« Έχω ξεκινήσει μια ακόμη φάση μελέτης σχετικά με την εικόνα του κόσμου»
Έχω ξεκινήσει μια ακόμη φάση μελέτης των σχετικών πτυχών της κοσμοθεωρίας μας, του γενικού συστήματος σκέψης μας. Αυτό το σύστημα σκέψης επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες. Πρέπει να λαμβάνει υπόψη την κοινωνία και το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται ο στοχαστής, το όργανό του ως μέρος ενός σώματος, την εξελικτική ιστορία (τουλάχιστον σε επίπεδο τάξης, τάξης, γένους και είδους) του μακροσυστήματος στο οποίο ανήκει, καθώς και την συγκεκριμένη εξελικτική ιστορία (εθνικότητα, φύλο, κοινωνική τάξη κ.λπ.). Στη συνέχεια διάβασα το "Νους και Εγκέφαλος" (LC) του ιστορικού της επιστήμης Matthew Cobb (Einaudi), το οποίο ανασυνθέτει την ανθρώπινη μελέτη του οργάνου (εγκέφαλος) και της λειτουργίας (νου), από τους Έλληνες μέχρι σήμερα.[(mind) ΝΟΗΣΗ. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Ο ΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ. ΕΙΝΑΙ Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΥ ΣΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΑΚΡΙΒΩΣ ΟΠΩΣ ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΟΥΝ ΚΑΙ ΑΥΞΑΝΟΥΝ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΟΥΣΙΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΜΕ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΤΩΝ ΟΝΤΩΝ. Η ΝΟΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΔΕΡΜΑΤΙΝΟΙ ΧΙΤΩΝΕΣ ΠΟΥ ΠΡΟΣΤΕΘΗΚΑΝ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΗΣ ΠΝΟΗΣ ΖΩΗΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΛΗΣΙΟΝ ΥΠΑΚΟΥΝΕ ΣΤΗΝ ΦΙΛΑΥΤΙΑ ΣΤΗΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΩ. Ο ΝΟΥΣ , Η ΕΔΡΑ, Ο ΥΠΟΔΟΧΕΑΣ ΤΗΣ ΠΝΟΗΣ ΖΩΗΣ ΠΟΥ ΧΑΘΗΚΕ ΕΙΝΑΙ ΠΛΕΟΝ ΕΝΑ ΜΙΚΡΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΠΙΕΖΕΙ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΦΑΝΕΡΩΣΕ Ο ΠΛΩΤΙΝΟΣ. Η ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΑΝΑΚΑΙΝΙΖΕΙ ΤΟΝ ΝΟΥ ΤΟ ΚΑΤ'ΕΙΚΟΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΧΑΡΙ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ ΝΤΥΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΕΣΩ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΕ ΤΙΣ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ, Η ΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΤΟΛΩΝ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΗΝ ΖΩΗ ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ. ΟΙ ΕΝΝΕΑΔΕΣ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΤΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥ ΝΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΦΥΣΕΩΣ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΑΜΕΝΕΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΑΥΤΗ Η ΑΝΑΜΟΝΗ ΟΜΩΣ ΒΥΘΙΣΤΗΚΕ ΣΤΗ ΛΗΘΗ ΔΙΑ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΤΑΥΤΙΖΕΙ ΤΟ ΑΙΣΘΗΤΟ ΜΕ ΤΟ ΝΟΗΤΟ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΕΙΟΥ ΤΟΥ ΥΠΑΡΚΤΟΥ ΚΑΤΑ ΑΚΙΝΑΤΗ ΘΕΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΡΤΕΣΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΟΝΑΔΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΙΜΠΝΙΤΖ, ΤΟ ΑΤΟΜΟ. ΑΥΤΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΑΝΑΒΑΘΜΙΖΕΙ ΣΕ ΠΡΟΣΩΠΟ Ο ΣΕΛΛΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΗΣ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΟΓΙΑΣ ΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΤΑΡΓΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ ΔΙΝΕΙ ΤΗΝ ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΣΑΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΜΕ ΣΧΕΣΕΙΣ ΑΓΑΠΗΣ.]
Αν και το υπό έρευνα όργανο ανήκει εκ φύσεως στον τομέα της βιολογίας, η συντριπτική πλειοψηφία των μεταφορών και αναλογιών που καθοδηγούν την έρευνα είναι τεχνολογικής φύσης. Με εξαίρεση μερικούς Γερμανούς φυσιοδίφες του 18ου αιώνα που εξερεύνησαν δάση, δέντρα και ρίζες, η συλλογή μεταφορών περιλαμβάνει μύλους, υδραυλικά συστήματα, μηχανικά συστήματα, ρολόγια, ατμομηχανές, τηλεφωνικά κέντρα, υπολογιστές, το Διαδίκτυο. Όλα νεκρά πράγματα σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε κάτι ζωντανό - την ουσία της ζωντάνιας, θα μπορούσαμε να πούμε.
Αυτή η στροφή προς την μηχανοποίηση εντάχθηκε στη συνέχεια στο πλαίσιο της διχοτομικής λογικής (της απλής διαλεκτικής ή διαλεκτικής δύο όρων), πυροδοτώντας την αντίδραση των πνευματιστών. Μηχανικών και τεχνιτών από τη μία πλευρά, πνευματιστών και μεταφυσικών από την άλλη. Ενδιάμεσα, ένα βιολογικό όργανο, μέσα σε ένα ζωντανό σώμα, με μια σύνθετη εξελικτική ιστορία και πλήρως σχηματισμένο, δρα και αλλάζει συνεχώς (αφού είναι πραγματικά προσαρμοστικό) σε σχέση με ό,τι βρίσκεται έξω από εμάς, είτε πρόκειται για τη φύση είτε για την κοινωνία (στην πραγματικότητα χωρίς «ή», αλλά με «και»).
Ο Cobb αναφέρει κάτι που έχω διαβάσει σε άλλα εγχειρίδια βιολογίας: πόσοι μελετητές επαναστατούν ενάντια στην τεράστια ποσότητα δεδομένων που προέρχονται από ολοένα και πιο μαθηματικά ερευνητικά έργα, μια τεράστια και αρκετά αδρανή μάζα πληροφοριών που γεννιέται από την έμμεση πεποίθηση ότι από μια τέτοια ποσότητα, αργά ή γρήγορα θα προκύψει μια νέα ποιότητα. Αυτό το γεγονός υπάρχει, αλλά δεν είναι απαραίτητα νόμος. Θα μπορούσε να είναι ένας κανόνας με λίγο πολύ περιορισμένο πεδίο εφαρμογής, δεν γνωρίζουμε πόσο. Και εδώ, αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα των αναλογιών μεταξύ διαφορετικών πεδίων. Συχνά συμβαίνει από την αυξανόμενη ποσότητα να αναδύεται μια νέα ποιότητα, αλλά στις ιστορικές μορφές σκέψης, ίσως ο μηχανισμός να είναι διαφορετικός.
Δεν μπορούμε να εμβαθύνουμε στα πλεονεκτήματα εδώ, αλλά ας ρίξουμε μια ματιά στη μετάβαση από τη μεσαιωνική στη σύγχρονη νοοτροπία, μια μετάβαση που διήρκεσε τουλάχιστον τρεις αιώνες, ίσως και περισσότερο. Υπήρξαν αμέτρητες αλλαγές στη δομή των ατομικών σκέψεων (λογικές, κατηγορίες κ.λπ.) εντός της κοσμοθεωρίας, και αυτές συνέβησαν σε διάφορα ατομικά μυαλά, στη συνέχεια σε συλλογικές νοοτροπίες, πάντα υπό την πίεση εξωτερικών ιστορικών, κοινωνικών και πολιτισμικών γεγονότων.
Ήταν ακριβώς, γενικά, η μετατόπιση των ατομικών και συλλογικών ανθρώπινων συμπεριφορών (ο ένας όρος δεν υπάρχει χωρίς τον άλλον) από μια παθητική και ελπιδοφόρα θέση, ίσως μεσαιωνικής προέλευσης, στην ενεργή, χειριστική στάση της σύγχρονης περιόδου, που χαρακτήρισε τη μετάβαση. Και ήταν αυτή η νέα στάση της «συγκεκριμένης δράσης» που πυροδότησε εξερευνήσεις, πειραματισμούς και χειραγώγηση, η οποία οδήγησε στον μεγάλο σεβασμό μας για την ικανότητά μας να δημιουργούμε πράγματα, που αργότερα χρησιμοποιήθηκαν ως μεταφορές για την κατανόηση των φυσικών πραγμάτων. Είναι κρίμα που δημιουργήσαμε νεκρά πράγματα, ενώ τα φυσικά πράγματα είναι ζωντανά. Κανείς δεν τα σχεδίασε ή δεν τα δημιούργησε, πόσο μάλλον εμείς. Μερικοί από «εμάς» τα αντιμετωπίζουμε όπως οι αγρότες ή οι κτηνοτρόφοι ή οι μητέρες ή οι γιατροί. Κάποτε, υπήρχαν οι «φυσιοδίφες» (βλ. Δαρβίνο), ένα πνευματικό είδος που τώρα εξαφανίστηκε σε μια σειρά από εξειδικεύσεις που δεν είχαν ένα ολοκληρωμένο (και επομένως πολύπλοκο) όραμα. Αλλά αυτοί δεν είναι οι ήρωες της σύγχρονης γνώσης. Ως επί το πλείστον, είναι τεχνίτες, μηχανικοί, επιστήμονες υπολογιστών, τεχνικοί, διάφοροι επιστήμονες και μαθηματικοί.
Μεταξύ των βιολόγων, επομένως, αυξάνεται η πεποίθηση ότι ενώ έχουμε όλο και περισσότερα δεδομένα και επομένως ποσότητα, μας λείπουν θεωρίες και επομένως νέα ποιότητα. Συχνά παραθέτω τον οικονομικό ιστορικό RJ Gordon, ο οποίος, κάπως σαν ένας μοναχικός σκεπτικιστής (ο σκεπτικισμός ήταν η αληθινή φιλοσοφία που συνόδευε την προηγούμενη μετάβαση από τη μεσαιωνική στη σύγχρονη νοοτροπία), υποστήριξε, με ουσιαστικά και συγκεκριμένα δεδομένα στο χέρι, ότι τα τελευταία εβδομήντα χρόνια δεν έχουμε πραγματικά εφεύρει τίποτα σημαντικό. Αναφερόταν σε γενικές εφευρέσεις όπως η ατομική ή θερμοδυναμική θεωρία, ο ηλεκτρισμός ή η χημεία, οι ατμομηχανές και η γέννηση των τηλεπικοινωνιών, τομείς που στη συνέχεια οδήγησαν σε πολύπλοκα, διακλαδισμένα συστήματα πρακτικών εφευρέσεων, καινοτομιών και προϊόντων, τα οποία στη συνέχεια άλλαξαν τον τρόπο που υπάρχουμε στον κόσμο.
Φαίνεται, επομένως, δυνατό να διακρίνουμε μια παραλληλία μεταξύ της δημιουργικής γονιμότητας της σκέψης στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα (κβαντική θεωρία, σχετικότητα, το καθιερωμένο μοντέλο, DNA, διάφορες εξελίξεις στη χημεία, η ίδια η γέννηση της πρώιμης οικολογίας) ως ένα μακρύ κύμα του δέκατου ένατου αιώνα και της εφαρμοσμένης και ολοένα και πιο εξειδικευμένης μετατόπισης του δεύτερου μισού - μιας μετατόπισης γεμάτης χρήσιμα πράγματα, φυσικά, αλλά ολοένα και πιο ποσοτική και λιγότερο ποιοτική. Το ίδιο ισχύει και για την κινητήρια δύναμη της οικονομικής καινοτομίας. Αλλά ίσως θα μπορούσαμε να το γενικεύσουμε αυτό ευρύτερα και στις ανθρωπιστικές επιστήμες και τους κλάδους της κοινωνικής ιστορίας.
Φαίνεται δίκαιο να πούμε, με προσοχή, επειδή ίσως το βλέμμα μας είναι ακόμα πολύ απορροφημένο στην περίοδο που κρίνουμε, η οποία είναι αυτή στην οποία ζούμε, ότι η ιστορική φάση των τελευταίων δεκαετιών υπήρξε η καθοδική γραμμή μιας λογιστικής καμπύλης. Πράγματι, σε πολλούς τομείς σκέψης, είναι εμφανείς πάρα πολλοί δυσκίνητοι φορμαλισμοί, και όταν υπάρχουν μόνο φορμαλισμοί και καμία πραγματική καινοτομία, είναι σύμπτωμα του γεγονότος ότι παρακμάζουμε, παρακμάζουμε, γερνάμε και φτάνουμε στο τέλος ενός κύκλου.
Συνεχίζοντας τον προβληματισμό μου και στρεφόμενος στα τρέχοντα γεγονότα, σήμερα το πρωί διάβασα ένα άρθρο ενός δημοσιογράφου εθνικής εφημερίδας, ο οποίος, σχολιάζοντας την χθεσινή ομιλία του Πούτιν, έθεσε ερωτήσεις και έδωσε απαντήσεις. Στο ερώτημα «Είναι αλήθεια ότι ο μονοπολικός κόσμος έχει τελειώσει;» η απάντηση ήταν: «Ναι, αλλά...» Αυτό που προστέθηκε μετά το «αλλά» είναι άσχετο. Το «Ναι» έχει επιρροή. Αυτό το τέλος της παγκόσμιας τάξης φαίνεται να έχει γίνει μια κοινή αλήθεια και συζητείται από πολλές πλευρές ως κάτι με το οποίο πρέπει τώρα να λάβουμε υπόψη. Λοιπόν, «λογαριασμός». Συνήθως κατανοούμε την έκφραση ως αναφορά στον υπολογισμό, αλλά ίσως θα έπρεπε να την κατανοήσουμε πιο μεταφορικά.
Η συλλογική σκέψη πάνω σε αυτό το γεγονός, η ανάλυση των αιτιών του και η διατύπωση υποθέσεων για τις συνέπειές του, ίσως θα έπρεπε να μας απασχολήσει περισσότερο. Η συλλογική σκέψη είναι ως επί το πλείστον άκριτη, αλλά ευτυχώς υπάρχει και πολλή κριτική. Ωστόσο, καμία από τις δύο προσεγγίσεις δεν είναι δημιουργική. Δεν αμφισβητεί τι μας περιμένει, τι θα μπορούσε να γίνει, πώς θα μπορούσε να γίνει, τι πρέπει να κάνουμε προς το συμφέρον μας για να προσαρμοστούμε στο νέο παγκόσμιο σκηνικό. Οι επικριτές του σύγχρονου δυτικού κόσμου, οι επικριτές του καπιταλισμού, της ηγεμονίας του αγγλοσαξονικού ποσοτικισμού, της μεταμοντέρνας παρακμής - τι βλέπουν στις «επακόλουθες συνέπειες», τι φαντάζονται, ποιες συντεταγμένες μπορούν να υποθέσουν για να βοηθήσουν τη σκέψη να ξεφύγει από την θλιβερή κάθοδο της καθοδικής της καμπύλης;
Ίσως κάποιος θα έπρεπε να προσπαθήσει να απελευθερωθεί τόσο από την εμμονική κριτική που κατά τα άλλα έχει πολλούς οπαδούς, όσο και από τη γραμμικότητα με την οποία συνεχίζουμε να αναπαράγουμε παλιές θεωρίες, πολλές από τις οποίες χρονολογούνται από τα τέλη του 19ου αιώνα, και να επιχειρήσει ένα άλμα. Ένα άλμα που βοηθά να διαπεράσουμε την ομίχλη του τι θα ακολουθήσει, γιατί αν δεν αρχίσουμε να το φανταζόμαστε, δεν θα το χτίσουμε, και αν δεν το χτίσουμε, θα έχουμε μόνο τα ερείπια αυτού που καταρρέει. Μας λείπουν αρχιτέκτονες σκέψης επειδή η στασιμότητα των τρόπων σκέψης μας είναι πρόβλημα αρχιτεκτονικής, όχι ξυλουργικής.
Ήρθε η ώρα για τη μαία της σκέψης, βοηθώντας στη γέννηση μιας νέας σκέψης. Δες το ως έκκληση, ως ελπίδα, ως αίσθηση ότι δεν ξέρουμε ακόμα τι, αλλά ξέρουμε ότι, ό,τι κι αν είναι, μας λείπει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου