από Francesco Petrone
Πηγή: Φραντσέσκο Πετρόνε
Υπάρχει ένα ψυχολογικό και πολιτισμικό προφίλ του μεσογειακού ανθρώπου. Είναι η παλαιότερη διάκριση στην ιταλική γεωπολιτική, που προέρχεται από τον Γάλλο ιστορικό Φερνάν Μπροντέλ και στη συνέχεια από τον Καρλ Σμιτ. Ο μεσογειακός άνθρωπος ευδοκιμεί στις αγοραπωλησία, στα λιμάνια, στις διαπραγματεύσεις. Από τη Βενετία μέχρι τη Νάπολη και το Παλέρμο, ο πλούτος λειτουργεί ως ενδιάμεσος μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Ο χρόνος του είναι κυκλικός επειδή συνδέεται με τη γεωργία, τις εποχές, τη συγκομιδή και την ανάπαυση. Δεν ζει σε γραμμικό χρόνο.
Είναι ένας άνθρωπος με έντονα κοινοτική κουλτούρα. Έχει ισχυρή αίσθηση οικογένειας, ακόμη και ως φυλή, χωριό, πελατεία, ενορία. Δεν είναι άτομο. Η εμπιστοσύνη δεν τοποθετείται στο συμβόλαιο, αλλά στο άτομο. Ανήκε σε αυτήν την κουλτούρα της χειραψίας, σε μια σχεσιακή οικονομία που παρέχει πίστωση λόγω ενός δεσμού, όχι λόγω μιας αξιολόγησης. Δεν είναι τυχαίο που αρχαίες θεότητες όπως ο Μίθρας και ο Μαρντούκ ονομάζονταν θεοί της χειραψίας. Η εξουσία, επίσης, είναι προσωπική. Ο ηγέτης είναι ο πατέρας. Μερικοί Ιταλοί πολιτικοί έχουν αντικατοπτρίσει αυτόν τον ανθρώπινο τύπο: ο Ματέι, ο Φανφάνι, ο Μόρο, ακόμη και ο Μπερλίνγκουερ, εν αγνοία τους, ήταν πρωτότυπα αυτής της ανθρωπότητας. Πρέπει να βλέπουν, να αγγίζουν, να διανέμουν. Το IRI, η Cassa del Mezzogiorno, η ENI ήταν τα χαρακτηριστικά όργανα αυτού του μεσογειακού πολιτισμού στον οποίο το κέντρο διανέμει στην περιφέρεια για να τη διατηρεί συνδεδεμένη. Όπως η θρησκεία, είτε καθολική, ορθόδοξη είτε ισλαμική. Είναι ενσαρκωμένη. Ο Θεός γίνεται ψωμί, γίνεται γιορτή του χωριού. Δεν είναι αφηρημένη.
Οι ελεύθερες Κοινότητες και οι Signories είναι η πρώτη ολοκληρωμένη μορφή αυτού του μοντέλου. Η μεσαιωνική Κομμούνα δεν είναι το σύγχρονο Ατλαντικό Κράτος, αφηρημένο και διαδικαστικό. Είναι μια εκτεταμένη οικογένεια: τέχνες, εταιρείες, περιοχές, οικογένειες που ορκίζονται πίστη η μία στην άλλη. Ο πλούτος δεν προέρχεται από το ανώνυμο εργοστάσιο, αλλά από το κατάστημα, το λιμάνι, την οικογενειακή τράπεζα. Η Σινιορία, λοιπόν, είναι η φυσική εξέλιξη: όταν η Κομμούνα δεν μπορεί πλέον να αντέξει τις διαμάχες, δεν επικαλείται σύνταγμα, επικαλείται έναν πατέρα όπως οι Μέδικοι στη Φλωρεντία, οι Σφόρτσα στο Μιλάνο, οι Έστε στη Φεράρα, οι Μαλατέστα στο Ρίμινι. Ένας άνθρωπος που κρατάει την ενότητα μέσα από σχέσεις, όχι μέσω κανόνων. Είναι το ίδιο μοτίβο με τον Ματέι και τον Αντρεότι, χίλια χρόνια αργότερα. Γι' αυτό η Ιταλία από το 1945 έως το 1975 αντανακλά μια μεσογειακή ψυχή. Ακόμα και στην κομμουνιστική κουλτούρα, είναι μεσογειακή: με τον Γκράμσι, τον Τολιάτι, τον Μπερλίνγκουερ, όλοι οραματίζονται έναν κομμουνισμό κοινότητας, τμημάτων, ενός εορτασμού της Ενότητας.
Είναι το ακριβώς αντίθετο του ατλαντικού ανθρώπου, που προβάλλεται προς την απόσταση, προς το ρίσκο, όπως στην Αγγλία, την Ολλανδία και τις ΗΠΑ. Η εποχή τους είναι γραμμική, προοδευτική. Πιστεύουν ότι το μέλλον είναι πάντα καλύτερο από το παρελθόν. Παράγουν, επενδύουν, αναπτύσσονται ατελείωτα. Ο τύπος του ανθρώπου τους είναι ατομικιστής και προτεστάντης. Σύμβαση, όχι σχέση. Η εμπιστοσύνη βρίσκεται στο σύστημα, όχι στο άτομο. Αξιολογήσεις, χρηματιστήριο, δικαστήρια. Η άμεση γνώση δεν είναι απαραίτητη. Η εξουσία είναι ανώνυμη, διαδικαστική. Όχι πατέρας, αλλά ο κανόνας. Ανεξάρτητη Κεντρική Τράπεζα, αγορά, Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Δεν είναι απαραίτητο να βλέπεις το αφεντικό, αλλά να σέβεσαι τη διαδικασία. Η ηθική είναι προτεσταντική, καλβινιστική. Ο Θεός είναι απόμακρος, είναι ο κανόνας. Ο πλούτος είναι σημάδι εκλογής, η φτώχεια είναι ενοχή.
Όταν η Αντρεάτα χωρίζει τον Τσιάμπι από την Τράπεζα της Ιταλίας, όταν ο Πρόντι διαλύει το IRI, όταν ο Τσιάμπι εντάσσεται στο EMS, υφίστανται έναν ανθρωπολογικό και πολιτιστικό μετασχηματισμό. Μετατρέπουν την Ιταλία από μεσογειακή χώρα σε ατλαντική. Από σχεσιακή οικονομία σε συμβατική οικονομία. Από οικογενειακή επιχείρηση σε εισηγμένη ανώνυμη εταιρεία. Από την ενέργεια που διαπραγματεύτηκε με τον Καντάφι μέχρι την ενέργεια που αγοράστηκε στην ολλανδική αγορά spot. Από μια υποτιμημένη λίρα για να βοηθήσει τους εξαγωγείς μέχρι ένα ισχυρό ευρώ που ανταμείβει τον εισοδηματία. Το πρόβλημα είναι ότι ο μέσος Ιταλός είναι μεσογειακός. Ξέρει πώς να εργάζεται πολύ καλά σε ένα σύστημα σχέσεων, προσωπικής εμπιστοσύνης, μικρών επιχειρήσεων και ευελιξίας. Δεν ξέρει πώς να εργάζεται σε ένα ατλαντικό σύστημα μεγάλων, ανώνυμων εταιρειών, οικονομικών και διαδικασιών. Για αυτόν τον λόγο, μετά το 1992, όλα κατέρρευσαν. Ενώ η οικονομία έγινε ατλαντική, ο άνθρωπος παρέμεινε μεσογειακός. Έτσι σταμάτησε να παράγει και άρχισε να ζει από ενοίκια, τουρισμό και επιδοτήσεις.
Αν πάρουμε τυχαία μερικούς ανθρώπους, μπορούμε να δημιουργήσουμε πολιτισμικά και ψυχολογικά προφίλ και να κοιτάξουμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη. Ο Μουσολίνι, για παράδειγμα, είναι το πρωτότυπο της μεσογειακής νοοτροπίας. Γεννημένος στη Ρομάνια, σοσιαλιστής, και στη συνέχεια γοητευμένος από την Αυτοκρατορία. Η ίδια η ιδέα ενός εταιρικού κράτους είναι μεσογειακή: όχι η αγορά που ρυθμίζει, αλλά εταιρείες, επαγγέλματα και επαγγελματικές οικογένειες που ενώνονται υπό έναν μόνο πατέρα. Το IRI ιδρύθηκε από αυτόν το 1933, για να σώσει τις τράπεζες, όχι για την πολιτική της ελεύθερης αγοράς. Και η εξωτερική πολιτική είναι όλη Mare Nostrum: Λιβύη, Βαλκάνια, Αιθιοπία. Θέλει πετρέλαιο, όχι Ατλαντικός. Ο Γκράμσι είναι κατ' εξοχήν Σαρδηνός, μεσογειακός. Ο κομμουνισμός του δεν είναι αυτός του Λένιν και των εργοστασίων του. Είναι αυτός των νότιων αγροτών, της λαογραφίας, της κοινής λογικής. Η ηγεμονία δεν αφορά την κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων, αφορά την κατάκτηση της τοπικής εκκλησίας, του σχολείου, του δικηγορικού συλλόγου. Το "Ημερολόγιο για τη Νότια Ιταλία" είναι το μανιφέστο του μεσογειακού κομμουνισμού: μια συμμαχία μεταξύ εργατών από τον Βορρά και αγροτών από τον Νότο, όχι μια δικτατορία του προλεταριάτου. Ο Ντελ Νότσε, φιλόσοφος από το Τορίνο αλλά Μολισανός στην καρδιά, καθολικός, αλλά ο καθολικισμός του είναι Αυγουστινιανός, όχι Θωμιστής, λέει κάτι που εξηγεί τα πάντα: ο φασισμός και ο κομμουνισμός στην Ιταλία δεν είναι παρενθέσεις, είναι συνέπειες του ημιτελούς Ριζόρτζιμεντο. Η Ιταλία δεν είχε ποτέ προτεσταντική επανάσταση. παρέμεινε καθολική και κοινοτιστική. Γι' αυτό και ο Μουσολίνι και ο Γκράμσι είναι δυνατοί μόνο εδώ.
Ο Φανφάνι, από το Αρέτσο, έχει το σχέδιο INA-Casa του καθαρά μεσογειακό: μην δίνετε χρήματα, αλλά δώστε ένα σπίτι για να στήσετε την οικογένεια. Η ιδέα του για την DC δεν είναι ένα φιλελεύθερο κόμμα, είναι μια φραγκισκανική τάξη: καθολικοί απόφοιτοι που πηγαίνουν να διοικήσουν το IRI σαν μοναχοί που διευθύνουν ένα μοναστήρι. Ο Αντρεότι είναι ο πιο μεσογειακός από όλους μετά τον Μουσολίνι, αλλά σε μια ρωμαϊκή εκδοχή. Ο Αντρεότι δεν έχει ιδέες, έχει διασυνδέσεις. Η εξουσία δεν είναι πρόγραμμα, είναι ένας τηλεφωνικός κατάλογος. Ξέρει ποιος είναι ξάδερφος, ποιος παντρεύτηκε ποιον, ποιος χρωστάει σε ποιον μια χάρη. Κυβέρνησε την Ιταλία για 40 χρόνια χωρίς ποτέ να κερδίσει μια ιδέα, απλώς κρατώντας τα κομμάτια ενωμένα. Είναι ο αρχηγός του λιμανιού. Ο Μπερλίνγκουερ είναι Σαρδηνός όπως ο Γκράμσι, Καθολικός όπως ο Φανφάνι. Η λιτότητά του δεν είναι προτεσταντική. Είναι Φραγκισκανή. Όταν λέει, «Είμαστε μια κοινωνία που σπαταλάει», δεν μιλάει ως κεντρικός τραπεζίτης. Μιλάει ως ιερέας από την Μπαρμπάτζια που βλέπει βοσκούς να αγοράζουν Fiat 128 με δόσεις. Το ηθικό ζήτημα είναι μεσογειακό: οι πολιτικοί πρέπει να είναι σαν ιερείς, φτωχοί.
Γιατί είναι όλοι μεσογειακοί; Επειδή κανένας τους δεν πιστεύει πραγματικά στην αυτορρυθμιζόμενη αγορά ή στο ατλαντικό διαδικαστικό κράτος. Όλοι πιστεύουν ότι η οικονομία είναι πολιτική, ότι η πολιτική είναι προσωπικές σχέσεις, ότι ο ηγέτης πρέπει να φαίνεται και να αγγίζεται. Το ατλαντικό σχίσμα έρχεται μετά από αυτούς, με τη γενιά των Αντρεάτα, Πρόντι, Τσιάμπι, Ντράγκι: άνθρωποι που δεν έχουν πλέον τη χώρα, την ενότητα, την ενορία, αλλά έχουν το αμερικανικό πανεπιστήμιο, το μεταπτυχιακό δίπλωμα,η Κεντρική Τράπεζα αντί της Αγροτικής Τράπεζας.
Δεν υπάρχει Ευρώπη. Υπάρχουν δύο Ευρώπες, δύο σχεδόν αντίθετα σύμπαντα, δύο ασυμβίβαστοι πολιτισμοί: ένας μεσογειακός που ευδοκιμεί στην κοινότητα, τις σχέσεις και τον πατέρα, και ένας ατλαντικός που ευδοκιμεί στις συμβάσεις, τις διαδικασίες και την αγορά. Το ιστορικό λάθος ήταν να πιστέψουμε ότι ο δεύτερος μπορούσε να κυβερνήσει τον πρώτο χωρίς να τον καταστρέψει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου