Πηγή: Πιερλουίτζι Φάγκαν
Για αρκετές δεκαετίες, η δυτική κοινωνία έχει εισέλθει σε μια φάση μετάβασης που μεταβάλλει ριζικά όλα όσα έχουν εμπνεύσει τον ιστορικό κύκλο της νεωτερικότητας. Όσον αφορά τις μεσοπρόθεσμες τάσεις (δεκαετίες), η δυτική κοινωνία εμφανίζει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
Ως κοινωνίες που έχουν επιτύχει υψηλά επίπεδα ευημερίας, αποκτούν λιγότερα παιδιά, κάτω από το ποσοστό αναπλήρωσης, έτσι με την πάροδο του χρόνου, οι νεκροί υπερτερούν των ζωντανών και ο συνολικός πληθυσμός συρρικνώνεται και γερνάει. Από τότε που αυτό το φαινόμενο, πρωτοφανές στην ανθρώπινη ιστορία, εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη Σκανδιναβία τη δεκαετία του 1970, έχει εξαπλωθεί και ενισχυθεί σε όλη τη Δύση και τώρα επηρεάζει την Κίνα και πολλά άλλα κράτη διαφορετικών πολιτισμών.
Επίσης, ξεκινώντας από τις δυτικές κοινωνίες, η μέση γήρανση του πληθυσμού έχει αυξηθεί.
Αυτό έχει τουλάχιστον τρεις συνέπειες: α) αυξημένη ανάγκη για γενική περίθαλψη (υγειονομική περίθαλψη, γενική βοήθεια, γηροκομεία, συντάξεις), η οποία απαιτεί δημόσιες δαπάνες· β) μειωμένη παραγωγικότητα και εργατικό δυναμικό, ειδικά για υλικές θέσεις εργασίας χαμηλής προστιθέμενης αξίας· γ) απώλεια κοινωνικής και πνευματικής ενέργειας από τη συμβολή των νέων, ιστορικά των πιο αντισυμβατικών ατόμων ικανών να εκφράσουν αγανάκτηση για το παρόν και να απαιτήσουν δυναμικά ένα διαφορετικό μέλλον.
Λόγω της γεωϊστορίας, ή του συνδυασμού της επίδρασης της γεωγραφίας και της ιστορίας, η Δυτική Ευρώπη λειτουργεί ως πόλος έλξης για τον νεαρό αφρικανικό πολιτισμό, ο οποίος, αντίθετα, βιώνει μια πληθυσμιακή άνθηση. Όχι μόνο οι πρώτοι είναι οι πλουσιότεροι και οι δεύτεροι οι φτωχότεροι, αλλά οι πρώτοι βιώνουν επίσης δημογραφική μείωση και οι δεύτεροι δημογραφική αύξηση. Οι πρώτοι έχουν μέσο όρο ηλικίας περίπου 45 ετών και είναι οι γηραιότεροι, ενώ οι δεύτεροι είναι 19 ετών, οι νεότεροι.
Η Ευρώπη είχε τριπλάσιο πληθυσμό από την Αφρική στις αρχές του εικοστού αιώνα, όταν τους αποίκισε. Σήμερα ο ίδιος είναι λιγότερος από το ένα τρίτο, αλλά μέχρι το 2050 θα είναι λιγότερος από το ένα πέμπτο. Η Δυτική Ευρώπη λειτουργεί επίσης ως πόλος έλξης για την Ανατολική Ευρώπη (η μεγαλύτερη μη αυτόχθονη κοινότητα στην Ιταλία είναι η ρουμανική). Οι Ηνωμένες Πολιτείες λειτουργούν επίσης ως πόλος έλξης για τους πληθυσμούς της Κεντρικής Αμερικής και εν μέρει της Ασίας και το Ηνωμένο Βασίλειο για τις πρώην αποικίες του.
Σε επίπεδο παραγωγής, η Δυτική οικονομία παρουσιάζει προοδευτική μείωση σε ανάπτυξη εδώ και τουλάχιστον πενήντα χρόνια. Τα πράγματα έχουν γίνει ακόμη χειρότερα από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν μια «παγκοσμιοποίηση» αρχικά θεωρητικοποιήθηκε και στη συνέχεια εφαρμόστηκε χωρίς καμία γεωοικονομική κατανόηση. Αντίθετα, η χρηματοπιστωτική οικονομία, ιστορικά η εσωτερική λειτουργία της χρηματοδότησης της εθνικής παραγωγής, έχει γίνει αυτόνομη, καθιστώντας την χρηματοδότηση της παγκόσμιας αγοράς. Αυτό έχει οδηγήσει σε πρωτοφανή επίπεδα ανισότητας εισοδήματος και πλούτου μεταξύ εκείνων που εργάζονται και εκείνων που χειραγωγούν το χρήμα, δημιουργώντας μια νέα μορφή αριστοκρατίας που με την πάροδο του χρόνου έχει καταλάβει την πολιτική εξουσία, μετατρέποντας την σε κάτι μεταξύ ολιγαρχίας και πλουτοκρατίας. Αυτή η μορφή εξουσίας είναι ιδιαίτερα ισχυρή και αντίθετη σε οποιαδήποτε συστημική αλλαγή.
Ωστόσο, ακόμη και η πιο οξεία κριτική κατανόηση της παγκοσμιοποίησης και της χρηματιστικοποίησης έχει υποτιμήσει μια ιστορική διαδικασία. Μετά από δύο αιώνες παραγωγικής νεωτερικότητας, οι Δυτικές κοινωνίες έχουν πολύ, πολύ λιγότερη ζήτηση για κατοχή και κατανάλωση. Δεν είναι τυχαίο ότι η δεκαετία του 1950 εγκαινίασε την εποχή της προγραμματισμένης απαξίωσης, της εμμονικής διαφήμισης και των καταναλωτικών τάσεων. Η προσφορά απλώς ξεπέρασε τη ζήτηση και σήμερα το χάσμα έχει διευρυνθεί ακόμη περισσότερο. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα με την εισαγωγή της τεχνολογίας των πληροφοριών, η οποία ως επί το πλείστον δεν παράγει τίποτα οντολογικά νέο, αλλά αντικαθιστά το παλιό, μη νέο, άυλο υλικό, καταστρέφοντας την ανθρώπινη εργασία και κατανομή.
Έτσι, οι κοινωνίες συρρικνώνονται και γερνούν, ενώ το οικονομικό σύστημα δεν διατάζει πλέον αλλά διαταράσσει. Όλα αυτά συμβαίνουν σε ένα πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από τουλάχιστον δύο άλλες ισχυρές ιστορικές μετατοπίσεις.
Από τη μία πλευρά, οι περιβαλλοντικές και κλιματικές συνθήκες έχουν διαταραχθεί. Η μετάβαση από έναν πληθυσμό 2,5 δισεκατομμυρίων, εκ των οποίων μόνο το 5% άκμασε στους έντονους κύκλους της σύγχρονης οικονομίας της δεκαετίας του 1950, στα σημερινά 8,3 δισεκατομμύρια, όπου τουλάχιστον το 60% είναι παγιδευμένο σε αυτή τη μηχανή παραγωγής-εργασίας-εισοδήματος-κατανάλωσης, έχει σαφώς ισχυρό και συγκεντρωμένο αντίκτυπο με την πάροδο του χρόνου στο φυσικό περιβάλλον από το οποίο εξαρτάται κάθε μορφή ζωής.
Από την άλλη πλευρά, είναι εξίσου προφανές ότι ένας πολιτισμός που έχει περάσει από το 33% του κόσμου στις αρχές του εικοστού αιώνα στο σημερινό 16%, το οποίο θα γίνει περίπου 11% μέχρι το 2050 - μια δημογραφική συρρίκνωση που φέρνει μαζί της συρρίκνωση του οικονομικού βάρους και της σχετικής ισχύος - ανησυχεί από το γεγονός ότι δεν κυριαρχεί πλέον στον κόσμο και ότι μεγάλο μέρος του κόσμου τον αγνοεί και τείνει προς τις δικές του οδούς αυτόνομης και συχνά ανταγωνιστικής ανάπτυξης.
Από αυτή την ελάχιστα σκιαγραφημένη περιγραφή, βασισμένη σε αντικειμενικά δεδομένα (αριθμός-βάρος-μέτρο, ή η πρώτη ουσία της σύγχρονης λογικής), ακολουθεί η τρομακτική παρακμή της πολιτικής λειτουργίας και της φαινομενικής «δημοκρατίας» που είχε επιχειρηθεί να εγκαθιδρυθεί ως κυβέρνηση κοινοτήτων στη γεμάτη ελπίδα δεκαετία του 1950. Παράλληλα με αυτό, μια αργή και αδυσώπητη πολυδιάστατη πολιτιστική παρακμή.
Η ποσοτικοποίηση του πολιτισμού είναι αδύνατη, απαιτώντας πολλή ποιοτική περιγραφή. Ωστόσο, ο πολιτιστικός πλούτος, τόσο ο υψηλός όσο και ο χαμηλός, των τριών μεταπολεμικών δεκαετιών (1945-1975), σε σύγκριση με αυτόν των τελευταίων τριάντα ετών, σε όλη την Ευρώπη και την Αγγλόσφαιρα, αναμφίβολα σηματοδοτεί ένα σημαντικά αρνητικό ισοζύγιο.
Όλα αυτά, εν ολίγοις, σκιαγραφούν μια κατάσταση γνωστή στα ιστορικά αρχεία των πολιτισμών: την παρακμή. Το τέλος ενός κύκλου που δεν μπορεί να διορθωθεί με μερικές τελευταίες πινελιές πρέπει να αγκαλιαστεί (είναι πολύ ισχυρότερος από τη δύναμη της θέλησής μας) και η παρόρμηση να χρησιμοποιήσουμε βία ενάντια στη λογική του κόσμου πρέπει να περιοριστεί, καθώς αυτό θα μετέτρεπε μια παρακμή σε μια τραγωδία ανεξέλεγκτων διαστάσεων. Αυτό πρέπει να ακολουθηθεί από μια προσπάθεια ανάλυσης και σχεδιασμού ενός μέλλοντος προσαρμοσμένου στις δεδομένες συνθήκες.
Πολλά μπορούν να γίνουν σχετικά με τα σύνθετα ζητήματα που οργανώνουν έναν τρόπο ύπαρξης στον κόσμο. Αλλά για να τα εντοπίσουμε καλύτερα, να τα προτείνουμε, να σχηματίσουμε κρίσιμες μάζες (ένας όρος που προέρχεται από τη φυσική όπου το «κριτικό» δεν σημαίνει ότι «κριτικάρουν» αλλά ότι έχουν επαρκή μάζα για να επιφέρουν αλλαγές στην κατάσταση) και να προσπαθήσουμε να τις εφαρμόσουμε, μέσω δοκιμών και σφαλμάτων, πρέπει να κατακλύσουμε με πολιτιστική πρόοδο την άμορφη και συγκεχυμένη κοινωνική μάζα που συνθλίβεται από αυτές τις τάσεις, οι οποίες όλες εκφορτώνονται στα πιο καθυστερημένα τμήματα των διαφόρων πληθυσμών.
Ο δυτικός πολιτισμός έχει μόνο μία ευκαιρία να εξασφαλίσει στον εαυτό του περαιτέρω αιώνες θετικής ζωής, να μεταμορφωθεί σε μια κοινωνία της γνώσης ικανή να αλλάζει και να τροποποιεί συνεχώς το πλαίσιό της, προοδευτικά και όχι κατά διαστήματα, με μια μικρότερη (πολύ λιγότερο άνιση) κοινωνία, πιο ολοκληρωμένη και με πολλαπλότητα κοινής γνώσης.
Αυτό θα απαιτήσει πολλά πράγματα, αλλά δεδομένου ότι απαιτείται λιγότερη εργασία —λιγότερη εργασία αφού τόσα πολλά παράγονται τώρα από άλλους καλύτερα από ό,τι θα παράγουμε ποτέ εμείς— λιγότερη εργασία αφού θα αντικατασταθούμε από μηχανές με τις δικές τους μορφές λειτουργικότητας (λανθασμένα ονομαζόμενες «νοημοσύνη»), λιγότερη παραγωγή που επηρεάζει το περιβάλλον και το κλίμα, και δεδομένου ότι η προϋπόθεση για τη γνώση είναι να έχουμε χρόνο να επενδύσουμε στη διαδικασία, το λογικό συμπέρασμα είναι μόνο ένα: να μειώσουμε προοδευτικά την εργάσιμη ημέρα, υποστηρίζοντας παράλληλα τη ζωή με άλλους τρόπους.
Από τη σύγχρονη ουσία της γνώσης για παραγωγή έως την ουσία της νέας ιστορικής φάσης στην οποία η εργασία θα είναι απλώς ένα απαραίτητο υπόλειμμα μιας νέας κοινωνικής σύμβασης βασισμένης στην καλά κατανεμημένη γνώση που είναι απαραίτητη για μια κοινωνία που προσαρμόζεται σε έναν νέο κόσμο.
Ένας τόσο σύνθετος πολιτισμός δεν μπορεί να προσαρμοστεί στον νέο κόσμο χωρίς μια πολύ πιο ευρεία κατανόηση των αιτιών των φαινομένων, της σύνθετης αλληλοσύνδεσης τους και των πιθανών παρεμβάσεων που εξετάζονται προσεκτικά στις αλυσίδες των συνεπειών. Δεν υπάρχει τίποτα απλό ή άμεσο στην σύνθετη διαδικασία που απαιτείται για την αναδιατύπωση ολόκληρης της δυτικής στάσης, και χωρίς μια ευρεία και συνειδητή βάση των ζητημάτων που διακυβεύονται, χωρίς μια κατανεμημένη ικανότητα να προτείνει αλλαγές και να απορροφά τις αντιφάσεις των διαδικασιών, ο πολιτισμός θα μπορούσε να λάβει καταστροφικές μορφές ενέλιξης.
Το πρόβλημα είναι η εκτεταμένη μαζική άγνοια των βαθιών προβλημάτων και η μη τομεακή αλληλοσύνδεση τους. Η δημιουργία των συνθηκών και των διαδικασιών για τη διάδοση της γνώσης είναι ο μόνος τρόπος για να κυβερνηθεί το παρόν και να οικοδομηθεί ένα μέλλον, προσαρμοζόμενος σε μια πραγματικότητα που υφίσταται βαθύ μετασχηματισμό.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου