Συνέχεια από: Τρίτη 28 Ιουλίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Η΄
Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΩΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΝΥΦΑΣΜΕΝΑ ΠΡΟΣ ΑΥΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΞΑ ΤΗΣ ΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ
Μὲ ποιὰν σημασίαν ὁ Σωκράτης πρέπει νὰ θεωρηθεῖ ἥρως
Ἐξηγήσαμε παραπάνω ὅτι ὁ Σωκράτης θὰ πρέπει νὰ θεωρεῖται ἥρως, κατ' ἀρχὰς, ὑπὸ τὴν ἔννοια ὅτι κατόρθωσε νὰ νικήσει τὸ κτῆνος ποὺ ἐνυπάρχει στὸν ἄνθρωπο53. Ὁ Σωκράτης, ὅμως, εἶναι ἥρωας καὶ ὑπὸ μία πιὸ κοινὴ ἔννοια τοῦ ὅρου, ὑπὸ τὴν ἔννοια δηλαδὴ ὅτι ἐθυσίασε τη ζωή του γιὰ νὰ ὑπερασπιστεῖ μία ἰδέα. Ο Σωκράτης εἶναι ἥρως ὑπὸ τὴν ἔννοια ὅτι ἡ στάση του ἀποτελεῖ ἐπανάσταση κατὰ τῆς βίας.
Σὲ σχέση, ὅμως, μὲ τὸ ἐρώτημα ἐὰν ὁ Σωκράτης εἶναι ἥρως, καὶ γιὰ νὰ ὁλοκληρώσουμε τὸ κεφάλαιο αὐτό, εἶναι ἀπαραίτητο νὰ παραθέσουμε ἀφ' ἑνὸς ἕνα χωρίο ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Nietzsche στὸ ὁποῖο σπιλώνεται τὸ πρόσωπο τοῦ Σωκράτους καὶ ἀφ' ἑτέρου ὁρισμένα χωρία ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Kierkegaard στὰ ὁποῖα ὑποστηρίζεται μία διαμετρικῶς ἀντίθετη άποψη.
Ἀφοῦ ἐδήλωσε ὅτι ὁ Σωκράτης εἶναι ἄνθρωπος χυδαῖος καὶ πονηρός, ὁ ὁποῖος ἁπλῶς ὁπλίστηκε μὲ θάρρος χάριν τῆς νοημοσύνης του, μὲ τὴν ὁποία καὶ προσπάθησε νὰ ἀποδείξει ὅτι οἱ εὐγενεῖς δὲν ἦσαν σε θέση νὰ ἀπαντήσουν στα «γιατί», ὁ Nietzsche γράφει: «Σχετικῶς μὲ τὸν θάνατό του: ἕνα εἶδος ψεύδους, διότι ἐκεῖνος ἀποκρύπτει τη θέλησή του νὰ ἀποβιώσει, ἄρα σύρει τὴν ντροπή πάνω στην πατρίδα του. Περισσότερο ἐγωιστής παρὰ πατριώτης» 54.
Ὁ Kierkegaard στὰ ἡμερολόγιά του γράφει τὸ ἀντίθετο: «Ὁ Σω-κράτης εἶναι ὁ μοναδικὸς ἀπόλυτος «μάρτυρας», ὁ μέγιστος ἄνδρας» 55. Ἐξηγεῖ, κατόπιν, τί σημαίνει νὰ εἶναι κανείς ἤρως μὲ τὸν ἀκόλουθο τρόπο: «Ὑπὸ μία ἔννοια ὁ κόσμος εἶναι τόσο πονηρός, ὥστε ἀντιλαμβάνεται ὅτι ὁ μάρτυρας εἶναι ὁ πλέον ἐπικίνδυνος ἄνδρας. Γι' αὐτὸν τὸν λόγο λέγουν ὅτι δὲν ὑπάρχουν πλέον μάρτυρες. Ο κόσμος δυσπιστεῖ στὴν προσπάθεια τοῦ ἀνδρὸς ὁ ὁποῖος θυσιάζει τὴ ζωή του γιὰ τὴν ἀλήθεια, φοβᾶται νὰ τὸν ἀντιμετωπίσει: ἐὰν συνέβαινε αὐτό, θὰ κατέρρεε ἡ πονηρία τοῦ ἰσχυρισμοῦ «ὡς ἕνα σημεῖο». Ἕνας ἐνθουσιώδης ἄνθρωπος δὲν θὰ μποροῦσε νὰ γίνει μάρτυρας: ἐὰν ποτέ συνέβαινε κάτι τέτοιο, ὁ κόσμος θὰ διαμαρτυρόταν καὶ θὰ τὸν ἀπέρριπτε. Ἡ τέχνη, λοιπόν, ἔγκειται στὸ νὰ βρεθεῖ ἕνας μάρτυρας ὁ ὁποῖος θὰ εἶναι αὐθόρμητος καὶ ὁ ὁποῖος θὰ τείνει ἐξ ἀρχῆς, μὲ καθαρή συνείδηση, πρὸς τὸ μαρτύριο, ἐπωφελούμενος ὅλων τῶν εὐκαιριῶν ἀπόλυτης ἐμπλοκῆς του, ὥστε θὰ ἦταν ἀδύνατον νὰ ἀπαλλαγεῖ κανεὶς ἀπὸ ἐκεῖνον... καὶ ὕστερα νὰ ἀποβιώνει ὡς μάρτυρας. Πρόκειται γιὰ μία μακρόχρονη καὶ δύσκολη διαδικασία τὴν ὁποία θὰ πρέπει κανεὶς νὰ ἀντέξει γιὰ χρόνια, μόνον καὶ μόνον γιὰ νὰ καταφέρει νὰ πέσει καὶ ἔτσι νὰ ἀναδείξει τὴν ἀλήθεια ὡς ἀπόλυτη νικήτρια. Αὐτὸς εἶναι ὁ μόνος τρόπος γιὰ νὰ ἀπαλλαγοῦν οἱ ἄνθρωποι ἀπὸ τὴν ψευδαίσθηση τῆς αὐταρέσκειας τῆς ἀνθρώπινης «πονηρίας». Ἐγὼ θὰ ἀποκαλοῦσα ἕναν τέτοιο μάρτυρα «κατάσκοπο τῆς ἀλήθειας». Ἡ ἔσχατη ἐξουσία ποὺ διατηρεῖ ἕνας ἄνθρωπος ἐπὶ τῶν ὑπολοίπων ἔγκειται στὸν ἰσχυρισμό: «Σύμφωνοι, ἐκεῖνο ποὺ θὰ κατορθώσετε εἶναι ἢ νὰ μὲ σκοτώσετε ἢ νὰ μοῦ φερθεῖτε κατὰ τέτοιον τρόπο ποὺ ἐσεῖς οἱ ἴδιοι θὰ μετανιώσετε»56
Ο Kierkegaard δὲν διστάζει, λοιπόν, νὰ ὑποστηρίξει τὰ ἑξῆς: «Ἔξω ἀπὸ τὴ χριστιανοσύνη δὲν ὑπάρχει παρὰ ὁ Σωκράτης. Ἐσύ, ὦ φύση εὐγενὴς καὶ ἁπλή, ἐσὺ ἤσουν πράγματι μεταρρυθμιστής» 57.
Κρίνουμε ὅτι οἱ στίχοι ποὺ προφέρει ὁ ὁμηρικός Αίας 58 μπορούν νὰ ἐκφράσουν τὴν πνευματική τοποθέτηση τοῦ Σωκράτους κατά τρόπο υποδειγματικό:
Ζεῦ πάτερ
ἀλλὰ σὺ ῥῦσαι ὑπ᾿ ἠέρος υἷας Ἀχαιῶν,
ποίησον δ' αἴθρην,
δὸς δ᾽ ὀφθαλμοῖσιν ἰδέσθαι.
«Πατέρα μας Δία,
εσύ σώσε τους Αχαιούς από το σκοτάδι της καταχνιάς,
φέρε φως και καθαρό ουρανό,
κάνε να δουν τα μάτια μας την αλήθεια του φωτός.»
Ο Σωκράτης προσπάθησε πράγματι νὰ διώξει τὴν ὁμίχλη τῶν σφαλμάτων ἀπὸ τὸν νοῦ τῶν Ἑλλήνων καὶ νὰ ἀντικρίσει μὲ τὰ ἴδια του τὰ μάτια τὸ φῶς τῆς ἀλήθειας· καὶ θέλησε νὰ ἀποβιώσει στὸ φῶς τῆς δικαιοσύνης.
53. Πβ. τὴ σχετική παρατήρηση τοῦ Jaeger, σημ. 28.
54. F. NIETZSCHE, Frammenti postumi 1884, OFN, VII 2, σσ. 75 κ. έξ.
55. S. KIERKEGAARD, Journals, V, σ. 191.
56. Αὐτόθι, ν, σ. 109.
57. Αὐτόθι, Χ, σ. 140.
58. ΟΜΗΡΟΥ, Ιλιάς, Ρ΄, στ. 645-647.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου