ΘΕΩΡΙΑ, ΕΚΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΝΟΦΟΣ ΣΤΟΝ ΨΕΥΔΟΔΙΟΝΥΣΙΟ 1

ΘΕΩΡΙΑ, ΕΚΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΝΟΦΟΣ ΣΤΟΝ ΨΕΥΔΟΔΙΟΝΥΣΙΟ 1

René Roques, „Contemplation, extase et ténèbre chez le Pseudo-Denys“, in: Dictionnaire de spiritualité, Bd. II, 1952, Sp. 1885–1911.

1 Σημασίες και προϋποθέσεις της διονυσιακής θεωρίας. 2 Η έκσταση και ο μυστικός γνόφος.

Προκαταρκτικές παρατηρήσεις. 1º Όπως δείχνουν οι προηγούμενες μελέτες, τα θέματα της θεωρίας, της έκστασης και του γνόφου αναπτύχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πολύ πριν από τον Διονύσιο. Δεν προκαλεί, επομένως, έκπληξη το γεγονός ότι σχεδόν ολόκληρο το λεξιλόγιό του σχετικά με τη θεωρία, την έκσταση και τον γνόφο απαντά ήδη στους προκατόχους του: στον Πλάτωνα, στον Φίλωνα, στον Πλωτίνο και στους μαθητές του, στο Corpus Hermeticum, στους Πατέρες, και ιδίως στον Γρηγόριο Νύσσης.

2º Αυτό το κοινό λεξιλόγιο ανταποκρίνεται, στις διάφορες περιπτώσεις, σε σχεδόν ταυτόσημες θεμελιώδεις επιδιώξεις: την ένωση με τον Θεό και τη θέωση του ανθρώπου μέσω της θεωρίας. Προσλαμβάνει, ωστόσο, στους διάφορους συγγραφείς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα οποία δεν μπορούν να παραβλεφθούν, διότι απορρέουν από διαφορετικά δογματικά συμφραζόμενα, που τα εξηγούν και τα καθορίζουν, και τα οποία επιτρέπουν και αυτά, με τη σειρά τους, να φωτιστούν καλύτερα.

3º Η διονυσιακή θεωρία προετοιμάζει τους ιεραρχικούς νόες για την ύψιστη θεία ένωση και την τελειότερη γνώση του Θεού: η πρώτη πραγματώνεται στην έκσταση· η δεύτερη εκφράζεται με τη μεταφορά του γνόφου. Εξάλλου, η εμπειρία και η γνώση, η τελειότητα της ένωσης και η πληρότητα της αποκάλυψης είναι απολύτως ταυτόχρονες και διακρίνονται μόνο μέσω της ανάλυσης που πραγματοποιεί μια μεταγενέστερη συνειδητοποίηση, η οποία τις αποδυναμώνει και τις παραμορφώνει. Σχεδόν εξίσου μεγάλη δυσκολία συναντά κανείς όταν επιχειρεί να χαράξει ένα όριο ανάμεσα στη θεωρία, αφενός, και στην έκσταση και στον γνόφο, αφετέρου, αφού ο ίδιος ο Διονύσιος μας μιλά για θέα (MT 1025b) και για μυστικά θεάματα (MT 997b) ακόμη και κατά την περιγραφή της μυστικής εμπειρίας.

Σημείωση. Οι παραπομπές στα έργα του Ψευδοδιονυσίου δίνονται με τα αρχικά: EH, Περί εκκλησιαστικής ιεραρχίας· CH, Περί ουρανίας ιεραρχίας· MT, Περί μυστικής θεολογίας· DN, Περί θείων ονομάτων· η συντομογραφία Ep. δηλώνει τις παραπομπές στις Επιστολές. Όλα αυτά τα κείμενα περιλαμβάνονται στον τόμο 3 της PG.

1. ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

Ακολουθώντας τον Γρηγόριο Νύσσης (Ότι ουκ εισί τρεις θεοί, PG 45, 121d–124c, και Κατά Ευνομίου, 1108b: «ὅτι ἐκ τοῦ θεᾶσθαι, Θεὸς ὀνομάζεται»), τον Ευάγριο (Ψευδοβασίλειος, Επιστολή 8, προς Καισαρείς, αρ. 11, PG 32, 265a), τον Πρόκλο (In Platonis Cratylum Commentaria, έκδ. G. Pasquali, Λειψία, 1908, σ. 74, 16–75, 5) και, αναμφίβολα, πολλούς άλλους, ο Διονύσιος βρίσκει στο ρήμα θεᾶσθαι, contemplari, μία από τις ετυμολογίες της λέξης Θεός (DN 969: «θεότης δὲ ἡ πάντα θεωμένη πρόνοια»· υπαινιγμός στην ίδια ετυμολογία λίγες γραμμές παρακάτω, DN 972a: «πᾶσα ἀγαθὴ πρόνοια, θεωρὸς… τῶν προνοουμένων»). Αυτή η θεώρηση θα αρκούσε για να προσδώσει στη θεωρία πρωτεύουσα σημασία και, πράγματι, της προσδίδει αναμφίβολα, στα μάτια του Διονυσίου, την ύψιστη αξία και την έσχατη δικαίωσή της. Ωστόσο, η εμβάθυνση στα μείζονα θέματα του συστήματος πρέπει να μας καταστήσει ακόμη πιο φανερή την κεντρική θέση της και τον απολύτως αναντικατάστατο ρόλο της. Θα μας επιτρέψει επιπλέον, στην πορεία, να προσδιορίσουμε τις διάφορες σημασίες της διονυσιακής θεωρίας· να αναδείξουμε τις μεταβαλλόμενες προϋποθέσεις που αυτή επιβάλλει στους νόες, ανάλογα με την ιδιαίτερη αξία τους και με τα πεδία εφαρμογής που τους προτείνει· να δείξουμε, τέλος, πώς η θεωρία βρίσκει τη φυσική ολοκλήρωσή της στην έκσταση, η οποία την υπερβαίνει, χωρίς ίσως να την εκμηδενίζει εντελώς.

1º Συμβολική σχηματοποίηση και θεωρία. Τα σύμβολα της Γραφής αποτελούν το πρώτο πεδίο στο οποίο ασκείται η διονυσιακή θεωρία. Εντάσσουν σε αισθητές μορφές και σχήματα —μορφώσεις, σχήματα, CH κεφ. 2— εκείνο που διαφεύγει από κάθε μορφή και κάθε σχηματοποίηση: μας προτείνουν «σχήματα τῶν ἀσχηματίστων» (CH 140c· πρβλ. στο ίδιο: «μορφώσεις… τῶν ἀμορφώτων καὶ ὑπερφυῶν θεαμάτων»), είτε πρόκειται για τον Θεό είτε για τους αγγέλους είτε για οποιαδήποτε άλλη πνευματική πραγματικότητα. Αυτό αποτελεί, ασφαλώς, εκδήλωση της αγαθότητας του Θεού προς τους ανθρώπους —φιλανθρωπία, DN 592b—, μια συγκατάβαση προς νόες που βρίσκονται μέσα στον κόσμο των σωμάτων και των αισθήσεων. Αλλά αυτοί οι νόες δεν μπορούν να προσκολλώνται σε αισθητές παραστάσεις χωρίς να διατρέχουν κινδύνους φυσιοκρατίας και ειδωλολατρίας. Εξάλλου, ο Διονύσιος δεν χάνει καμία ευκαιρία να αποδοκιμάσει αυτή τη ροπή των ανεπαρκώς καθαρμένων νοών να προσκολλώνται στις εικόνες ως τέτοιες (CH 141b, 145ab, 340b· Ep. 7, 1080b. Στα κείμενα αυτά, τα ρήματα ἀπομένω και ἐναπομένω εκφράζουν αυτή τη βούληση παραμονής μέσα στον κόσμο των αισθητών σχημάτων, μορφών και εικόνων). Πρέπει να αναχθούμε από αυτές τις υλικές απεικονίσεις στις νοητές και άγιες πραγματικότητες που αυτές παριστάνουν· και αυτό είναι ένα από τα ουσιώδη έργα της θεωρίας.

Με αυτή την πρώτη σημασία, η διονυσιακή θεωρία εμφανίζεται καταρχάς ως άρνηση. Ο νους δεν μπορεί να συγκρατήσει όσα προσφέρει και αποκαλύπτει ο κόσμος των μορφών και των αισθήσεων στην ακατέργαστη κατάστασή τους και ως οριστικά δεδομένα. Όπως είναι, περισσότερο κρύβουν παγίδες παρά προσφέρουν βοήθεια. Γι’ αυτό και το κεφάλαιο 4 της Μυστικής Θεολογίας τα απορρίπτει ως ριζικά ανεπαρκή σε σχέση με τις πνευματικές πραγματικότητες των οποίων επιδιώκουν να αποτελέσουν εικόνες. Αλλά τα σύμβολα μπορούν να καθαρθούν. Τότε διαφεύγουν από τις καταδίκες της Μυστικής Θεολογίας και εντάσσονται δικαιωματικά στο παιδευτικό σύστημα των ιεραρχικών νοών (πρβλ. κυρίως CH και EH, όπου ο ρόλος του συμβόλου στην εκπαίδευση, παιδεία, των πιστών είναι διαρκής).

Έτσι, η θεωρία δεν μπορεί να περιοριστεί στην αρνητική και καθαρτική όψη της. Περιλαμβάνει ένα εξίσου ουσιώδες, αλλά θετικό έργο, το οποίο συνίσταται στην ανάδειξη του πνευματικού και θεοειδούς περιεχομένου χάρη στο οποίο το σύμβολο μπορεί να επιτελέσει την παιδευτική λειτουργία του για τους νόες. Μαζί με την καθαρτική όψη, πρέπει να διατηρήσουμε και την αναγωγική όψη της θεωρίας (πρβλ. CH κεφ. 2 και Ep. 9). Οι δύο, άλλωστε, δεν μπορούν να διαχωριστούν. Η αναγωγική λειτουργία δεν έρχεται ύστερα από την καθαρτική ούτε δίπλα της. Καθαίροντας τα σύμβολα, η θεωρία ανυψώνει τους νόες, και ακριβώς στον βαθμό που οι νόες συνεχίζουν την πνευματική τους άνοδο, η αισθητή σχηματοποίηση την οποία χρησιμοποιούν καθαίρεται αντίστοιχα (για τις εξαρτήσεις του διονυσιακού λεξιλογίου σχετικά με την ἀναγωγή και την κάθαρσιν, βλ. H. Koch, Pseudo-Dionysius…, σ. 56, 31, 102, 81–82, 136· καθώς και τις μελέτες που προηγούνται στο παρόν άρθρο).

Οι προϋποθέσεις της θεωρίας στο επίπεδο των συμβόλων διαγράφονται έτσι με σαφήνεια: πρέπει να αποκαθιστά στα σχήματα και στις εικόνες τη θεία πρόθεση που τα γέννησε. Το έργο αυτό, ας το επαναλάβουμε, δεν είναι απαλλαγμένο από σοβαρούς κινδύνους. Ο αισθητικός πειρασμός, το πάθος ή η οκνηρία μπορούν να εμποδίσουν τον νου να πραγματοποιήσει την αναγωγική του ανόρθωση, ακινητοποιώντας τον στα θέλγητρα των αισθήσεων, όπου διατρέχει τον κίνδυνο να διαστραφεί και να καταστραφεί. Γι’ αυτό ο Διονύσιος προτιμά, αντί του όμοιου συμβολισμού, ο οποίος μεριμνά για τη φυσική ομορφιά των μορφών, τη λάμψη των εικόνων, με μια λέξη για καθετί που κολακεύει την αισθητικότητά μας, τις απεικονίσεις του ανόμοιου συμβολισμού, που στερούνται μορφής, ομοιότητας και ομορφιάς. Πράγματι, η αδρότητα των αισθητών παραστάσεων σκανδαλίζει τον φυσικό νου, η ακανονιστία των χαρακτηριστικών τον ερεθίζει, ο παραλογισμός των σχημάτων τον φέρνει σε αμηχανία. Η προσκόλληση σε τέτοια αντικείμενα θα ήταν καθαρή παραφροσύνη και δεν μπορεί καν να τεθεί ως ενδεχόμενο. Αν όμως θέλει να κατανοήσει, ο νους πρέπει να εξέλθει από τους συνήθεις τρόπους με τους οποίους αισθάνεται και σκέπτεται. Τότε η αρχική σύγχυση παραχωρεί τη θέση της στη σωτήρια αναζήτηση. Ο νους αφυπνίζεται και ανοίγεται στο βαθύτερο νόημα των συμβόλων. Αντιλαμβάνεται επιτέλους ότι το αισθητό δεν έχει μέσα του την έσχατη δικαίωσή του και ότι δεν διαθέτει καμία αξία έξω από την πνευματική διδασκαλία και τις αναγωγικές μεσολαβήσεις που μας προσφέρει και οι οποίες αποκαλύπτονται σε καθαρμένα βλέμματα (CH κεφ. 2).

Πρέπει να επισημάνουμε μια άλλη όψη του ανεπαρκούς συμβολισμού, η οποία δεν συμπίπτει ακριβώς με εκείνη που μόλις εξετάσαμε. Στην ιεραρχία του Νόμου, οι αμυδρές εικόνες, πολύ απομακρυσμένες από τα πρότυπά τους, αληθινά αινίγματα για τη θεωρία —«ἀμυδραῖς… εἰκόσι, καὶ πορρωτάτοις τῶν ἀρχετύπων ἀπεικονίσμασι, καὶ δυσθεωρήτοις αἰνίγμασι», EH 501b—, δεν έχουν ακριβώς τον ίδιο σκοπό όπως στην εκκλησιαστική ιεραρχία, μολονότι προέρχονται και αυτές από μια παιδαγωγική πρόθεση. Η θεία αγαθότητα —φιλανθρωπία—, απευθυνόμενη σε μια ανθρωπότητα που δεν είχε ξεπεράσει το στάδιο της νηπιακής ηλικίας —«νηπίοις μὲν οὖσι», στο ίδιο—, θέλησε να της προτείνει μόνο καλυμμένα αντικείμενα θεωρίας —«ἐγκεκαλυμμένην… θεωρίαν», στο ίδιο—, για να μην πληγώσει τα αδύναμα μάτια της —«ὡς ἀσθενέσιν ὄψεσιν ἀβλαβῶς ἐπιλάμψασα», 501c. Εκείνο που, με τον νέο Νόμο, θα γινόταν η αφετηρία μιας ανώτερης αναγωγής προοριζόταν αρχικά μόνο για την εντελώς στοιχειώδη διαπαιδαγώγηση μιας ανθρωπότητας ακόμη πολύ προσδεδεμένης στην ύλη.

Η θέση της θεωρίας στο επίπεδο του αισθητού συμβολισμού εξαρτάται, επομένως, στενά τόσο από την καθαρτική ενέργεια που ασκεί ο νους στις υλικές παραστάσεις —ἀνάπτυξις, ἀνακάθαρσις, DN 913a, για παράδειγμα— όσο και από την εσωτερική ορμή που φέρει αυτόν τον νου προς τις πνευματικές πραγματικότητες —ἀναγωγή, CH 137b, 145b· DN 696ab, για παράδειγμα. Κατά συνέπεια, δεν είναι δυνατόν να σχηματίσουμε μια στατική αντίληψη της θεωρίας του αισθητού. Αντίθετα, αυτή αποτελεί μια αδιάκοπη κατάκτηση εις βάρος της φυσιοκρατίας και της ειδωλολατρίας, καθώς επιδιώκει να ξαναβρεί, κάτω από τα σχήματα και τα σύμβολα, τη θεία πρόθεση που τα γέννησε και το θείο μήνυμα που αυτά καλύπτουν.

2º Η μυστηριακή και ιεραρχική θεωρία. Η διονυσιακή θεωρία δεν περιορίζεται στην πνευματική ερμηνεία των γραφικών ή φυσικών συμβόλων. Η μυστηριακή λειτουργία απαιτεί επίσης τη διαρκή προσπάθεια των νοών. Μια χειροπιαστή, θα λέγαμε, απόδειξη μας παρέχεται από την ίδια τη διάταξη των κεφαλαίων της Εκκλησιαστικής Ιεραρχίας: μετά την έκθεση του συνολικού νοήματος κάθε μυστηρίου και της λειτουργικής τέλεσής του, ο Διονύσιος εξηγεί, σε ένα τρίτο μέρος, που φέρει ακριβώς τον τίτλο «Θεωρία», το νόημα των διαφόρων πράξεων και των διαφόρων συμβόλων που χρησιμοποιεί αυτή η λειτουργική τέλεση (πρβλ. παραπάνω, στ. 1785).

Όπως ο γραφικός ή ο φυσικός συμβολισμός, έτσι και ο μυστηριακός συμβολισμός δεν πρέπει να φυλακίζει τον νου στην υλικότητα των κινήσεων και των τελετουργιών. Από εδώ προκύπτει, και πάλι, η αναγκαιότητα μιας πνευματικής ερμηνείας. Αυτή η ερμηνεία δεν θα μας προσφέρει μόνο την κατανόηση των τελετών που εξηγεί. Θα μας καταστήσει μετόχους της θείας ζωής, φορείς της οποίας είναι τα μυστήρια: «Σε όποιον προσεγγίζει τακτικά και με ειλικρίνεια τις θείες πραγματικότητες [πρόκειται για την ευχαριστία] παρέχεται η κοινωνία στη θεία ομοιότητα που αυτές οι πραγματικότητες μεταδίδουν —τὴν πρὸς τὸ ὅμοιον αὐτῶν κοινωνίαν τοῖς προσιοῦσι χαρίζεται—» (EH 428b).

Αλλά θα το επιτελέσει μόνο υπό δύο προϋποθέσεις: την πνευματική μύηση και την ένταξη στην ιεραρχία. Στην πραγματικότητα, αυτές οι δύο προϋποθέσεις εκπληρώνονται ταυτόχρονα στο μυστήριο του βαπτίσματος. Πιστός, στο σημείο αυτό, στην παλαιά ορφική αρχή, την οποία επανέλαβαν ο Πλάτων και οι μαθητές του, ο Διονύσιος θεωρεί αδύνατη τη συμμετοχή σε μια τάξη πραγματικοτήτων και, ακόμη περισσότερο, την άσκηση οποιασδήποτε δράσης μέσα σε αυτήν, χωρίς μια προηγούμενη μύηση που να μας δίνει υπόσταση μέσα σε αυτή την τάξη (EH 392d). Το βάπτισμα, παρέχοντάς μας θεία ύπαρξη (EH 392b: «τὸ ὑπάρχειν ἐνθέως»· 484b: «πρὸς ἔνθεον καὶ αἰώνιον ὕπαρξιν»· στο EH 393a ο Διονύσιος επαναλαμβάνει τη φράση του Ιωάννη 1, 12: «Τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού»), μας επιτρέπει να ενεργούμε κατά τρόπο θείο, καθιστώντας μας υιούς του Θεού (393a) και εξομοιώνοντάς μας με τον Χριστό, στη στρατιά του οποίου μας εντάσσει (401c–404a). Αποτελεί πραγματική μύηση (μύησις, EH 432c, 445c, 557c), αληθινή θεία γέννηση (θεογενεσία, 392b, 397a, 404, 425a, 432c· θεία γέννησις, 392b) και μας ανοίγει την πρόσβαση στα άλλα χριστιανικά μυστήρια. Όντας συγχρόνως καθαρτικό (κάθαρσις, EH 400 και 401b, για παράδειγμα) και φωτιστικό (φώτισμα, στο ίδιο και 392a, 393c, 425a), επιτρέπει στον βαπτισμένο να κατανοεί τις τελετουργίες και τα σύμβολα που ένας αμύητος νους δεν θα μπορούσε να συλλάβει (EH 376c–377b, 392c· Ep. 9, 1108c). Με άλλα λόγια, το βάπτισμα καθιστά δυνατή τη μυστηριακή θεωρία: συγκροτεί μια θεωρητική τάξη (θεωρητικὴ τάξις, EH 536a).

Και αυτό διότι εισάγει πράγματι τον νεοφώτιστο στην εκκλησιαστική ιεραρχία. Μόνο οι βαπτισμένοι συμμετέχουν στο σύνολο της λατρείας της εκκλησιαστικής ιεραρχίας. Οι αμύητοι αποκλείονται από τα άγια μυστήρια (πρβλ. EH 436a, αποπομπή των δαιμονισμένων από τους διακόνους· 556c, αποπομπή των κατηχουμένων από τον αρχιδιάκονο). Η ιεραρχία διαθέτει την εξουσία και την αποστολή να εξηγεί τα μυστήρια του νέου Νόμου και να τα παρέχει σε εκείνους που κρίνει άξιους γι’ αυτά (πρβλ. EH κεφ. 5, όπου καθορίζονται οι εξουσίες των διαφόρων ιερατικών τάξεων). Στον βαθμό που ο βαπτισμένος θα γνωρίζει να υποτάσσεται σε αυτή τη σταδιακή παιδαγωγία, θα προοδεύει και ο ίδιος στην κατανόηση των ζωοποιών μυστηρίων (η EH περιέχει προτροπές προς αυτή την κατεύθυνση σχεδόν σε κάθε κεφάλαιο. Βλ. επίσης την Επιστολή 8, που απευθύνεται στον Δημόφιλο). Ωστόσο, μέσα στην ιεραρχία που τον δέχεται, ο μυημένος πρέπει να παραμένει στη θέση του. Το να επιχειρούμε αδιάκριτα να ανυψωθούμε μόνοι μας σε μια ανώτερη τάξη (στο ίδιο), να φθάσουμε σε έναν βαθμό γνώσης ή σε ένα επίπεδο θεωρίας που υπερβαίνουν τη βαθμίδα μας, σημαίνει ότι καταδικάζουμε τον εαυτό μας στην αδυναμία κατανόησης και τον αποκλείουμε από την ιεραρχία (ο Διονύσιος επαναλαμβάνει στην Επιστολή 8 τους ίδιους τους όρους της Πολιτείας, IV, 433b: «ἡ δικαιοσύνη εἶναι τὸ τὰ αὑτοῦ πράττειν». Έχω παραβάλει αλλού αυτά τα κείμενα: La notion de Hiérarchie selon le Pseudo-Denys, στο Archives d’histoire doctrinale et littéraire du moyen âge, τ. 17, 1949, σ. 220–221).

Αν είναι τέτοια η σημασία της ιεραρχικής τάξης και αποστολής, δεν απαιτεί άραγε ακόμη και η κατανόηση του γραφικού συμβολισμού τη μύηση του βαπτίσματος; Βλέπουμε, αφενός, ότι οι αμύητοι —ἀτέλεστοι—, δηλαδή οι αβάπτιστοι, είναι ανίκανοι να κατανοήσουν τα ιερά βιβλία και τα ερμηνεύουν με τρόπο χονδροειδή και εντελώς εσφαλμένο (Ep. 9· EH κεφ. 1 και 2· CH κεφ. 2· DN κεφ. 1· για τη χονδροειδή φύση των παραστάσεων που έχουν οι αμύητοι σχετικά με τις ανταμοιβές των μακαρίων μετά τον θάνατό τους, βλ. EH 553c). Και, αφετέρου, είναι πράγματι οι Γραφές εκείνες που οι διάκονοι εξηγούν στις καθαρμένες τάξεις, πριν από το βάπτισμά τους (EH 508b). Αυτή η φαινομενική αντίφαση βρίσκει ίσως τη λύση της στις ακόλουθες δύο παρατηρήσεις. Καταρχάς, οι εσωτερικές διαθέσεις των δύο ομάδων αμύητων είναι διαφορετικές, ακόμη και αντίθετες. Στους πρώτους δεν υπάρχει κανενός είδους συμπάθεια προς τη Γραφή και τη διδασκαλία της. Οι μυστηριακές τελετές, όπως και οι διδασκαλίες της Γραφής, δεν μπορούν παρά να προκαλέσουν τα «τρανταχτά γέλια» τους (πλατυγελάσουσιν, EH 556d–557a· ξαναβρίσκουμε αυτή την κακοβουλία των αμύητων και τις κοροϊδίες τους στο 568b: «ὡς ἂν ἐκεῖνοι γελῶντες φαῖεν»). Είναι έτοιμοι να τα γελοιοποιήσουν και, οπωσδήποτε, δεν θα συγκρατήσουν ποτέ παρά το πιο ευτελώς υλικό νόημά τους. Οι δεύτεροι, αντίθετα, είναι ήδη χριστιανοί ως προς την πρόθεση. Προσβλέπουν στην αποκάλυψη των πνευματικών μυστηρίων που περιβάλλονται από την υλικότητα των σημείων. Επιθυμούν διακαώς τη θεία ύπαρξη και το φως που πρόκειται να τους παράσχει το βάπτισμα (πρβλ. EH 393b, για παράδειγμα). Γι’ αυτό μπορούν ήδη να παρακολουθούν επωφελώς τη διδασκαλία των διακόνων. Εξάλλου —και αυτή είναι η δεύτερη παρατήρησή μας— οι κατηχούμενοι θα φθάσουν μόνο σε μια στοιχειώδη θεωρία. Όσο δεν θα τους έχει δοθεί να υπάρχουν κατά τρόπο θείο, με την εισδοχή τους στη θεωρητική τάξη (θεωρητικὴ τάξις), τα αδύναμα βλέμματά τους δεν θα μπορούν να αντέξουν το υπερβολικά έντονο φως των ιεραρχικών αποκαλύψεων (EH 392a: «καί μοι μηδεὶς ἀτέλεστος ἐπὶ τὴν θέαν ἱέτω· καὶ γὰρ οὐδὲ ταῖς ἡλιοτεύκτοις αὐγαῖς ἐν ἀσθενέσι κόραις ἀντωπεῖν ἀκίνδυνον, οὐδὲ τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς ἐγχειρεῖν ἀσφαλές»). Το αντικείμενο της θεωρίας, η θέα για την οποία γίνεται λόγος σε αυτό το κείμενο, δεν είναι άλλο από τις τελετές του βαπτίσματος («τὰ διὰ τῆς θεογενεσίας ἐποπτευόμενα σύμβολα», 392b). Αυτή η εποψία απαγορεύεται στους αμύητους, στους ἀτελέστους. Αν ο γραφικός συμβολισμός μπορεί, υπό τις προϋποθέσεις της κατήχησης, να ανοίγεται στους ευθείς και καλοπροαίρετους νόες, δεν παραδίδει ωστόσο το βαθύτερο μυστικό του παρά μόνο στα μέλη της ιεραρχίας.

3º Οι βαθμίδες της θεωρίας.

 O ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΣΟΦΙΑΣ. 

ΑΥΤΟΣ Ο ΒΡΩΜΙΚΟΣ ΝΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΥΛΗ ΤΩΝ ΑΙΣΘΗΤΩΝ ΠΡΟΤΑΘΗΚΕ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΑΝ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ. 

ΕΔΩ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ, ΜΟΛΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ, Η ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ ΡΩΜΑΝΙΔΗ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΠΡΟΤΕΙΝΕΙ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΣΗ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ Η ΟΠΟΙΑ ΕΡΜΗΝΕΥΕΙ ΤΗΝ ΘΕΙΚΗ ΠΡΟΘΕΣΗ ΤΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΓΡΑΦΩΝ. ΧΩΡΙΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΔΗΛ. 

ΑΥΤΟΣ Ο ΤΥΠΟΣ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΩΝ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΩΝ, ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΜΕ ΤΗΝ ΥΛΟΦΡΟΝΟ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΜΕ ΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ Η ΟΠΟΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΕΙΜΑΙ ΣΩΜΑ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ ΜΕ ΤΟ ΕΝΥΠΟΣΤΑΤΟ ΤΩΝ ΑΚΤΙΣΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ, ΤΟΥΤΕΣΤΙΝ ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΑΚΙΝΔΥΝΟΥ. 

Ο ΨΥΧΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΔΕΝ ΕΝΝΟΕΙ ΚΑΙ ΔΕΝ ΠΡΟΣΛΑΜΒΑΝΕΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ. 

ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΛΟΙΠΟΝ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΤΗΝ ΤΕΡΑΤΩΔΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΠΙΝΑΚΟΥΛΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΔΑΙΜΟΝΙΚΟ ΡΟΛΟ ΤΗΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΒΟΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΣ. 

ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΜΠΑΙΜΕ ΤΟΥ ΣΕΛΛΙΝΓΚ ΚΑΙ ΤΟΥ ΦΛΩΡΟΦΣΚΙ.

 ΠΟΤΕ Η ΙΕΡΑΡΧΙΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΔΕΝ ΕΠΕΣΕ ΤΟΣΟ ΧΑΜΗΛΑ ΟΣΟ ΣΗΜΕΡΑ, ΜΕ ΤΟΝ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟ.