Συνέχεια από Τρίτη 14. Ιουλίου 2026
Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 13
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI
ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ, Η ΜΗΤΕΡΑ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ
«Δεν υπάρχει κανένα καλό που μπορεί να προσφέρει το ναρκωτικό και δεν μπορεί να το προσφέρει η ζωή».
Ανώνυμος Ισπανός
§1 Στοιχεία και στατιστικές
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η δραματικότερη εξάρτηση, εκείνη που έχει τον μεγαλύτερο κοινωνικό, οικονομικό και συναισθηματικό αντίκτυπο, αφορά τα ναρκωτικά και τις τοξικές ψυχοδραστικές ουσίες που περιγράφηκαν στην §1 του κεφαλαίου Ι. Τα στοιχεία σχετικά με τη χρήση, τα εμπλεκόμενα πρόσωπα, τον αντίκτυπο στο νοσοκομειακό και σωφρονιστικό σύστημα, στη δημόσια τάξη, καθώς και την επίδραση της εγκληματικής οικονομίας που συνδέεται με τα ναρκωτικά, είναι συντριπτικά, μολονότι σε μεγάλο βαθμό υποτιμημένα. Περιορίζουμε την ανάλυση στην Ιταλία. Είναι δύσκολο να έχουμε αξιόπιστους αριθμούς, δεδομένου ότι πρόκειται για παράνομη αγορά. Οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο, για το 2022, για περίπου είκοσι δισεκατομμύρια ευρώ που συνδέονται άμεσα με την αγορά ναρκωτικών. 176 Το κόστος των εξαρτήσεων για το ιταλικό δημόσιο σύστημα ανέρχεται περίπου στα 23 δισεκατομμύρια ετησίως, δηλαδή σε περισσότερο από το 1% του ΑΕΠ, συμπεριλαμβανομένων των δαπανών υγειονομικής περίθαλψης, δικαιοσύνης και διαχείρισης της δημόσιας τάξης. Περισσότερα από διακόσιες πενήντα χιλιάδες άτομα —όσα περίπου και οι κάτοικοι της Βερόνας— βρίσκονται υπό τη φροντίδα των υπηρεσιών αντιμετώπισης των εξαρτήσεων. 177
Τα παγκόσμια δεδομένα προκαλούν εντύπωση: η παγκόσμια αγορά ναρκωτικών εκτιμάται ότι διακινεί ποσό μεταξύ χιλίων εκατό και χιλίων τετρακοσίων πενήντα δισεκατομμυρίων δολαρίων. 178 Στην Ιταλία, το 2024, οι θάνατοι που οφείλονταν στη χρήση ναρκωτικών ανήλθαν σε 231, σημειώνοντας αύξηση (+1,76%) σε σχέση με το 2023. Το θλιβερό πρωτείο κατέχουν τα θύματα της κοκαΐνης, τα οποία ξεπέρασαν σε αριθμό τους νεκρούς από ηρωίνη. Δεν υπάρχουν ακριβείς στατιστικές σχετικά με τα θύματα και τις βλάβες —σωματικές και κοινωνικές— που συνδέονται με το σύστημα των ναρκωτικών: ανθρωποκτονίες, θάνατοι ως συνέπεια εγκληματικών πράξεων, ατυχήματα διαφόρων ειδών που προκαλούνται από άτομα υπό την επήρεια ναρκωτικών ουσιών· αναμφίβολα, όμως, ο αριθμός τους υπερβαίνει εκείνον όσων πεθαίνουν από υπερβολική δόση ή επειδή ο οργανισμός τους έχει υπονομευθεί από τις ουσίες. Τα θύματα είναι στη συντριπτική τους πλειονότητα άνδρες (83%)· αυξάνεται η μέση ηλικία των αποθανόντων, αλλά αυξάνεται έντονα και ο αριθμός των νέων που είναι εξαρτημένοι από ναρκωτικά, ψυχοδραστικές ουσίες και ψυχοφάρμακα τα οποία αποκτούν χωρίς ιατρική συνταγή. Η σταθερή τάση είναι η αύξηση των χρηστών. 179
Οι στατιστικές είναι αποσπασματικές, όχι πάντοτε αξιόπιστες, ελάχιστα επικαιροποιημένες και τείνουν να υποτιμούν το φαινόμενο. Μια εκτίμηση του 2023 κάνει λόγο για περισσότερους από 14 εκατομμύρια και 300 χιλιάδες κατοίκους της Ιταλίας, ηλικίας μεταξύ 18 και 84 ετών, οι οποίοι έχουν κάνει χρήση τουλάχιστον μίας παράνομης ψυχοδραστικής ουσίας κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Η περισσότερο χρησιμοποιούμενη είναι η κάνναβη. Ακολουθούν τα οπιούχα και τα οπιοειδή, η κοκαΐνη, οι διεγερτικές και παραισθησιογόνες ουσίες και οι λεγόμενες Νέες Ψυχοδραστικές Ουσίες (NPS), μεταξύ των οποίων το θανατηφόρο κρακ και η φαιντανύλη. Η εξάπλωση της χρήσης κανναβινοειδών δεν έχει ανακοπεί από το 2011 και αφορά τουλάχιστον τέσσερα εκατομμύρια χρήστες. Όποιος έχει εξάρτηση από τα ναρκωτικά τείνει να χρησιμοποιεί περισσότερες από μία ουσίες. Ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι τουλάχιστον ένα εκατομμύριο εξακόσιες χιλιάδες άτομα που κάνουν χρήση κάνναβης το πράττουν σε καταστάσεις κινδύνου, για παράδειγμα κατά την εργασία ή οδηγώντας ένα όχημα αμέσως μετά τη χρήση. Η κάνναβη είναι πολύ διαδεδομένη μεταξύ των πολύ νέων: το 2022 περίπου ένα εκατομμύριο μαθητές ηλικίας μεταξύ 15 και 19 ετών δήλωναν ότι την είχαν χρησιμοποιήσει. Αναμφίβολα είναι πολύ περισσότεροι, και η πραγματική ανησυχία αφορά την επιπολαιότητα με την οποία καταναλώνονται οι ουσίες, τα χημικά χάπια και τα «τσιγαριλίκια», με πρώτη τη μαριχουάνα. Μεταξύ των νεότερων αυξάνεται η διάδοση των NPS, των εισπνεόμενων ουσιών και διαλυτών, των διεγερτικών, των παραισθησιογόνων, της κοκαΐνης, των αναβολικών και των οπιούχων. Επτά στους δέκα νέους Ιταλούς γνωρίζουν πώς να προμηθευτούν ναρκωτικά: στον δρόμο, από κάποιον έμπορο ναρκωτικών, κοντά στα σχολεία, σε δημόσια καταστήματα, στις ντισκοτέκ ή στο σπίτι φίλων.
Η χρήση κοκαΐνης αυξάνεται αδιάκοπα σε κάθε ηλικιακή ομάδα, ενισχυόμενη και από την εσφαλμένη αντίληψη ότι προκαλεί μικρό βαθμό εξάρτησης, καθώς και από τη διαδεδομένη τάση να τη χρησιμοποιεί κανείς για να «ανεβάσει» τον εαυτό του στον καθημερινό ανταγωνισμό, στο σεξ, σε δημιουργικές εργασίες, αλλά και σε εργασίες που συνεπάγονται άγχος και σωματική κόπωση. 180 Ένα αναδυόμενο φαινόμενο είναι η πολυχρήση, δηλαδή η ταυτόχρονη χρήση περισσότερων ουσιών, η οποία περιπλέκει σημαντικά τις θεραπευτικές παρεμβάσεις και αυξάνει τους κινδύνους για την υγεία. Η χρήση ναρκωτικών αφορά όλες τις κατηγορίες του πληθυσμού, υπερβαίνοντας τα παραδοσιακά στερεότυπα που τη συνέδεαν με συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού ή με καλλιτεχνικούς κύκλους: το προφίλ του χρήστη έχει μεταβληθεί με την πάροδο του χρόνου. Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η αύξηση των NPS, καθώς περισσότερα από πενήντα νέα μόρια εντοπίστηκαν μόνο κατά το 2025. Τα συνθετικά ναρκωτικά αποτελούν μια σύνθετη πρόκληση. Πρόκειται για ουσίες που παράγονται συχνά σε παράνομα εργαστήρια και χαρακτηρίζονται από ταχεία χημική εξέλιξη, η οποία καθιστά δύσκολη την παρακολούθηση και τη ρύθμισή τους. Αστραπιαία υπήρξε η διάδοσή τους μεταξύ των εφήβων και των νεαρών ενηλίκων, η οποία διευκολύνθηκε από τη δυνατότητα αγοράς μέσω διαδικτύου και από την εσφαλμένη αντίληψη ότι είναι λιγότερο επικίνδυνες από τα παραδοσιακά ναρκωτικά.
Μέχρι εδώ οι επίσημες στατιστικές. Η πραγματικότητα είναι πολύ βαρύτερη, όπως επιβεβαιώνουν οι αναλύσεις των ουσιών που εντοπίζονται στα λύματα των αποχετεύσεων, οι μαρτυρίες εκπαιδευτικών, γονέων και υγειονομικών λειτουργών, καθώς και το προφανές γεγονός ότι σε κάθε πόλη, μεγάλη ή μικρή, υπάρχουν τόποι διακίνησης και κατανάλωσης, τους οποίους συχνάζει πλήθος πωλητών και αγοραστών. Πέρα από τους αριθμούς —που ανταποκρίνονται ελάχιστα στην πραγματικότητα— το σύστημα των ναρκωτικών αφορά σημαντικά ποσοστά του πληθυσμού, και οι συνέπειές του υποτιμώνται σε μεγάλο βαθμό από εκείνους που εισέρχονται στη δίνη της χρήσης και κατόπιν της εξάρτησης. Απουσιάζει μια κουλτούρα αντίστασης στη χρήση ναρκωτικών και, δυστυχώς, μειώνονται η κοινωνική αποδοκιμασία και ο κοινωνικός συναγερμός. Ο γράφων θυμάται την τεράστια εντύπωση που προκάλεσε —στα μέσα της δεκαετίας του 1970— η σύλληψη μιας συμμαθήτριάς του στο λύκειο για χρήση και πώληση ναρκωτικών: ενός απολύτως συνηθισμένου κοριτσιού, υπεράνω πάσης υποψίας, από εξαιρετική οικογένεια. Υπήρξε σοκ για τους μαθητές και τις οικογένειες, οι οποίοι ήταν πεπεισμένοι ότι το φαινόμενο, τότε ακόμη περιθωριακό, αφορούσε μόνο οριακές προσωπικότητες και περιορισμένες ομάδες του νεανικού πληθυσμού. Σήμερα έχουμε φτάσει στη μαζική τοξική κοινωνία. Εν μέρει εξαιτίας της κυρίαρχης χαλαρότητας, εν μέρει εξαιτίας του ατομικισμού, ο οποίος γεννά αδιαφορία και ηθική ουδετερότητα σε όποιον δεν εμπλέκεται άμεσα, αλλά κυρίως επειδή ένα φαινόμενο με έσοδα του μεγέθους εκείνων που αναφέρθηκαν προηγουμένως —και μάλιστα υποεκτιμημένων— δημιουργεί τεράστια, ανομολόγητα συμφέροντα.
§2 Ο διακινητής είναι η ολιγαρχία
Αφού αναφερθήκαμε στους αριθμούς —εντυπωσιακούς, παρά την ελλιπή τους καταγραφή— οι οποίοι παρουσιάζουν τις τοξικοεξαρτήσεις ως μαζικό φαινόμενο και ως στοιχείο κοινωνικής αταξίας, εγκληματικότητας και ελέγχου της επικράτειας, είναι εύκολο να διαπιστώσουμε ότι η εξάρτηση από τα ναρκωτικά δεν αποτελεί ένα τυχαίο συμβάν ούτε μια απλή —έστω και γιγαντιαία— επιχείρηση του οργανωμένου εγκλήματος, αλλά ένα πραγματικό εργαλείο ελέγχου και μετατροπής ολόκληρων τμημάτων του πληθυσμού σε ζόμπι. Ο αληθινός διακινητής 181 είναι η ολιγαρχία, η διεθνής ελίτ της εξουσίας. Έχουμε ήδη μιλήσει για τον προμετωπιαίο φλοιό του ανθρώπινου εγκεφάλου, του οποίου η λειτουργία είναι να αξιολογεί, να αφομοιώνει, να αναλύει και να μαθαίνει νέες δεξιότητες. Όποιος κατορθώνει να τον αποδυναμώσει παραδίδει την «οδήγηση» του εγκεφάλου στα μεταιχμιακά κυκλώματα, τα οποία είναι πιο πρωτόγονα και συναισθηματικά και, επομένως, περισσότερο ευάλωτα στην υποβολή και απροστάτευτα. Οι ουσίες και οι καταστάσεις που βλάπτουν τον προμετωπιαίο φλοιό είναι τα ναρκωτικά, το αλκοόλ, τα υπερβολικά συναισθήματα, το άγχος και μια ζωή εκτεθειμένη στη στέρηση ύπνου και στις υπερβολές. Η ολιγαρχία το γνωρίζει και έχει συμφέρον να επιτρέπει την ελευθερία διεξαγωγής άτακτων μορφών ζωής, ικανών να εξουδετερώσουν την ελευθερία μας, λαμβανομένης υπόψη της πλαστικότητας της ψυχής. Ένας εγκέφαλος με ισχυρότερες και περισσότερο εξασκημένες προμετωπιαίες περιοχές αντιστέκεται καλύτερα στη χειραγώγηση. Γι’ αυτό και δέχεται τόσο επίμονη επίθεση.
Τα κράτη είναι οι πρώτοι ωφελούμενοι —διακινητές όχι και τόσο κρυφοί— λόγω των τεράστιων φορολογικών κερδών που αποκομίζουν από εξαρτήσεις όπως ο τζόγος, το αλκοόλ και το κάπνισμα. Η σχετική φορολόγηση, δηλαδή οι φόροι που ονομάζονται ειδικοί φόροι κατανάλωσης, έφτασε στην Ιταλία το 2024 τα 11,5 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως για τον καπνό, τα 7,5 δισεκατομμύρια για τα τυχερά παιχνίδια και τα στοιχήματα —ενώ τα συνολικά έσοδα φτάνουν τα 11,6 δισεκατομμύρια, αν συμπεριληφθούν τα παιχνίδια που διαχειρίζεται άμεσα το κράτος— και υπερβαίνει το ενάμισι δισεκατομμύριο για τα αλκοολούχα ποτά. 182 Στα ποσά αυτά πρέπει να προστεθεί ο ΦΠΑ ύψους 22%, ο συνολικός φόρος που περιλαμβάνει, εκτός από την αξία του εμπορεύματος, και τους άλλους φόρους. Το κράτος είναι οργανωτής, υποστηρικτής ή ωφελούμενος πολλών εξαρτήσεων. Είναι, επομένως, αυτονόητο ότι επιδεικνύει μεγάλη ελαστικότητα απέναντι στην εξάρτηση, συμπεριλαμβανομένης εκείνης από τα ναρκωτικά και τις συναφείς ουσίες. Η απαγόρευση αποτυγχάνει όταν η ζήτηση είναι ισχυρή και τροφοδοτείται από την προσφορά. Οι ιταλικοί νόμοι είναι στην πράξη ευνοϊκοί προς τη χρήση και το εμπόριο ναρκωτικών, διότι δεν τιμωρούν την κατανάλωση και την κατοχή ακόμη και σημαντικών ποσοτήτων, με άλλοθι την αρχή της προσωπικής χρήσης που προβλέπεται στο άρθρο 75 του Ενιαίου Κειμένου περί Ναρκωτικών Ουσιών (Π.Δ. 309/90). Νόμιμο, άρα και ακίνδυνο, σύμφωνα με την κοινή αντίληψη. Οι μικροδιακινητές καταγγέλλονται μόνο όταν συλλαμβάνονται επ’ αυτοφώρω και αφήνονται σύντομα ελεύθεροι, εξαιτίας ενός συνδυασμού χαλαρότητας των νόμων, ευτελισμού του προβλήματος των ναρκωτικών και του ατομικιστικού και ελευθεριακού προσανατολισμού της κοινωνίας μας. Συνέπεια είναι η κανονικοποίηση της κατανάλωσης. Στην πράξη, η προστασία και η ενθάρρυνση των εξαρτήσεων.
Είναι πράγματι παράξενο να θεωρείται νόμιμη η αγορά και όχι η πώληση. Ή μήπως πρόκειται για το τέχνασμα της εξουσίας-διακινητή; Έχουμε ήδη αναφερθεί σε συγκεκριμένες ευθύνες των μυστικών υπηρεσιών των Ηνωμένων Πολιτειών —της CIA και όχι μόνο— για την ανάπτυξη και τη διάδοση των ναρκωτικών. Πρόδρομος υπήρξε ο Άγγλος συγγραφέας Aldous Huxley (1894–1963), 183 συγγραφέας του δυστοπικού μυθιστορήματος Θαυμαστός καινούργιος κόσμος και εκπρόσωπος της βρετανικής αυτοκρατορικής ελίτ, ο οποίος δημοσίευσε το 1953 τις Πύλες της αντίληψης, όπου ανέλυε τις επιδράσεις των ναρκωτικών —ιδίως της μεσκαλίνης— στην αντιληπτική ικανότητα και στη δημιουργικότητα του ανθρώπου. Το βιβλίο προκάλεσε μεγάλη εντύπωση και έγινε δημοφιλές στους καλλιτεχνικούς κύκλους και στις αναδυόμενες αγγλοσαξονικές κοινότητες των χίπις. Το ροκ συγκρότημα The Doors —οι «Πύλες»—, του οποίου τα μέλη, αρχής γενομένης από τον περίφημο Jim Morrison, ήταν συστηματικοί χρήστες ναρκωτικών, εμπνεύστηκε το όνομά του από τις εμπειρίες του Huxley και του αφιέρωσε ένα τραγούδι. Ο Huxley υπήρξε πρωτοπόρος μιας νέας κοσμοαντίληψης, την οποία προώθησαν οι δυτικές καπιταλιστικές ολιγαρχίες και η οποία θα οδηγούσε στην έκρηξη της χρήσης ναρκωτικών, υπεύθυνης για τον θάνατο και την πνευματική —και ηθική— εκφυλιστική πορεία εκατομμυρίων ανθρώπων, πρόθυμων να κάνουν οτιδήποτε για να συγκεντρώσουν τα χρήματα της δόσης. Ο Βρετανός ολιγάρχης ισχυριζόταν ότι επιδίωκε να βελτιώσει τον άνθρωπο, να τον τελειοποιήσει με χημικά μέσα και «πνευματικά» ναρκωτικά, τα οποία στην πραγματικότητα ήταν παραισθησιογόνα. Η δημιουργία ψυχεδελικών οραμάτων που προκαλούνται από χημικές ουσίες γεννά εξάρτηση και μετατρέπει τους ανθρώπους σε δούλους της κυρίαρχης τάξης μέσω της επιστήμης, της τεχνολογίας και της ανεκτικής κουλτούρας που προωθείται ήδη από τη δεκαετία του 1960.
Τα ναρκωτικά εμποδίζουν την κατανόηση της πραγματικότητας και καταργούν τη συνείδηση —την ορθολογική και την οραματική—, χωρίς την οποία ο άνθρωπος κατακρημνίζεται στην απελπισία. Ο Huxley —δηλαδή το ολιγαρχικό σύστημα του οποίου αποτελούσε σημαίνον μέλος— ενδιαφερόταν να δημιουργήσει έναν κόσμο τοξικοεξαρτημένων, αιχμαλώτων απατηλών κόσμων, οι οποίοι θα διέφευγαν από την πραγματικότητα. Τα ναρκωτικά δεν συμβάλλουν στην ανάπτυξη των αντιληπτικών ικανοτήτων. Παράγουν νοητικές καταστάσεις που παραλύουν τις αισθήσεις και τις ικανότητες του ανθρώπου, μέχρι του σημείου να τον εξαλείψουν ως κοινωνικό ον. Στην πιο δραματική τους μορφή, διεγείρουν τις διαδικασίες που οδηγούν στην (αυτο)καταστροφή.
Η πρωτοβουλία του Huxley δεν ήταν θεωρητική ή πειραματική. Ήταν η απόπειρα να οργανωθεί η κυριαρχία επί της κοινωνίας με χημικά μέσα, των οποίων ο μηχανισμός της ψυχαγωγίας και του θεάματος θα διέδιδε κατόπιν τη γνώση και τη χρήση. Τα ναρκωτικά γίνονταν το μέσο με το οποίο ο άνθρωπος απελευθέρωνε τις αισθήσεις, τις νοητικές διεργασίες και τους ανασταλτικούς φραγμούς στη σεξουαλική σφαίρα από τους περιορισμούς του λόγου και της κοινής ηθικής. Το αποτέλεσμα είναι μια ψυχολογική κατάσταση στην οποία χάνεται η επαφή με την πραγματικότητα και η ικανότητα του συλλογίζεσθαι. Οι νοητικές διεργασίες, απελευθερωμένες από τους περιορισμούς του λόγου, ανοίγουν το κουτί της Πανδώρας, μέσα από το οποίο ο άνθρωπος πέφτει στους σκοτεινούς λαβυρίνθους του ασυνειδήτου, όπου εξαφανίζεται ως κυρίαρχο ον.
§3 Τα ναρκωτικά και οι δαίμονες του μηδενισμού
Το υπαρξιακό κενό απαιτεί την αντιστάθμιση που προσφέρουν οι εξαρτήσεις: είναι η ώριμη κατάληξη του σύγχρονου μηδενισμού, της πεποίθησης ότι τίποτε δεν έχει νόημα, ότι το καλό και το κακό είναι ισοδύναμα και ότι η ζωή είναι ένας παράλογος αγώνας δρόμου. Τα προμηνύματα έγιναν αντιληπτά από τους μεγάλους καλλιτέχνες ήδη από τον 19ο αιώνα. Καθρέφτης τους είναι το μυθιστόρημα Οι δαιμονισμένοι του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, 184 του οποίου οι πρωταγωνιστές είναι νεαροί Ρώσοι, εχθροί των πάντων και ανίκανοι να πιστέψουν σε οτιδήποτε.
Το σχέδιό τους;
«Εμείς θα νεκρώσουμε την επιθυμία: θα διαδώσουμε τη μέθη, τα κουτσομπολιά και τις καταγγελίες· θα σκορπίσουμε μια πρωτοφανή διαφθορά· θα καταπνίξουμε κάθε ιδιοφυΐα ήδη από τα σπάργανα. Όλα θα αναχθούν στον ίδιο παρονομαστή, στην τέλεια ισότητα». 185
Έτσι εκφράζεται ο χαρακτήρας του Βερχοβένσκι, «άνθρωπος εξυπνότατος και…
176 Συντακτική ομάδα, «Έκρηξη της παράνομης οικονομίας: η αξία της ανέρχεται στα 200 δισεκατομμύρια. Η κινητήρια δύναμη; Ναρκωτικά και σεξ», Il Giornale, 19 Οκτωβρίου 2024.
177 Cristina Colli, «Η εξάρτηση από τα ναρκωτικά μάς κοστίζει 22 δισεκατομμύρια ετησίως», Panorama, 12 Οκτωβρίου 2023.
178 Valerio Rosso, «Το πραγματικό οικονομικό βάρος των ναρκωτικών στην κοινωνία μας», valeriorosso.com, 24 Νοεμβρίου 2025.
179 «Εξάρτηση και χρήση ναρκωτικών: τα επικαιροποιημένα στοιχεία», Fatebenefratelli, 13 Φεβρουαρίου 2024.
180 Πηγή των παρατιθέμενων στοιχείων είναι: Athesis Studio, «Στατιστικές για τη χρήση ναρκωτικών στην Ιταλία: μια ολοκληρωμένη εικόνα για το 2025», Gazzetta di Mantova, 2025.
181 Ο όρος pusher —αγγλ. «αυτός που ωθεί»— χρησιμοποιείται ως συνώνυμο του μικροδιακινητή ναρκωτικών.
182 Πηγή των στοιχείων είναι ο ιστότοπος της Υπηρεσίας Τελωνείων και Μονοπωλίων του Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών: www.adm.gov.it.
183 Aldous Huxley (1894–1963), Άγγλος συγγραφέας και στοχαστής. Εκτός από τον Θαυμαστό καινούργιο κόσμο (1932) και τη συνέχειά του, Επιστροφή στον θαυμαστό καινούργιο κόσμο (1958), άφησε πίσω του μια αξιόλογη παραγωγή δοκιμίων.
184 Φ. Ντοστογιέφσκι (1821–1881), Ρώσος συγγραφέας, ένας από τους γίγαντες της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Εκτός από τους Δαιμονισμένους, μεταξύ των έργων του συγκαταλέγονται: Έγκλημα και τιμωρία· Αδελφοί Καραμάζοφ· Ο παίκτης· Αναμνήσεις από το υπόγειο.
185 Φ. Ντοστογιέφσκι, Οι Δαιμονισμένοι
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI
ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ, Η ΜΗΤΕΡΑ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ
«Δεν υπάρχει κανένα καλό που μπορεί να προσφέρει το ναρκωτικό και δεν μπορεί να το προσφέρει η ζωή».
Ανώνυμος Ισπανός
§1 Στοιχεία και στατιστικές
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η δραματικότερη εξάρτηση, εκείνη που έχει τον μεγαλύτερο κοινωνικό, οικονομικό και συναισθηματικό αντίκτυπο, αφορά τα ναρκωτικά και τις τοξικές ψυχοδραστικές ουσίες που περιγράφηκαν στην §1 του κεφαλαίου Ι. Τα στοιχεία σχετικά με τη χρήση, τα εμπλεκόμενα πρόσωπα, τον αντίκτυπο στο νοσοκομειακό και σωφρονιστικό σύστημα, στη δημόσια τάξη, καθώς και την επίδραση της εγκληματικής οικονομίας που συνδέεται με τα ναρκωτικά, είναι συντριπτικά, μολονότι σε μεγάλο βαθμό υποτιμημένα. Περιορίζουμε την ανάλυση στην Ιταλία. Είναι δύσκολο να έχουμε αξιόπιστους αριθμούς, δεδομένου ότι πρόκειται για παράνομη αγορά. Οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο, για το 2022, για περίπου είκοσι δισεκατομμύρια ευρώ που συνδέονται άμεσα με την αγορά ναρκωτικών. 176 Το κόστος των εξαρτήσεων για το ιταλικό δημόσιο σύστημα ανέρχεται περίπου στα 23 δισεκατομμύρια ετησίως, δηλαδή σε περισσότερο από το 1% του ΑΕΠ, συμπεριλαμβανομένων των δαπανών υγειονομικής περίθαλψης, δικαιοσύνης και διαχείρισης της δημόσιας τάξης. Περισσότερα από διακόσιες πενήντα χιλιάδες άτομα —όσα περίπου και οι κάτοικοι της Βερόνας— βρίσκονται υπό τη φροντίδα των υπηρεσιών αντιμετώπισης των εξαρτήσεων. 177
Τα παγκόσμια δεδομένα προκαλούν εντύπωση: η παγκόσμια αγορά ναρκωτικών εκτιμάται ότι διακινεί ποσό μεταξύ χιλίων εκατό και χιλίων τετρακοσίων πενήντα δισεκατομμυρίων δολαρίων. 178 Στην Ιταλία, το 2024, οι θάνατοι που οφείλονταν στη χρήση ναρκωτικών ανήλθαν σε 231, σημειώνοντας αύξηση (+1,76%) σε σχέση με το 2023. Το θλιβερό πρωτείο κατέχουν τα θύματα της κοκαΐνης, τα οποία ξεπέρασαν σε αριθμό τους νεκρούς από ηρωίνη. Δεν υπάρχουν ακριβείς στατιστικές σχετικά με τα θύματα και τις βλάβες —σωματικές και κοινωνικές— που συνδέονται με το σύστημα των ναρκωτικών: ανθρωποκτονίες, θάνατοι ως συνέπεια εγκληματικών πράξεων, ατυχήματα διαφόρων ειδών που προκαλούνται από άτομα υπό την επήρεια ναρκωτικών ουσιών· αναμφίβολα, όμως, ο αριθμός τους υπερβαίνει εκείνον όσων πεθαίνουν από υπερβολική δόση ή επειδή ο οργανισμός τους έχει υπονομευθεί από τις ουσίες. Τα θύματα είναι στη συντριπτική τους πλειονότητα άνδρες (83%)· αυξάνεται η μέση ηλικία των αποθανόντων, αλλά αυξάνεται έντονα και ο αριθμός των νέων που είναι εξαρτημένοι από ναρκωτικά, ψυχοδραστικές ουσίες και ψυχοφάρμακα τα οποία αποκτούν χωρίς ιατρική συνταγή. Η σταθερή τάση είναι η αύξηση των χρηστών. 179
Οι στατιστικές είναι αποσπασματικές, όχι πάντοτε αξιόπιστες, ελάχιστα επικαιροποιημένες και τείνουν να υποτιμούν το φαινόμενο. Μια εκτίμηση του 2023 κάνει λόγο για περισσότερους από 14 εκατομμύρια και 300 χιλιάδες κατοίκους της Ιταλίας, ηλικίας μεταξύ 18 και 84 ετών, οι οποίοι έχουν κάνει χρήση τουλάχιστον μίας παράνομης ψυχοδραστικής ουσίας κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Η περισσότερο χρησιμοποιούμενη είναι η κάνναβη. Ακολουθούν τα οπιούχα και τα οπιοειδή, η κοκαΐνη, οι διεγερτικές και παραισθησιογόνες ουσίες και οι λεγόμενες Νέες Ψυχοδραστικές Ουσίες (NPS), μεταξύ των οποίων το θανατηφόρο κρακ και η φαιντανύλη. Η εξάπλωση της χρήσης κανναβινοειδών δεν έχει ανακοπεί από το 2011 και αφορά τουλάχιστον τέσσερα εκατομμύρια χρήστες. Όποιος έχει εξάρτηση από τα ναρκωτικά τείνει να χρησιμοποιεί περισσότερες από μία ουσίες. Ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι τουλάχιστον ένα εκατομμύριο εξακόσιες χιλιάδες άτομα που κάνουν χρήση κάνναβης το πράττουν σε καταστάσεις κινδύνου, για παράδειγμα κατά την εργασία ή οδηγώντας ένα όχημα αμέσως μετά τη χρήση. Η κάνναβη είναι πολύ διαδεδομένη μεταξύ των πολύ νέων: το 2022 περίπου ένα εκατομμύριο μαθητές ηλικίας μεταξύ 15 και 19 ετών δήλωναν ότι την είχαν χρησιμοποιήσει. Αναμφίβολα είναι πολύ περισσότεροι, και η πραγματική ανησυχία αφορά την επιπολαιότητα με την οποία καταναλώνονται οι ουσίες, τα χημικά χάπια και τα «τσιγαριλίκια», με πρώτη τη μαριχουάνα. Μεταξύ των νεότερων αυξάνεται η διάδοση των NPS, των εισπνεόμενων ουσιών και διαλυτών, των διεγερτικών, των παραισθησιογόνων, της κοκαΐνης, των αναβολικών και των οπιούχων. Επτά στους δέκα νέους Ιταλούς γνωρίζουν πώς να προμηθευτούν ναρκωτικά: στον δρόμο, από κάποιον έμπορο ναρκωτικών, κοντά στα σχολεία, σε δημόσια καταστήματα, στις ντισκοτέκ ή στο σπίτι φίλων.
Η χρήση κοκαΐνης αυξάνεται αδιάκοπα σε κάθε ηλικιακή ομάδα, ενισχυόμενη και από την εσφαλμένη αντίληψη ότι προκαλεί μικρό βαθμό εξάρτησης, καθώς και από τη διαδεδομένη τάση να τη χρησιμοποιεί κανείς για να «ανεβάσει» τον εαυτό του στον καθημερινό ανταγωνισμό, στο σεξ, σε δημιουργικές εργασίες, αλλά και σε εργασίες που συνεπάγονται άγχος και σωματική κόπωση. 180 Ένα αναδυόμενο φαινόμενο είναι η πολυχρήση, δηλαδή η ταυτόχρονη χρήση περισσότερων ουσιών, η οποία περιπλέκει σημαντικά τις θεραπευτικές παρεμβάσεις και αυξάνει τους κινδύνους για την υγεία. Η χρήση ναρκωτικών αφορά όλες τις κατηγορίες του πληθυσμού, υπερβαίνοντας τα παραδοσιακά στερεότυπα που τη συνέδεαν με συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού ή με καλλιτεχνικούς κύκλους: το προφίλ του χρήστη έχει μεταβληθεί με την πάροδο του χρόνου. Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η αύξηση των NPS, καθώς περισσότερα από πενήντα νέα μόρια εντοπίστηκαν μόνο κατά το 2025. Τα συνθετικά ναρκωτικά αποτελούν μια σύνθετη πρόκληση. Πρόκειται για ουσίες που παράγονται συχνά σε παράνομα εργαστήρια και χαρακτηρίζονται από ταχεία χημική εξέλιξη, η οποία καθιστά δύσκολη την παρακολούθηση και τη ρύθμισή τους. Αστραπιαία υπήρξε η διάδοσή τους μεταξύ των εφήβων και των νεαρών ενηλίκων, η οποία διευκολύνθηκε από τη δυνατότητα αγοράς μέσω διαδικτύου και από την εσφαλμένη αντίληψη ότι είναι λιγότερο επικίνδυνες από τα παραδοσιακά ναρκωτικά.
Μέχρι εδώ οι επίσημες στατιστικές. Η πραγματικότητα είναι πολύ βαρύτερη, όπως επιβεβαιώνουν οι αναλύσεις των ουσιών που εντοπίζονται στα λύματα των αποχετεύσεων, οι μαρτυρίες εκπαιδευτικών, γονέων και υγειονομικών λειτουργών, καθώς και το προφανές γεγονός ότι σε κάθε πόλη, μεγάλη ή μικρή, υπάρχουν τόποι διακίνησης και κατανάλωσης, τους οποίους συχνάζει πλήθος πωλητών και αγοραστών. Πέρα από τους αριθμούς —που ανταποκρίνονται ελάχιστα στην πραγματικότητα— το σύστημα των ναρκωτικών αφορά σημαντικά ποσοστά του πληθυσμού, και οι συνέπειές του υποτιμώνται σε μεγάλο βαθμό από εκείνους που εισέρχονται στη δίνη της χρήσης και κατόπιν της εξάρτησης. Απουσιάζει μια κουλτούρα αντίστασης στη χρήση ναρκωτικών και, δυστυχώς, μειώνονται η κοινωνική αποδοκιμασία και ο κοινωνικός συναγερμός. Ο γράφων θυμάται την τεράστια εντύπωση που προκάλεσε —στα μέσα της δεκαετίας του 1970— η σύλληψη μιας συμμαθήτριάς του στο λύκειο για χρήση και πώληση ναρκωτικών: ενός απολύτως συνηθισμένου κοριτσιού, υπεράνω πάσης υποψίας, από εξαιρετική οικογένεια. Υπήρξε σοκ για τους μαθητές και τις οικογένειες, οι οποίοι ήταν πεπεισμένοι ότι το φαινόμενο, τότε ακόμη περιθωριακό, αφορούσε μόνο οριακές προσωπικότητες και περιορισμένες ομάδες του νεανικού πληθυσμού. Σήμερα έχουμε φτάσει στη μαζική τοξική κοινωνία. Εν μέρει εξαιτίας της κυρίαρχης χαλαρότητας, εν μέρει εξαιτίας του ατομικισμού, ο οποίος γεννά αδιαφορία και ηθική ουδετερότητα σε όποιον δεν εμπλέκεται άμεσα, αλλά κυρίως επειδή ένα φαινόμενο με έσοδα του μεγέθους εκείνων που αναφέρθηκαν προηγουμένως —και μάλιστα υποεκτιμημένων— δημιουργεί τεράστια, ανομολόγητα συμφέροντα.
§2 Ο διακινητής είναι η ολιγαρχία
Αφού αναφερθήκαμε στους αριθμούς —εντυπωσιακούς, παρά την ελλιπή τους καταγραφή— οι οποίοι παρουσιάζουν τις τοξικοεξαρτήσεις ως μαζικό φαινόμενο και ως στοιχείο κοινωνικής αταξίας, εγκληματικότητας και ελέγχου της επικράτειας, είναι εύκολο να διαπιστώσουμε ότι η εξάρτηση από τα ναρκωτικά δεν αποτελεί ένα τυχαίο συμβάν ούτε μια απλή —έστω και γιγαντιαία— επιχείρηση του οργανωμένου εγκλήματος, αλλά ένα πραγματικό εργαλείο ελέγχου και μετατροπής ολόκληρων τμημάτων του πληθυσμού σε ζόμπι. Ο αληθινός διακινητής 181 είναι η ολιγαρχία, η διεθνής ελίτ της εξουσίας. Έχουμε ήδη μιλήσει για τον προμετωπιαίο φλοιό του ανθρώπινου εγκεφάλου, του οποίου η λειτουργία είναι να αξιολογεί, να αφομοιώνει, να αναλύει και να μαθαίνει νέες δεξιότητες. Όποιος κατορθώνει να τον αποδυναμώσει παραδίδει την «οδήγηση» του εγκεφάλου στα μεταιχμιακά κυκλώματα, τα οποία είναι πιο πρωτόγονα και συναισθηματικά και, επομένως, περισσότερο ευάλωτα στην υποβολή και απροστάτευτα. Οι ουσίες και οι καταστάσεις που βλάπτουν τον προμετωπιαίο φλοιό είναι τα ναρκωτικά, το αλκοόλ, τα υπερβολικά συναισθήματα, το άγχος και μια ζωή εκτεθειμένη στη στέρηση ύπνου και στις υπερβολές. Η ολιγαρχία το γνωρίζει και έχει συμφέρον να επιτρέπει την ελευθερία διεξαγωγής άτακτων μορφών ζωής, ικανών να εξουδετερώσουν την ελευθερία μας, λαμβανομένης υπόψη της πλαστικότητας της ψυχής. Ένας εγκέφαλος με ισχυρότερες και περισσότερο εξασκημένες προμετωπιαίες περιοχές αντιστέκεται καλύτερα στη χειραγώγηση. Γι’ αυτό και δέχεται τόσο επίμονη επίθεση.
Τα κράτη είναι οι πρώτοι ωφελούμενοι —διακινητές όχι και τόσο κρυφοί— λόγω των τεράστιων φορολογικών κερδών που αποκομίζουν από εξαρτήσεις όπως ο τζόγος, το αλκοόλ και το κάπνισμα. Η σχετική φορολόγηση, δηλαδή οι φόροι που ονομάζονται ειδικοί φόροι κατανάλωσης, έφτασε στην Ιταλία το 2024 τα 11,5 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως για τον καπνό, τα 7,5 δισεκατομμύρια για τα τυχερά παιχνίδια και τα στοιχήματα —ενώ τα συνολικά έσοδα φτάνουν τα 11,6 δισεκατομμύρια, αν συμπεριληφθούν τα παιχνίδια που διαχειρίζεται άμεσα το κράτος— και υπερβαίνει το ενάμισι δισεκατομμύριο για τα αλκοολούχα ποτά. 182 Στα ποσά αυτά πρέπει να προστεθεί ο ΦΠΑ ύψους 22%, ο συνολικός φόρος που περιλαμβάνει, εκτός από την αξία του εμπορεύματος, και τους άλλους φόρους. Το κράτος είναι οργανωτής, υποστηρικτής ή ωφελούμενος πολλών εξαρτήσεων. Είναι, επομένως, αυτονόητο ότι επιδεικνύει μεγάλη ελαστικότητα απέναντι στην εξάρτηση, συμπεριλαμβανομένης εκείνης από τα ναρκωτικά και τις συναφείς ουσίες. Η απαγόρευση αποτυγχάνει όταν η ζήτηση είναι ισχυρή και τροφοδοτείται από την προσφορά. Οι ιταλικοί νόμοι είναι στην πράξη ευνοϊκοί προς τη χρήση και το εμπόριο ναρκωτικών, διότι δεν τιμωρούν την κατανάλωση και την κατοχή ακόμη και σημαντικών ποσοτήτων, με άλλοθι την αρχή της προσωπικής χρήσης που προβλέπεται στο άρθρο 75 του Ενιαίου Κειμένου περί Ναρκωτικών Ουσιών (Π.Δ. 309/90). Νόμιμο, άρα και ακίνδυνο, σύμφωνα με την κοινή αντίληψη. Οι μικροδιακινητές καταγγέλλονται μόνο όταν συλλαμβάνονται επ’ αυτοφώρω και αφήνονται σύντομα ελεύθεροι, εξαιτίας ενός συνδυασμού χαλαρότητας των νόμων, ευτελισμού του προβλήματος των ναρκωτικών και του ατομικιστικού και ελευθεριακού προσανατολισμού της κοινωνίας μας. Συνέπεια είναι η κανονικοποίηση της κατανάλωσης. Στην πράξη, η προστασία και η ενθάρρυνση των εξαρτήσεων.
Είναι πράγματι παράξενο να θεωρείται νόμιμη η αγορά και όχι η πώληση. Ή μήπως πρόκειται για το τέχνασμα της εξουσίας-διακινητή; Έχουμε ήδη αναφερθεί σε συγκεκριμένες ευθύνες των μυστικών υπηρεσιών των Ηνωμένων Πολιτειών —της CIA και όχι μόνο— για την ανάπτυξη και τη διάδοση των ναρκωτικών. Πρόδρομος υπήρξε ο Άγγλος συγγραφέας Aldous Huxley (1894–1963), 183 συγγραφέας του δυστοπικού μυθιστορήματος Θαυμαστός καινούργιος κόσμος και εκπρόσωπος της βρετανικής αυτοκρατορικής ελίτ, ο οποίος δημοσίευσε το 1953 τις Πύλες της αντίληψης, όπου ανέλυε τις επιδράσεις των ναρκωτικών —ιδίως της μεσκαλίνης— στην αντιληπτική ικανότητα και στη δημιουργικότητα του ανθρώπου. Το βιβλίο προκάλεσε μεγάλη εντύπωση και έγινε δημοφιλές στους καλλιτεχνικούς κύκλους και στις αναδυόμενες αγγλοσαξονικές κοινότητες των χίπις. Το ροκ συγκρότημα The Doors —οι «Πύλες»—, του οποίου τα μέλη, αρχής γενομένης από τον περίφημο Jim Morrison, ήταν συστηματικοί χρήστες ναρκωτικών, εμπνεύστηκε το όνομά του από τις εμπειρίες του Huxley και του αφιέρωσε ένα τραγούδι. Ο Huxley υπήρξε πρωτοπόρος μιας νέας κοσμοαντίληψης, την οποία προώθησαν οι δυτικές καπιταλιστικές ολιγαρχίες και η οποία θα οδηγούσε στην έκρηξη της χρήσης ναρκωτικών, υπεύθυνης για τον θάνατο και την πνευματική —και ηθική— εκφυλιστική πορεία εκατομμυρίων ανθρώπων, πρόθυμων να κάνουν οτιδήποτε για να συγκεντρώσουν τα χρήματα της δόσης. Ο Βρετανός ολιγάρχης ισχυριζόταν ότι επιδίωκε να βελτιώσει τον άνθρωπο, να τον τελειοποιήσει με χημικά μέσα και «πνευματικά» ναρκωτικά, τα οποία στην πραγματικότητα ήταν παραισθησιογόνα. Η δημιουργία ψυχεδελικών οραμάτων που προκαλούνται από χημικές ουσίες γεννά εξάρτηση και μετατρέπει τους ανθρώπους σε δούλους της κυρίαρχης τάξης μέσω της επιστήμης, της τεχνολογίας και της ανεκτικής κουλτούρας που προωθείται ήδη από τη δεκαετία του 1960.
Τα ναρκωτικά εμποδίζουν την κατανόηση της πραγματικότητας και καταργούν τη συνείδηση —την ορθολογική και την οραματική—, χωρίς την οποία ο άνθρωπος κατακρημνίζεται στην απελπισία. Ο Huxley —δηλαδή το ολιγαρχικό σύστημα του οποίου αποτελούσε σημαίνον μέλος— ενδιαφερόταν να δημιουργήσει έναν κόσμο τοξικοεξαρτημένων, αιχμαλώτων απατηλών κόσμων, οι οποίοι θα διέφευγαν από την πραγματικότητα. Τα ναρκωτικά δεν συμβάλλουν στην ανάπτυξη των αντιληπτικών ικανοτήτων. Παράγουν νοητικές καταστάσεις που παραλύουν τις αισθήσεις και τις ικανότητες του ανθρώπου, μέχρι του σημείου να τον εξαλείψουν ως κοινωνικό ον. Στην πιο δραματική τους μορφή, διεγείρουν τις διαδικασίες που οδηγούν στην (αυτο)καταστροφή.
Η πρωτοβουλία του Huxley δεν ήταν θεωρητική ή πειραματική. Ήταν η απόπειρα να οργανωθεί η κυριαρχία επί της κοινωνίας με χημικά μέσα, των οποίων ο μηχανισμός της ψυχαγωγίας και του θεάματος θα διέδιδε κατόπιν τη γνώση και τη χρήση. Τα ναρκωτικά γίνονταν το μέσο με το οποίο ο άνθρωπος απελευθέρωνε τις αισθήσεις, τις νοητικές διεργασίες και τους ανασταλτικούς φραγμούς στη σεξουαλική σφαίρα από τους περιορισμούς του λόγου και της κοινής ηθικής. Το αποτέλεσμα είναι μια ψυχολογική κατάσταση στην οποία χάνεται η επαφή με την πραγματικότητα και η ικανότητα του συλλογίζεσθαι. Οι νοητικές διεργασίες, απελευθερωμένες από τους περιορισμούς του λόγου, ανοίγουν το κουτί της Πανδώρας, μέσα από το οποίο ο άνθρωπος πέφτει στους σκοτεινούς λαβυρίνθους του ασυνειδήτου, όπου εξαφανίζεται ως κυρίαρχο ον.
§3 Τα ναρκωτικά και οι δαίμονες του μηδενισμού
Το υπαρξιακό κενό απαιτεί την αντιστάθμιση που προσφέρουν οι εξαρτήσεις: είναι η ώριμη κατάληξη του σύγχρονου μηδενισμού, της πεποίθησης ότι τίποτε δεν έχει νόημα, ότι το καλό και το κακό είναι ισοδύναμα και ότι η ζωή είναι ένας παράλογος αγώνας δρόμου. Τα προμηνύματα έγιναν αντιληπτά από τους μεγάλους καλλιτέχνες ήδη από τον 19ο αιώνα. Καθρέφτης τους είναι το μυθιστόρημα Οι δαιμονισμένοι του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, 184 του οποίου οι πρωταγωνιστές είναι νεαροί Ρώσοι, εχθροί των πάντων και ανίκανοι να πιστέψουν σε οτιδήποτε.
Το σχέδιό τους;
«Εμείς θα νεκρώσουμε την επιθυμία: θα διαδώσουμε τη μέθη, τα κουτσομπολιά και τις καταγγελίες· θα σκορπίσουμε μια πρωτοφανή διαφθορά· θα καταπνίξουμε κάθε ιδιοφυΐα ήδη από τα σπάργανα. Όλα θα αναχθούν στον ίδιο παρονομαστή, στην τέλεια ισότητα». 185
Έτσι εκφράζεται ο χαρακτήρας του Βερχοβένσκι, «άνθρωπος εξυπνότατος και…
176 Συντακτική ομάδα, «Έκρηξη της παράνομης οικονομίας: η αξία της ανέρχεται στα 200 δισεκατομμύρια. Η κινητήρια δύναμη; Ναρκωτικά και σεξ», Il Giornale, 19 Οκτωβρίου 2024.
177 Cristina Colli, «Η εξάρτηση από τα ναρκωτικά μάς κοστίζει 22 δισεκατομμύρια ετησίως», Panorama, 12 Οκτωβρίου 2023.
178 Valerio Rosso, «Το πραγματικό οικονομικό βάρος των ναρκωτικών στην κοινωνία μας», valeriorosso.com, 24 Νοεμβρίου 2025.
179 «Εξάρτηση και χρήση ναρκωτικών: τα επικαιροποιημένα στοιχεία», Fatebenefratelli, 13 Φεβρουαρίου 2024.
180 Πηγή των παρατιθέμενων στοιχείων είναι: Athesis Studio, «Στατιστικές για τη χρήση ναρκωτικών στην Ιταλία: μια ολοκληρωμένη εικόνα για το 2025», Gazzetta di Mantova, 2025.
181 Ο όρος pusher —αγγλ. «αυτός που ωθεί»— χρησιμοποιείται ως συνώνυμο του μικροδιακινητή ναρκωτικών.
182 Πηγή των στοιχείων είναι ο ιστότοπος της Υπηρεσίας Τελωνείων και Μονοπωλίων του Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών: www.adm.gov.it.
183 Aldous Huxley (1894–1963), Άγγλος συγγραφέας και στοχαστής. Εκτός από τον Θαυμαστό καινούργιο κόσμο (1932) και τη συνέχειά του, Επιστροφή στον θαυμαστό καινούργιο κόσμο (1958), άφησε πίσω του μια αξιόλογη παραγωγή δοκιμίων.
184 Φ. Ντοστογιέφσκι (1821–1881), Ρώσος συγγραφέας, ένας από τους γίγαντες της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Εκτός από τους Δαιμονισμένους, μεταξύ των έργων του συγκαταλέγονται: Έγκλημα και τιμωρία· Αδελφοί Καραμάζοφ· Ο παίκτης· Αναμνήσεις από το υπόγειο.
185 Φ. Ντοστογιέφσκι, Οι Δαιμονισμένοι
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου