Συνέχεια από: Παρασκευή 7 Αυγούστου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θ΄
Ὡρισμένες ἐνδιαφέρουσες παρατηρήσεις ὡς πρὸς τὴν προβληματικὴ τῆς δημιουργίας τῶν πραγμάτων ἀπὸ τοὺς θεούς
«Ὄχι, μὰ τὴν ἀλήθειαν», εἶπεν (ὁ Ἀριστόδημος), «ἀλλ᾽ ὅταν ἐξετάζω βέβαια κατ᾿ αὐτὸν τὸν τρόπον, πάρα πολὺ ὁμοιάζουν αὐτὰ μὲ ἔργα κάποιου σοφοῦ δημιουργοῦ καὶ φιλοζῴου. Τὸ ὅτι δὲ ἐνεφύτευσεν ἀφ᾿ ἑνὸς μὲν ἔρωτα τῆς τεκνοποιίας εἰς τὰς γυναῖκας, ἀφ᾿ ἑτέρου δὲ ἐνεφύτευσεν εἰς τὰς μητέρας ἔρωτα τοῦ νὰ ἀνατρέφουν τὰ τέκνα των, εἰς δὲ τὰ τέκνα ἀφ᾿ ἑνὸς μὲν μέγιστον πόθον τῆς ζωῆς, ἀφ᾿ ἑτέρου δὲ φόβον τοῦ θανάτου (πῶς τὸ νομίζεις;)». «Τῷ ὄντι καὶ αὐτὰ ὁμοιάζουν μὲ ἔργα κάποιου, ὁ ὁποῖος ἐσκέφθη νὰ ὑπάρχουν ζῷα» 28.
Θὰ μπορούσαμε νὰ ἰσχυρισθοῦμε ὅτι στὴν προκειμένη περίπτωση ὁ Σωκράτης ἀναφέρεται σὲ ἕναν «δημιουργισμό» κατὰ τρόπο σημαντικὸ καὶ συγχρόνως ἀσαφῆ.
Ὀρισμένοι ερμηνευτές, ὡστόσο, εἴτε ἀπέφυγαν τὴν ἀντιμετώπιση τοῦ προβλήματος εἴτε, πέφτοντας θύματα ἔντονων «προκαταλήψεων», τὸ ἀποσιώπησαν ἐντελῶς. Σχετικῶς, ὅμως, μὲ τὸ ἀπόσπασμα αὐτὸ τοῦ Ξενοφώντος, ὁ Wilamowitz-Moellendorff σημειώνει τὸ ἑξῆς: «Ἀπὸ το χωρίο αὐτὸ δὲν προκύπτει ἕνας Δίας δημιουργὸς τῶν ἀνθρώπων καὶ τῆς γῆς. Μόνον ἴσως ἀστειευόμενοι – καὶ σπανίως – οἱ Ἕλληνες ἔχουν ἰσχυρισθεῖ κάτι παρόμοιο. Ἡ χονδροειδής ἀναπαράσταση μιας δημιουργίας ἐκ τοῦ μηδενὸς ἐρχόταν σὲ σύγκρουση μὲ τὴν ἀρχαία παραδοσιακὴ εὐσέβεια, ἡ ὁποία – ἐνόσω οἱ Ἕλληνες παρέμεναν ἀληθινοί Ἕλληνες – δὲν ἀμφισβήτησε ποτὲ τὸ γεγονὸς ὅτι στὴ φύση ἀποκαλύπτεται τὸ ἄκτιστον τοῦ θεοῦ, δηλαδὴ ἡ ἴδια ἡ θεότητα» 29.
Συνοπτικὰ, καὶ ἔχοντας ὡς βάση τοὺς Ἕλληνες συγγραφεῖς, ὑπὸ καμμία ἔννοια δὲν θὰ μπορούσαμε νὰ μιλήσουμε γιὰ «δημιουργία» χωρὶς νὰ ἔρθουμε ἀντιμέτωποι μὲ τὸν τρόπο διανοήσεως τῶν ἴδιων τῶν Ἑλλήνων.
Τὸ ζήτημα, ὅμως, εἶναι ὅτι αὐτὴ ἀκριβῶς ἡ ἐναντίωση πρὸς τὸν παραδοσιακό τρόπο διανοήσεως τῶν Ἑλλήνων συναντάται στὴ θεολογικὴ ἀντίληψη τοῦ Σωκράτους.
Βέβαια, τὰ ἴχνη μιᾶς ἐν σπέρματι ἔννοιας τῆς δημιουργίας ποὺ ἐντοπίζουμε ἐδῶ ἀπέχουν πολὺ ἀπὸ τὴ βιβλικὴ ἔννοια τῆς δημιουργίας· ὁπωσδήποτε ὅμως ὑφίστανται. Ὁ Πλάτων μόνον θὰ ἀντλήσει σχετικῶς καὶ θὰ ἀναπτύξει τὴν ἰδέα αὐτὴ στοὺς ὕστερους διαλόγους του, καὶ συγκεκριμένα στὸν Σοφιστή, στὸν Πολιτικό καὶ – κατ' ἐξοχήν – στὸν Τίμαιο 30. Ὁ Πλάτων ὁμιλεῖ γιὰ μία δημιουργική δραστηριότητα, καὶ μάλιστα ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς «πορείας ἀπὸ τὸ μή-εἶναι στὸ εἶναι» 31. Ἀσφαλῶς δὲν ἐκλαμβάνει τὸ μή-εἶναι ὡς βιβλικὴ κατηγορία (δηλαδὴ ὑπὸ τὴν ἔννοια τοῦ μηδενός), ἀλλὰ ὡς ἀρχική κατάσταση σὲ ἐπίπεδο ὕλης, κατάσταση ἡ ὁποία μετουσιώνεται σὲ εἶναι. Ὁ Πλάτων ἀναφέρει ρητῶς ὅτι ὁ Δημιουργός δημιουργεῖ τὸ σύμπαν, τὰ ὄντα, τὰ φυτά, τὰ μέταλλα, μέχρι καὶ τὶς πρώτες ὕλες, τὸ νερό, τὸν ἀέρα, τὴ γῆ καὶ τὸ πῦρ32. Ὁ Δημιουργὸς ἐνεργεῖ ἐπὶ τῆς ὑλικῆς καὶ χαώδους ἀρχῆς (ἐπὶ τοῦ μή-εἶναι μὲ τὴν ἑλληνικὴ ἔννοια), προκειμένου νὰ δημιουργήσει τὸν ἰδανικό κόσμο σὲ συνάρτηση μὲ τὸ Καλό, χρησιμοποιώντας ὡς ὄργανο μεσολαβήσεως τὰ μαθηματικά, δηλαδὴ τοὺς ἀριθμούς, τὶς ἀριθμητικές σχέσεις καὶ τὶς γεωμετρικές δομές (τρίγωνα καὶ κανονικά γεωμετρικά σώματα) 33.
Ἀκόμη ὅμως καὶ τὸ πολυσύνθετο αὐτὸ ἔργο τοῦ Δημιουργού, ὅπως τὸ παρουσιάζει ὁ Πλάτων, ἀποτελεῖ μία «ἡμι-δημιουργία» ἐν σχέσει πρὸς τὸν ἀπόλυτο δημιουργισμό, τὸν ὁποῖο ἐκφράζει ὁ ἀντίστοιχος βιβλικός τύπος (ἐκ τοῦ μηδενός δημιουργία).
Παραπέμπουμε τὸν ἀναγνώστη ποὺ ἐνδιαφέρεται γιὰ περαιτέρω ἐμβάθυνση στὸ θέμα αὐτὸ στὸ βιβλίο μας Per una nuova interpretazione di Platone, τὸ ὁποῖο παρέχει μία εὐρεία πραγμάτευση καθὼς καὶ ὅλη τὴν ἀπαραίτητη βιβλιογραφική τεκμηρίωση 34. Ἀντιθέτως, στὸ παρὸν κείμενο φιλοδοξήσαμε μόνο νὰ ἀναδείξουμε ὁρισμένες ἀρχὲς τῆς σωκρατικῆς διανοήσεως, διαψεύδοντας σχετικῶς ἰσχυρισμοὺς διαφόρων μελετητῶν, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ του Wilamowitz-Moellendorff.
28. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα , I 4, 6.
29. WILAMOWITZ-MOELLENDORFF, Der Glaube der Hellenen, I, σ. 342.
30. G. REALE, Per una nuova interpretazione di Platone, σσ. 497-712.
31. Αὐτόθι, σσ. 526-698.
32. Αὐτόθι.
33. Αὐτόθι, σσ. 634 κ. εξ.
34. Αὐτόθι, σσ. 670-698.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου