
Πηγή: Στη Λούκα Βερίτας
Οι εικόνες από το Μιλάνο αξίζουν κάτι περισσότερο από τις συνηθισμένες τελετουργικές αντιδράσεις. Δεν αρκεί να πούμε ότι «η βία είναι λάθος». Πρέπει να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι είδους βία βλέπουμε.
Οι διαδηλώσεις της 17ης Οκτωβρίου γεννήθηκαν γύρω από πραγματικά κοινωνικά ζητήματα - το κόστος ζωής, η βενζίνη, η φορολογική πίεση - αλλά ένα μέρος της πλατείας μετατράπηκε σε κάτι εντελώς διαφορετικό: συγκρούσεις με την αστυνομία, σπασμένα παράθυρα, κλοπές από καταστήματα και λεηλασίες. Nike, Foot Locker, Levi's, Under Armour, Carrefour: αυτές δεν είναι άσχετες λεπτομέρειες, επειδή αποκαλύπτουν κάτι για τη φύση των όσων συνέβησαν. Σχεδόν οι μισοί από τους περίπου πενήντα ανθρώπους που συνελήφθησαν την πρώτη ημέρα ήταν ανήλικοι. Τα ρεπορτάζ έχουν περιγράψει πολύ νεαρές ομάδες, συχνά χωρίς σαφή πολιτική σχέση.
Και ακριβώς εδώ η σύγκριση με τη δεκαετία του 1970, την οποία κάποιοι μπορεί να μπουν στον πειρασμό να επικαλεστούν, γίνεται σχεδόν γκροτέσκα.
Δεν έχω νοσταλγία για τις «προλεταριακές απαλλοτριώσεις», ούτε σκοπεύω να αποκαταστήσω την πολιτική βία εκείνων των ετών. Αλλά ιστορικά, αυτές οι πράξεις ανήκαν σε ένα αναγνωρίσιμο ιδεολογικό σύμπαν. Στην Ιταλία το 1977, η Εργατική Αυτονομία, μαζί με άλλα στοιχεία του κινήματος, ενσωμάτωσε τις καταλήψεις, τις αυτοπεριορίσεις και τις «προλεταριακές απαλλοτριώσεις» σε μια θεωρία κοινωνικής σύγκρουσης και σε μια δηλωμένα ανταγωνιστική στρατηγική.
Ήταν βία. Αλλά ισχυριζόταν ότι ήταν πολιτική.
Ο Charles Tilly, ένας από τους κορυφαίους μελετητές των κοινωνικών κινημάτων, εξήγησε ότι ένα κίνημα προκύπτει από κοινούς στόχους, αλληλεγγύη, συλλογικά αιτήματα και ένα αναγνωρίσιμο ρεπερτόριο δράσης. Η διαμαρτυρία δεν είναι απλώς ένα πλήθος που σπάει κάτι: είναι μια σύγκρουση στην οποία κάποιος προβάλλει μια αξίωση εναντίον κάποιου άλλου.
Ας αναρωτηθούμε λοιπόν ένα άκομψο αλλά απαραίτητο ερώτημα: ποια πολιτική αξίωση περιέχεται στην κλοπή ενός ζευγαριού επώνυμων παπουτσιών;
Εδώ, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά.
Ακόμα και οι μεγάλες λαϊκές εξεγέρσεις του παρελθόντος, που συχνά περιγράφονται επιφανειακά ως παράλογες εκρήξεις του «πλήθους», είχαν τη δική τους κοινωνική λογική. Ο ιστορικός E.P. Thompson, μελετώντας τις εξεγέρσεις για το ψωμί στην Αγγλία του δέκατου όγδοου αιώνα, ανέπτυξε την περίφημη έννοια της ηθικής οικονομίας: τα πλήθη αντιδρούσαν όταν ένιωθαν ότι ένα βασικό δικαίωμα στην επιβίωση, σε μια δίκαιη τιμή, στην πρόσβαση σε τρόφιμα, είχε παραβιαστεί. Δεν ήταν απλώς άνθρωποι που εκμεταλλεύονταν το χάος για να αρπάξουν κάτι. Πίσω από αυτές τις ταραχές βρισκόταν μια έννοια, όσο στοιχειώδης κι αν ήταν, κοινωνικής δικαιοσύνης.
Το Μιλάνο μας παρουσιάζει ένα διαφορετικό φαινόμενο.
Η αντίφαση είναι σχεδόν τέλεια: οι άνθρωποι ισχυρίζονται ότι επαναστατούν ενάντια στο καταναλωτικό σύστημα, κι όμως σπάνε βιτρίνες για να αρπάξουν τα ίδια τα αντικείμενα μέσω των οποίων αυτό το σύστημα κατασκευάζει κοινωνική θέση, επιθυμία και ταυτότητα.
Δεν καταστρέφουν το φετίχ του εμπορεύματος.
Το απαιτούν δωρεάν.
Ο Zygmunt Bauman είπε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον σχετικά με αυτό μετά τις ταραχές στην Αγγλία το 2011. Τις αποκάλεσε ταραχές «ελαττωματικών και αποκλεισμένων καταναλωτών»: ανθρώπους που δεν αμφισβητούσαν απαραίτητα την καταναλωτική κοινωνία, αλλά υπέφεραν επειδή δεν μπορούσαν να συμμετάσχουν σε αυτήν όπως είχαν υποσχεθεί.
Ο κοινωνιολόγος David Moxon προώθησε μια ακόμη πιο προκλητική θέση: αυτές οι λεηλασίες δεν αντιπροσώπευαν τόσο την απόρριψη των αξιών της καταναλωτικής κοινωνίας όσο, κατά κάποιο τρόπο, την αγανάκτησή τους. Οι κανόνες της κοινωνίας παραβιάζονταν, αλλά οι άνθρωποι συνέχιζαν να επιθυμούν ακριβώς τα πράγματα που η κοινωνία τους έμαθε να επιθυμούν.
Είναι μια εικόνα που αξίζει να έχουμε κατά νου όταν κοιτάμε τις βιτρίνες του Μιλάνου.
Φυσικά, θα ήταν εξίσου απλοϊκό να μετατρέψουμε κάθε νέο στην πλατεία σε έναν βαριεστημένο πολίτη της κατώτερης μεσαίας τάξης. Δεν έχουμε στοιχεία που να αποδίδουν την ίδια κοινωνική προέλευση σε όλους, και η έρευνα για τις αγγλικές ταραχές δικαίως μας προτρέπει να μην ανάγουμε τα σύνθετα φαινόμενα μόνο στον καταναλωτισμό: η κακουχία, ο αποκλεισμός, ο πολιτικός θυμός και ο οπορτουνισμός μπορούν να συνυπάρχουν στην ίδια συλλογική έκρηξη.
Αλλά ακριβώς για αυτόν τον λόγο, πρέπει επίσης να απορρίψουμε την αντίθετη μυστικοποίηση: δεν γίνεται κάθε πράξη βίας που διαπράττεται από έναν νέο αυτόματα έκφραση των «λιγότερο προνομιούχων».
Υπάρχουν οι λιγότερο προνομιούχοι. Είναι αυτοί που υποφέρουν από το υψηλό κόστος ζωής κάθε μέρα. Οικογένειες που μειώνουν τις δαπάνες, φτωχοί εργαζόμενοι, συνταξιούχοι, νέοι που δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να βρουν σπίτι.
Το να συγχέουμε τα βάσανά τους με εκείνους που καταστρέφουν ένα κατάστημα για να κλέψουν αγαθά είναι μια αδικία πρώτα απ' όλα γι' αυτούς.
Τέλος, παραμένει το ζήτημα της ατιμωρησίας.
Το να λέμε ότι όσοι καταστρέφουν πρέπει να υποστούν συνέπειες δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ζητάμε δρακόντειες κυρώσεις. Πράγματι, η εγκληματολογική έρευνα αποκαλύπτει κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον: όσον αφορά την αποτροπή, η βεβαιότητα της ανίχνευσης και της τιμωρίας γενικά έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από μια δραματική αύξηση της αυστηρότητας των ποινών.
Αυτό ακριβώς είναι το θέμα.
Μια κοινωνία που επιτρέπει να καλλιεργείται η αντίληψη ότι μπορεί κανείς να καταστρέψει, να λεηλατήσει και να εξαφανιστεί χωρίς συνέπειες αναπόφευκτα γεννά περισσότερη βία.
Δεν χρειάζεται ούτε ο κοινωνιολογικός ρομαντισμός ούτε η καταπιεστική υστερία.
Πρέπει να επαναφέρουμε μια βασική αρχή: μπορείς να αμφισβητήσεις το σύστημα, μπορείς να διαμαρτυρηθείς για το υψηλό κόστος ζωής, μπορείς να φωνάξεις την οργή σου. Αλλά αν σπάσεις μια βιτρίνα και κλέψεις ό,τι υπάρχει μέσα, δεν έχεις γίνει επαναστάτης.
Ίσως είσαι απλώς το τελικό προϊόν της ίδιας της κοινωνίας που ισχυρίζεσαι ότι πολεμάς.
Επειδή η αληθινή εξέγερση ενάντια στον καταναλωτισμό δεν έχει να κάνει με την κλοπή αθλητικών παπουτσιών. Έχει να κάνει με το να μπορέσεις επιτέλους να φανταστείς μια κοινωνία στην οποία αυτά τα αθλητικά παπούτσια δεν καθορίζουν ποιος είσαι.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου