Συνέχεια από Δευτέρα 28. Σεπτεμβρίου 2026
ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ 15
Επαναστάτες χιλιαστές και μυστικοί αναρχικοί του Μεσαίωνα
Του NORMAN COHN,
Του NORMAN COHN,
Εκδόσεις PIMLICO
4. Οι Άγιοι εναντίον των στρατιών του Αντιχρίστου
4. Οι Άγιοι εναντίον των στρατιών του Αντιχρίστου
Σωτήρες στις Έσχατες Ημέρες
5 Στον απόηχο των Σταυροφοριών
Ο ψευδο-Βαλδουίνος και ο «Δάσκαλος της Ουγγαρίας»
Το γιγάντιο εγχείρημα των Σταυροφοριών εξακολούθησε για πολύ καιρό να αποτελεί το υπόβαθρο λαϊκών μεσσιανικών κινημάτων. Στις επίσημες Σταυροφορίες, η κοσμική πολιτική αποκτούσε ολοένα μεγαλύτερη βαρύτητα. Ήδη στην Τρίτη Σταυροφορία, που ξεκίνησε το 1189, εκδηλώθηκαν ανοιχτά τα πολιτικά συμφέροντα των κοσμικών κρατών —της Αυτοκρατορίας, της Γαλλίας και της Αγγλίας. Και η Τέταρτη Σταυροφορία, στις αρχές του δέκατου τρίτου αιώνα, κατέληξε να είναι ένας καθαρά κοσμικός πόλεμος, διεξαγόμενος για καθαρά πολιτικούς σκοπούς: μια εκστρατεία στην οποία η εμπορική φιλοδοξία της Βενετίας συνδυάστηκε με τις εδαφικές φιλοδοξίες Γάλλων και Γερμανών ηγεμόνων, οδηγώντας στην κατάληψη της Κωνσταντινούπολης και στην υποταγή και διανομή της Ανατολικής Αυτοκρατορίας. Σε μια τέτοια Σταυροφορία δεν υπήρχε πια θέση για τους pauperes, τους φτωχούς· δεν ήταν επιθυμητοί, ούτε θα ενδιαφέρονταν οι ίδιοι να συμμετάσχουν. Δεν είχαν όμως εγκαταλείψει το παλιό ιδανικό της απελευθέρωσης και υπεράσπισης της Αγίας Πόλης, ούτε τις παλιές εσχατολογικές ελπίδες. Αντίθετα, τώρα που οι βαρόνοι είχαν παραδοθεί ολοκληρωτικά στην κοσμικότητα, οι φτωχοί ήταν ακόμη πιο πεπεισμένοι ότι αυτοί, και μόνον αυτοί, ήταν τα αληθινά όργανα του θελήματος του Θεού, οι αληθινοί θεματοφύλακες της εσχατολογικής αποστολής.
Το 1198 φαίνεται ότι εμφανίστηκε για πρώτη φορά ένας propheta, ένας προφήτης που καλούσε τους φτωχούς σε μια Σταυροφορία η οποία θα ανήκε αποκλειστικά σε αυτούς. Ο Fulk του Neuilly ήταν ένας χαρακτηριστικός ασκητής θαυματουργός, που όφειλε μεγάλο μέρος της τεράστιας λαϊκής του απήχησης στην υποτιθέμενη ικανότητά του να θεραπεύει τυφλούς και άλαλους. Και αυτό που φαίνεται ότι οραματιζόταν δεν ήταν τίποτε λιγότερο από έναν ανεξάρτητο στρατό, ο οποίος θα επέμενε με την ίδια αυστηρότητα στη φτώχεια τού όπως, λεγόταν, επέμενε και η ορδή του King Tafur. Τα πλήθη που κινητοποίησε ο Fulk χάθηκαν με άθλιο τρόπο στις ακτές της Ισπανίας· μέσα σε λίγα χρόνια, όμως, τα διαδέχθηκαν οι Σταυροφορίες των Παιδιών. Το 1212 στρατιές παιδιών ξεκίνησαν για να ανακαταλάβουν την Αγία Πόλη: η μία από τη Γαλλία και η άλλη, πολύ μεγαλύτερη, από την κοιλάδα του Ρήνου. Επικεφαλής καθεμιάς βρισκόταν ένας νέος που πίστευε ότι τον είχε επιλέξει ο Θεός και τον οποίο οι ακόλουθοί του θεωρούσαν θαυματουργό άγιο. Αυτά τα χιλιάδες παιδιά δεν μπορούσαν να συγκρατηθούν ούτε με παρακλήσεις ούτε με τη βία· η πίστη τους ήταν τέτοια, ώστε ήταν πεπεισμένα ότι η Μεσόγειος θα στέρευε μπροστά τους, όπως είχε στερέψει η Ερυθρά Θάλασσα μπροστά στους Ισραηλίτες. Και αυτές οι Σταυροφορίες κατέληξαν καταστροφικά: σχεδόν όλα τα παιδιά είτε πνίγηκαν στη θάλασσα είτε πέθαναν από την πείνα είτε πουλήθηκαν ως δούλοι στην Αφρική. Ωστόσο, αυτές οι μαζικές μετακινήσεις είχαν εγκαινιάσει μια παράδοση· για περισσότερο από έναν αιώνα εξακολουθούσαν κατά καιρούς να εμφανίζονται αυτόνομες Σταυροφορίες των φτωχών, με συνέπειες που δεν ήταν πλέον καταστροφικές μόνο για τους ίδιους.
Στο μεταξύ, στη Φλάνδρα και στο Hainaut, η ίδια η Τέταρτη Σταυροφορία προκάλεσε έμμεσα, μία γενιά αργότερα, ένα κίνημα που άγγιξε βαθιά τις μεσσιανικές ελπίδες των μαζών, παρότι η αφετηρία του βρισκόταν σε μια πολιτική μηχανορραφία. Όταν οι Σταυροφόροι κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη το 1204, εγκατέστησαν τον Βαλδουίνο Θ΄, κόμη της Φλάνδρας, ως αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης και επικυρίαρχο όλων των ηγεμόνων από τη Δύση που τώρα δημιουργούσαν για τον εαυτό τους φέουδα από τα εδάφη της Ανατολικής Αυτοκρατορίας.
Το κράτος του Βαλδουίνου, ωστόσο, ήταν πολύ ευάλωτο και, μέσα σε έναν χρόνο, ο αυτοκράτορας αιχμαλωτίστηκε από τους Βουλγάρους και θανατώθηκε. Στην πατρίδα του, κόμισσα έγινε η κόρη του Ιωάννα· επειδή όμως δεν μπορούσε να αντιταχθεί αποτελεσματικά στον αποφασιστικό και ικανό πολιτικό Φίλιππο Αύγουστο της Γαλλίας, τα εδάφη της στη Φλάνδρα και στο Hainaut περιήλθαν υπό γαλλική κυριαρχία. Η κυριαρχία αυτή ήταν ανεπιθύμητη και, όταν πέθανε ο Φίλιππος το 1223, μόνο η έλλειψη ηγέτη εμπόδισε μια γενική εξέγερση. Σε αυτό το σημείο, η πανάρχαια φαντασίωση του Κοιμώμενου Αυτοκράτορα επανεμφανίστηκε με μορφή προσαρμοσμένη στις περιστάσεις. Χάρη στην ασυνήθιστη ιστορία του, ο Βαλδουίνος είχε αποκτήσει στη λαϊκή φαντασία υπεράνθρωπες διαστάσεις⁵⁹: ήταν μια μυθική μορφή, μισή δαίμονας και μισή άγγελος. Σταδιακά πλάστηκε γύρω του ένας ολόκληρος θρύλος. Διαδόθηκε η φήμη ότι ο κόμης τελικά δεν είχε πεθάνει· επειδή όμως είχε αμαρτήσει βαριά, εξακολουθούσε να εκτελεί μια μετάνοια που του είχε επιβάλει ο Πάπας. Επί πολλά χρόνια ζούσε αφανής ως περιπλανώμενος ζητιάνος και ερημίτης· η εξιλέωσή του όμως πλησίαζε πλέον στην ολοκλήρωσή της και πολύ σύντομα θα επέστρεφε ένδοξος για να ελευθερώσει τη χώρα του και τον λαό του.
Το 1224 ένας άγνωστος περιπλανήθηκε στην περιοχή γύρω από το Tournai, μοιράζοντας γενναιόδωρα χρήματα και αναγγέλλοντας ότι ο Βαλδουίνος επρόκειτο να επιστρέψει. Λίγους μήνες αργότερα εμφανίστηκε ανάμεσα στο Tournai και στο Valenciennes ένας επαίτης ερημίτης, που έμοιαζε με χαρακτηριστικό propheta: ήταν επιβλητικός, με μακριά μαλλιά και γενειάδα. Τα ίχνη του οδήγησαν σε ένα κοντινό δάσος, όπου βρέθηκε να ζει σε μια καλύβα φτιαγμένη από κλαδιά. Αμέσως άρχισε να διαδίδεται η φήμη ότι δεν ήταν άλλος από τον εξαφανισμένο κόμη.
Δεν εξακριβώθηκε ποτέ αν ο ερημίτης πρότεινε ο ίδιος αυτόν τον ρόλο για τον εαυτό του ή απλώς τον δέχθηκε όταν του τον πρότειναν άλλοι. Βέβαιο είναι ότι, επιμένοντας πως έπρεπε να περάσει ακόμη έναν χρόνο στο δάσος για να ολοκληρώσει τη μετάνοιά του, αξιοποίησε αυτό το διάστημα για να αποκτήσει συμβούλους και να οργανώσει μια μυστική αυλή. Τον επισκέπτονταν ευγενείς· ένας ανιψιός του Βαλδουίνου πίστεψε πραγματικά ότι αναγνώρισε στο πρόσωπό του τον θείο του· οι ηγέτες της φλαμανδικής αντίστασης κατά της Γαλλίας ισχυρίστηκαν, τουλάχιστον, ότι τον αναγνώρισαν, ώστε να μπορέσουν να τον κάνουν δικό τους άνθρωπο. Ενισχυμένος από αυτή τη στήριξη, ο ερημίτης ανακοίνωσε ότι ήταν πράγματι ο Βαλδουίνος, που είχε επιστρέψει από την Ανατολή ύστερα από τρομερά παθήματα. Μεγάλα πλήθη βγήκαν από το Valenciennes για να τον δουν και, τον Απρίλιο του 1225, τον έφεραν έφιππο πίσω στην πόλη, ντυμένο με κατακόκκινο μανδύα, μέσα σε σκηνές ξέφρενου ενθουσιασμού.
Έχοντας γίνει δεκτός από το μεγαλύτερο μέρος των ευγενών και των πόλεων της Φλάνδρας και του Hainaut, ο ερημίτης ανέλαβε εξουσίες ηγεμόνα. Όταν όμως η κόμισσα Ιωάννα τον κάλεσε στην αυλή της, ώστε να αναγνωριστεί και να ανακηρυχθεί επίσημα, αρνήθηκε να πάει. Αντί γι’ αυτό, ετοιμάστηκε να εδραιώσει τη θέση του με τη βία. Η Ιωάννα, από την πλευρά της, αφού μίλησε με Σταυροφόρους που είχαν γνωρίσει τον πατέρα της, κατήγγειλε τον ερημίτη ως απατεώνα.
Στις πόλεις επικρατούσε αναβρασμός: οι κάτοικοί τους έβλεπαν μια ευκαιρία να διευρύνουν τις ελευθερίες τους αποτινάσσοντας την επικυριαρχία του βασιλιά της Γαλλίας, αλλά και πίστευαν πραγματικά ότι τους είχε επιστραφεί ο αληθινός τους άρχοντας. Πήραν λοιπόν τα όπλα και καθαίρεσαν την Ιωάννα, η οποία μόλις που γλίτωσε την αιχμαλωσία. Ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος· ο ερημίτης, επικεφαλής ισχυρής δύναμης, ερήμωσε το Hainaut από άκρη σε άκρη, λεηλατώντας και καταστρέφοντας κάθε κέντρο αντίστασης και βάζοντας φωτιά σε εκκλησίες κατάμεστες από ανθρώπους. Δεν επρόκειτο για έναν συνηθισμένο πόλεμο αλλά, όπως τον περιέγραψε ένας σύγχρονος ιστορικός, για πόλεμο θρησκευτικής έξαρσης: μια σταυροφορία εναντίον της κόμισσας Ιωάννας, την οποία πλέον απεχθάνονταν όχι μόνο ως σύμμαχο της Γαλλίας, αλλά και ως κόρη που αψηφούσε και επαναστατούσε εναντίον του πατέρα της.
Ο ηγέτης αυτής της σταυροφορίας δεν ήταν ένας συνηθισμένος στρατιωτικός αρχηγός, αλλά ένας άγιος ηγεμόνας. Τον τιμούσαν τόσο βαθιά, ώστε φιλούσαν τα σημάδια που μαρτυρούσαν το μακρόχρονο μαρτύριό του, μάχονταν για μια τρίχα από τα μαλλιά του ή για ένα κομμάτι από τα ρούχα του και έπιναν το νερό του λουτρού του, όπως μια παλαιότερη γενιά είχε πιει το νερό του λουτρού του Tanchelm.
Τον Μάιο ο ερημίτης στέφθηκε —πιθανότατα στο Valenciennes— κόμης της Φλάνδρας και του Hainaut και αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης και της Θεσσαλονίκης, σε μια τελετή που συνδύαζε τη λαμπρότητα της δυτικής και της ανατολικής εθιμοτυπίας. Ο νέος μονάρχης έχρισε αμέσως ιππότες, μοίρασε φέουδα, αξιώματα και γενναιόδωρες παροχές και ξεκίνησε επίσημη περιοδεία στις πόλεις του. Ντυμένος με την αυτοκρατορική πορφύρα, μεταφερόμενος σε φορείο ή καβάλα σε ένα ευγενές άλογο, περιστοιχισμένος από τα λάβαρα των κτήσεών του στην Ανατολή και στη Δύση, με τον σταυρό που παραδοσιακά προπορευόταν των διαδόχων του Κωνσταντίνου να προηγείται και αυτού, αλλά φορώντας ακόμη τη μακριά γενειάδα του άγιου ερημίτη και κρατώντας, αντί για μεταλλικό σκήπτρο, τη λευκή ράβδο της ευεργεσίας, πρέπει πράγματι να έμοιαζε με τον μεσσιανικό Αυτοκράτορα, που είχε έρθει επιτέλους να εκπληρώσει τις παλιές σιβυλλικές προφητείες.
Ο λαϊκός ενθουσιασμός ήταν σαρωτικός. Με ηγουμένους και μοναχούς επικεφαλής, μακρές πομπές κατοίκων των πόλεων και χωρικών έβγαιναν παντού να τον προϋπαντήσουν. Πόλεις όπως η Lille, η Ghent και η Bruges τού πρόσφεραν όχι μόνο τα κλειδιά τους, αλλά και χρήματα, δοξάζοντας τον Θεό για μια επιστροφή τόσο θαυμαστή ώστε έμοιαζε με αναγέννηση. Οι άνθρωποι γονάτιζαν καθώς περνούσε. Όπως παρατήρησε χαρακτηριστικά ένας αυτόπτης της εποχής, «αν ο Θεός είχε κατεβεί στη γη, δεν θα μπορούσαν να Τον είχαν υποδεχθεί καλύτερα».⁶¹ Ωστόσο, ο ενθουσιασμός δεν ήταν εξίσου μεγάλος σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Ενώ οι πλούσιοι έτειναν να βλέπουν με καχυποψία τον νέο ηγεμόνα, οι φτωχοί ήταν όλοι πεπεισμένοι ότι αυτός που είχε εμφανιστεί ανάμεσά τους ήταν πράγματι ο Βαλδουίνος.
Μολονότι οι σύγχρονοι ιστορικοί έτειναν να παραβλέπουν το γεγονός, οι πηγές της εποχής δείχνουν αρκετά καθαρά ότι οι φτωχοί των πόλεων —και ιδίως οι εργάτες της μεγάλης υφαντουργίας— ήταν εκείνοι που δέχθηκαν αυτόν τον άνθρωπο ως μεσσία τους. Σύμφωνα με τον ίδιο παρατηρητή, «οι φτωχοί, οι υφαντές και οι γναφείς, ήταν οι έμπιστοί του, ενώ οι εύποροι και οι πλούσιοι αντιμετωπίζονταν παντού άσχημα. Οι φτωχοί έλεγαν ότι θα αποκτούσαν χρυσάφι και ασήμι […] και τον αποκαλούσαν Αυτοκράτορα». Η παρατήρηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν λάβουμε υπόψη ότι εκείνο το έτος, το 1225, η Φλάνδρα και το Hainaut δοκιμάζονταν από έναν τρομερό λιμό, όμοιο του οποίου δεν είχαν γνωρίσει επί γενιές.
Από πολιτική άποψη, ο ερημίτης είχε γίνει πλέον μια δύναμη που έπρεπε να υπολογίζεται: όχι μόνο είχε εδραιώσει την εξουσία του στον τόπο του, αλλά κέρδιζε και αναγνώριση στο εξωτερικό. Γειτονικοί ηγεμόνες έστελναν πρεσβευτές στην αυλή του, ενώ ο Ερρίκος Γ΄ της Αγγλίας τού πρότεινε συνθήκη συμμαχίας, στραμμένη φυσικά εναντίον της Γαλλίας.
Σε όλα αυτά ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος Η΄ απάντησε συνάπτοντας συνθήκη συμμαχίας με την κόμισσα Ιωάννα. Συγχρόνως άφησε να εννοηθεί ότι ίσως αναγνώριζε ο ίδιος τις αξιώσεις του νέου ηγεμόνα, αν εκείνος τον επισκεπτόταν αυτοπροσώπως. Ο ερημίτης δέχθηκε την πρόσκληση και κατευθύνθηκε με μεγαλοπρεπή ακολουθία στη γαλλική αυλή, στο Péronne. Αυτό αποδείχθηκε μοιραίο σφάλμα. Στη συνομιλία του με τον Λουδοβίκο, ο ερημίτης δεν μπόρεσε να θυμηθεί πράγματα που ο πραγματικός Βαλδουίνος θα γνώριζε οπωσδήποτε. Πολύ σύντομα ταυτοποιήθηκε ως κάποιος Bertrand από το Ray της Βουργουνδίας: ένας δουλοπάροικος που είχε πράγματι λάβει μέρος στην Τέταρτη Σταυροφορία ως τραγουδιστής στην ακολουθία του κυρίου του και που αργότερα είχε γίνει διαβόητος ως τσαρλατάνος και πλαστοπρόσωπος.
Όταν αποκαλύφθηκε η απάτη, ο σφετεριστής έχασε το θάρρος του και έφυγε κρυφά τη νύχτα από την αυλή. Η ακολουθία του, αποτελούμενη από εκατό ιππότες που έως τότε τον υποστήριζαν αφοσιωμένα, διαλύθηκε μέσα σε πλήρη απογοήτευση. Θα μπορούσε ακόμη να είχε σώσει τη ζωή του, αφού ο Λουδοβίκος τού είχε δώσει προθεσμία τριών ημερών για να εγκαταλείψει τη γαλλική επικράτεια. Αντί όμως να εκμεταλλευτεί αυτή την προστασία, επέστρεψε στο παλιό του ορμητήριο, το Valenciennes.⁶²
Η άφιξή του προκάλεσε αναστάτωση στην πόλη. Οι πλούσιοι αστοί προσπάθησαν να τον συλλάβουν, αλλά τους εμπόδισε η οργή του λαού. Αντί γι’ αυτό, ορισμένοι από τους πλούσιους συνελήφθησαν οι ίδιοι και κρατήθηκαν ώσπου να καταβληθούν λύτρα, ενώ οι υπόλοιποι έφυγαν από την πόλη. Οι απλοί άνθρωποι καθαίρεσαν την παλιά διοίκηση και ανακήρυξαν κομμούνα μέσα σε σκηνές ξέφρενου εορτασμού. Εγκατέστησαν επίσης τον μεσσία τους στο φρούριο της πόλης και άρχισαν να ενισχύουν τα τείχη. Και πράγματι, το Valenciennes επρόκειτο να πολιορκηθεί από τους Γάλλους, όταν ο ψευδο-Βαλδουίνος έχασε ξανά το θάρρος του και δραπέτευσε, παίρνοντας μαζί του μεγάλο χρηματικό ποσό. Αναγνωρίστηκε και συνελήφθη· ύστερα τον περιέφεραν εξευτελιστικά στις πόλεις που είχαν γίνει μάρτυρες του θριάμβου του. Τον Οκτώβριο απαγχονίστηκε στην πλατεία της αγοράς της Lille, περίπου επτά μήνες αφότου είχε αυτοανακηρυχθεί κόμης και αυτοκράτορας.
Πριν από την εκτέλεσή του, ο Bertrand από το Ray περιέγραψε τον εαυτό του ως έναν κακομοίρη που είχε παρασυρθεί από τις κακές συμβουλές ιπποτών και αστών. Τίποτε όμως δεν μπορούσε να λύσει τη γοητεία που είχε ασκήσει στη λαϊκή φαντασία. Οι πόλεις αναγκάστηκαν να ζητήσουν συγχώρηση από τον βασιλιά της Γαλλίας, αλλά οι απλοί άνθρωποι παρέμειναν μέσα τους πιστοί στον χαμένο άρχοντά τους. Μολονότι η κόμισσα Ιωάννα κυβέρνησε τα εδάφη της με σύνεση και θάρρος, επί πολλές γενιές μετά τον θάνατό της συνέχισαν να την καταριούνται ως πατροκτόνο. Η μορφή του Βαλδουίνου, του Λατίνου Αυτοκράτορα της Ανατολής που για λίγες εβδομάδες είχε εμφανιστεί στις μάζες της Φλάνδρας ως μεσσίας τους, πήρε τη θέση της —όπως είχε συμβεί και με τον κόμη Emico του Leiningen— ανάμεσα στους κοιμώμενους μονάρχες που θα επέστρεφαν κάποτε.
Όπως το διατύπωσε και πάλι ο παρατηρητής της εποχής, «στο Valenciennes τον περιμένουν όπως οι Βρετόνοι περιμένουν τον βασιλιά Αρθούρο». Θα μπορούσε κανείς να προσθέσει: όπως οι απλοί άνθρωποι παντού περίμεναν από παλιά τον αναστημένο Κώνστα. Όσο σύντομο κι αν ήταν αυτό το επεισόδιο, είχε εγκαινιάσει μια εποχή κοινωνικής αναταραχής που επρόκειτο να διαρκέσει ενάμιση αιώνα.
Σημειώσεις:
58 Για τον Fulk του Neuilly: Reinerus, σ. 654. Για μια πλήρη νεότερη παρουσίαση: Alphandéry και Dupront, τ. II, σ. 45–64. Για τις Σταυροφορίες των Παιδιών: βλ. Hecker, παράρτημα, σ. 346–353, και Runciman (2), τ. III, σ. 139–144, για σύντομες επισκοπήσεις· Alphandéry (3) και Alphandéry και Dupront, τ. II, σ. 115–148, για εκτενέστερες παρουσιάσεις που εξετάζουν τις φαντασιώσεις στις οποίες στηρίζονταν· πρβλ. επίσης την κριτική εξέταση των πηγών από τον Munro, ιδίως σ. 520.
59 Για την αντίληψη του Βαλδουίνου ως υπεράνθρωπου: Cahour, σ. 82. Η μελέτη του Cahour είναι η πληρέστερη νεότερη παρουσίαση για τον ψευδο-Βαλδουίνο. Για συντομότερη επισκόπηση: Kervyn de Lettenhove (1). Η παρούσα αφήγηση βασίζεται κυρίως στον Mouskes (OS), τ. II, στίχοι 24463–25325.
60 Για τον πόλεμο εναντίον της κόμισσας Ιωάννας: Alberic of Trois-Fontaines, σ. 794· Baldwin of Ninove, σ. 541· Chronicon S. Medardi Suessionensis, σ. 722· Mouskes, στίχοι 24839–24843. Πρβλ. Cahour, σ. 168. Για τον σεβασμό που εκδηλωνόταν προς τον ψευδο-Βαλδουίνο: Mouskes, στίχοι 25117 επ.
61 «Αν ο Θεός είχε κατεβεί…»: ό.π., στίχοι 24851–24855. «Οι φτωχοί…»: ό.π., στίχοι 24741–24748· πρβλ. επίσης ό.π., στίχοι 24771–24772. Η κοινωνική διάσταση του κινήματος προκύπτει όχι μόνο από την αφήγηση του Mouskes αλλά και από λατινικά χρονικά —ορισμένα από τα οποία, ομολογουμένως, γράφτηκαν αρκετά αργότερα—, όπως τα Chronicon Andrensis monasterü, σ. 579· Chronicon Turonense, σ. 307–309· και John of Ypres, σ. 609. Για τις συνθήκες συμμαχίας: η συνθήκη του Ερρίκου Γ΄ στον Rymer, τ. I, σ. 177· της κόμισσας στα Gesta Ludovici VIII, σ. 308–309.
62 Για την εξέγερση στο Valenciennes: Mouskes, στίχοι 25019 επ. «Στο Valenciennes τον περιμένουν…»: ό.π., στίχοι 25201 επ.· πρβλ. ό.π., στίχοι 24627–24630. Αρκετοί χρονικογράφοι παρουσιάζουν τον ερημίτη ως τον πραγματικό κόμη· π.χ. Paris, τ. III, σ. 90–91. Οι νεότεροι ιστορικοί, όμως, συμφωνούν ότι το επεισόδιο ήταν απάτη. Για την πρωτοκαθεδρία της γαλλικής μοναρχίας: Bloch (1), σ. 237.
Ο ψευδο-Βαλδουίνος και ο «Δάσκαλος της Ουγγαρίας»
Το γιγάντιο εγχείρημα των Σταυροφοριών εξακολούθησε για πολύ καιρό να αποτελεί το υπόβαθρο λαϊκών μεσσιανικών κινημάτων. Στις επίσημες Σταυροφορίες, η κοσμική πολιτική αποκτούσε ολοένα μεγαλύτερη βαρύτητα. Ήδη στην Τρίτη Σταυροφορία, που ξεκίνησε το 1189, εκδηλώθηκαν ανοιχτά τα πολιτικά συμφέροντα των κοσμικών κρατών —της Αυτοκρατορίας, της Γαλλίας και της Αγγλίας. Και η Τέταρτη Σταυροφορία, στις αρχές του δέκατου τρίτου αιώνα, κατέληξε να είναι ένας καθαρά κοσμικός πόλεμος, διεξαγόμενος για καθαρά πολιτικούς σκοπούς: μια εκστρατεία στην οποία η εμπορική φιλοδοξία της Βενετίας συνδυάστηκε με τις εδαφικές φιλοδοξίες Γάλλων και Γερμανών ηγεμόνων, οδηγώντας στην κατάληψη της Κωνσταντινούπολης και στην υποταγή και διανομή της Ανατολικής Αυτοκρατορίας. Σε μια τέτοια Σταυροφορία δεν υπήρχε πια θέση για τους pauperes, τους φτωχούς· δεν ήταν επιθυμητοί, ούτε θα ενδιαφέρονταν οι ίδιοι να συμμετάσχουν. Δεν είχαν όμως εγκαταλείψει το παλιό ιδανικό της απελευθέρωσης και υπεράσπισης της Αγίας Πόλης, ούτε τις παλιές εσχατολογικές ελπίδες. Αντίθετα, τώρα που οι βαρόνοι είχαν παραδοθεί ολοκληρωτικά στην κοσμικότητα, οι φτωχοί ήταν ακόμη πιο πεπεισμένοι ότι αυτοί, και μόνον αυτοί, ήταν τα αληθινά όργανα του θελήματος του Θεού, οι αληθινοί θεματοφύλακες της εσχατολογικής αποστολής.
Το 1198 φαίνεται ότι εμφανίστηκε για πρώτη φορά ένας propheta, ένας προφήτης που καλούσε τους φτωχούς σε μια Σταυροφορία η οποία θα ανήκε αποκλειστικά σε αυτούς. Ο Fulk του Neuilly ήταν ένας χαρακτηριστικός ασκητής θαυματουργός, που όφειλε μεγάλο μέρος της τεράστιας λαϊκής του απήχησης στην υποτιθέμενη ικανότητά του να θεραπεύει τυφλούς και άλαλους. Και αυτό που φαίνεται ότι οραματιζόταν δεν ήταν τίποτε λιγότερο από έναν ανεξάρτητο στρατό, ο οποίος θα επέμενε με την ίδια αυστηρότητα στη φτώχεια τού όπως, λεγόταν, επέμενε και η ορδή του King Tafur. Τα πλήθη που κινητοποίησε ο Fulk χάθηκαν με άθλιο τρόπο στις ακτές της Ισπανίας· μέσα σε λίγα χρόνια, όμως, τα διαδέχθηκαν οι Σταυροφορίες των Παιδιών. Το 1212 στρατιές παιδιών ξεκίνησαν για να ανακαταλάβουν την Αγία Πόλη: η μία από τη Γαλλία και η άλλη, πολύ μεγαλύτερη, από την κοιλάδα του Ρήνου. Επικεφαλής καθεμιάς βρισκόταν ένας νέος που πίστευε ότι τον είχε επιλέξει ο Θεός και τον οποίο οι ακόλουθοί του θεωρούσαν θαυματουργό άγιο. Αυτά τα χιλιάδες παιδιά δεν μπορούσαν να συγκρατηθούν ούτε με παρακλήσεις ούτε με τη βία· η πίστη τους ήταν τέτοια, ώστε ήταν πεπεισμένα ότι η Μεσόγειος θα στέρευε μπροστά τους, όπως είχε στερέψει η Ερυθρά Θάλασσα μπροστά στους Ισραηλίτες. Και αυτές οι Σταυροφορίες κατέληξαν καταστροφικά: σχεδόν όλα τα παιδιά είτε πνίγηκαν στη θάλασσα είτε πέθαναν από την πείνα είτε πουλήθηκαν ως δούλοι στην Αφρική. Ωστόσο, αυτές οι μαζικές μετακινήσεις είχαν εγκαινιάσει μια παράδοση· για περισσότερο από έναν αιώνα εξακολουθούσαν κατά καιρούς να εμφανίζονται αυτόνομες Σταυροφορίες των φτωχών, με συνέπειες που δεν ήταν πλέον καταστροφικές μόνο για τους ίδιους.
Στο μεταξύ, στη Φλάνδρα και στο Hainaut, η ίδια η Τέταρτη Σταυροφορία προκάλεσε έμμεσα, μία γενιά αργότερα, ένα κίνημα που άγγιξε βαθιά τις μεσσιανικές ελπίδες των μαζών, παρότι η αφετηρία του βρισκόταν σε μια πολιτική μηχανορραφία. Όταν οι Σταυροφόροι κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη το 1204, εγκατέστησαν τον Βαλδουίνο Θ΄, κόμη της Φλάνδρας, ως αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης και επικυρίαρχο όλων των ηγεμόνων από τη Δύση που τώρα δημιουργούσαν για τον εαυτό τους φέουδα από τα εδάφη της Ανατολικής Αυτοκρατορίας.
Το κράτος του Βαλδουίνου, ωστόσο, ήταν πολύ ευάλωτο και, μέσα σε έναν χρόνο, ο αυτοκράτορας αιχμαλωτίστηκε από τους Βουλγάρους και θανατώθηκε. Στην πατρίδα του, κόμισσα έγινε η κόρη του Ιωάννα· επειδή όμως δεν μπορούσε να αντιταχθεί αποτελεσματικά στον αποφασιστικό και ικανό πολιτικό Φίλιππο Αύγουστο της Γαλλίας, τα εδάφη της στη Φλάνδρα και στο Hainaut περιήλθαν υπό γαλλική κυριαρχία. Η κυριαρχία αυτή ήταν ανεπιθύμητη και, όταν πέθανε ο Φίλιππος το 1223, μόνο η έλλειψη ηγέτη εμπόδισε μια γενική εξέγερση. Σε αυτό το σημείο, η πανάρχαια φαντασίωση του Κοιμώμενου Αυτοκράτορα επανεμφανίστηκε με μορφή προσαρμοσμένη στις περιστάσεις. Χάρη στην ασυνήθιστη ιστορία του, ο Βαλδουίνος είχε αποκτήσει στη λαϊκή φαντασία υπεράνθρωπες διαστάσεις⁵⁹: ήταν μια μυθική μορφή, μισή δαίμονας και μισή άγγελος. Σταδιακά πλάστηκε γύρω του ένας ολόκληρος θρύλος. Διαδόθηκε η φήμη ότι ο κόμης τελικά δεν είχε πεθάνει· επειδή όμως είχε αμαρτήσει βαριά, εξακολουθούσε να εκτελεί μια μετάνοια που του είχε επιβάλει ο Πάπας. Επί πολλά χρόνια ζούσε αφανής ως περιπλανώμενος ζητιάνος και ερημίτης· η εξιλέωσή του όμως πλησίαζε πλέον στην ολοκλήρωσή της και πολύ σύντομα θα επέστρεφε ένδοξος για να ελευθερώσει τη χώρα του και τον λαό του.
Το 1224 ένας άγνωστος περιπλανήθηκε στην περιοχή γύρω από το Tournai, μοιράζοντας γενναιόδωρα χρήματα και αναγγέλλοντας ότι ο Βαλδουίνος επρόκειτο να επιστρέψει. Λίγους μήνες αργότερα εμφανίστηκε ανάμεσα στο Tournai και στο Valenciennes ένας επαίτης ερημίτης, που έμοιαζε με χαρακτηριστικό propheta: ήταν επιβλητικός, με μακριά μαλλιά και γενειάδα. Τα ίχνη του οδήγησαν σε ένα κοντινό δάσος, όπου βρέθηκε να ζει σε μια καλύβα φτιαγμένη από κλαδιά. Αμέσως άρχισε να διαδίδεται η φήμη ότι δεν ήταν άλλος από τον εξαφανισμένο κόμη.
Δεν εξακριβώθηκε ποτέ αν ο ερημίτης πρότεινε ο ίδιος αυτόν τον ρόλο για τον εαυτό του ή απλώς τον δέχθηκε όταν του τον πρότειναν άλλοι. Βέβαιο είναι ότι, επιμένοντας πως έπρεπε να περάσει ακόμη έναν χρόνο στο δάσος για να ολοκληρώσει τη μετάνοιά του, αξιοποίησε αυτό το διάστημα για να αποκτήσει συμβούλους και να οργανώσει μια μυστική αυλή. Τον επισκέπτονταν ευγενείς· ένας ανιψιός του Βαλδουίνου πίστεψε πραγματικά ότι αναγνώρισε στο πρόσωπό του τον θείο του· οι ηγέτες της φλαμανδικής αντίστασης κατά της Γαλλίας ισχυρίστηκαν, τουλάχιστον, ότι τον αναγνώρισαν, ώστε να μπορέσουν να τον κάνουν δικό τους άνθρωπο. Ενισχυμένος από αυτή τη στήριξη, ο ερημίτης ανακοίνωσε ότι ήταν πράγματι ο Βαλδουίνος, που είχε επιστρέψει από την Ανατολή ύστερα από τρομερά παθήματα. Μεγάλα πλήθη βγήκαν από το Valenciennes για να τον δουν και, τον Απρίλιο του 1225, τον έφεραν έφιππο πίσω στην πόλη, ντυμένο με κατακόκκινο μανδύα, μέσα σε σκηνές ξέφρενου ενθουσιασμού.
Έχοντας γίνει δεκτός από το μεγαλύτερο μέρος των ευγενών και των πόλεων της Φλάνδρας και του Hainaut, ο ερημίτης ανέλαβε εξουσίες ηγεμόνα. Όταν όμως η κόμισσα Ιωάννα τον κάλεσε στην αυλή της, ώστε να αναγνωριστεί και να ανακηρυχθεί επίσημα, αρνήθηκε να πάει. Αντί γι’ αυτό, ετοιμάστηκε να εδραιώσει τη θέση του με τη βία. Η Ιωάννα, από την πλευρά της, αφού μίλησε με Σταυροφόρους που είχαν γνωρίσει τον πατέρα της, κατήγγειλε τον ερημίτη ως απατεώνα.
Στις πόλεις επικρατούσε αναβρασμός: οι κάτοικοί τους έβλεπαν μια ευκαιρία να διευρύνουν τις ελευθερίες τους αποτινάσσοντας την επικυριαρχία του βασιλιά της Γαλλίας, αλλά και πίστευαν πραγματικά ότι τους είχε επιστραφεί ο αληθινός τους άρχοντας. Πήραν λοιπόν τα όπλα και καθαίρεσαν την Ιωάννα, η οποία μόλις που γλίτωσε την αιχμαλωσία. Ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος· ο ερημίτης, επικεφαλής ισχυρής δύναμης, ερήμωσε το Hainaut από άκρη σε άκρη, λεηλατώντας και καταστρέφοντας κάθε κέντρο αντίστασης και βάζοντας φωτιά σε εκκλησίες κατάμεστες από ανθρώπους. Δεν επρόκειτο για έναν συνηθισμένο πόλεμο αλλά, όπως τον περιέγραψε ένας σύγχρονος ιστορικός, για πόλεμο θρησκευτικής έξαρσης: μια σταυροφορία εναντίον της κόμισσας Ιωάννας, την οποία πλέον απεχθάνονταν όχι μόνο ως σύμμαχο της Γαλλίας, αλλά και ως κόρη που αψηφούσε και επαναστατούσε εναντίον του πατέρα της.
Ο ηγέτης αυτής της σταυροφορίας δεν ήταν ένας συνηθισμένος στρατιωτικός αρχηγός, αλλά ένας άγιος ηγεμόνας. Τον τιμούσαν τόσο βαθιά, ώστε φιλούσαν τα σημάδια που μαρτυρούσαν το μακρόχρονο μαρτύριό του, μάχονταν για μια τρίχα από τα μαλλιά του ή για ένα κομμάτι από τα ρούχα του και έπιναν το νερό του λουτρού του, όπως μια παλαιότερη γενιά είχε πιει το νερό του λουτρού του Tanchelm.
Τον Μάιο ο ερημίτης στέφθηκε —πιθανότατα στο Valenciennes— κόμης της Φλάνδρας και του Hainaut και αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης και της Θεσσαλονίκης, σε μια τελετή που συνδύαζε τη λαμπρότητα της δυτικής και της ανατολικής εθιμοτυπίας. Ο νέος μονάρχης έχρισε αμέσως ιππότες, μοίρασε φέουδα, αξιώματα και γενναιόδωρες παροχές και ξεκίνησε επίσημη περιοδεία στις πόλεις του. Ντυμένος με την αυτοκρατορική πορφύρα, μεταφερόμενος σε φορείο ή καβάλα σε ένα ευγενές άλογο, περιστοιχισμένος από τα λάβαρα των κτήσεών του στην Ανατολή και στη Δύση, με τον σταυρό που παραδοσιακά προπορευόταν των διαδόχων του Κωνσταντίνου να προηγείται και αυτού, αλλά φορώντας ακόμη τη μακριά γενειάδα του άγιου ερημίτη και κρατώντας, αντί για μεταλλικό σκήπτρο, τη λευκή ράβδο της ευεργεσίας, πρέπει πράγματι να έμοιαζε με τον μεσσιανικό Αυτοκράτορα, που είχε έρθει επιτέλους να εκπληρώσει τις παλιές σιβυλλικές προφητείες.
Ο λαϊκός ενθουσιασμός ήταν σαρωτικός. Με ηγουμένους και μοναχούς επικεφαλής, μακρές πομπές κατοίκων των πόλεων και χωρικών έβγαιναν παντού να τον προϋπαντήσουν. Πόλεις όπως η Lille, η Ghent και η Bruges τού πρόσφεραν όχι μόνο τα κλειδιά τους, αλλά και χρήματα, δοξάζοντας τον Θεό για μια επιστροφή τόσο θαυμαστή ώστε έμοιαζε με αναγέννηση. Οι άνθρωποι γονάτιζαν καθώς περνούσε. Όπως παρατήρησε χαρακτηριστικά ένας αυτόπτης της εποχής, «αν ο Θεός είχε κατεβεί στη γη, δεν θα μπορούσαν να Τον είχαν υποδεχθεί καλύτερα».⁶¹ Ωστόσο, ο ενθουσιασμός δεν ήταν εξίσου μεγάλος σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Ενώ οι πλούσιοι έτειναν να βλέπουν με καχυποψία τον νέο ηγεμόνα, οι φτωχοί ήταν όλοι πεπεισμένοι ότι αυτός που είχε εμφανιστεί ανάμεσά τους ήταν πράγματι ο Βαλδουίνος.
Μολονότι οι σύγχρονοι ιστορικοί έτειναν να παραβλέπουν το γεγονός, οι πηγές της εποχής δείχνουν αρκετά καθαρά ότι οι φτωχοί των πόλεων —και ιδίως οι εργάτες της μεγάλης υφαντουργίας— ήταν εκείνοι που δέχθηκαν αυτόν τον άνθρωπο ως μεσσία τους. Σύμφωνα με τον ίδιο παρατηρητή, «οι φτωχοί, οι υφαντές και οι γναφείς, ήταν οι έμπιστοί του, ενώ οι εύποροι και οι πλούσιοι αντιμετωπίζονταν παντού άσχημα. Οι φτωχοί έλεγαν ότι θα αποκτούσαν χρυσάφι και ασήμι […] και τον αποκαλούσαν Αυτοκράτορα». Η παρατήρηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν λάβουμε υπόψη ότι εκείνο το έτος, το 1225, η Φλάνδρα και το Hainaut δοκιμάζονταν από έναν τρομερό λιμό, όμοιο του οποίου δεν είχαν γνωρίσει επί γενιές.
Από πολιτική άποψη, ο ερημίτης είχε γίνει πλέον μια δύναμη που έπρεπε να υπολογίζεται: όχι μόνο είχε εδραιώσει την εξουσία του στον τόπο του, αλλά κέρδιζε και αναγνώριση στο εξωτερικό. Γειτονικοί ηγεμόνες έστελναν πρεσβευτές στην αυλή του, ενώ ο Ερρίκος Γ΄ της Αγγλίας τού πρότεινε συνθήκη συμμαχίας, στραμμένη φυσικά εναντίον της Γαλλίας.
Σε όλα αυτά ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος Η΄ απάντησε συνάπτοντας συνθήκη συμμαχίας με την κόμισσα Ιωάννα. Συγχρόνως άφησε να εννοηθεί ότι ίσως αναγνώριζε ο ίδιος τις αξιώσεις του νέου ηγεμόνα, αν εκείνος τον επισκεπτόταν αυτοπροσώπως. Ο ερημίτης δέχθηκε την πρόσκληση και κατευθύνθηκε με μεγαλοπρεπή ακολουθία στη γαλλική αυλή, στο Péronne. Αυτό αποδείχθηκε μοιραίο σφάλμα. Στη συνομιλία του με τον Λουδοβίκο, ο ερημίτης δεν μπόρεσε να θυμηθεί πράγματα που ο πραγματικός Βαλδουίνος θα γνώριζε οπωσδήποτε. Πολύ σύντομα ταυτοποιήθηκε ως κάποιος Bertrand από το Ray της Βουργουνδίας: ένας δουλοπάροικος που είχε πράγματι λάβει μέρος στην Τέταρτη Σταυροφορία ως τραγουδιστής στην ακολουθία του κυρίου του και που αργότερα είχε γίνει διαβόητος ως τσαρλατάνος και πλαστοπρόσωπος.
Όταν αποκαλύφθηκε η απάτη, ο σφετεριστής έχασε το θάρρος του και έφυγε κρυφά τη νύχτα από την αυλή. Η ακολουθία του, αποτελούμενη από εκατό ιππότες που έως τότε τον υποστήριζαν αφοσιωμένα, διαλύθηκε μέσα σε πλήρη απογοήτευση. Θα μπορούσε ακόμη να είχε σώσει τη ζωή του, αφού ο Λουδοβίκος τού είχε δώσει προθεσμία τριών ημερών για να εγκαταλείψει τη γαλλική επικράτεια. Αντί όμως να εκμεταλλευτεί αυτή την προστασία, επέστρεψε στο παλιό του ορμητήριο, το Valenciennes.⁶²
Η άφιξή του προκάλεσε αναστάτωση στην πόλη. Οι πλούσιοι αστοί προσπάθησαν να τον συλλάβουν, αλλά τους εμπόδισε η οργή του λαού. Αντί γι’ αυτό, ορισμένοι από τους πλούσιους συνελήφθησαν οι ίδιοι και κρατήθηκαν ώσπου να καταβληθούν λύτρα, ενώ οι υπόλοιποι έφυγαν από την πόλη. Οι απλοί άνθρωποι καθαίρεσαν την παλιά διοίκηση και ανακήρυξαν κομμούνα μέσα σε σκηνές ξέφρενου εορτασμού. Εγκατέστησαν επίσης τον μεσσία τους στο φρούριο της πόλης και άρχισαν να ενισχύουν τα τείχη. Και πράγματι, το Valenciennes επρόκειτο να πολιορκηθεί από τους Γάλλους, όταν ο ψευδο-Βαλδουίνος έχασε ξανά το θάρρος του και δραπέτευσε, παίρνοντας μαζί του μεγάλο χρηματικό ποσό. Αναγνωρίστηκε και συνελήφθη· ύστερα τον περιέφεραν εξευτελιστικά στις πόλεις που είχαν γίνει μάρτυρες του θριάμβου του. Τον Οκτώβριο απαγχονίστηκε στην πλατεία της αγοράς της Lille, περίπου επτά μήνες αφότου είχε αυτοανακηρυχθεί κόμης και αυτοκράτορας.
Πριν από την εκτέλεσή του, ο Bertrand από το Ray περιέγραψε τον εαυτό του ως έναν κακομοίρη που είχε παρασυρθεί από τις κακές συμβουλές ιπποτών και αστών. Τίποτε όμως δεν μπορούσε να λύσει τη γοητεία που είχε ασκήσει στη λαϊκή φαντασία. Οι πόλεις αναγκάστηκαν να ζητήσουν συγχώρηση από τον βασιλιά της Γαλλίας, αλλά οι απλοί άνθρωποι παρέμειναν μέσα τους πιστοί στον χαμένο άρχοντά τους. Μολονότι η κόμισσα Ιωάννα κυβέρνησε τα εδάφη της με σύνεση και θάρρος, επί πολλές γενιές μετά τον θάνατό της συνέχισαν να την καταριούνται ως πατροκτόνο. Η μορφή του Βαλδουίνου, του Λατίνου Αυτοκράτορα της Ανατολής που για λίγες εβδομάδες είχε εμφανιστεί στις μάζες της Φλάνδρας ως μεσσίας τους, πήρε τη θέση της —όπως είχε συμβεί και με τον κόμη Emico του Leiningen— ανάμεσα στους κοιμώμενους μονάρχες που θα επέστρεφαν κάποτε.
Όπως το διατύπωσε και πάλι ο παρατηρητής της εποχής, «στο Valenciennes τον περιμένουν όπως οι Βρετόνοι περιμένουν τον βασιλιά Αρθούρο». Θα μπορούσε κανείς να προσθέσει: όπως οι απλοί άνθρωποι παντού περίμεναν από παλιά τον αναστημένο Κώνστα. Όσο σύντομο κι αν ήταν αυτό το επεισόδιο, είχε εγκαινιάσει μια εποχή κοινωνικής αναταραχής που επρόκειτο να διαρκέσει ενάμιση αιώνα.
Σημειώσεις:
58 Για τον Fulk του Neuilly: Reinerus, σ. 654. Για μια πλήρη νεότερη παρουσίαση: Alphandéry και Dupront, τ. II, σ. 45–64. Για τις Σταυροφορίες των Παιδιών: βλ. Hecker, παράρτημα, σ. 346–353, και Runciman (2), τ. III, σ. 139–144, για σύντομες επισκοπήσεις· Alphandéry (3) και Alphandéry και Dupront, τ. II, σ. 115–148, για εκτενέστερες παρουσιάσεις που εξετάζουν τις φαντασιώσεις στις οποίες στηρίζονταν· πρβλ. επίσης την κριτική εξέταση των πηγών από τον Munro, ιδίως σ. 520.
59 Για την αντίληψη του Βαλδουίνου ως υπεράνθρωπου: Cahour, σ. 82. Η μελέτη του Cahour είναι η πληρέστερη νεότερη παρουσίαση για τον ψευδο-Βαλδουίνο. Για συντομότερη επισκόπηση: Kervyn de Lettenhove (1). Η παρούσα αφήγηση βασίζεται κυρίως στον Mouskes (OS), τ. II, στίχοι 24463–25325.
60 Για τον πόλεμο εναντίον της κόμισσας Ιωάννας: Alberic of Trois-Fontaines, σ. 794· Baldwin of Ninove, σ. 541· Chronicon S. Medardi Suessionensis, σ. 722· Mouskes, στίχοι 24839–24843. Πρβλ. Cahour, σ. 168. Για τον σεβασμό που εκδηλωνόταν προς τον ψευδο-Βαλδουίνο: Mouskes, στίχοι 25117 επ.
61 «Αν ο Θεός είχε κατεβεί…»: ό.π., στίχοι 24851–24855. «Οι φτωχοί…»: ό.π., στίχοι 24741–24748· πρβλ. επίσης ό.π., στίχοι 24771–24772. Η κοινωνική διάσταση του κινήματος προκύπτει όχι μόνο από την αφήγηση του Mouskes αλλά και από λατινικά χρονικά —ορισμένα από τα οποία, ομολογουμένως, γράφτηκαν αρκετά αργότερα—, όπως τα Chronicon Andrensis monasterü, σ. 579· Chronicon Turonense, σ. 307–309· και John of Ypres, σ. 609. Για τις συνθήκες συμμαχίας: η συνθήκη του Ερρίκου Γ΄ στον Rymer, τ. I, σ. 177· της κόμισσας στα Gesta Ludovici VIII, σ. 308–309.
62 Για την εξέγερση στο Valenciennes: Mouskes, στίχοι 25019 επ. «Στο Valenciennes τον περιμένουν…»: ό.π., στίχοι 25201 επ.· πρβλ. ό.π., στίχοι 24627–24630. Αρκετοί χρονικογράφοι παρουσιάζουν τον ερημίτη ως τον πραγματικό κόμη· π.χ. Paris, τ. III, σ. 90–91. Οι νεότεροι ιστορικοί, όμως, συμφωνούν ότι το επεισόδιο ήταν απάτη. Για την πρωτοκαθεδρία της γαλλικής μοναρχίας: Bloch (1), σ. 237.
ΤΑ ΙΔΙΑ ΕΚΣΤΑΤΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΡΩΣΙΑΣ. ΜΕΣΣΙΑΝΙΚΕΣ ΝΟΟΤΡΟΠΙΕΣ ΕΤΟΙΜΑΖΟΥΝ ΤΟΝ ΤΡΙΤΟ ΝΑΟ ΚΑΙ Η ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΑ ΕΓΙΝΕ ΤΟ ΕΠΙΣΗΜΟ ΔΟΓΜΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΕΣΤΗΣΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ.
ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΜΕ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΥΠΕΡΑΣΠΙΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΨΥΧΕΣ ΜΕ ΜΕΣΣΙΑΝΙΚΗ ΥΠΟΔΟΧΗ ΤΙΣ ΨΕΥΔΟΘΕΟΛΟΓΙΕΣ ΕΙΝΑΙ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΕΣ ΚΑΙ ΕΞΩΑΝΘΡΩΠΙΝΟ.
Ο ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ ΔΙΑΛΥΕΙ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΙΧΝΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ. ΚΑΤΙ ΤΕΛΕΙΩΝΕΙ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου