Ο π. Ιωάννης Ρωμανίδης υποστηρίζει ρητά ότι οι Πατέρες «καταργούν» τον αριστοτελικό νόμο της αντιφάσεως όταν θεολογούν. Μάλιστα, δεν περιορίζεται στην άποψη ότι ο Θεός υπερβαίνει τις ανθρώπινες έννοιες, αλλά διατυπώνει την ισχυρότερη θέση ότι οι κανόνες της λογικής δεν ισχύουν για τον Θεό.
Βρήκα δύο ιδιαίτερα σαφή χωρία στην Πατερική Θεολογία, τα οποία αξίζει να εξεταστούν κατά λέξη.
1. «Οι Πατέρες καταργούν τον νόμο των αντιθέσεων του Αριστοτέλους»
Πηγή: Ιωάννης Ρωμανίδης, Πατερική Θεολογία, εκδ. Παρακαταθήκη, 2004, κεφάλαιο «Περί ορολογίας, ως και περί των ρητών και των νοημάτων στην Θεολογία», σ. 82–88.
Ο Ρωμανίδης γράφει:
«Διότι καταργούν οι Πατέρες τον νόμο των αντιθέσεων του Αριστοτέλους, όταν μιλάνε για τον Θεόν και αποδίδουν εις τον Θεόν αντιθέσεις».;;;
Και αμέσως συνεχίζει:
«Αυτό σημαίνει ότι οι Πατέρες δεν δέχονται τους κανόνες της λογικής, όταν ασχολούνται με θεολογικά θέματα».
Έπειτα προχωρεί ακόμη περισσότερο:
«Για τον Θεό δεν ισχύουν κανόνες της λογικής ή της φιλοσοφίας. Κανένα φιλοσοφικό σύστημα δεν μπορεί να εφαρμοσθή στον Θεόν, καθώς και κανένα σύστημα λογικής».
Πρόκειται για αυθεντικές διατυπώσεις από τις δημοσιευμένες παραδόσεις του Ρωμανίδη, όχι για συμπέρασμα κάποιου σχολιαστή.
Ποιο παράδειγμα χρησιμοποιεί;
Στην ίδια ενότητα εξηγεί ότι οι Πατέρες αποδίδουν στον Θεό ένα όνομα και συγχρόνως το αναιρούν. Για παράδειγμα, λένε ότι ο Θεός είναι φως και επίσης σκότος ή γνόφος.
Ο ίδιος διευκρινίζει ότι ο δεύτερος χαρακτηρισμός δεν σημαίνει στέρηση του φωτός, αλλά υπέρβασή του.
Συνεπώς, το επιχείρημά του είναι ότι οι ανθρώπινες κατηγορίες δεν μπορούν να περικλείσουν την άκτιστη πραγματικότητα. Οι αντίθετοι χαρακτηρισμοί χρησιμοποιούνται για να φανερώσουν ακριβώς την ανεπάρκεια των ανθρώπινων εννοιών.
Αυτό όμως δημιουργεί ένα φιλοσοφικό πρόβλημα: η υπέρβαση μιας έννοιας δεν συνεπάγεται αυτομάτως την κατάργηση της αρχής της μη αντιφάσεως. Θα επανέλθω σε αυτή τη διάκριση.
2. «Οι Πατέρες υπερβαίνουν την αρχή της μη αντιφάσεως»
Πηγή: Πατερική Θεολογία, κεφ. 19, «Τι είναι η εμπειρία της θεώσεως», αρχίζει στη σ. 73 της εκδόσεως 2004.
Ο Ρωμανίδης εξετάζει την αριστοτελική έννοια του ακίνητου κινούντος και τη διδασκαλία του Διονυσίου Αρεοπαγίτη.
Γράφει:
«οι Πατέρες δεν φιλοσοφούν, εφ’ όσον υπερβαίνουν την αρχή της μη αντιφάσεως».
Και εξηγεί ότι η δυνατότητα να χαρακτηρίζουμε τον Θεό ταυτόχρονα ακίνητο και κινούμενο δείχνει τα όρια των ανθρώπινων κατηγορημάτων.
Το θεμέλιο αυτής της θέσεως, λέει, είναι η εμπειρία της θεώσεως, κατά την οποία τα ανθρώπινα νοήματα περί Θεού παύουν να λειτουργούν ως μέσα παραστάσεως της θείας πραγματικότητας.
agiooros.org
+1
Πρωτογενές κείμενο: Πατερική Θεολογία, κεφ. 19.
3. «Στην Πατερική Θεολογία καταργείται αυτός ο νόμος»
Πηγή: Πατερική Θεολογία, κεφ. 35, «Ποιος είναι ο Θεός και ποιος είναι ο άνθρωπος», αρχίζει στη σ. 138.
Εδώ η θέση είναι ακόμη σαφέστερη:
«Οι Πατέρες όμως δεν ακολουθούν τον νόμο αυτόν του Αριστοτέλους προκειμένου να θεολογήσουν».
Και αμέσως:
«Δηλαδή στην Πατερική Θεολογία καταργείται αυτός ο νόμος».
Στη συνέχεια εξηγεί ότι η κατάργηση αυτή οφείλεται στην απόλυτη ανομοιότητα κτιστού και ακτίστου.
Το επιχείρημά του έχει την εξής δομή: οι λογικές κατηγορίες σχηματίζονται από την εμπειρία των κτισμάτων· μεταξύ κτιστού και ακτίστου δεν υπάρχει αντιστοιχία που να επιτρέπει την εφαρμογή τους· συνεπώς, οι λογικοί νόμοι των κτιστών δεν μπορούν να αποτελούν δεσμευτικούς κανόνες περιγραφής της άκτιστης θείας πραγματικότητας.[ Η Θ. ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΣ ΑΠΟΚΛΥΠΤΕΤΑΙ ΣΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΣΤΟΥΝ ΛΟΓΟΥΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΖΩΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ.]
agiooros.org
Πρωτογενές κείμενο: Πατερική Θεολογία, κεφ. 35.
Επομένως, η απόδοση στον Ρωμανίδη της θέσεως ότι «ο νόμος της μη αντιφάσεως καταργείται στη θεολογία» είναι τεκμηριωμένη. Δεν πρόκειται για ερμηνευτική υπερβολή.
4. «Μερίζεται αμερίστως»: η περίπτωση των θείων ενεργειών
Πηγή: Πατερική Θεολογία, κεφ. 41, «Διάκρισις μεταξύ ουσίας και ενεργείας του Θεού», σ. 161–162.
Ο Ρωμανίδης αναφέρεται στην πατερική διατύπωση ότι η μία και απλή θεία ενέργεια μερίζεται αμερίστως στα δημιουργήματα.
Παρατηρεί ότι από την οπτική του αριστοτελικού νόμου των αντιθέσεων κάτι τέτοιο φαίνεται παράλογο: πώς μπορεί μια ενέργεια να διαμοιράζεται, χωρίς να διαιρείται σε τμήματα;
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι πράγματι η μία θεία ενέργεια μερίζεται αμερίστως, επειδή είναι ολόκληρη παρούσα στα πολλά, χωρίς να τεμαχίζεται ή να μειώνεται. Επικαλείται σχετικά τον Γρηγόριο Θεολόγο, τον Ιωάννη Δαμασκηνό και τον Γρηγόριο Παλαμά.[ΛΕΓΕΤΑΙ ΟΤΙ ΟΙ ΚΟΙΝΕΣ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΟΥΣΙΑ. ΑΛΛΑ ΟΥΣΙΩΝΟΥΝ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΟΥΝ ΚΑΙ ΑΥΞΑΝΟΥΝ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ.]
oodegr.com
Διαβάστε ολόκληρο το κεφάλαιο 41
Εδώ πρέπει να προσέξουμε μια βασική διάκριση. Το ότι το «μερίζεται αμερίστως» φαίνεται αντιφατικό δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι αποτελεί πραγματική λογική αντίφαση. Αν το «μερίζεται» σημαίνει μετοχή πολλών στην ίδια ενέργεια και το «αμερίστως» σημαίνει ότι η ενέργεια δεν τεμαχίζεται, τότε οι δύο όροι αναφέρονται σε διαφορετικά γνωρίσματα.
Αυτή είναι μια δυνατή φιλοσοφική ερμηνεία του πατερικού χωρίου, διαφορετική από την έμφαση του Ρωμανίδη στην υπέρβαση της αριστοτελικής λογικής.
5. Η υπέρβαση του νόμου ισχύει και για τις άκτιστες ενέργειες
Πηγή: Πατερική Θεολογία, κεφ. 44, «Περί του μυστηρίου της Αγίας Τριάδος», σ. 166–170.
Αυτή είναι μια εξαιρετικά σημαντική διευκρίνιση, η οποία συχνά παραλείπεται.
Ο Ρωμανίδης υποστηρίζει ότι η υπέρβαση του νόμου των αντιθέσεων δεν αφορά αποκλειστικά την ακατάληπτη θεία ουσία. Αφορά επίσης την άκτιστη ενέργεια του Θεού.[ΑΡΑ ΔΕΝ ΟΥΣΙΩΝΕΙ]
Επικαλείται τις πατερικές εκφράσεις περί Θεού ως φωτός και γνόφου, λόγου, αλόγου και υπερλόγου.
Επομένως, η αποφατική θεολογία εφαρμόζεται, κατά τον ίδιο, όχι μόνο στη θεία ουσία αλλά και στις ενέργειες, διότι καμία κτιστή μορφή ενέργειας δεν μπορεί να αποτελέσει επαρκές ανάλογο της άκτιστης ενέργειας.
oodegr.com
Διαβάστε ολόκληρο το κεφάλαιο 44
Η θέση είναι σημαντική για τη σχέση του Ρωμανίδη με τον Παλαμά: δεν αρκεί η διάκριση ουσίας και ενεργειών για να ισχυριστούμε ότι οι ανθρώπινες λογικές κατηγορίες εφαρμόζονται πλήρως τουλάχιστον στις ενέργειες.
Ο Ρωμανίδης απορρίπτει και αυτή τη δυνατότητα.
6. Τι ακριβώς σημαίνει φιλοσοφικά αυτή η κατάργηση;
Εδώ χρειάζεται μια κρίσιμη διάκριση μεταξύ του τι διακηρύσσει ο Ρωμανίδης και του τι αποδεικνύουν τα επιχειρήματά του.
Η αρχή της μη αντιφάσεως, όπως διατυπώνεται στον Αριστοτέλη (Μετὰ τὰ Φυσικά Γ΄ 3, 1005b19–20), απαγορεύει να αποδίδεται και να μην αποδίδεται το ίδιο γνώρισμα στο ίδιο υποκείμενο, συγχρόνως και κατά την ίδια άποψη.
Δεν απαγορεύει, όμως, να αποδίδονται σε ένα υποκείμενο διαφορετικά γνωρίσματα υπό διαφορετικές απόψεις.
Stanford Encyclopedia of Philosophy
Ας εφαρμόσουμε τη διάκριση στα παραδείγματα του Ρωμανίδη.
Διατύπωση του Ρωμανίδη
Φιλοσοφικό ερώτημα
Ο Θεός είναι φως και γνόφος[ΤΟ ΘΑΒΩΡ]
Πρόκειται για κυριολεκτική αντίφαση ή για δύο διαφορετικούς συμβολικούς χαρακτηρισμούς;
Ο Θεός είναι ακίνητος και κινούμενος
Η ακινησία και η κίνηση αποδίδονται με την ίδια ακριβώς σημασία;
Η θεία ενέργεια μερίζεται αμερίστως
Το «μερίζεται» σημαίνει διαμοιρασμό της μετοχής ή κατάτμηση της ίδιας της ενέργειας;
Ο Θεός είναι γνωστός και άγνωστος
Γνωστός κατά τις ενέργειες και άγνωστος κατά την ουσία ή και τα δύο κατά την ίδια άποψη;
Εάν οι αντίθετες διατυπώσεις αφορούν διαφορετικές απόψεις ή διαφορετικές σημασίες, ο νόμος της μη αντιφάσεως δεν παραβιάζεται.
Επομένως, η αποφατική θεολογία θα μπορούσε να ερμηνευθεί χωρίς να καταργηθεί η αριστοτελική αρχή.
Αυτό ακριβώς είναι το σημείο που δημιουργεί δυσκολία στην επιχειρηματολογία του Ρωμανίδη.
Το κρίσιμο λογικό άλμα
Η συλλογιστική του μπορεί να ανασυντεθεί ως εξής:
Οι ανθρώπινες λογικές κατηγορίες σχηματίζονται από τη γνώση των κτισμάτων.
Η άκτιστη πραγματικότητα δεν ομοιάζει προς τα κτίσματα.
Επομένως, οι ανθρώπινες λογικές κατηγορίες δεν μπορούν να περιγράψουν επαρκώς τον Θεό.
Επομένως, ούτε ο νόμος της μη αντιφάσεως ισχύει για τον Θεό.
Τα τρία πρώτα βήματα συγκροτούν ένα αποφατικό γνωσιολογικό επιχείρημα.
Το τέταρτο, όμως, δεν προκύπτει αναγκαστικά από τα προηγούμενα.
Ο νόμος της μη αντιφάσεως δεν είναι ένα εμπειρικό χαρακτηριστικό ορισμένων κτιστών αντικειμένων, όπως το βάρος, το χρώμα ή η κίνηση. Είναι μια θεμελιώδης αρχή της λογικής και της νοηματικής συγκρότησης των προτάσεων.
Γι' αυτό δεν αρκεί η διαπίστωση ότι ο Θεός δεν είναι ένα κτιστό αντικείμενο για να αποδειχθεί ότι μπορεί να είναι αληθής μια πρόταση και συγχρόνως η άρνησή της με την ίδια σημασία.
Εδώ θα έπρεπε να δοθεί μια πρόσθετη φιλοσοφική επιχειρηματολογία, την οποία δεν βρίσκουμε διατυπωμένη με τη μορφή αυστηρής λογικής αποδείξεως στα συγκεκριμένα κεφάλαια του Ρωμανίδη.[ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟΦΥΣΙΤΗΣ ΕΚ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΩΣ.]
7. Συγκεντρωτικά οι πρωτογενείς αναφορές
Όλα τα ακόλουθα ανήκουν στο ίδιο έργο:
Ιωάννης Σ. Ρωμανίδης, Πατερική Θεολογία, εκδ. Παρακαταθήκη, 2004. Πρόκειται για επιμελημένη έκδοση προφορικών πανεπιστημιακών παραδόσεων. Οι σελίδες παραπέμπουν στην έντυπη έκδοση· οι διαδικτυακές αναρτήσεις έχουν διαφορετική σελιδοποίηση.
Κεφάλαιο
Σελίδες έντυπης έκδοσης
Περιεχόμενο
19. Τι είναι η εμπειρία της θεώσεως
73–80
Υπέρβαση της αρχής της μη αντιφάσεως
21. Περί ορολογίας και νοημάτων
82–88
Κατάργηση του νόμου των αντιθέσεων
35. Ποιος είναι ο Θεός και ποιος είναι ο άνθρωπος
138–148
Αντιπαράθεση πατερικής θεολογίας και αριστοτελικής λογικής
41. Διάκρισις ουσίας και ενεργείας
161–162
Η θεία ενέργεια «μερίζεται αμερίστως»
44. Περί του μυστηρίου της Αγίας Τριάδος
166–170
Υπέρβαση του νόμου και στη θεία ενέργεια
Συμπέρασμα
Από τα παραπάνω προκύπτουν δύο διαπιστώσεις που πρέπει να διατηρήσουμε χωριστές.
Πρώτον, ο Ρωμανίδης πράγματι υποστηρίζει την κατάργηση ή υπέρβαση της αρχής της μη αντιφάσεως στην πατερική θεολογία. Δεν περιορίζεται απλώς στον ισχυρισμό ότι οι ανθρώπινες έννοιες είναι ανεπαρκείς. Η διατύπωσή του είναι ρητή και επαναλαμβανόμενη.
Δεύτερον, τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί δεν αποδεικνύουν αναγκαστικά την ύπαρξη πραγματικών αντιφάσεων στον Θεό. Μπορούν να ερμηνευθούν ως διατυπώσεις που υπερβαίνουν τις ανθρώπινες έννοιες, χωρίς να καταργούν τη λογική αρχή.
Αυτό δημιουργεί ένα ουσιαστικό πρόβλημα στη σχέση της σκέψης του με τον Γρηγόριο Παλαμά.
ΜΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΕΝΑΝ ΥΠΕΡΤΙΜΗΜΕΝΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΥΨΩΣΑΜΕ ΣΤΟ ΚΥΡΟΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΑΓΝΟΩΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΟΜΩΣ. ΤΟΥΣ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΗΣΑΜΕ ΜΕ ΑΓΡΑΜΜΑΤΟΥΣ ΚΑΙ ΑΜΟΡΦΩΤΟΥΣ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου