Πηγή: Philitt
Στους Αδελφούς Καραμάζοφ , ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι (1821-1881) υπερβάλλει για τον ηθικό μηδενισμό μιας ανθρωπότητας «κατακερματισμένης σε ενότητες», όπου ο άνθρωπος, «ανεξάρτητος από το συλλογικό», είναι «συνηθισμένος να βασίζεται μόνο στον εαυτό του». Μπορεί μια τέτοια ανθρωπότητα, αποσυρμένη από τον εαυτό της και απαλλαγμένη από κάθε υποχρέωση απέναντι στους άλλους, να κατακτήσει την τέχνη της αγάπης για τον πλησίον; Τώρα, η αγάπη δεν είναι απλώς μια κίνηση της καρδιάς ή μια σειρά από χειρονομίες. ξεκινά με έναν τρόπο να βλέπεις, απαιτεί μια ορθότητα στο βλέμμα. Η αναγνώριση των άλλων προϋποθέτει την παραδοχή μιας τάξης πραγματικότητας που μας ξεπερνά και δεν εξαρτάται από τα συναισθήματά μας ή τις επιθυμίες μας. Μέσω του Αλιόχα Καραμάζοφ, ενός νεαρού δόκιμου που τοποθετείται στην καρδιά των Αδελφών Καραμάζοφ , ο Ντοστογιέφσκι προσφέρει μια ρομαντική ενσάρκωση μιας αγάπης της οποίας η δύναμη δράσης πηγάζει πάνω απ' όλα από ένα βλέμμα που διαμορφώνεται από μια πλήρως βιωμένη πίστη.
Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (1821 – 1881)
Η αγάπη συχνά νοείται ως ένα συναίσθημα που αναδύεται μέσα μας. Ωστόσο, το συναίσθημα είναι ασυνάρτητο: η έλξη, η οίκτος, η ανάγκη ή η επιθυμία, όπως οι εσωτερικές κινήσεις τόσο φευγαλέες όσο και έντονες, προκύπτουν τόσο γρήγορα όσο εξασθενούν. Άλλοι πάλι θεωρούν την αγάπη ένα ρήμα, μια πράξη της οποίας η αξιοπιστία εξαρτάται από την ενσάρκωσή της. Αλλά αν η αγάπη είναι μια πράξη και όχι μια απλή εσωτερική κατάσταση, πρέπει να γνωρίζουμε τι μετράει αυτή η πράξη και, πάνω απ' όλα, τι την οδηγεί.
Σε έναν κόσμο που, σύμφωνα με τα λόγια του Ντοστογιέφσκι, έχει «καταχραστεί τον Θεό» και «όλη την αρχαία ηθική», το σύγχρονο άτομο ζει σε ένα ιδεολογικό τοπίο που μοιάζει, σύμφωνα με τον φιλόσοφο Τσαρλς Άπτον, «με ένα πεδίο μάχης όπου πνευματικές παραδόσεις και πολιτισμικοί κανόνες από όλο τον κόσμο στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου από τις αδυσώπητες δυνάμεις της ιστορίας, φωτίζοντας και εξαπατώντας τις παραδόσεις ο ένας του άλλου » . Αυτή η κατακερματισμένη και σε μεγάλο βαθμό εκκοσμικευμένη κοινωνία ανοίγει το δρόμο για μια μορφή ατομικής ηθικής κυριαρχίας, στην οποία κάθε άτομο γίνεται ο κριτής του καλού και του κακού. Τώρα, χωρίς έναν κοινό ορίζοντα που επιτρέπει τη διαιτησία μεταξύ αξιών, η ίδια η ικανότητα για διάκριση και κρίση αποδυναμώνεται. Οι Αδελφοί Καραμάζοφ αποκαλύπτουν, στις μοίρες των χαρακτήρων τους, την εσωτερική καταστροφή ενός κόσμου στον οποίο τα σημεία αναφοράς θρυμματίζονται και κάθε άτομο περιορίζεται από το δικό του μέτρο του σωστού και του λάθους.
Μακριά από το να εμφανίζεται ως έκφραση πλήρους ελευθερίας, αυτή η χειραφέτηση μπορεί να γίνει ο ίδιος ο σπόρος της αλαζονείας. Αυτή η πνευματική υπερηφάνεια μιλάει με τη μορφή του διαβόλου που βασανίζει τον Ιβάν Καραμάζοφ στην παραίσθησή του: «Η συνείδηση είναι μόνο μια συνήθεια. Ας εξαφανιστούμε και ας γίνουμε θεοί». Έτσι, ο Ντοστογιέφσκι υποστηρίζει ότι η διαγραφή κάθε αντικειμενικής και υπερβατικής βάσης ανοίγει την πιθανότητα ηθικού μηδενισμού. Αυτή η διάγνωση αποτελεί πλέον μια επέκταση της μεταμοντέρνας συνθήκης στην οποία, γράφει ο Άπτον, «η αντικειμενικότητα είναι σχεδόν αδύνατη» επειδή δεν υπάρχει «μια ενιαία και σταθερή αντίληψη του κόσμου ικανή να παράσχει μια βάση για αυτόν». Εξ ου και το ενδιαφέρον για την επανεξέταση των παραδόσεων που έβλεπαν την αγάπη ως μάθηση κρίσης, ακόμη και ως βελτίωση της άποψης κάποιου για τους άλλους. Η ευγένεια, η οποία για πολύ καιρό αποτελούσε το ιδανικό της φιλίας και της αγάπης, βασιζόταν σε ακριβείς κώδικες συμπεριφοράς, που ριζώνονταν στην πίστη. Αυτό εκδηλώνει το χριστιανικό ιπποτικό παράδειγμα, σύμφωνα με το οποίο η αγάπη δεν είναι απλώς μια φυσική κλίση: απαιτεί μια εκπαίδευση του βλέμματος, του λόγου και της χειρονομίας, επειδή προϋποθέτει την εγγενή αξιοπρέπεια του άλλου.
Για το ιπποτικό ιδανικό, τόσο η αγάπη όσο και η φιλία απαιτούν ορθή κρίση, αληθινή διάκριση, ακόμη και μια μορφή ηθικής αντικειμενικότητας. Στους Αδελφούς Καραμάζοφ , αυτή η αντικειμενικότητα βασίζεται στην πίστη, η οποία κληροδοτεί στο Καλό μια δική της πραγματικότητα, ανεξάρτητη από τις ατομικές προτιμήσεις. Η πίστη όχι μόνο μεταμορφώνει τη συμπεριφορά, αλλά μεταμορφώνει πρώτα την άποψη κάποιου για τους άλλους. Αυτή την άποψη ενσαρκώνει ο Ντοστογιέφσκι στη μορφή του Αλιόχα Καραμάζοφ: μια δίκαιη και ταπεινή άποψη, απαλλαγμένη από προσωπικές προβολές.
Η αντικειμενικότητα ως προϋπόθεση της αγάπης
Μαγκρίτ, Τα Μυστήρια του Ορίζοντα
Η αντικειμενικότητα είναι ένας όρος που δεν συνδέεται διαισθητικά με την αγάπη. Η λέξη απαιτεί προοπτική. Για να διεκδικήσουμε την αντικειμενικότητα, δεν θα έπρεπε, άλλωστε, να ελέγχουμε τα πάθη μας; Εύκολα αντιτιθέμεθα στην αντικειμενικότητα, το συναίσθημα, την ενσυναίσθηση και την αγάπη, επειδή αντιτιθέμεθα στον λόγο του συναισθήματος.Αυτή η αντίθεση είναι παραπλανητική. Βρίσκεται επίσης στην καρδιά της πνευματικής διαμάχης στους Αδελφούς Καραμάζοφ . Είναι προφανές ότι εκτυλίσσεται μέσα από τις ιδεολογικές διαφορές μεταξύ του Ιβάν και του Αλιόχα Καραμάζοφ. Είναι ο Ιβάν που, εμμονικός με μια νοημοσύνη αφιερωμένη στην καθαρή λογική, θέτει το κεντρικό πρόβλημα του μυθιστορήματος: «Αν ο Θεός δεν υπάρχει, όλα επιτρέπονται». Θα ήταν λάθος, ωστόσο, να δούμε τον Ιβάν ως μια αφηρημένη νοημοσύνη, αποκομμένη από την πραγματική πραγματικότητα. Ο Ιβάν, αντίθετα, επηρεάζεται βαθιά από τα βάσανα, την αδικία και τις αντιφάσεις του κόσμου, τα οποία καταδικάζει με μια αλαζονική αυστηρότητα - κάτι που τον διακρίνει από τον Αλιόχα, έναν νεοφώτιστο που, αντιμέτωπος με την ίδια ασταθή και ελκυστική ανθρωπότητα, ούτε παραιτείται από την αγάπη ούτε από την υπηρεσία της, αναγνωρίζοντάς την. Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει εδώ ότι ο Αλιόχα επιδεικνύει μια αφέλεια ότι η οξεία διαύγεια του Ιβάν αναδεικνύεται ακόμη πιο σκληρά. Είναι πολύ διαφορετικό. Ο Ιβάν αποτελεί εγγύηση σαφήνειας, αλλά δεν μπορεί πλέον να ενσωματώσει το Καλό σε μια κατανοητή κοσμοθεωρία. Ο Αλιόχα βλέπει το κακό, αλλά δεν υποβιβάζει τον άνθρωπο σε αυτό.
Για να κατανοήσουμε καλύτερα αυτή την απόχρωση, είναι απαραίτητο να επιστρέψουμε στην παράδοση της ιπποτικής ευγένειας. Ο ιππότης θέτει τον εαυτό του στην υπηρεσία μιας πραγματικότητας που τον ξεπερνά, συμμορφούμενος με μια δημιουργική τάξη μεταφυσικών κανόνων και όχι με τις δικές του λαγνικές κλίσεις. Η αντικειμενικότητά του δεν είναι μια ψυχρή ουδετερότητα, αλλά μια πεποίθηση που του επιτρέπει να αναγνωρίζει την Imago Dei σε κάθε άτομο. Όπως υποστηρίζει ο Upton, η χριστιανική ιπποσύνη μας επέτρεψε κάποτε να «δούμε έναν άνθρωπο υπό το πρίσμα της Imago Dei (...) και όχι ως απλό προϊόν γενετικής κληρονομικότητας και κοινωνικής εξαρτημένης μάθησης». Ομοίως, ο Aliocha βλέπει σε κάθε άνθρωπο, ακόμη και στον εγκληματία, τη χριστιανική και καθολική πραγματικότητα της imago Dei , καθώς και τη δυνατότητα λύτρωσης που αυτή κρύβει. Εκεί που ο Ivan κηρύττει την απαισιοδοξία, ο Aliocha ελπίζει στη σωτηρία.
Όπως και με τον ιππότη πέντε αιώνες νωρίτερα, ο Αλιόχα υπηρετεί επίσης μια πραγματικότητα που τον ξεπερνά. Το βλέμμα του υπερβαίνει τα ύψη των προσωπικών του συναισθημάτων και τις εγωιστικές προβολές που θα μπορούσε να μπει στον πειρασμό να επιβάλει στους άλλους, επειδή θα ισοδυναμούσε με «άρνηση της πραγματικότητας των άλλων εκτός από τον εαυτό μας, και ότι δεν υπάρχει τίποτα λιγότερο ιπποτικό από αυτό». Αυτή η στάση θυμίζει την περιγραφή της Σιμόν Βέιλ για μια πίστη που περιβάλλει την ψυχή «με ένα συμπαγές περίβλημα αδιαφορίας που [διατηρεί] μια απόσταση», δίνοντάς της την ικανότητα διάκρισης. Ωστόσο, η Βέιλ τονίζει, «καθ' όλη τη διάρκεια που ένας άνθρωπος ανυψώνεται σε ένα βαθμό αριστείας που τον καθιστά θεϊκό ον μέσω της συμμετοχής, κάτι απρόσωπο, ανώνυμο εμφανίζεται μέσα του» (Περιμένοντας τον Θεό, 1950).
Αυτό το διορατικό, καθολικό βλέμμα του Αλιόχα σημειώνει η Σιμόν Βέιλ. Ο Αλιόχα δεν ισχυρίζεται ότι γνωρίζει το Καλό στο σύνολό του. Αντίθετα, η αντικειμενικότητά του είναι αυτή του να μην επιτρέπει ποτέ στην άμεση πτυχή να έχει τον τελευταίο λόγο για το άτομο. Το βλέμμα του στον άλλον παραμένει έτσι θεμελιωδώς «απόμακρο», όχι με την έννοια της αδιαφορίας για τους άλλους, αλλά μιας πνευματικής αποστασιοποίησης που βασίζεται στην πίστη: καθιστά δυνατό να μην υποβιβάζουμε τον άλλον στις πράξεις του, στα ελαττώματά του ή στα συναισθήματα που μας προκαλεί, και έτσι να διακρίνουμε τι μπορεί πραγματικά να είναι καλό για αυτόν. Όπως καταδεικνύει ο Ντοστογιέφσκι: «Η καρδιά του Αλιόχα δεν μπορεί να ανεχθεί την αβεβαιότητα. Δεν μπορούσε να αγαπήσει παθητικά. Μόλις αγαπούσε, έπρεπε να βοηθήσει αμέσως. Για αυτό, ωστόσο, έπρεπε να γνωρίζει με βεβαιότητα τι ήταν καλό και απαραίτητο για τον καθένα».
Δεν είναι παράδοξο ότι η αντικειμενικότητα του βλέμματος του Αλιόχα δημιουργεί χώρο για την υποκειμενικότητα του άλλου. Στο βιβλίο του « Η Τέχνη της Αγάπης » (1956), ο ψυχαναλυτής Έριχ Φρομ δηλώνει ότι η αντικειμενικότητα είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την ικανότητα να αγαπάμε, αφού, όντας «το ακριβώς αντίθετο του ναρκισσισμού», μας δίνει «την ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τους ανθρώπους και τα πράγματα όπως είναι (...) διακρίνοντας αυτό το αντικειμενικό όραμα από αυτό που μεταφράζει τις επιθυμίες και τους φόβους μας». Ο Ιβάν, του οποίου η αντίληψη τείνει να προβάλλει τα δικά του βασανιστήρια στην πραγματικότητα, διακρίνεται από τον Αλιόχα με τον εξής τρόπο: «βλέπει τον εξωτερικό κόσμο ως σύμβολο του εσωτερικού του κόσμου», έναν εσωτερικό κόσμο στερημένο από υπερβατικότητα και ολοένα και περισσότερο στοιχειωμένο από καχυποψία.
Αλιόχα, Ιππότης του Αόρατου
Αλλά η αναγνώριση της εικόνας του Θεού σε κάθε άνθρωπο δεν είναι εύκολη, καθώς πολλοί παραμορφώνουν αυτήν την εικόνα και υποκύπτουν στις άσχημες παρορμήσεις τους. Αυτή είναι η περίπτωση του Φιόντορ Καραμάζοφ, του πατριάρχη της οικογένειας Καραμάζοφ, ενός διεφθαρμένου ανθρώπου του οποίου «όλες οι ηθικές αρχές (...) περιορίζονται στο: μετά από μένα ο κατακλυσμός», και ο οποίος απαρνήθηκε τα καθήκοντά του ως πατέρας των τριών παιδιών του, έχοντας «μεγαλώσει στην αυλή» και εμφανιζόμενος «πλήρης μόνο όταν του αφαιρούνται».
Ο Αλιόχα περιβάλλεται από βαθιά διαταραγμένους χαρακτήρες: τον Ντμίτρι Καραμάζοφ, τον παθιασμένο και παρορμητικό μεγαλύτερο αδελφό· τον Ρακίτιν, τον κοντό, κυνικό ιεροσπουδαστή· τον Σμερντιακόφ, τον υπολογιστικό και δόλιο οικιακό εργάτη... Παρά την αταξία που τον περιβάλλει, ο Αλιόχα επιδεικνύει αξιοσημείωτη πνευματική δύναμη. Αυτό εκδηλώνεται στην ικανότητά του να βλέπει πέρα από το άμεσα ορατό και να θεωρεί τους άλλους αντικειμενικά, χάρη σε μια ανιδιοτέλεια που τον προδιαθέτει για πραότητα και ταπεινότητα, μια ικανότητα που καλλιεργεί μέσω των στάσεών του, του πνευματικού του δασκάλου, Ζωσίμα.
Αυτή η ποιότητα του βλέμματος είναι ιδιαίτερα εμφανής στον τρόπο με τον οποίο ο Αλιόχα σχετίζεται με τους γύρω του. Ένα βλέμμα που συναντά την πρώτη του δοκιμασία με τον θάνατο του πολιτικού Ζωσίμα . Ενώ οι πιστοί του μοναστηριού ελπίζουν ότι το σώμα των πολιτειών θα εκδηλώσει την ιερότητά του, υποκύπτει γρήγορα στη διαφθορά, επιτρέποντας στην έντονη οσμή της αποσύνθεσης να αναδυθεί. Αυτό το φαινόμενο προκαλεί προβλήματα και στη συνέχεια απογοήτευση, σε όσους είδαν στον Ζωσίμα έναν άγιο του οποίου τα λείψανα θα έπρεπε να είχαν ξεφύγει από τους συνηθισμένους νόμους της φύσης. Ο ίδιος ο Αλιόχα είναι βαθιά συγκλονισμένος από αυτό το θέαμα. Ωστόσο, η απογοήτευσή του δεν χάνεται στην άρνηση: μαθαίνει να μην συγχέει την ιερότητα του δασκάλου του με τα απτά σημάδια που περίμενε. Η πίστη του Αλιόχα συνίσταται επομένως στο να βλέπει το αόρατο στην καρδιά της πραγματικότητας, χωρίς να αφήνει την άμεση εμφάνιση και την κοινή γνώμη να εξαντλούν το νόημά της.
Η ακρίβεια του βλέμματος του Αλιόχα αποδεικνύεται περαιτέρω στη σχέση του με τον Ντμίτρι. Ο Αλιόχα γνωρίζει τα πάθη του αδελφού του, την ακολασία του, τη βία του και τα ξεσπάσματά του. Δεν τα αρνείται ούτε τα δικαιολογεί. Ωστόσο, αρνείται να υποβιβάσει τον Ντμίτρι στα ελαττώματά του. Γι' αυτό, όταν ο τελευταίος κατηγορείται για τη δολοφονία του πατέρα του, ο Αλιόχα παραμένει πεπεισμένος για την αθωότητά του. Ξέρει τι είναι ικανός να κάνει ο αδελφός του, αλλά και τι δεν είναι. Το να αγαπάς, για τον Αλιόχα, σημαίνει έτσι να βλέπεις και να γνωρίζεις τον άλλον αρκετά βαθιά ώστε να διακρίνεις την ενοχή του από αυτό που είναι. Αντίθετα, η εγκαταλελειμμένη αρραβωνιαστικιά του Ντμίτρι, η Αικατερίνη Ιβάνοβνα, καταδεικνύει τα όρια μιας αγάπης που κατακλύζεται από υπερβολική υπερηφάνεια και βαθύ εγωισμό. Αγαπώντας τον Ντμίτρι, ή πιστεύοντας ότι τον αγαπάει, το βλέμμα της πάνω του παραμένει αιχμάλωτο της επιθυμίας της για θυσία, ο σπόρος της οποίας θα είναι η επιθυμία για εκδίκηση.
Η αγάπη ως συμμετοχή στη Βασιλεία
Το ταξίδι του Αλιόχα σκιαγραφεί έτσι μια αντίληψη της αγάπης ως αχώριστης από ένα σωστό όραμα της πραγματικότητας. Αγάπη σημαίνει να βλέπεις τον άλλον στην αλήθεια του, χωρίς να τον ανάγεις στα ελαττώματά του, στις εμφανίσεις του ή στις δικές μας προβολές. Σημαίνει επίσης να αναγνωρίζεις σε αυτόν μια αόρατη φύση: την εικόνα του Θεού και τη δυνατότητα της μεταμόρφωσής του. Στον Αλιόχα, η αγάπη δεν είναι επομένως ούτε ένα απλό συναίσθημα ούτε μια καθαρή θέληση για δράση. Πρώτα και κύρια, είναι ένας τρόπος να βλέπεις: να βλέπεις τον άνθρωπο πέρα από τις αμαρτίες του, πέρα ακόμη και από αυτό που έχει γίνει, και να διακρίνεις μέσα του τι μπορεί ακόμα να γίνει. Είναι αυτό το διαυγές και ελεήμονο βλέμμα που καθιστά δυνατή την αγάπη, και μαζί με αυτήν, την υπηρεσία.
Αυτό το όραμα του άλλου, ωστόσο, δεν τελειώνει με τους ενήλικες που συναντά ο Αλιόχα: βρίσκει την πιο αγνή του εκπλήρωση στη σχέση του με τα παιδιά, στα οποία αναγνωρίζει μια ικανότητα για αγάπη που διατηρείται ακόμα από τον κυνισμό των ενηλίκων. Και εδώ, ο Αλιόχα δεν υποβιβάζει τα παιδιά στις διαμάχες ή την ανωριμότητά τους, διακρίνοντας σε αυτά τη δυνατότητα ανάπτυξης και αδελφοσύνης. Στην κηδεία του θαρραλέου μικρού Ιλιούχα - αυτού του «καλού και γενναίου αγοριού», του οποίου το όνομα θυμίζει αυτό του Αλιόχα - μεταμορφώνει έτσι τον πόνο και τον θάνατο σε μια περίσταση κοινωνίας, προσκαλώντας τα παιδιά να παραμείνουν ενωμένα στη μνήμη του συντρόφου τους.
Αυτή η ανάμνηση, αθώα και θεμελιώδης, γίνεται γι' αυτούς «η καλύτερη εκπαίδευση», ακόμη και ο φύλακας μιας υπερβατικής αλήθειας: «Και ακόμα κι αν μια όμορφη ανάμνηση παραμείνει στις καρδιές μας, μπορεί μια μέρα να μας σώσει». Ο Αλιόχα δεν κρατάει για τον εαυτό του ό,τι έχει λάβει από τον Ζωσίμα, αλλά το μεταδίδει με τη σειρά του. Η αγάπη γίνεται μετάδοση. Διδάσκοντας στα παιδιά να αγαπούν τον εαυτό τους και να διατηρούν αυτή την καλοπροαίρετη και ταπεινή άποψη από την παιδική τους ηλικία σε όλη τους τη ζωή, τους επιτρέπει να συμμετέχουν, από κάτω, σε μια πραγματικότητα που τα ξεπερνά: τη Βασιλεία του Θεού, όπου η αγάπη αναγνωρίζει την εικόνα του Θεού σε όλους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου