Συνέχεια από Σάββατο 3. Οκτωβρίου 2026
Γιατί η ανθρωπότητα πρέπει να ανακαλύψει ξανά την τέχνη της χάραξης συνόρων
Frank Furedi
2
Η ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ Η ΗΘΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΟΡΩΝ
Η αποσύνθεση της ικανότητας κρίσης
Υπάρχει στενή σχέση μεταξύ της χάραξης διακρίσεων και της διαμόρφωσης ηθικών κωδίκων. Τα συμβολικά όρια και οι διακρίσεις βοηθούν να ξεχωρίζουμε τις επιθυμητές από τις ανεπιθύμητες πράξεις και να διατηρούμε «το κύρος συγκεκριμένων ηθικών δεσμεύσεων».¹¹ Γι’ αυτόν τον λόγο, η απροθυμία να αντιμετωπίζονται τα όρια με τη δέουσα σοβαρότητα μπορεί να περιορίζει την ικανότητα των ανθρώπων να προσδίδουν νόημα στις πράξεις τους. «Κάθε διάβρωση ή θόλωση ενός ορίου συνιστά, επομένως, ένα πεδίο στο οποίο θα μπορούσε κανείς να αναζητήσει ενδεχόμενες κρίσεις της ηθικής αυθεντίας», έγραφε ο Γούθνοου.¹² Από αυτή την οπτική, η αποξένωση της κοινωνίας από τη χάραξη διακρίσεων μπορεί να ερμηνευθεί ως απώλεια της ικανότητας κρίσης. Στις δυτικές κοινωνίες, η κύρια αντίδραση στο πρόβλημα της κρίσης υπήρξε η αποφυγή του, μέσω της αμφισβήτησης της ίδιας της αξίας και της επιθυμητότητάς της.
Οι αγγλοαμερικανικές κοινωνίες προσαρμόστηκαν στη θόλωση των συμβολικών ορίων, μετατρέποντας την απροθυμία τους να χαράζουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές σε θετική αρετή. Στην ανώτατη εκπαίδευση, η αμφισημία, η υβριδικότητα, η ρευστότητα και η υπέρβαση των ορίων αντιπαραβάλλονται ευνοϊκά προς τη σαφή οριοθέτηση. Η εξύμνηση της απουσίας ορίων στηρίζεται σε μια συναίνεση σύμφωνα με την οποία η άσκηση κρίσης έχει αρνητικές συνδηλώσεις. Το αίσθημα αυτό, το οποίο εκφράζεται μέσα από την εξύμνηση της «μη επικριτικής στάσης», ασκεί καθοριστική επιρροή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα συμβολικά όρια που πλαισιώνουν την καθημερινή ζωή. Στον σύγχρονο πολιτισμό, η επικριτική συμπεριφορά ορίζεται με αποκλειστικά αρνητικούς όρους.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, από ιστορική άποψη, ο όρος «κρίση» διέθετε θετικές συνδηλώσεις. Το Oxford English Dictionary (OED) ορίζει την κρίση ως «την ικανότητα λήψης σταθμισμένων αποφάσεων ή εξαγωγής εύλογων συμπερασμάτων ή γνωμών βάσει των διαθέσιμων πληροφοριών· την κριτική ικανότητα· τη σύνεση, τη διάκριση». Επισημαίνει επίσης ότι με τη λέξη αυτή αποδίδονται ιδιότητες όπως «η διακριτικότητα, η ορθή αντίληψη και η σοφία».¹³ Σήμερα, μολονότι υπάρχουν ορισμένες περιστάσεις στις οποίες η κρίση εξακολουθεί να θεωρείται συνώνυμη της διάκρισης και της κριτικής σκέψης, στην καθημερινή χρήση του όρου πολλές από τις θετικές ιδιότητές του έχουν χαθεί.
Η υποχώρηση του πολιτισμικού κύρους της κρίσης αποτυπώνεται στη ρητορική μετάλλαξη της λέξης, όταν αυτή επεκτείνεται στον όρο «επικριτικότητα» (judgementalism). Το OED ορίζει την επικριτικότητα ως μορφή «υπερβολικά επικριτικής ή ηθικολογικής συμπεριφοράς» και υποδεικνύει ότι ο όρος ήταν σχεδόν άγνωστος μέχρι τη δεκαετία του 1950, όταν χρησιμοποιήθηκε σε συνδυασμό με τον όρο «ηθικολογία».¹⁴ Η έρευνά μου σχετικά με τη γενεαλογία του όρου δείχνει ότι άρχισε να χρησιμοποιείται για πρώτη φορά στον χώρο της κοινωνικής εργασίας και απέκτησε ευρύτερη διάδοση κατά τη δεκαετία του 1950 και ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του 1960. Σύμφωνα με τη βάση δεδομένων Google Ngram Viewer, η χρήση της λέξης αυτής αυξήθηκε απότομα κατά τη δεκαετία του 1970, όταν εισήλθε στην καθημερινή ομιλία.¹⁵ Έκτοτε, η επικριτικότητα απέκτησε μια ολοένα αρνητικότερη σημασία, ως πράξη στενόμυαλης προκατάληψης· όπως στο παράπονο που διατυπώθηκε σε ένα άρθρο εφημερίδας για «τη δηκτική επικριτικότητα της ηθικολογικής πτέρυγας, η οποία αντιμετωπίζει τους μισούς συμπατριώτες μας ως εχθρούς».¹⁶
Η άλλη όψη της αρνητικής παρουσίασης της επικριτικότητας είναι η νομιμοποίηση της μη επικριτικής στάσης, η οποία απολαμβάνει σήμερα τεράστιο πολιτισμικό κύρος στις αγγλοαμερικανικές κοινωνίες. Ήδη από το 1948, ο φιλελεύθερος κριτικός της λογοτεχνίας Lionel Trilling έγραφε για μια «χαρακτηριστικά» αμερικανική παρόρμηση να μην κρίνονται οι άνθρωποι υπερβολικά αυστηρά, επισημαίνοντας την αντίληψη ότι οι συνέπειες της κρίσης «θα αποδειχθούν “αντιδημοκρατικές”».¹⁷ Στις σημερινές συνθήκες, όπου υπάρχει ευρύτατη απροθυμία χάραξης ηθικών ορίων, η μη επικριτική στάση απέναντι στη ζωή έχει καταστεί το καθοριστικό γνώρισμα της κυρίαρχης πολιτισμικής ευαισθησίας.
Η μετατροπή της μη επικριτικότητας σε θεμελιώδη αξία καταγράφηκε στη μελέτη του Alan Wolfe, το 1998, σχετικά με τις απόψεις των Αμερικανών της μεσαίας τάξης για πολιτικά, πολιτισμικά και κοινωνικά ζητήματα. «Διστάζουν να κρίνουν τον τρόπο με τον οποίο ενεργούν και σκέφτονται οι άλλοι άνθρωποι», γράφει ο Wolfe, προτού υποστηρίξει ότι η εντολή «Μην κρίνεις» έχει γίνει η Ενδέκατη Εντολή των Αμερικανών της μεσαίας τάξης.¹⁸ Η διαπίστωση του Wolfe ότι η διατύπωση κρίσεων είχε αρχίσει να συνδέεται με την αγένεια επαναλαμβάνεται και από την πολιτική φιλόσοφο Jean Bethke Elshtain, η οποία σχολίασε ότι «η άσκηση κρίσης έχει εδώ και πολύ καιρό κακή φήμη στην αμερικανική κουλτούρα». Υποστήριξε ότι η κρίση «ταυτίζεται με την τιμωρητική διάθεση, την αναισθησία ή με διάφορες “φοβίες”» και ότι, επομένως, είναι προτιμότερο «να είναι κανείς αυτό που αποκαλείται “ανοιχτόμυαλος”, ένα γνώρισμα που θεωρείται χαρακτηριστικό των ευαίσθητων και υποστηρικτικών ανθρώπων».¹⁹
Η λαϊκή κουλτούρα συνδέει τη μη επικριτικότητα με την άρνηση να κατατάσσονται οι άνθρωποι σε προκαθορισμένες κατηγορίες και με την απροθυμία αποδοχής ορίων. Στο τραγούδι της Born This Way, η Lady Gaga εξυμνεί μια «φυλή που δεν γνωρίζει προκαταλήψεις ούτε κρίσεις, αλλά απεριόριστη ελευθερία».²⁰ Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, η εξιδανικευμένη κατάσταση της «απουσίας κρίσης» δεν είναι απλώς ελευθερία, αλλά μια ελευθερία που διαθέτει «απεριόριστες» ιδιότητες· πρόκειται για την εξύμνηση του «ανοιχτόμυαλου» ανθρώπου και της αξίας της ανοιχτότητας. Όπως επισημαίνουμε παρακάτω σε αυτό το κεφάλαιο, η παρουσίαση της ανοιχτότητας ως θεμελιώδους αξίας, όπως και η συγγενική της αρετή της μη επικριτικότητας, συμβάλλει στην πολιτισμική απομάκρυνση των ανθρώπων από τα όρια και την ενισχύει.
Μολονότι η μη επικριτικότητα παρουσιάζεται ως φωτισμένη και φιλελεύθερη στάση απέναντι στον κόσμο, δεν είναι τίποτε από αυτά. Το κύρος της νομιμοποιεί την αποφυγή διατύπωσης κρίσεων σχετικά με διαφορετικές και συχνά ανταγωνιστικές αξίες και πολιτισμικές πρακτικές. Είναι αλήθεια ότι οι έτοιμες κρίσεις που προκύπτουν από στερεότυπα αποτελούν απλώς εκδηλώσεις κομφορμισμού και προκατάληψης. Η αναγωγή όμως της μη επικριτικότητας σε αξία δεν διαθέτει καμία εγγενώς θετική ηθική ιδιότητα. Αποτελεί στην καλύτερη περίπτωση σύμπτωμα αδιαφορίας και στη χειρότερη ηθικής δειλίας, καθώς αντανακλά την απροθυμία αναμέτρησης με το νόημα των ηθικών ορίων. Η απροθυμία να επικρίνουμε και να αντιμετωπίσουμε τις πεποιθήσεις και τις απόψεις των άλλων κλείνει τον δρόμο προς τη διαμόρφωση μιας κοινά αποδεκτής δημόσιας συναίνεσης. Παραδόξως, η πρακτική της μη επικριτικότητας ενισχύει την ψυχική απόσταση μεταξύ των ανθρώπων και παγιώνει τα όρια που τους χωρίζουν.
Η αγγλοαμερικανική κοινωνία έχει αποξενωθεί σε τέτοιο βαθμό από τη διατύπωση αξιολογικών κρίσεων, ώστε ανέπτυξε ένα ολόκληρο λεξιλόγιο ευφημισμών για να αποφεύγει τις σαφείς, ξεκάθαρες και απερίφραστες διατυπώσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο όρος inappropriate («ακατάλληλος» ή «ανάρμοστος»), ο οποίος συσκοτίζει τη διάκριση μεταξύ του ηθικά ορθού και του ηθικά εσφαλμένου και ασκεί λογοκρισία, αποφεύγοντας συγχρόνως την απερίφραστη καταδίκη. Η τάση υιοθέτησης μιας μη επικριτικής ρητορικής είναι ιδιαίτερα εμφανής στη σχολική και γενικότερα στην εκπαιδευτική ζωή, όπου έχει αναδυθεί ένα γνήσια οργουελικό λεξιλόγιο, το οποίο παρέχει στους εκπαιδευτικούς και στους άλλους εμπλεκομένους μια γλώσσα που τους απαλλάσσει από την ευθύνη διατύπωσης κρίσης. Σε ορισμένα πανεπιστήμια, οι εξεταστικές επιτροπές λαμβάνουν την οδηγία να χρησιμοποιούν την ετυμηγορία «δεν πέρασε» αντί για «απέτυχε».
Ασαφείς όροι όπως «ακατάλληλος», «ενοχλητικός», «ανεπιθύμητος» ή «προβληματικός» υπαινίσσονται ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά, χωρίς να διευκρινίζουν τη φύση της παράβασης. Η λέξη «ακατάλληλος» δεν εξηγεί γιατί κάτι δεν είναι κατάλληλο και αποφεύγει να χαράξει μια γραμμή που να διακρίνει καθαρά τι είναι σωστό και τι εσφαλμένο σε έναν λόγο ή σε μια πράξη. Εντούτοις, μολονότι είναι ρητά διφορούμενες και ασαφείς, εκφράσεις όπως «ακατάλληλη συμπεριφορά», «ακατάλληλη πίεση», «ακατάλληλο περιεχόμενο» ή «ακατάλληλο άγγιγμα» αποφεύγουν να αναμετρηθούν ρητά με ένα συνεκτικό σύστημα ορθού και εσφαλμένου, ενώ συγχρόνως λειτουργούν καταδικαστικά. Έτσι, η κυρίαρχη ρητορική της μη επικριτικότητας όχι μόνο συσκοτίζει, αλλά και περιορίζει την ελεύθερη και αυθόρμητη λεκτική επικοινωνία.
Η Hannah Arendt χαρακτήρισε την απροθυμία διατύπωσης κρίσεων ως έκφραση απροθυμίας για δημόσια συναναστροφή. Έγραψε για την «τυφλή ισχυρογνωμοσύνη που εκδηλώνεται στην έλλειψη φαντασίας και στην αδυναμία κρίσης». Από ανθρωπιστική σκοπιά, η κρίση δεν αποτελεί απλώς μια αποδεκτή αντίδραση στις πεποιθήσεις και στη συμπεριφορά των άλλων, αλλά δημόσιο καθήκον, το οποίο δημιουργεί τη βάση για διάλογο μεταξύ του ατόμου και των άλλων. Αντλώντας από την Κριτική της κριτικής δύναμης του Kant, η Arendt γράφει για έναν «διευρυμένο τρόπο σκέψης, ο οποίος, ως κρίση, γνωρίζει πώς να υπερβαίνει τους ατομικούς του περιορισμούς».
Η σημερινή φόρτιση της πράξης της κρίσης με συντριπτικά αρνητικές ιδιότητες βασίζεται στην αντίληψη ότι η κρίση εισάγει διακρίσεις, αποκλείει και, σε ορισμένες περιπτώσεις, βλάπτει εκείνους που κρίνονται. Αντί να εκλαμβάνουν την πράξη της κρίσης ως ενέργεια μέσω της οποίας οι άνθρωποι μπορούν να δημιουργούν δεσμούς και να αναπτύσσουν κοινή κατανόηση των αντιλήψεων του άλλου, οι επικριτές της την παρουσιάζουν μονομερώς ως πηγή συγκρούσεων. Αντίθετα όμως προς τον ισχυρισμό ότι η κρίση τερματίζει τη συζήτηση, «η δύναμη της κρίσης στηρίζεται σε μια δυνητική συμφωνία με τους άλλους», υποστηρίζει η Arendt. Η κρίση διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην αποκάλυψη στα άτομα της φύσης του δημόσιου κόσμου τους: «η άσκηση κρίσης είναι μία από τις σημαντικότερες δραστηριότητες —αν όχι η σημαντικότερη— μέσα από τις οποίες πραγματοποιείται αυτό το μοίρασμα του κόσμου με τους άλλους».²¹
Η μη επικριτική στάση αποθαρρύνει την κοινωνία από το να συζητά ζητήματα τα οποία εγείρουν εμμέσως ερωτήματα σχετικά με το ορθό και το εσφαλμένο. Ο Γάλλος φιλόσοφος Maurice Merleau-Ponty έγραψε ότι «μια αλήθεια σημαίνει πάντοτε ότι κάποιος διατυπώνει μια κρίση».²² Η αναζήτηση της αλήθειας υπονομεύεται όταν μια κοινωνία διστάζει να ενθαρρύνει την άσκηση κρίσης. Οι θετικές δυνατότητες μιας πράξης κρίσης εξαρτώνται από τον βαθμό στον οποίο αυτή βασίζεται στην εμπειρία, στον στοχασμό και στην αμεροληψία. Δεν έχουν όλες οι κρίσεις την ίδια αξία και, όπως παρατηρεί η Arendt, η ποιότητα μιας κρίσης «εξαρτάται από τον βαθμό της αμεροληψίας της». Οι μεροληπτικές και βιαστικές αξιολογήσεις, ωστόσο, δεν αποτελούν επιχείρημα εναντίον της άσκησης κρίσης, αλλά μόνο υπέρ της υιοθέτησης μιας πιο υπεύθυνης στάσης απέναντί της.
Η φιλόσοφος Mary Midgley επισημαίνει ότι η κρίση μάς επιτρέπει να «βρίσκουμε τον δρόμο μας μέσα από ένα ολόκληρο δάσος δυνατοτήτων».²³ Η ίδια η ελευθερία βασίζεται στην ανθρώπινη δυνατότητα για δράση· χωρίς την άσκηση της κρίσης, η ελευθερία απογυμνώνεται από το ηθικό της περιεχόμενο. Τις συνέπειες της ιεροποίησης της μη επικριτικότητας διέκρινε ο κοινωνιολόγος Zygmunt Bauman, όταν προειδοποίησε για την τάση προς εκείνο που αποκαλούσε adiaphorization, δηλαδή «ηθική αδιαφοροποίηση»: την εξαίρεση ενός σημαντικού μέρους της ανθρώπινης δράσης από την ηθική κρίση και, ουσιαστικά, από κάθε ηθική σημασία.²⁴
Μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις κατά τις οποίες η ηθική αδιαφοροποίηση, ή ηθική αδιαφορία, μετατρέπεται στο αντίθετό της είναι όταν έρχεται αντιμέτωπη με ανθρώπους που αντιμετωπίζουν σοβαρά τα ηθικά όρια. Εκείνοι που επιμένουν να κάνουν διακρίσεις και να χαράσσουν διαχωριστικές γραμμές καταδικάζονται επειδή δεν αποδέχονται την ανοιχτότητα της μη επικριτικότητας, ενώ όσοι θεωρούνται «επικριτικοί» κρίνονται απερίφραστα ως ανάξιοι σεβασμού. Αυτή η αντίδραση φανερώνει ότι ακόμη και ο πιο ένθερμος υπέρμαχος της μη επικριτικότητας δεν μπορεί να εγκαταλείψει ολοκληρωτικά την κρίση. Παρά τα φαινόμενα, το ήθος της μη επικριτικότητας εμπλέκεται σχεδόν πάντοτε σε συγκαλυμμένες και όχι τόσο συγκαλυμμένες κρίσεις. Σπανίως όμως είναι σε θέση να αναγνωρίσει τον δικό του ρόλο και τείνει να συνδέει την πράξη της κρίσης με τα άτομα και τις ομάδες που βρίσκονται στην άλλη πλευρά του πολιτισμικού χάσματος.
Η μετατροπή της ηθικής αδιαφορίας σε θεμελιώδη αξία
Σημειώσεις:
11 Wuthnow (1989), σ. 75.
12 Wuthnow (1989), σ. 75.
13 Βλ. λήμμα «Judgement», OED, τρίτη έκδοση, Δεκέμβριος 2013.
14 Βλ. λήμμα «judgementalism | judgementalism, n», OED Online, Μάρτιος 2019, Oxford University Press, www.oed.com.chain.kent.ac.uk/view/Entry/394283 (πρόσβαση: 14 Μαΐου 2019). Βλ. επίσης το διάγραμμα συχνότητας χρήσης της λέξης judgementalism: https://books.google.com/ngrams/interactive_chart?content=judgementalism&year_start=1800&year_end=2000&corpus=15&smoothing=3
16 The Guardian, 18 Ιουλίου 2005, σ. i.18/8.
17 Trilling (1957), σ. 234.
18 Wolfe (1998), σ. 54.
19 Elshtain, J. K. (1994), «Judge Not» («Μην κρίνετε»), First Things, Οκτώβριος, σ. 38. www.youtube.com/watch?v=wV1FrqwZyKw.
21 Arendt (2006), σ. 217–218.
22 Merlau-Ponty (1974), σ. 116.
23 Midgley (2017).
24 Bauman (1996), σ. 32. Ο όρος adiaphorous σημαίνει κάτι που δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό· δηλώνει το αδιάφορο ή το ουδέτερο. Για τον Bauman, η adiaphorization («αδιαφοροποίηση») αναφέρεται σε συστήματα και διαδικασίες που αποσυνδέουν την αξιολόγηση ζητημάτων από το πεδίο της ηθικής. Συνεπάγεται τη θεσμοποίηση της ηθικής αδιαφορίας.
2
Η ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ Η ΗΘΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΟΡΩΝ
Η αποσύνθεση της ικανότητας κρίσης
Υπάρχει στενή σχέση μεταξύ της χάραξης διακρίσεων και της διαμόρφωσης ηθικών κωδίκων. Τα συμβολικά όρια και οι διακρίσεις βοηθούν να ξεχωρίζουμε τις επιθυμητές από τις ανεπιθύμητες πράξεις και να διατηρούμε «το κύρος συγκεκριμένων ηθικών δεσμεύσεων».¹¹ Γι’ αυτόν τον λόγο, η απροθυμία να αντιμετωπίζονται τα όρια με τη δέουσα σοβαρότητα μπορεί να περιορίζει την ικανότητα των ανθρώπων να προσδίδουν νόημα στις πράξεις τους. «Κάθε διάβρωση ή θόλωση ενός ορίου συνιστά, επομένως, ένα πεδίο στο οποίο θα μπορούσε κανείς να αναζητήσει ενδεχόμενες κρίσεις της ηθικής αυθεντίας», έγραφε ο Γούθνοου.¹² Από αυτή την οπτική, η αποξένωση της κοινωνίας από τη χάραξη διακρίσεων μπορεί να ερμηνευθεί ως απώλεια της ικανότητας κρίσης. Στις δυτικές κοινωνίες, η κύρια αντίδραση στο πρόβλημα της κρίσης υπήρξε η αποφυγή του, μέσω της αμφισβήτησης της ίδιας της αξίας και της επιθυμητότητάς της.
Οι αγγλοαμερικανικές κοινωνίες προσαρμόστηκαν στη θόλωση των συμβολικών ορίων, μετατρέποντας την απροθυμία τους να χαράζουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές σε θετική αρετή. Στην ανώτατη εκπαίδευση, η αμφισημία, η υβριδικότητα, η ρευστότητα και η υπέρβαση των ορίων αντιπαραβάλλονται ευνοϊκά προς τη σαφή οριοθέτηση. Η εξύμνηση της απουσίας ορίων στηρίζεται σε μια συναίνεση σύμφωνα με την οποία η άσκηση κρίσης έχει αρνητικές συνδηλώσεις. Το αίσθημα αυτό, το οποίο εκφράζεται μέσα από την εξύμνηση της «μη επικριτικής στάσης», ασκεί καθοριστική επιρροή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα συμβολικά όρια που πλαισιώνουν την καθημερινή ζωή. Στον σύγχρονο πολιτισμό, η επικριτική συμπεριφορά ορίζεται με αποκλειστικά αρνητικούς όρους.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, από ιστορική άποψη, ο όρος «κρίση» διέθετε θετικές συνδηλώσεις. Το Oxford English Dictionary (OED) ορίζει την κρίση ως «την ικανότητα λήψης σταθμισμένων αποφάσεων ή εξαγωγής εύλογων συμπερασμάτων ή γνωμών βάσει των διαθέσιμων πληροφοριών· την κριτική ικανότητα· τη σύνεση, τη διάκριση». Επισημαίνει επίσης ότι με τη λέξη αυτή αποδίδονται ιδιότητες όπως «η διακριτικότητα, η ορθή αντίληψη και η σοφία».¹³ Σήμερα, μολονότι υπάρχουν ορισμένες περιστάσεις στις οποίες η κρίση εξακολουθεί να θεωρείται συνώνυμη της διάκρισης και της κριτικής σκέψης, στην καθημερινή χρήση του όρου πολλές από τις θετικές ιδιότητές του έχουν χαθεί.
Η υποχώρηση του πολιτισμικού κύρους της κρίσης αποτυπώνεται στη ρητορική μετάλλαξη της λέξης, όταν αυτή επεκτείνεται στον όρο «επικριτικότητα» (judgementalism). Το OED ορίζει την επικριτικότητα ως μορφή «υπερβολικά επικριτικής ή ηθικολογικής συμπεριφοράς» και υποδεικνύει ότι ο όρος ήταν σχεδόν άγνωστος μέχρι τη δεκαετία του 1950, όταν χρησιμοποιήθηκε σε συνδυασμό με τον όρο «ηθικολογία».¹⁴ Η έρευνά μου σχετικά με τη γενεαλογία του όρου δείχνει ότι άρχισε να χρησιμοποιείται για πρώτη φορά στον χώρο της κοινωνικής εργασίας και απέκτησε ευρύτερη διάδοση κατά τη δεκαετία του 1950 και ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του 1960. Σύμφωνα με τη βάση δεδομένων Google Ngram Viewer, η χρήση της λέξης αυτής αυξήθηκε απότομα κατά τη δεκαετία του 1970, όταν εισήλθε στην καθημερινή ομιλία.¹⁵ Έκτοτε, η επικριτικότητα απέκτησε μια ολοένα αρνητικότερη σημασία, ως πράξη στενόμυαλης προκατάληψης· όπως στο παράπονο που διατυπώθηκε σε ένα άρθρο εφημερίδας για «τη δηκτική επικριτικότητα της ηθικολογικής πτέρυγας, η οποία αντιμετωπίζει τους μισούς συμπατριώτες μας ως εχθρούς».¹⁶
Η άλλη όψη της αρνητικής παρουσίασης της επικριτικότητας είναι η νομιμοποίηση της μη επικριτικής στάσης, η οποία απολαμβάνει σήμερα τεράστιο πολιτισμικό κύρος στις αγγλοαμερικανικές κοινωνίες. Ήδη από το 1948, ο φιλελεύθερος κριτικός της λογοτεχνίας Lionel Trilling έγραφε για μια «χαρακτηριστικά» αμερικανική παρόρμηση να μην κρίνονται οι άνθρωποι υπερβολικά αυστηρά, επισημαίνοντας την αντίληψη ότι οι συνέπειες της κρίσης «θα αποδειχθούν “αντιδημοκρατικές”».¹⁷ Στις σημερινές συνθήκες, όπου υπάρχει ευρύτατη απροθυμία χάραξης ηθικών ορίων, η μη επικριτική στάση απέναντι στη ζωή έχει καταστεί το καθοριστικό γνώρισμα της κυρίαρχης πολιτισμικής ευαισθησίας.
Η μετατροπή της μη επικριτικότητας σε θεμελιώδη αξία καταγράφηκε στη μελέτη του Alan Wolfe, το 1998, σχετικά με τις απόψεις των Αμερικανών της μεσαίας τάξης για πολιτικά, πολιτισμικά και κοινωνικά ζητήματα. «Διστάζουν να κρίνουν τον τρόπο με τον οποίο ενεργούν και σκέφτονται οι άλλοι άνθρωποι», γράφει ο Wolfe, προτού υποστηρίξει ότι η εντολή «Μην κρίνεις» έχει γίνει η Ενδέκατη Εντολή των Αμερικανών της μεσαίας τάξης.¹⁸ Η διαπίστωση του Wolfe ότι η διατύπωση κρίσεων είχε αρχίσει να συνδέεται με την αγένεια επαναλαμβάνεται και από την πολιτική φιλόσοφο Jean Bethke Elshtain, η οποία σχολίασε ότι «η άσκηση κρίσης έχει εδώ και πολύ καιρό κακή φήμη στην αμερικανική κουλτούρα». Υποστήριξε ότι η κρίση «ταυτίζεται με την τιμωρητική διάθεση, την αναισθησία ή με διάφορες “φοβίες”» και ότι, επομένως, είναι προτιμότερο «να είναι κανείς αυτό που αποκαλείται “ανοιχτόμυαλος”, ένα γνώρισμα που θεωρείται χαρακτηριστικό των ευαίσθητων και υποστηρικτικών ανθρώπων».¹⁹
Η λαϊκή κουλτούρα συνδέει τη μη επικριτικότητα με την άρνηση να κατατάσσονται οι άνθρωποι σε προκαθορισμένες κατηγορίες και με την απροθυμία αποδοχής ορίων. Στο τραγούδι της Born This Way, η Lady Gaga εξυμνεί μια «φυλή που δεν γνωρίζει προκαταλήψεις ούτε κρίσεις, αλλά απεριόριστη ελευθερία».²⁰ Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, η εξιδανικευμένη κατάσταση της «απουσίας κρίσης» δεν είναι απλώς ελευθερία, αλλά μια ελευθερία που διαθέτει «απεριόριστες» ιδιότητες· πρόκειται για την εξύμνηση του «ανοιχτόμυαλου» ανθρώπου και της αξίας της ανοιχτότητας. Όπως επισημαίνουμε παρακάτω σε αυτό το κεφάλαιο, η παρουσίαση της ανοιχτότητας ως θεμελιώδους αξίας, όπως και η συγγενική της αρετή της μη επικριτικότητας, συμβάλλει στην πολιτισμική απομάκρυνση των ανθρώπων από τα όρια και την ενισχύει.
Μολονότι η μη επικριτικότητα παρουσιάζεται ως φωτισμένη και φιλελεύθερη στάση απέναντι στον κόσμο, δεν είναι τίποτε από αυτά. Το κύρος της νομιμοποιεί την αποφυγή διατύπωσης κρίσεων σχετικά με διαφορετικές και συχνά ανταγωνιστικές αξίες και πολιτισμικές πρακτικές. Είναι αλήθεια ότι οι έτοιμες κρίσεις που προκύπτουν από στερεότυπα αποτελούν απλώς εκδηλώσεις κομφορμισμού και προκατάληψης. Η αναγωγή όμως της μη επικριτικότητας σε αξία δεν διαθέτει καμία εγγενώς θετική ηθική ιδιότητα. Αποτελεί στην καλύτερη περίπτωση σύμπτωμα αδιαφορίας και στη χειρότερη ηθικής δειλίας, καθώς αντανακλά την απροθυμία αναμέτρησης με το νόημα των ηθικών ορίων. Η απροθυμία να επικρίνουμε και να αντιμετωπίσουμε τις πεποιθήσεις και τις απόψεις των άλλων κλείνει τον δρόμο προς τη διαμόρφωση μιας κοινά αποδεκτής δημόσιας συναίνεσης. Παραδόξως, η πρακτική της μη επικριτικότητας ενισχύει την ψυχική απόσταση μεταξύ των ανθρώπων και παγιώνει τα όρια που τους χωρίζουν.
Η αγγλοαμερικανική κοινωνία έχει αποξενωθεί σε τέτοιο βαθμό από τη διατύπωση αξιολογικών κρίσεων, ώστε ανέπτυξε ένα ολόκληρο λεξιλόγιο ευφημισμών για να αποφεύγει τις σαφείς, ξεκάθαρες και απερίφραστες διατυπώσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο όρος inappropriate («ακατάλληλος» ή «ανάρμοστος»), ο οποίος συσκοτίζει τη διάκριση μεταξύ του ηθικά ορθού και του ηθικά εσφαλμένου και ασκεί λογοκρισία, αποφεύγοντας συγχρόνως την απερίφραστη καταδίκη. Η τάση υιοθέτησης μιας μη επικριτικής ρητορικής είναι ιδιαίτερα εμφανής στη σχολική και γενικότερα στην εκπαιδευτική ζωή, όπου έχει αναδυθεί ένα γνήσια οργουελικό λεξιλόγιο, το οποίο παρέχει στους εκπαιδευτικούς και στους άλλους εμπλεκομένους μια γλώσσα που τους απαλλάσσει από την ευθύνη διατύπωσης κρίσης. Σε ορισμένα πανεπιστήμια, οι εξεταστικές επιτροπές λαμβάνουν την οδηγία να χρησιμοποιούν την ετυμηγορία «δεν πέρασε» αντί για «απέτυχε».
Ασαφείς όροι όπως «ακατάλληλος», «ενοχλητικός», «ανεπιθύμητος» ή «προβληματικός» υπαινίσσονται ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά, χωρίς να διευκρινίζουν τη φύση της παράβασης. Η λέξη «ακατάλληλος» δεν εξηγεί γιατί κάτι δεν είναι κατάλληλο και αποφεύγει να χαράξει μια γραμμή που να διακρίνει καθαρά τι είναι σωστό και τι εσφαλμένο σε έναν λόγο ή σε μια πράξη. Εντούτοις, μολονότι είναι ρητά διφορούμενες και ασαφείς, εκφράσεις όπως «ακατάλληλη συμπεριφορά», «ακατάλληλη πίεση», «ακατάλληλο περιεχόμενο» ή «ακατάλληλο άγγιγμα» αποφεύγουν να αναμετρηθούν ρητά με ένα συνεκτικό σύστημα ορθού και εσφαλμένου, ενώ συγχρόνως λειτουργούν καταδικαστικά. Έτσι, η κυρίαρχη ρητορική της μη επικριτικότητας όχι μόνο συσκοτίζει, αλλά και περιορίζει την ελεύθερη και αυθόρμητη λεκτική επικοινωνία.
Η Hannah Arendt χαρακτήρισε την απροθυμία διατύπωσης κρίσεων ως έκφραση απροθυμίας για δημόσια συναναστροφή. Έγραψε για την «τυφλή ισχυρογνωμοσύνη που εκδηλώνεται στην έλλειψη φαντασίας και στην αδυναμία κρίσης». Από ανθρωπιστική σκοπιά, η κρίση δεν αποτελεί απλώς μια αποδεκτή αντίδραση στις πεποιθήσεις και στη συμπεριφορά των άλλων, αλλά δημόσιο καθήκον, το οποίο δημιουργεί τη βάση για διάλογο μεταξύ του ατόμου και των άλλων. Αντλώντας από την Κριτική της κριτικής δύναμης του Kant, η Arendt γράφει για έναν «διευρυμένο τρόπο σκέψης, ο οποίος, ως κρίση, γνωρίζει πώς να υπερβαίνει τους ατομικούς του περιορισμούς».
Η σημερινή φόρτιση της πράξης της κρίσης με συντριπτικά αρνητικές ιδιότητες βασίζεται στην αντίληψη ότι η κρίση εισάγει διακρίσεις, αποκλείει και, σε ορισμένες περιπτώσεις, βλάπτει εκείνους που κρίνονται. Αντί να εκλαμβάνουν την πράξη της κρίσης ως ενέργεια μέσω της οποίας οι άνθρωποι μπορούν να δημιουργούν δεσμούς και να αναπτύσσουν κοινή κατανόηση των αντιλήψεων του άλλου, οι επικριτές της την παρουσιάζουν μονομερώς ως πηγή συγκρούσεων. Αντίθετα όμως προς τον ισχυρισμό ότι η κρίση τερματίζει τη συζήτηση, «η δύναμη της κρίσης στηρίζεται σε μια δυνητική συμφωνία με τους άλλους», υποστηρίζει η Arendt. Η κρίση διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην αποκάλυψη στα άτομα της φύσης του δημόσιου κόσμου τους: «η άσκηση κρίσης είναι μία από τις σημαντικότερες δραστηριότητες —αν όχι η σημαντικότερη— μέσα από τις οποίες πραγματοποιείται αυτό το μοίρασμα του κόσμου με τους άλλους».²¹
Η μη επικριτική στάση αποθαρρύνει την κοινωνία από το να συζητά ζητήματα τα οποία εγείρουν εμμέσως ερωτήματα σχετικά με το ορθό και το εσφαλμένο. Ο Γάλλος φιλόσοφος Maurice Merleau-Ponty έγραψε ότι «μια αλήθεια σημαίνει πάντοτε ότι κάποιος διατυπώνει μια κρίση».²² Η αναζήτηση της αλήθειας υπονομεύεται όταν μια κοινωνία διστάζει να ενθαρρύνει την άσκηση κρίσης. Οι θετικές δυνατότητες μιας πράξης κρίσης εξαρτώνται από τον βαθμό στον οποίο αυτή βασίζεται στην εμπειρία, στον στοχασμό και στην αμεροληψία. Δεν έχουν όλες οι κρίσεις την ίδια αξία και, όπως παρατηρεί η Arendt, η ποιότητα μιας κρίσης «εξαρτάται από τον βαθμό της αμεροληψίας της». Οι μεροληπτικές και βιαστικές αξιολογήσεις, ωστόσο, δεν αποτελούν επιχείρημα εναντίον της άσκησης κρίσης, αλλά μόνο υπέρ της υιοθέτησης μιας πιο υπεύθυνης στάσης απέναντί της.
Η φιλόσοφος Mary Midgley επισημαίνει ότι η κρίση μάς επιτρέπει να «βρίσκουμε τον δρόμο μας μέσα από ένα ολόκληρο δάσος δυνατοτήτων».²³ Η ίδια η ελευθερία βασίζεται στην ανθρώπινη δυνατότητα για δράση· χωρίς την άσκηση της κρίσης, η ελευθερία απογυμνώνεται από το ηθικό της περιεχόμενο. Τις συνέπειες της ιεροποίησης της μη επικριτικότητας διέκρινε ο κοινωνιολόγος Zygmunt Bauman, όταν προειδοποίησε για την τάση προς εκείνο που αποκαλούσε adiaphorization, δηλαδή «ηθική αδιαφοροποίηση»: την εξαίρεση ενός σημαντικού μέρους της ανθρώπινης δράσης από την ηθική κρίση και, ουσιαστικά, από κάθε ηθική σημασία.²⁴
Μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις κατά τις οποίες η ηθική αδιαφοροποίηση, ή ηθική αδιαφορία, μετατρέπεται στο αντίθετό της είναι όταν έρχεται αντιμέτωπη με ανθρώπους που αντιμετωπίζουν σοβαρά τα ηθικά όρια. Εκείνοι που επιμένουν να κάνουν διακρίσεις και να χαράσσουν διαχωριστικές γραμμές καταδικάζονται επειδή δεν αποδέχονται την ανοιχτότητα της μη επικριτικότητας, ενώ όσοι θεωρούνται «επικριτικοί» κρίνονται απερίφραστα ως ανάξιοι σεβασμού. Αυτή η αντίδραση φανερώνει ότι ακόμη και ο πιο ένθερμος υπέρμαχος της μη επικριτικότητας δεν μπορεί να εγκαταλείψει ολοκληρωτικά την κρίση. Παρά τα φαινόμενα, το ήθος της μη επικριτικότητας εμπλέκεται σχεδόν πάντοτε σε συγκαλυμμένες και όχι τόσο συγκαλυμμένες κρίσεις. Σπανίως όμως είναι σε θέση να αναγνωρίσει τον δικό του ρόλο και τείνει να συνδέει την πράξη της κρίσης με τα άτομα και τις ομάδες που βρίσκονται στην άλλη πλευρά του πολιτισμικού χάσματος.
Η μετατροπή της ηθικής αδιαφορίας σε θεμελιώδη αξία
Σημειώσεις:
11 Wuthnow (1989), σ. 75.
12 Wuthnow (1989), σ. 75.
13 Βλ. λήμμα «Judgement», OED, τρίτη έκδοση, Δεκέμβριος 2013.
14 Βλ. λήμμα «judgementalism | judgementalism, n», OED Online, Μάρτιος 2019, Oxford University Press, www.oed.com.chain.kent.ac.uk/view/Entry/394283 (πρόσβαση: 14 Μαΐου 2019). Βλ. επίσης το διάγραμμα συχνότητας χρήσης της λέξης judgementalism: https://books.google.com/ngrams/interactive_chart?content=judgementalism&year_start=1800&year_end=2000&corpus=15&smoothing=3
16 The Guardian, 18 Ιουλίου 2005, σ. i.18/8.
17 Trilling (1957), σ. 234.
18 Wolfe (1998), σ. 54.
19 Elshtain, J. K. (1994), «Judge Not» («Μην κρίνετε»), First Things, Οκτώβριος, σ. 38. www.youtube.com/watch?v=wV1FrqwZyKw.
21 Arendt (2006), σ. 217–218.
22 Merlau-Ponty (1974), σ. 116.
23 Midgley (2017).
24 Bauman (1996), σ. 32. Ο όρος adiaphorous σημαίνει κάτι που δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό· δηλώνει το αδιάφορο ή το ουδέτερο. Για τον Bauman, η adiaphorization («αδιαφοροποίηση») αναφέρεται σε συστήματα και διαδικασίες που αποσυνδέουν την αξιολόγηση ζητημάτων από το πεδίο της ηθικής. Συνεπάγεται τη θεσμοποίηση της ηθικής αδιαφορίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου