Συνέχεια από: Τρίτη 14 Ιουλίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Η΄
Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΩΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΝΥΦΑΣΜΕΝΑ ΠΡΟΣ ΑΥΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΞΑ ΤΗΣ ΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ
Σὲ τί ἔγκειται ἡ εὐδαιμονία καὶ πῶς αὐτὴ ἐπιτυγχάνεται
Ἡ συζήτηση ποὺ ἀφορᾶ στὴν εὐδαιμονία ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς ἑλληνικῆς εὐδαιμονίας εἶναι διαφορετική. Δὲν χωρεῖ ἀμφιβολία ὅτι ὁ Σωκράτης ἀπέβλεπε στὴν ἐπίτευξη τῆς εὐδαιμονίας καί, σὲ τελικὴ ἀνάλυση, ἐκεῖνο ποὺ ἐπεδίωκε μέσῳ τῆς φιλοσοφίας του ἦταν νὰ διδάξει στοὺς ἀνθρώπους πῶς νὰ εἶναι εὐδαίμονες 35.
Ἀκριβῶς τὴ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποία ὁ Σωκράτης θὰ ἔπρεπε νὰ ἀντιπροτείνει μία ἐναλλακτικὴ λύση στὴ θανατικὴ ποινὴ ποὺ ἐπρόκειτο νὰ τοῦ ἐπιβληθεῖ, ἀνατρέπει τὴν κατάσταση ὑποστηρίζοντας ὅτι γιὰ ὅσα ἔπραξε θὰ ἄξιζε νὰ σιτίζεται δημοσίᾳ δαπάνῃ στὸ Πρυτανεῖο, καὶ μάλιστα πολὺ περισσότερο καὶ ἀπὸ τὸν νικητὴ τῶν Ὁλυμπιακῶν Ἀγώνων στὸν ὁποῖο ἐπιφυλασσόταν αὐτὸ τὸ προνόμιο, καὶ δικαιολογεῖ τὸ αἴτημά του ὡς ἑξῆς: «Γιατὶ αὐτὸς σᾶς κάνει νὰ φαίνεστε εὐτυχισμένοι, ἐνῶ ἐγὼ σᾶς κάνω εὐτυχεῖς» (Ὁ μὲν γὰρ ὑμᾶς ποιεῖ εὐδαίμονας δοκεῖν εἶναι, ἐγὼ δὲ εἶναι) 36.
Ὁ Σωκράτης, λοιπόν, εἶναι ὀπαδὸς τοῦ εὐδαιμονισμοῦ, ὅπως, ἐξ ἄλλου, ὅλοι οἱ Ἕλληνες φιλόσοφοι. Ἕνας ἠθικὸς λόγος, ὁ ὁποῖος νὰ μὴν τείνει πρὸς τὸν εὐδαιμονισμό, ἀναγνωρίζεται γιὰ πρώτη φορὰ μόνον στὸν Kant καὶ τοὺς μεταγενεστέρους του.
Τὸ νὰ ὑποστηρίζουμε, ὅμως, ὅτι ὁ Σωκράτης τείνει πρὸς τὸν εὐδαιμονισμὸ καὶ θέτει ὡς στόχο τῆς διδασκαλίας του τὴν ἐπίτευξη τῆς εὐδαιμονίας δὲν ἔχει ἀπολύτως καμμία σημασία, ἐὰν πρῶτα δὲν διευκρινίσουμε μὲ ποιὸν τρόπο ὁρίζει τὴν εὐτυχία.
Πρὸς τοῦτο, ἀπαιτεῖται νὰ ἀναφερθοῦμε γιὰ ἀκόμη μιὰ φορὰ στὴν ψυχὴ καὶ στὴν ἀρετή της. Ἡ εὐδαιμονία δὲν παρέχεται οὔτε ἀπὸ τὰ ἐξωτερικὰ ἀγαθὰ οὔτε ἀπὸ τὰ ἀγαθὰ τοῦ σώματος, ἀλλὰ ἀπὸ τὰ ἀγαθὰ τῆς ψυχῆς, ἀπὸ τὴν τελειοποίηση τῆς ψυχῆς μέσῳ τῆς ἀρετῆς, ἡ ὁποία εἶναι γνώση καὶ ἐπιστήμη. Ἡ τελειοποίηση τῆς ψυχῆς μέσῳ τῆς ἀρετῆς (μὲ τὴ γνώση) σημαίνει ἀνάδειξη τῆς πλέον αὐθεντικῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου, πληρότητα τοῦ ἑαυτοῦ του, ἐπίτευξη τῆς πλήρους ἁρμονίας μὲ τὸν ἑαυτό του: αὐτὸ ὁδηγεῖ στὴν εὐτυχία.
Ἡ εὐδαιμονία καθίσταται πλέον ἐξ ὁλοκλήρου μία ἐσωτερικὴ διαδικασία ἀπαλλαγμένη ἀπὸ τὸ σῶμα. Ἡ εὐδαιμονία ἐνυπάρχει στὴν ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου καί, ὡς ἐκ τούτου, ὑπόκειται στὴν πλήρη αὐτοκυριαρχία του.
Ἡ εὐδαιμονία δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὶς καταστάσεις καὶ τὴν τύχη, ἀλλὰ ἀπὸ τὸν ἀνθρώπινο λόγο καὶ τὴν ἐσωτερικὴ διάπλαση ποὺ ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ ἐπιφέρει στὸν ἑαυτό του μέσῳ τοῦ λόγου.
Ἰδοὺ ἕνα χωρίο ἀπὸ τὸν Γοργία, τὸν διάλογο στὸν ὁποῖο ὁ Πλάτων μεταφέρει μία διανόηση ἐξόχως σωκρατική, ἀρνούμενος ὅτι ἡ ἰσχύς, ὁ πλοῦτος καὶ οἱ τιμὲς μποροῦν νὰ ὁδηγήσουν στὴν εὐτυχία:
ΠΩΛ. Φανερὸν εἶναι, Σωκράτη, ὅτι θὰ πῆς πὼς δὲν ἠξεύρεις ὅτι εἶναι εὐτυχὴς ὁ μέγας βασιλεύς.
ΣΩΚΡ. Καὶ τὴν ἀλήθειαν βέβαια θὰ εἴπω, διότι ἀγνοῶ ἂν εἶναι πεπαιδευμένος καὶ δίκαιος.
ΠΩΛ. Καὶ τί; Εἰς αὐτὸ ἔγκειται ἡ εὐτυχία;
ΣΩΚΡ. Κατὰ τὴν γνώμην μου τουλάχιστον, Πῶλε, (εἰς αὐτὰ ἔγκειται ἡ εὐτυχία), διότι τὸν μὲν τέλειον ἄνδρα ἢ γυναῖκα καλῶ εὐτυχῆ, τὸν δὲ ἄδικον καὶ φαῦλον δυστυχῆ37.
Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ἡ εὐδαιμονία δὲν προέρχεται ἔξωθεν, ἀλλὰ ἔσωθεν: ὄχι οἱ ἄλλοι ἀλλὰ μόνον ἐμεῖς μποροῦμε νὰ κάνουμε στὸν ἑαυτό μας τὸ μεγαλύτερο κακό. Ἡ καλύτερη ἄμυνα ποὺ διαθέτει ὁ καλὸς ἀπέναντι στὸ κακὸ εἶναι ἡ καλοσύνη του καὶ γι' αὐτὸ κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ τὸν ἀγγίξει. Διαβάζουμε στὴν Ἀπολογία:
Γιατὶ ἐμένα σὲ τίποτα δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ μὲ βλάψουν οὔτε ὁ Μέλητος οὔτε ὁ Ἄνυτος. Δὲν θὰ εἶχαν τὴ δυνατότητα, γιατὶ πιστεύω ὅτι δὲν γίνεται ὁ χειρότερος ἄνθρωπος νὰ βλάψει ἕναν καλύτερο. Θὰ μποροῦσε βέβαια νὰ μὲ σκοτώσει ἴσως ἢ νὰ μὲ ἐξορίσει ἢ καὶ νὰ μοῦ στερήσει τὰ πολιτικά μου δικαιώματα. Αὐτὰ τὰ πράγματα ἴσως αὐτὸς ἢ καὶ κάποιος ἄλλος νὰ τὰ θεωρεῖ μεγάλα κακά. Ὄχι ὅμως ἐγώ. Θεωρῶ πολὺ χειρότερο νὰ κάνει κανεὶς ὅ,τι κάνει αὐτὸς τώρα, προσπαθώντας νὰ σκοτώσει ἄδικα ἕναν ἄνθρωπο 38.
Ἐπίσης:
Δὲν ὑπάρχει γιὰ τὸν καλὸν ἄνθρωπο κανένα κακό, οὔτε ὅταν ζεῖ οὔτε ὅταν πεθάνει 39.
Ἰδού, λοιπόν, τί εἶναι τὸ ἀγαθὸ καὶ ἡ εὐδαιμονία σύμφωνα μὲ τὸν Σωκράτη:
Ἂν πάλι σᾶς πῶ ὅτι εἶναι πολὺ μεγάλο ἀγαθὸ γιὰ τὸν ἄνθρωπο τὸ νὰ μιλάει κάθε μέρα γιὰ τὴν ἀρετὴ καὶ γιὰ τὰ ἄλλα γιὰ τὰ ὁποῖα μὲ ἀκοῦτε νὰ συζητάω ἐξετάζοντας τὸν ἑαυτό μου καὶ τοὺς ἄλλους, καὶ ὅτι ἡ ζωὴ χωρὶς νὰ τὰ ἐξετάζει κανεὶς αὐτὰ εἶναι ζωὴ ποὺ δὲν ἀξίζει νὰ τὴ ζεῖ ὁ ἄνθρωπος 40.
Ἡ εἰκόνα τὴν ὁποία πλάθει ὁ Σωκράτης σχετικῶς μὲ τὸ δυνάμει τέλειο ἔγκειται ἀκριβῶς σ' αὐτό:
Καὶ μάλιστα, τὸ σπουδαιότερο, νὰ ἐξετάζω καὶ νὰ ἐρευνῶ, ὅπως κάνω καὶ γιὰ τοὺς ἐδῶ, ποιὸς ἀπ᾿ αὐτοὺς εἶναι σοφὸς καὶ ποιὸς νομίζει ὅτι εἶναι ἀλλὰ δὲν εἶναι. Καὶ πόσα δὲν θὰ ἔδινε κανείς, ἄνδρες δικαστές, γιὰ νὰ μπορέσει νὰ ἐξετάσει ἐκεῖνον ποὺ ἡγήθηκε τῆς μεγάλης στρατιᾶς τῆς Τροίας ἢ τὸν Ὀδυσσέα ἢ τὸν Σίσυφο – ἢ καὶ χιλιάδες ἄλλους ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ ἀναφέρει κανείς, ἄνδρες καὶ γυναῖκες – νὰ μιλάει μ᾿ αὐτοὺς καὶ νὰ βρίσκεται μαζὶ τους καὶ νὰ τοὺς ἐξετάζει; Δὲν θὰ ἦταν ὅλα αὐτὰ ἀνείπωτη εὐτυχία 41;
Προτοῦ ὁλοκληρώσουμε, ὅμως, τὴν ἀνάλυση τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, ὀφείλουμε νὰ διασαφηνίσουμε ἕνα τελευταῖο σημεῖο. Ἡ εὐδαιμονία, κατὰ τὸν Σωκράτη, δὲν ἔχει ἀνάγκη οὔτε ἀπὸ κάτι ποὺ ἔρχεται ἔξωθεν ἢ ἄνωθεν. Ἡ ἀρετὴ εἶναι αὐτάρκης, καὶ συνεπῶς δὲν χρειάζεται νὰ ἀναζητήσει τὴν ἐπιβράβευση σὲ ὁτιδήποτε πέραν τῆς ἰδίας. Ἡ ἀρετὴ φέρει μέσα της τὴ δική της ἐπιβράβευση, τὴν εὐτυχία. Ὑπ' αὐτὴν τὴν ἔννοια, ἀρετὴ καὶ εὐδαιμονία συμπίπτουν· καί, ὁπωσδήποτε, δίχως ἀρετὴ δὲν ὑφίσταται εὐδαιμονία.
Στὸν ἐνάρετο ἄνθρωπο δὲν μπορεῖ νὰ τύχει τίποτε κακό, ἀφοῦ ἡ ἀρετὴ εἶναι ἡ πλέον ἰσχυρὴ ἄμυνα ἀπέναντι σὲ ὁτιδήποτε κακό. Μὲ βάση τὴν πεποίθηση αὐτή, ὁ Σωκράτης δέχθηκε γαλήνιος τὸ κώνειο καὶ ἀντιμετώπισε τὸν θάνατο· ἦταν πεπεισμένος ὅτι ὁ θάνατος σκοτώνει τὸ σῶμα, ὄχι ὅμως καὶ τὴν ἀρετὴ τοῦ ἀνθρώπου· ἀφαιρεῖ τὴ φυσικὴ ζωή, ὄχι ὅμως καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι κάποιος ἔχει ζήσει σωστά ἀπὸ ἠθικῆς ἀπόψεως.
Ὁ Ξενοφῶν ἀναφέρει ὅτι ὁ Σωκράτης, πρὸς τὸ τέλος τῆς ζωῆς του, ὅταν εἶχε ἤδη καταδικαστεῖ καὶ ἀνέμενε τὸν θάνατο, σὲ συζήτησή του μὲ τὸν Ἐρμογένη, δήλωνε:
Δὲν ἠξεύρεις, ὅτι ἕως μὲν αὐτὴν τὴν στιγμὴν εἰς κανένα ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους δὲν ἐπέτρεπα ἐγὼ οὔτε καλύτερα οὔτε εὐχαριστότερα ἀπὸ ἐμὲ νὰ ἔχῃ ζήσει 42.
Ὁ Jan Patočka σχολιάζει τὴν ἔννοια τῆς εὐδαιμονίας στὸν Σωκράτη μὲ τὸν ἀκόλουθο τρόπο: «Ἡ ζωή, ἐπειδὴ δὲν διακόπτεται ἀπὸ τὸν φόβο τοῦ θανάτου οὔτε καὶ ἀπὸ τὸν φόβο γιὰ κάτι ποὺ μπορεῖ νὰ συμβεῖ ἐν ζωῇ, καθίσταται μία ἐνιαία διαμονὴ πλησίον τοῦ οὐσιώδους, δηλαδὴ πλησίον τοῦ εἶναι ποὺ ἀποτελεῖ τὸν σκοπὸ της. Ἡ ζωὴ ἐπιτυγχάνει ὅ,τι εἶναι ἀνθρωπίνως καλὸ μὲ τὴν ἀληθινὴ ἔννοια τοῦ ὅρου. Καὶ ἡ διαμονὴ αὐτὴ πλησίον τοῦ τελικοῦ σκοποῦ ἀποτελεῖ γιὰ τὸν ἄνθρωπο τὴν εὐτυχία. [...] Γι' αὐτὸ ὁ Σωκράτης εἶναι σὲ θέση νὰ ὑποστηρίξει σθεναρῶς ὅτι στὸν εὐγενῆ ἄνθρωπο δὲν μπορεῖ νὰ συμβεῖ τίποτα τὸ κακὸ· συνεπῶς, ἀκόμη καὶ ἡ τύχη ἐκείνη ἡ ὁποία φαίνεται ὡς ἡ πλέον τραγικὴ ἐκ πρώτης ὄψεως δὲν μπορεῖ νὰ ἀποτελεῖ γιὰ ἐκεῖνον δυστυχία» 43.
Τὴν ἴδια ἰδέα, ἂν καὶ μὲ διαφορετικὸ ὕφος, ἐκφράζει καὶ ὁ Βλαστός: «Ἐὰν πιστέψεις αὐτὸ ποὺ πιστεύει ὁ Σωκράτης, κρατᾶς τὸ μυστικὸ τῆς εὐδαιμονίας σου στὰ δικά σου χέρια. Τίποτε ἀπ' ὅσα ὁ κόσμος μπορεῖ νὰ σοῦ κάνει δὲν μπορεῖ νὰ σὲ κάνει δυστυχισμένο. Στὴν ἀναζήτησή τους γιὰ τὴν εὐδαιμονία, τὰ εὐγενέστερα πνεύματα ποὺ δημιούργησε ἡ φαντασία τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων συνήθως βγαίνουν χαμένα: ὁ Ἀχιλλεύς, ὁ Ἔκτωρ, ἡ Ἄλκηστη, ἡ Ἀντιγόνη. Ὁ Σωκράτης βγαίνει νικητής, ἀναγκαστικά. Ἀπὸ τὴ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποία ἡ εὐδαιμονία ποὺ ἐπιδιώκει εἶναι αὐτὴ ποὺ εἶναι, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ χάσει» 44.
Σημειώσεις
35. Ὀφείλουμε νὰ θυμίσουμε στὸν ἀναγνώστη ὅτι, ἐὰν δὲν λάβει ὑπ' ὄψιν τὴν ἀντίληψη τῆς εὐδαιμονίας ὡς ἐμβληματικὸ στοιχεῖο τῆς ἀρχαίας φιλοσοφίας, δὲν θὰ εἶναι σὲ θέση νὰ κατανοήσει σὲ βάθος αὐτὸ τὸ οὐσιαστικὸ σημεῖο τῆς σωκρατικῆς διανόησης.
36. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Ἀπολογία Σωκράτους, 36 e.
37. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Γοργίας, 470 e.
38. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Ἀπολογία Σωκράτους, 30 d.
39. Αὐτόθι, 41 d.
40. Αὐτόθι, 38 a.
41. Αὐτόθι, 41 b-c.
42. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, IV 8, 6.
43. J. PATOČKA, Socrate, σσ. 455 κ.εξ.
44. Γ. ΒΛΑΣΤΟΥ, Σωκράτης. Εἰρωνευτής καὶ ἠθικὸς φιλόσοφος, σσ. 342-343.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου