Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (68)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 2 Οκτωβρίου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ι΄

Η ΞΑΝΘΙΠΠΗ ΩΣ «ΕΤΕΡΑ ΟΨΙΣ» ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ

Η ΣΥΖΥΓΟΣ ΤΟΥ ΗΡΩΟΣ ΤΗΣ «ΑΜΦΙΣΘΕΝΟΥΣ ΕΙΡΩΝΕΙΑΣ» ΚΑΙ Η ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ

 Ἡ εἰκόνα τῆς Ξανθίππης κατὰ τοὺς συγγραφεῖς τῆς ἑλληνιστικῆς ἐποχῆς καὶ κατὰ τὴν περίοδο τῆς Ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας

....Ἡ προσωπικότητα τοῦ Ἀντισθένη, ὁ ὁποῖος παρεμβαίνει στὴ συζήτηση, δικαιολογεῖ χωρὶς ἀμφιβολία τὴν ἀκρότητα τῆς κρίσεως γιὰ τὴν Ξανθίππη, ἐφ’ ὅσον εἶναι γνωστὸς γιὰ τὸν μισογυνισμό του. Οἱ κυνικοὶ φιλόσοφοι διακρίνονται γενικῶς γιὰ τὸν μισογυνισμό τους. Ἐν τούτοις, ἡ κρίση τοῦ Ἀντισθένη ἀντιστοιχεῖ στὴν κρίση τοῦ Λαμπροκλῆ καί, ὡς ἐκ τούτου, ἀνταποκρίνεται κάπως στὴν ἀλήθεια.....

Στις πληροφορίες αὗτες βασίσθηκε ἡ μεταγενέστερη παράδοση, ἡ ὁποία σταδιακὰ ἐπιβεβαίωσε τὴν ἄποψη τοῦ Ἀντισθένη, ἐπικαλούμενη ποικίλα παραδείγματα προκειμένου νὰ τὴν σκιαγραφήσει μὲ διάφορους χρωματισμοὺς καὶ νὰ ἐπικυρώσει τὸν χαρακτῆρα τῆς Ξανθίππης.

Ὁ Αὖλος Γέλλιος γράφει:

«Ἡ Ξανθίππη, ἡ σύζυγος τοῦ φιλοσόφου Σωκράτη, λέγεται πὼς εἶχε δύστροπο καὶ σκληρὸ χαρακτῆρα, πὼς ἀγαποῦσε τὶς φιλονικίες καὶ ξεχείλιζε ὁλημερίς κι ὁλονυχτίς ἀπὸ ὀργὴ καὶ χολή»²⁶.

Ὁ Διογένης Λαέρτιος συνέλεξε τὰ σπουδαιότερα στιγμιότυπα μεταξύ Σωκράτους καὶ Ξανθίππης, τὰ ὁποῖα πλέον ἔχουν καταστεῖ παροιμιώδη:

«Γιὰ τὴν Ξανθίππη ποὺ κάποια φορά τὸν ἔβρισε καὶ μετὰ τοῦ πέταξε νερό, εἶπε: “Δὲν τὸ ἔλεγα πὼς ἡ Ξανθίππη μετὰ τὶς βροντὲς θὰ προκαλέσει καὶ βροχή;” Στὸν Ἀλκιβιάδη ποὺ εἶπε πὼς ἡ Ξανθίππη εἶναι ἀνυπόφορη ὅταν βρίζει, ἀπάντησε: “Τὸ ἔχω συνηθίσει σὰν νὰ ἀκούω συνέχεια τροχαλίες. Ἐσὺ ἀνέχεσαι τὴ φασαρία ποὺ κάνουν οἱ χῆνες;” “Ναί, ἀλλὰ μοῦ γεννοῦν αὐγὰ καὶ πουλάκια”. “Καὶ μένα ἡ Ξανθίππη μοῦ γεννᾷ παιδιά”. Ὅταν κάποτε στὴν ἀγορὰ τοῦ ἔβγαλε τὸ ροῦχο καὶ οἱ γνωστοὶ τὸν συμβούλευαν νὰ τὴ χτυπήσει, εἶπε: “Μὰ τὸ Δία, γιὰ νὰ γροθοκοπιόμαστε ἐμεῖς καὶ σεῖς νὰ λέτε μπράβο Σωκράτη, μπράβο Ξανθίππη;” Μὲ μιὰ σκληρὴ γυναῖκα ἔλεγε πὼς πρέπει νὰ ζεῖ κάποιος ὅπως οἱ ἱππεῖς μὲ τὰ ἀτίθασα ἄλογα. “Ὅπως ἐκεῖνοι”, ἔλεγε, “ἂν τὰ δαμάσουν, δὲν ἔχουν πρόβλημα μὲ τὰ ὑπόλοιπα, ἔτσι καὶ γὼ ζώντας μὲ τὴν Ξανθίππη θὰ μάθω νὰ συμπεριφέρομαι στοὺς ἄλλους ἀνθρώπους”»²⁷.

Σχετικῶς μὲ τὶς ἀκρότητες τοῦ χαρακτῆρος τῆς Ξανθίππης, ὅπως αὐτὲς ἀναδεικνύονται μέσω διαφόρων πηγῶν, οἱ μελετητὲς ἔχουν ἀπὸ καιρὸ ἐντοπίσει τὶς ἀκόλουθες σημαντικὲς συνιστῶσες:

1. Πρῶτον, ὅπως ἤδη ἐτονίσαμε, σημαντικὸ ρόλο στὴ σχετικὴ ὑπερβολή, μὲ τὴν ὁποία παρουσιάζεται ὁ χαρακτήρας αὐτός διεδραμάτισε ἡ κυνικὴ ἀποστροφὴ πρὸς τὸ γυναικεῖο στοιχεῖο.

2. Δεύτερον, ὁ ρόλος τῆς Ξανθίππης σὲ ὁρισμένα παροιμιώδη στιγμιότυπα φαίνεται νὰ εἶναι ὁ ρόλος μιᾶς δραματουργικῆς ἑτέρας ὄψεως τοῦ Σωκράτους, στόχος τῆς ὁποίας εἶναι ἡ προβολὴ ὁρισμένων ἰδιοτήτων τοῦ φιλοσόφου.

3. Τρίτον, ἐνίοτε ἡ Ξανθίππη χρησιμοποιεῖται γιὰ νὰ ἐμπνεύσει, μὲ καθαρὰ δραματουργικὸ τρόπο, μιὰ γνώμη ἢ μία ἀτάκα ἰδιαιτέρως ἀποτελεσματικὴ στὸν Σωκράτη.

4. Τέταρτον, οἱ Στωικοὶ ἐκμεταλλεύθηκαν τὴ σχέση Σωκράτους καὶ Ξανθίππης, προκειμένου νὰ σκιαγραφήσουν ἀποτελεσματικῶς καὶ μὲ πρακτικὰ παραδείγματα τὴ συμπεριφορὰ ποὺ ὀφείλει νὰ ἔχει ὁ σοφὸς ἄνθρωπος.

Σχετικῶς μὲ τὸ πρῶτο σημεῖο, πολὺ πειστικὴ ἀποδεικνύεται ἡ συμμετοχὴ τοῦ Ἀντισθένη ποὺ εἴδαμε προηγουμένως, καὶ κυρίως ἡ ἀκόλουθη φράση: «Σωκράτης ἐρωτηθεὶς τίνες μεταμέλονται τῶν ἀνθρώπων, εἶπεν “οἱ γήμαντες”» (Ὁ Σωκράτης, ὅταν τὸν ρώτησαν ποιοὶ ἄνθρωποι μετανιώνουν, ἀπάντησε: οἱ ἔγγαμοι)²⁸.

Ὅσον ἀφορᾷ στὸ δεύτερο σημεῖο, παραθέτουμε ἐδῶ ἕνα χαρακτηριστικὸ ἀπόσπασμα:

«Ὅταν κάλεσε γιὰ δεῖπνο κάποιους πλούσιους, ἐπειδὴ ἡ Ξανθίππη ντρεπόταν, τῆς εἶπε: “Μὴ σὲ νοιάζει, ἂν εἶναι συνετοί, θὰ φερθοῦν καλά, ἂν εἶναι κακοί, δὲν θὰ νοιαστοῦμε καθόλου γι’ αὐτούς”. Συνήθιζε νὰ λέει πὼς οἱ ἄλλοι ἄνθρωποι ζοῦνε γιὰ νὰ τρῶνε, ἐνῶ ὁ ἴδιος τρώει γιὰ νὰ ζεῖ»²⁹.

Ἰδοὺ μία μαρτυρία ποὺ ἀφορᾷ στὸ τρίτο σημεῖο:

«Σωκράτης Ἀθηναῖος καταδικασθεὶς ὑπὸ Ἀθηναίων κατακρημνισθῆναι τῆς γυναικὸς Ξανθίππης κλαιούσης καὶ λεγούσης· “Ὦ Σώκρατες, ἀδίκως ἀποθνήσκεις” εἶπε πρὸς αὐτήν· “Σὺ οὖν ἐβούλου με δικαίως ἀποθνήσκειν;”»³⁰.

Τέλος, σὲ ὅ,τι ἀφορᾷ στὸ τέταρτο σημεῖο, δηλαδὴ στὴ συμπεριφορὰ τοῦ Σωκράτους, τὴν ὁποία οἱ Στωικοὶ ὑποδεικνύουν ὡς τὴν ὑποδειγματικὴ συμπεριφορὰ ἑνὸς σοφοῦ ἐνώπιον τῆς θρασύτητας μιᾶς γυναίκας ὅπως ἡ Ξανθίππη, παραθέτουμε δυὸ ἀποσπάσματα τὰ ὁποῖα, κατὰ τὴ γνώμη μας, ἔχουν ἰδιαίτερη σημασία, ἕνα σύντομο, ποὺ ἀνήκει στὸν Σενέκα, καὶ ἕνα ἐκτενέστερο, ποὺ προέρχεται ἀπὸ τὸν Ἐπίκτητο:

«Ἂς ἐπιστρέψουμε τώρα στὰ ὑποδείγματα ἐκεῖνα ἀντοχῆς τὰ ὁποῖα ἐπαινοῦμε — σὲ αὐτὸ τοῦ Σωκράτους, λόγου χάριν, ποὺ δέχθηκε ἀδιαμαρτύρητα τὶς βολὲς ποὺ τοῦ ἀπηύθυναν στὶς κωμωδίες καὶ γέλασε μὲ τὴν καρδιά του ὅταν ἡ γυναίκα του Ξανθίππη τὸν κατέβρεξε μὲ βρώμικο νερό»³¹.

«Αὐτὰ εἶχε κατὰ νοῦ ὁ Σωκράτης κι ἔμεινε στὸ σπίτι του, καὶ ἀνεχόταν τὴν τόσο σκληρὴ γυναίκα καὶ τὸν ἄκαρδο γυό του. Ἀλλά, σκληρή, γιὰ ποιὸ λόγο; Γιὰ νὰ τοῦ πετάει στὸ κεφάλι ὅσο νερὸ ἤθελε ἢ νὰ ποδοπατάει τὸ γλυκό του· καὶ τί μὲ πειράζουν αὐτά, ἂν θεωρῶ πὼς εἶναι ἄσχετα πρὸς ἐμένα; Τέτοια στάση εἶναι δική μου δουλειά, καὶ κανένας τύραννος, κανένας ἄρχοντας δὲν θὰ ἐμποδίσει τὴ θέλησή μου, οὔτε τὸ πλῆθος θὰ ἐμποδίσει τὸ ἕνα ἄτομο οὔτε ὁ ἰσχυρότερος τὸν ἀσθενέστερο, διότι παραχωρήθηκε ἀνεμπόδιστα ἀπὸ τὸν Θεὸ πρὸς τὸν καθένα μας. Οἱ κρίσεις αὐτὲς φέρνουν στὸ σπίτι φιλία· στὴν πόλη ὁμόνοια· στὰ ἔθνη εἰρήνη, κάνουν τὸν ἄνθρωπο εὐγνώμονα πρὸς τὸν Θεό, θαρραλέο σὲ ὅλες τὶς περιστάσεις, σὰν νὰ πρόκειται γιὰ πράγματα ἀλλότρια καὶ χωρὶς καμία ἀξία γι’ αὐτόν»³².

Σημειώσεις

26. ΑΥΛΟΥ ΓΕΛΛΙΟΥ, Ἀττικαὶ Νύκτες, I 17, 1-3 (μετάφραση τοῦ ἐπιμελητῆ).
27. ΔΙΟΓΕΝΟΥΣ ΛΑΕΡΤΙΟΥ, Βίοι Φιλοσόφων, II, 36-37.
28. ΣΤΟΒΑΙΟΥ, Ἀνθολόγιο, 4, 22 b, 59.
29. ΔΙΟΓΕΝΟΥΣ ΛΑΕΡΤΙΟΥ, Βίοι Φιλοσόφων, II, 34.
30. Gnomologium Vaticanum, σ. 743, σημ. 478 = GIANNANTONI, Socrate, σ. 420.
31. L. ANNAEI SENECAE, De constantia sapientis, XVIII, 18.6 (ἡ μετάφραση εἶναι τοῦ ἐπιμελητῆ).
32. ΕΠΙΚΤΗΤΟΥ, Διατριβές, IV 5, 33.