτε την ιδιαίτερη εύνοια των αρχιεπισκόπων. Ωστόσο, προς το τέλος του ενδέκατου αιώνα, σε όλες αυτές τις πόλεις η ένταση ανάμεσα στους κατοίκους των πόλεων και στους εκκλησιαστικούς κυρίους τους είχε ήδη αρχίσει να προκαλεί γενικότερη κοινωνική αναταραχή. Ήταν μια ατμόσφαιρα που αποδείχθηκε εξίσου ευνοϊκή για τους «προφήτες» της Σταυροφορίας όσο επρόκειτο λίγο αργότερα να αποδειχθεί και για τον Τάνχελμ.
Στις αρχές Μαΐου του 1096, σταυροφόροι που είχαν στρατοπεδεύσει έξω από το Σπάιερ σχεδίαζαν να επιτεθούν στους Εβραίους μέσα στη συναγωγή τους κατά το Σάββατο. Το σχέδιό τους ματαιώθηκε και κατάφεραν να σκοτώσουν μόνο καμιά δωδεκαριά Εβραίους στους δρόμους. Ο επίσκοπος έδωσε καταφύγιο στους υπόλοιπους μέσα στο κάστρο του και φρόντισε να τιμωρηθούν μερικοί από τους δολοφόνους.
Στη Βορμς οι Εβραίοι ήταν λιγότερο τυχεροί. Και εκεί στράφηκαν για βοήθεια προς τον επίσκοπο και τους ευκατάστατους αστούς, αλλά αυτοί δεν μπόρεσαν να τους προστατεύσουν όταν έφθασαν άνδρες από τη Σταυροφορία του Λαού και οδήγησαν τους κατοίκους της πόλης σε επίθεση εναντίον της εβραϊκής συνοικίας. Η συναγωγή λεηλατήθηκε, τα σπίτια καταληστεύθηκαν και όλοι οι ενήλικοι ένοικοί τους που αρνήθηκαν το βάπτισμα θανατώθηκαν. Όσο για τα παιδιά, μερικά σκοτώθηκαν, ενώ άλλα απομακρύνθηκαν για να βαπτιστούν και να ανατραφούν ως χριστιανοί.
Ορισμένοι Εβραίοι είχαν καταφύγει στο κάστρο του επισκόπου, και όταν δέχθηκε επίθεση και αυτό, ο επίσκοπος προσφέρθηκε να τους βαπτίσει και έτσι να σώσει τη ζωή τους· ολόκληρη όμως η κοινότητα προτίμησε να αυτοκτονήσει. Συνολικά, λέγεται ότι περίπου οκτακόσιοι Εβραίοι έχασαν τη ζωή τους στη Βορμς.
Στο Μάιντς, όπου ζούσε η μεγαλύτερη εβραϊκή κοινότητα της Γερμανίας, τα γεγονότα ακολούθησαν περίπου την ίδια πορεία. Και εκεί οι Εβραίοι προστατεύθηκαν αρχικά από τον αρχιεπίσκοπο, τον σημαντικότερο κοσμικό άρχοντα και τους πλουσιότερους αστούς, αλλά τελικά οι σταυροφόροι, υποστηριζόμενοι από τα φτωχότερα στρώματα της πόλης, τους ανάγκασαν να επιλέξουν ανάμεσα στο βάπτισμα και τον θάνατο. Ο αρχιεπίσκοπος και ολόκληρη η ακολουθία του τράπηκαν σε φυγή, φοβούμενοι για τη ζωή τους. Περισσότεροι από χίλιοι Εβραίοι και Εβραίες χάθηκαν, είτε αυτοκτονώντας είτε από τα χέρια των σταυροφόρων.
Από τις πόλεις του Ρήνου μια ομάδα σταυροφόρων κατευθύνθηκε προς την Τρίερ. Ο αρχιεπίσκοπος εκφώνησε κήρυγμα ζητώντας να μην πειραχθούν οι Εβραίοι· ως αποτέλεσμα, όμως, αναγκάστηκε ο ίδιος να φύγει από την εκκλησία. Και εδώ, μολονότι ορισμένοι Εβραίοι δέχθηκαν το βάπτισμα, η μεγάλη πλειονότητα χάθηκε.
Οι σταυροφόροι συνέχισαν προς το Μετς, όπου σκότωσαν και άλλους Εβραίους, και κατόπιν επέστρεψαν, στα μέσα Ιουνίου, στην Κολωνία. Η εβραϊκή κοινότητα είχε κρυφτεί σε γειτονικά χωριά· οι σταυροφόροι όμως τους ανακάλυψαν και τους κατέσφαξαν κατά εκατοντάδες.
Στο μεταξύ, άλλες ομάδες σταυροφόρων, προχωρώντας προς τα ανατολικά, είχαν επιβάλει διά της βίας το βάπτισμα στις εβραϊκές κοινότητες του Ρέγκενσμπουργκ και της Πράγας. Συνολικά, ο αριθμός των Εβραίων που έχασαν τη ζωή τους κατά τους μήνες Μάιο και Ιούνιο του 1096 υπολογίζεται μεταξύ τεσσάρων και οκτώ χιλιάδων.
Ήταν η αρχή μιας παράδοσης. Ενώ το 1146 προετοιμαζόταν η Β΄ Σταυροφορία από τον βασιλιά Λουδοβίκο Ζ΄ και τη γαλλική αριστοκρατία, ο λαός στη Νορμανδία και την Πικαρδία σκότωνε Εβραίους. Στο μεταξύ, ένας αποστάτης μοναχός ονόματι Ροδόλφος διέσχισε την περιοχή από το Αινώ έως τον Ρήνο, όπου καλούσε τις μάζες να συμμετάσχουν σε μια Σταυροφορία του Λαού και να αρχίσουν σκοτώνοντας τους Εβραίους.
Όπως και την εποχή της Α΄ Σταυροφορίας, ο απλός λαός είχε οδηγηθεί στην απελπισία από την πείνα. Όπως κάθε επιτυχημένος propheta, ο Ροδόλφος θεωρούνταν ότι επιτελούσε θαύματα και ότι ευνοούνταν με θεϊκές αποκαλύψεις· και πεινασμένα πλήθη συνέρρεαν γύρω του. Και πάλι ήταν κυρίως οι επισκοπικές πόλεις, με τις οξείες εσωτερικές τους συγκρούσεις —η Κολωνία, το Μάιντς, η Βορμς, το Σπάιερ και, αυτή τη φορά, επίσης το Στρασβούργο και, όταν πέρασε από εκεί η Σταυροφορία, το Βύρτσμπουργκ— που αποδείχθηκαν το γονιμότερο έδαφος για την αντιεβραϊκή διέγερση. Από εκεί το κίνημα εξαπλώθηκε σε πολλές άλλες πόλεις της Γερμανίας και της Γαλλίας.
Οι Εβραίοι στράφηκαν για προστασία, όπως είχαν κάνει και μισό αιώνα νωρίτερα, προς τους επισκόπους και τους εύπορους αστούς. Αυτοί έκαναν ό,τι μπορούσαν για να βοηθήσουν· όμως οι pauperes, οι φτωχοί, δεν ήταν δυνατόν να αποθαρρυνθούν τόσο εύκολα. Σε πολλές πόλεις ο λαός βρισκόταν στα πρόθυρα ανοιχτής εξέγερσης και φαινόταν ότι μια νέα συντριπτική καταστροφή επρόκειτο να πλήξει τους Εβραίους. Τότε παρενέβη ο άγιος Βερνάρδος και, επιστρατεύοντας ολόκληρο το κύρος του, επέμεινε ότι οι σφαγές έπρεπε να σταματήσουν.
Ακόμη και ο άγιος Βερνάρδος, παρά την εξαιρετική φήμη που απολάμβανε ως άγιος άνθρωπος και θαυματουργός, μόλις που κατόρθωσε να συγκρατήσει τη λαϊκή οργή. Όταν αντιμετώπισε τον Ροδόλφο στο Μάιντς και, ως ηγούμενος, τον διέταξε να επιστρέψει στο μοναστήρι του, ο απλός λαός λίγο έλειψε να πάρει τα όπλα για να προστατεύσει τον propheta του.
Έκτοτε, η σφαγή των Εβραίων επρόκειτο να παραμείνει συνηθισμένο χαρακτηριστικό των λαϊκών σταυροφοριών, σε αντίθεση με τις ιπποτικές· και είναι αρκετά σαφές το γιατί. Μολονότι οι pauperes λεηλατούσαν ελεύθερα τις περιουσίες των Εβραίων που σκότωναν —όπως έκαναν και με τους Μουσουλμάνους—, η λεία ασφαλώς δεν ήταν ο κύριος σκοπός τους.
Ένα εβραϊκό χρονικό καταγράφει ότι, κατά τη Β΄ Σταυροφορία, οι σταυροφόροι απηύθυναν στους Εβραίους την έκκληση: «Ελάτε μαζί μας, ώστε να γίνουμε ένας και μοναδικός λαός»·⁴² και φαίνεται ότι δεν υπάρχει αμφιβολία πως ένας Εβραίος μπορούσε πάντοτε να σώσει τόσο τη ζωή όσο και την περιουσία του, εάν δεχόταν το βάπτισμα.
Από την άλλη πλευρά, λεγόταν ότι όποιος σκότωνε έναν Εβραίο ο οποίος αρνούνταν να βαπτιστεί λάμβανε άφεση όλων των αμαρτιών του· και υπήρχαν ορισμένοι που θεωρούσαν τον εαυτό τους ανάξιο ακόμη και να ξεκινήσει για Σταυροφορία, αν προηγουμένως δεν είχε σκοτώσει τουλάχιστον έναν τέτοιο Εβραίο.
Μερικά από τα ίδια τα σχόλια των σταυροφόρων έχουν διασωθεί: «Ξεκινήσαμε για μια μακρινή πορεία, για να πολεμήσουμε τους εχθρούς του Θεού στην Ανατολή, και ιδού, μπροστά στα ίδια μας τα μάτια βρίσκονται οι χειρότεροι εχθροί Του, οι Εβραίοι. Πρέπει πρώτα να ασχοληθούμε με αυτούς».
Και πάλι: «Εσείς είστε οι απόγονοι εκείνων που σκότωσαν και κρέμασαν τον Θεό μας. Επιπλέον, ο ίδιος [ο Θεός] είπε: “Θα έρθει ακόμη η ημέρα κατά την οποία τα παιδιά μου θα έρθουν και θα εκδικηθούν το αίμα μου”. Εμείς είμαστε τα παιδιά Του και είναι καθήκον μας να πραγματοποιήσουμε την εκδίκησή Του επάνω σας, διότι φανήκατε πεισματάρηδες και βλάσφημοι απέναντί Του… [Ο Θεός] σας εγκατέλειψε και έστρεψε τη λάμψη Του επάνω μας και μας έκανε δικούς Του».
Εδώ μιλά, αδιαμφισβήτητα, η ίδια πεποίθηση που επιχείρησε να μετατρέψει την Α΄ Σταυροφορία σε πόλεμο εξόντωσης του Ισλάμ.
4. Οι Άγιοι εναντίον των στρατιών του Αντιχρίστου
Σωτήρες κατά τις Έσχατες Ημέρες
ΑΝΗΚΟΥΜΕ ΣΤΗ ΔΥΣΗ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑ ΟΠΩΣ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΟΔΟ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. ΤΗΝ ΓΝΩΣΤΗ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΑ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου