Πριν από εκατό χρόνια, στις 15 Οκτωβρίου 1926, γεννήθηκε ο Μισέλ Φουκώ , ο άνθρωπος που θα προανήγγειλε τον θάνατο του ανθρώπου. Ο Φουκώ είναι ο φιλόσοφος που ισχυρίστηκε ότι έγραψε το τελευταίο κεφάλαιο στην ιστορία της φιλοσοφίας και κάθε σχετικής γνώσης, πιστεύοντας ότι είχε έρθει η ώρα η βιοπολιτική, ή, χειρότερα, η βιοεξουσία, ένα ολοκληρωτικό σύστημα που διεισδύει στη βιολογική, σωματική, καθώς και στη νοητική, διάσταση του ανθρώπου, να ασκήσει έλεγχο. Η φιλοσοφία τελειώνει με τον άνθρωπο.
Η ολοκληρωτική βιο-εξουσία απομονώνει τους πολίτες και τους αναγκάζει να επιλέξουν ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο. Η άνευ όρων δύναμή της στηρίζεται στον φόβο του θανάτου. Μια ανησυχητική πρόβλεψη, όχι χωρίς βάση αν κατανοήσουμε την περιβάλλουσα και κυρίαρχη πραγματικότητα.
Προερχόμενος από τον δομισμό , ο Φουκώ ήθελε να φέρει την destructio του Νίτσε στο τέλος της. Δεν αρκέστηκε στον θάνατο του Θεού, αλλά ανακοίνωσε τον θάνατο του ανθρώπου, ο οποίος υποβιβάστηκε σε μια πτυχή γνώσης. Τολμώ να πω ότι ο Νίτσε θα είχε εγκρίνει την ανακοίνωση του Φουκώ, ακόμη κι αν έφτανε εκεί από πολύ διαφορετικά μονοπάτια, ξεκινώντας ακριβώς από τον θάνατο του Θεού. Ο άνθρωπος πέφτει στο κενό και την ανυπαρξία όταν ο Θεός εξαφανίζεται. Στο έργο του "Οι Λέξεις και τά Πράγματα", ο Φουκώ παρατήρησε επίσης ότι ο θάνατος του Θεού και του τελευταίου ανθρώπου που θα τον σκότωνε συνδέονται στενά: "αυτός πρέπει τώρα να λογοδοτήσει για την πεπερασμενότητά του". Και πρόσθεσε, καταλήγοντας στο έργο του: "Ο άνθρωπος είναι μια εφεύρεση της οποίας την πρόσφατη ημερομηνία η αρχαιολογία της σκέψης μας δείχνει εύκολα. Και ίσως το τέλος της είναι επικείμενο". Για τον Γάλλο φιλόσοφο, το τέλος του ανθρώπου ήταν μια διαγραφή, "σαν μια επιφάνεια άμμου στην άκρη της θάλασσας". Ο θάνατος του ανθρώπου, νοητός με αυτόν τον τρόπο, μιλά για την επισφαλειότητά του, αν το αποτύπωμά του είναι τόσο αχνό που μειώνεται σε ένα απλό ίχνος στην άμμο. Ο Φουκώ ανάγει τον άνθρωπο και τη γνώση του σε αρχαιολογία. Η σκέψη που έχει απομείνει περιπλανιέται καχύποπτα και σκεπτικά ανάμεσα στα ερείπια. Η διακήρυξη του για το τέλος του ανθρώπου ήταν επίσης μια πολεμική ενάντια στον ουμανισμό του νεαρού Μαρξ και τις μεσσιανικές του προθέσεις. Αυτή η ανακοίνωση εξηγεί επίσης τη μετατόπιση πολλών Γάλλων στοχαστών και διανοουμένων που συμμετείχαν ποικιλοτρόπως το 1968, από τον Μαρξ στον Νίτσε, από την Επανάσταση στην Παράβαση, από τις μάζες στους υπηκόους, από τα αιτήματα των εργατών στις απελευθερωμένες επιθυμίες, παρακάμπτοντας τον Διόνυσο και την αισθητική εξέγερση.
Έψαξα στη βιβλιοθήκη μου για μια Γωνιά του Φουκώ. Υπάρχουν περίπου είκοσι βιβλία, τα μισά από αυτά διάσημα έργα του, και τα μισά ανθολογίες, αδημοσίευτα ή διάσπαρτα γραπτά, διαλέξεις και συνεντεύξεις σε μέγεθος βιβλίου. Υπάρχουν λίγες από τις υπογραμμίσεις μου, και αυτό δεν είναι καλό σημάδι, τουλάχιστον για μένα, τον αναγνώστη. Ο Φουκώ διεξήγαγε έναν μακρύ πόλεμο ενάντια στην αλήθεια, αποκαλύπτοντας το εγγενές ψεύδος της και τελικά την αδυναμία ύπαρξής της. Τώρα, μια συλλογή από γραπτά και διαλέξεις του που δημοσιεύθηκε πρόσφατα από τον Einaudi έχει τον τίτλο, ακριβώς, Ιστορία της Αλήθειας. Είχε αφιερώσει το τελευταίο του μάθημα στο Collège de France στο θάρρος της αλήθειας.
Ο Φουκώ ήταν ένας στοχαστής στο πλευρό των ηττημένων ή των υποτιθέμενων ηττημένων, των καταπιεσμένων, των περιθωριοποιημένων, κάθε είδους και φύλου, εκτός από λίγους ηττημένους που, στα μάτια του, παρέμεναν ασυγχώρητοι. Στεκόμενος μπροστά στις πύλες τόπων όπου πολεμάται το κακό - φυλακή, ψυχιατρικό άσυλο, νοσοκομείο, δικαστήριο, αστυνομικό τμήμα και, σε κάποιο βαθμό, σχολείο - ταύτισε το κακό με τον θεσμό που είχε ως αποστολή την αντιμετώπιση του κακού και οραματίστηκε μια απελευθέρωση για τους τρελούς, τους παραβάτες, τους ασθενείς, τους ανέργους, καθώς και για τους ομοφυλόφιλους, τις φεμινίστριες, τους περιθωριοποιημένους και τους αποκλεισμένους κάθε είδους. Όσοι έκαναν λάθος είχαν δίκιο ή τουλάχιστον ήταν θύματα και έπρεπε να απελευθερωθούν. Υπάρχει επίσης ένα αυτοβιογραφικό στοιχείο σε αυτή την υπεράσπιση, από τις ομοφυλοφιλικές του τάσεις μέχρι την παραδεχόμενη σαδομαζοχιστική του τάση, τα ψυχιατρικά του προβλήματα, που τον ώθησαν στα πρόθυρα της αυτοκτονίας, τη χρήση LSD και την κατάχρηση αλκοόλ.
Ο Φουκώ ήθελε να γράψει μια ιστορία της τρέλας και μια ιστορία της σεξουαλικότητας, αλλά και μια ιστορία της φυλακής και μια ιστορία του εγκλήματος. Η σκέψη του ήταν μια εξέγερση ενάντια στους κανόνες και την κανονικότητα. Επιδίωξε να γράψει τη γενεαλογία και, κατά κάποιο τρόπο, την αντι-ιστορία κάθε εξουσίας ή θεσμού.
Έθεσε το θέμα στο επίκεντρο της έρευνάς του και βοήθησε στην έναρξη της υποκειμενιστικής (και μηδενιστικής) μετατόπισης του '68, συμπεριλαμβανομένης της μετατόπισης από τον σοσιαλιστικό και επαναστατικό κολεκτιβισμό σε έναν ελευθεριακό ριζοσπαστισμό, βασισμένο στην απελευθέρωση των επιθυμιών, μέχρι το σημείο υιοθέτησης μιας νεοφιλελεύθερης οικονομικής στάσης. Για αυτόν τον λόγο, στα μάτια του Σαρτρ, ο Φουκώ φαινόταν αντιδραστικός. Αλλά αυτός ο ορισμός είναι ακατάλληλος, αν όχι ψευδής. Αν μη τι άλλο, καλλιέργησε μια αναρχοφιλελεύθερη τάση, την οποία τελικά ανέχτηκε η νέα καπιταλιστική εξουσία. Ο Φουκώ αντανακλούσε στη σκέψη του την μοιραία πορεία αυτού του κινήματος και αυτής της κουλτούρας που αργότερα έγινε κυρίαρχη τάση και μάλιστα αφύπνισε την ιδεολογία. Και τελικά, συγκέντρωσε τον απόλυτο εχθρό του στην ιδανική-τυπική φιγούρα του φασίστα. Για αυτόν, όπως και για τον Ουμπέρτο Έκο, το απόλυτο κακό ονομάζεται φασισμός. Έδωσε σε ένα ιστορικό και πολιτικό γεγονός περιορισμένο στον χρόνο και τον τόπο ένα υπερβολικό βάρος, σαν να ήταν μια αιώνια και καθολική κατηγορία. Θα συμμεριζόταν την ιδέα του Σαρτρ ότι «ο φασισμός βρίσκεται ήδη στο Κράτος», δηλαδή, εγγενής στην ίδια του τη γενεαλογία, την κυριαρχία του, την εκπροσώπησή του και το μονοπώλιό του στη βία.
Ο Φουκώ θεωρούσε τα όνειρα ως τον αρχικό χώρο του ανθρώπου, όπου αναδύεται η ελευθερία του. Και σε αυτόν τον χώρο επίσης, αντιπροσώπευε το περιπλανώμενο, νυχτερινό πνεύμα του '68. Ο εικοστός αιώνας τροφοδοτήθηκε με όνειρα και αφαίμαξε. Μερικές φορές, όπως μας διδάσκει η ιστορία, τα όνειρα μετατρέπονται σε εφιάλτες. Για τον Φουκώ, η ελευθερία συμπίπτει με την αποξένωση: είναι ένα βήμα έξω από τον εαυτό μας, μια υπέρβαση ορίων, επομένως μια αλλοίωση της ταυτότητας, μια υπερβολή. Κι όμως, ο ίδιος ο Φουκώ υποστηρίζει ότι περικλείοντας τον εαυτό μας στην ολοένα και πιο ατομικιστική μας υποκειμενικότητα, γινόμαστε πιο υπάκουοι και ανυπεράσπιστοι μπροστά στην εξουσία, σε σημείο που γινόμαστε συνεργοί της. Μόλις ξεπεράσουμε την ελπίδα για επανάσταση και συλλογική δράση, ο μόνος δρόμος που απομένει είναι να βγούμε έξω από τον κώνο του φωτός, να καταλήξουμε σκόπιμα στις σκιές, να μην συνεργαστούμε με την εξουσία στη διατήρηση του status quo· να αποδεχτούμε την αποδόμηση της ανθρωπότητας και του κόσμου ως το πεπρωμένο μας, όπως θα έλεγε ο Ζακ Ντεριντά. Ο Φουκώ πέθανε από AIDS στις 25 Ιουνίου 1984, πριν κλείσει τα 58. Νόμιζε ότι είχε βάλει τέλος στη φιλοσοφία. Αλλά η σκέψη ξέρει πώς να ξεκινά από την αρχή, λατρεύει να ξεκινά από το μηδέν ή να επανασυνδέεται με ό,τι άλλοι προσπάθησαν να σβήσουν. Ο Φουκώ παραμένει έτσι το σύμπτωμα μιας εποχής και μιας παρακμής· αλλά οι παρακμές δεν αποκλείουν τις αυγές. Και η διακήρυξή του θανάτου της ανθρωπότητας και της σκέψης δεν θα είναι δουλειά ενός φιλοσόφου, αλλά μάλλον ενός αλγορίθμου, μιας συσκευής Τεχνητής Νοημοσύνης, όταν τελικά απελευθερωθεί από τον διαχειριστή και τον πελάτη της, την ίδια την ανθρωπότητα. Στο τέλος, ίσως, τα πράγματα δεν θα χρειάζονται πλέον λέξεις ή υποκείμενα για να ανακοινώσουν το τέλος της ανθρωπότητας. Αν η σκέψη εξαφανιστεί μαζί με την ανθρωπότητα, το μόνο που θα απομείνει τελικά από τον Φουκώ θα είναι το εκκρεμές, αυτό με το οποίο πειραματίστηκε το 1851 ο φυσικός Λεόν Φουκώ.
Η ολοκληρωτική βιο-εξουσία απομονώνει τους πολίτες και τους αναγκάζει να επιλέξουν ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο. Η άνευ όρων δύναμή της στηρίζεται στον φόβο του θανάτου. Μια ανησυχητική πρόβλεψη, όχι χωρίς βάση αν κατανοήσουμε την περιβάλλουσα και κυρίαρχη πραγματικότητα.
Προερχόμενος από τον δομισμό , ο Φουκώ ήθελε να φέρει την destructio του Νίτσε στο τέλος της. Δεν αρκέστηκε στον θάνατο του Θεού, αλλά ανακοίνωσε τον θάνατο του ανθρώπου, ο οποίος υποβιβάστηκε σε μια πτυχή γνώσης. Τολμώ να πω ότι ο Νίτσε θα είχε εγκρίνει την ανακοίνωση του Φουκώ, ακόμη κι αν έφτανε εκεί από πολύ διαφορετικά μονοπάτια, ξεκινώντας ακριβώς από τον θάνατο του Θεού. Ο άνθρωπος πέφτει στο κενό και την ανυπαρξία όταν ο Θεός εξαφανίζεται. Στο έργο του "Οι Λέξεις και τά Πράγματα", ο Φουκώ παρατήρησε επίσης ότι ο θάνατος του Θεού και του τελευταίου ανθρώπου που θα τον σκότωνε συνδέονται στενά: "αυτός πρέπει τώρα να λογοδοτήσει για την πεπερασμενότητά του". Και πρόσθεσε, καταλήγοντας στο έργο του: "Ο άνθρωπος είναι μια εφεύρεση της οποίας την πρόσφατη ημερομηνία η αρχαιολογία της σκέψης μας δείχνει εύκολα. Και ίσως το τέλος της είναι επικείμενο". Για τον Γάλλο φιλόσοφο, το τέλος του ανθρώπου ήταν μια διαγραφή, "σαν μια επιφάνεια άμμου στην άκρη της θάλασσας". Ο θάνατος του ανθρώπου, νοητός με αυτόν τον τρόπο, μιλά για την επισφαλειότητά του, αν το αποτύπωμά του είναι τόσο αχνό που μειώνεται σε ένα απλό ίχνος στην άμμο. Ο Φουκώ ανάγει τον άνθρωπο και τη γνώση του σε αρχαιολογία. Η σκέψη που έχει απομείνει περιπλανιέται καχύποπτα και σκεπτικά ανάμεσα στα ερείπια. Η διακήρυξη του για το τέλος του ανθρώπου ήταν επίσης μια πολεμική ενάντια στον ουμανισμό του νεαρού Μαρξ και τις μεσσιανικές του προθέσεις. Αυτή η ανακοίνωση εξηγεί επίσης τη μετατόπιση πολλών Γάλλων στοχαστών και διανοουμένων που συμμετείχαν ποικιλοτρόπως το 1968, από τον Μαρξ στον Νίτσε, από την Επανάσταση στην Παράβαση, από τις μάζες στους υπηκόους, από τα αιτήματα των εργατών στις απελευθερωμένες επιθυμίες, παρακάμπτοντας τον Διόνυσο και την αισθητική εξέγερση.
Έψαξα στη βιβλιοθήκη μου για μια Γωνιά του Φουκώ. Υπάρχουν περίπου είκοσι βιβλία, τα μισά από αυτά διάσημα έργα του, και τα μισά ανθολογίες, αδημοσίευτα ή διάσπαρτα γραπτά, διαλέξεις και συνεντεύξεις σε μέγεθος βιβλίου. Υπάρχουν λίγες από τις υπογραμμίσεις μου, και αυτό δεν είναι καλό σημάδι, τουλάχιστον για μένα, τον αναγνώστη. Ο Φουκώ διεξήγαγε έναν μακρύ πόλεμο ενάντια στην αλήθεια, αποκαλύπτοντας το εγγενές ψεύδος της και τελικά την αδυναμία ύπαρξής της. Τώρα, μια συλλογή από γραπτά και διαλέξεις του που δημοσιεύθηκε πρόσφατα από τον Einaudi έχει τον τίτλο, ακριβώς, Ιστορία της Αλήθειας. Είχε αφιερώσει το τελευταίο του μάθημα στο Collège de France στο θάρρος της αλήθειας.
Ο Φουκώ ήταν ένας στοχαστής στο πλευρό των ηττημένων ή των υποτιθέμενων ηττημένων, των καταπιεσμένων, των περιθωριοποιημένων, κάθε είδους και φύλου, εκτός από λίγους ηττημένους που, στα μάτια του, παρέμεναν ασυγχώρητοι. Στεκόμενος μπροστά στις πύλες τόπων όπου πολεμάται το κακό - φυλακή, ψυχιατρικό άσυλο, νοσοκομείο, δικαστήριο, αστυνομικό τμήμα και, σε κάποιο βαθμό, σχολείο - ταύτισε το κακό με τον θεσμό που είχε ως αποστολή την αντιμετώπιση του κακού και οραματίστηκε μια απελευθέρωση για τους τρελούς, τους παραβάτες, τους ασθενείς, τους ανέργους, καθώς και για τους ομοφυλόφιλους, τις φεμινίστριες, τους περιθωριοποιημένους και τους αποκλεισμένους κάθε είδους. Όσοι έκαναν λάθος είχαν δίκιο ή τουλάχιστον ήταν θύματα και έπρεπε να απελευθερωθούν. Υπάρχει επίσης ένα αυτοβιογραφικό στοιχείο σε αυτή την υπεράσπιση, από τις ομοφυλοφιλικές του τάσεις μέχρι την παραδεχόμενη σαδομαζοχιστική του τάση, τα ψυχιατρικά του προβλήματα, που τον ώθησαν στα πρόθυρα της αυτοκτονίας, τη χρήση LSD και την κατάχρηση αλκοόλ.
Ο Φουκώ ήθελε να γράψει μια ιστορία της τρέλας και μια ιστορία της σεξουαλικότητας, αλλά και μια ιστορία της φυλακής και μια ιστορία του εγκλήματος. Η σκέψη του ήταν μια εξέγερση ενάντια στους κανόνες και την κανονικότητα. Επιδίωξε να γράψει τη γενεαλογία και, κατά κάποιο τρόπο, την αντι-ιστορία κάθε εξουσίας ή θεσμού.
Έθεσε το θέμα στο επίκεντρο της έρευνάς του και βοήθησε στην έναρξη της υποκειμενιστικής (και μηδενιστικής) μετατόπισης του '68, συμπεριλαμβανομένης της μετατόπισης από τον σοσιαλιστικό και επαναστατικό κολεκτιβισμό σε έναν ελευθεριακό ριζοσπαστισμό, βασισμένο στην απελευθέρωση των επιθυμιών, μέχρι το σημείο υιοθέτησης μιας νεοφιλελεύθερης οικονομικής στάσης. Για αυτόν τον λόγο, στα μάτια του Σαρτρ, ο Φουκώ φαινόταν αντιδραστικός. Αλλά αυτός ο ορισμός είναι ακατάλληλος, αν όχι ψευδής. Αν μη τι άλλο, καλλιέργησε μια αναρχοφιλελεύθερη τάση, την οποία τελικά ανέχτηκε η νέα καπιταλιστική εξουσία. Ο Φουκώ αντανακλούσε στη σκέψη του την μοιραία πορεία αυτού του κινήματος και αυτής της κουλτούρας που αργότερα έγινε κυρίαρχη τάση και μάλιστα αφύπνισε την ιδεολογία. Και τελικά, συγκέντρωσε τον απόλυτο εχθρό του στην ιδανική-τυπική φιγούρα του φασίστα. Για αυτόν, όπως και για τον Ουμπέρτο Έκο, το απόλυτο κακό ονομάζεται φασισμός. Έδωσε σε ένα ιστορικό και πολιτικό γεγονός περιορισμένο στον χρόνο και τον τόπο ένα υπερβολικό βάρος, σαν να ήταν μια αιώνια και καθολική κατηγορία. Θα συμμεριζόταν την ιδέα του Σαρτρ ότι «ο φασισμός βρίσκεται ήδη στο Κράτος», δηλαδή, εγγενής στην ίδια του τη γενεαλογία, την κυριαρχία του, την εκπροσώπησή του και το μονοπώλιό του στη βία.
Ο Φουκώ θεωρούσε τα όνειρα ως τον αρχικό χώρο του ανθρώπου, όπου αναδύεται η ελευθερία του. Και σε αυτόν τον χώρο επίσης, αντιπροσώπευε το περιπλανώμενο, νυχτερινό πνεύμα του '68. Ο εικοστός αιώνας τροφοδοτήθηκε με όνειρα και αφαίμαξε. Μερικές φορές, όπως μας διδάσκει η ιστορία, τα όνειρα μετατρέπονται σε εφιάλτες. Για τον Φουκώ, η ελευθερία συμπίπτει με την αποξένωση: είναι ένα βήμα έξω από τον εαυτό μας, μια υπέρβαση ορίων, επομένως μια αλλοίωση της ταυτότητας, μια υπερβολή. Κι όμως, ο ίδιος ο Φουκώ υποστηρίζει ότι περικλείοντας τον εαυτό μας στην ολοένα και πιο ατομικιστική μας υποκειμενικότητα, γινόμαστε πιο υπάκουοι και ανυπεράσπιστοι μπροστά στην εξουσία, σε σημείο που γινόμαστε συνεργοί της. Μόλις ξεπεράσουμε την ελπίδα για επανάσταση και συλλογική δράση, ο μόνος δρόμος που απομένει είναι να βγούμε έξω από τον κώνο του φωτός, να καταλήξουμε σκόπιμα στις σκιές, να μην συνεργαστούμε με την εξουσία στη διατήρηση του status quo· να αποδεχτούμε την αποδόμηση της ανθρωπότητας και του κόσμου ως το πεπρωμένο μας, όπως θα έλεγε ο Ζακ Ντεριντά. Ο Φουκώ πέθανε από AIDS στις 25 Ιουνίου 1984, πριν κλείσει τα 58. Νόμιζε ότι είχε βάλει τέλος στη φιλοσοφία. Αλλά η σκέψη ξέρει πώς να ξεκινά από την αρχή, λατρεύει να ξεκινά από το μηδέν ή να επανασυνδέεται με ό,τι άλλοι προσπάθησαν να σβήσουν. Ο Φουκώ παραμένει έτσι το σύμπτωμα μιας εποχής και μιας παρακμής· αλλά οι παρακμές δεν αποκλείουν τις αυγές. Και η διακήρυξή του θανάτου της ανθρωπότητας και της σκέψης δεν θα είναι δουλειά ενός φιλοσόφου, αλλά μάλλον ενός αλγορίθμου, μιας συσκευής Τεχνητής Νοημοσύνης, όταν τελικά απελευθερωθεί από τον διαχειριστή και τον πελάτη της, την ίδια την ανθρωπότητα. Στο τέλος, ίσως, τα πράγματα δεν θα χρειάζονται πλέον λέξεις ή υποκείμενα για να ανακοινώσουν το τέλος της ανθρωπότητας. Αν η σκέψη εξαφανιστεί μαζί με την ανθρωπότητα, το μόνο που θα απομείνει τελικά από τον Φουκώ θα είναι το εκκρεμές, αυτό με το οποίο πειραματίστηκε το 1851 ο φυσικός Λεόν Φουκώ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου