Συνέχεια από Κυριακή 4. Οκτωβρίου 2026
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 16
ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΓΧΟΙ
Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori
Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016
Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardini
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ
4. ΟΙ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΩΣ ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΥΕΣΤΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ
Ένα από τα θεμελιώδη θεωρητικά και ερμηνευτικά σχήματα για την κατανόηση της αριστοτελικής φιλοσοφίας είναι η πολυεστιακή προσέγγιση (multifocal approach): το χαρακτηριστικό εκείνο παράδειγμα του αρχαίου κόσμου που απορρίπτει τη διαζευκτική λογική του «είτε–είτε» προς όφελος του πολλαπλασιασμού των ερμηνευτικών σχημάτων της πραγματικότητας («και–και»). Το θεωρητικό αυτό πρότυπο επιτρέπει να περιγράψουμε έναν κόσμο όπου κάθε πραγματικότητα είναι σύνθετη, τόσο εγγενώς όσο και λόγω των πολλαπλών σχέσεών της. Μπορεί, επομένως, να λέγεται «με πολλούς τρόπους»· γι’ αυτό και τα σχήματα ανάγνωσης και περιγραφής του αντικειμένου πρέπει διαρκώς να πολλαπλασιάζονται.
Στις Κατηγορίες, αυτό το βασικό θεωρητικό γνώρισμα λειτουργεί όχι μόνο στο επίπεδο του πολλαχῶς λεγομένου, νοούμενου με τη στενή έννοια ως το ότι το ον λέγεται με πολλούς τρόπους και το καθαυτό ον λέγεται σύμφωνα με τα σχήματα των κατηγοριών, αλλά και ως επιστημολογικός ορίζοντας ολόκληρης της πραγματείας. Θα ήθελα εδώ να αναφέρω σύντομα ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα. Ειδικότερα, στις περιπτώσεις που ακολουθούν φαίνεται πως ο Αριστοτέλης φροντίζει να υποστηρίξει διαφορετικές θέσεις από διαφορετικές οπτικές γωνίες, ώστε να αντιμετωπίσει ενστάσεις. Δείχνει έτσι ότι η θεώρηση της πραγματικότητας είναι πάντοτε πολύσημη, ποτέ μονομερής ή μονοσήμαντη.
Το πρώτο παράδειγμα βρίσκεται στο τέλος του όγδοου κεφαλαίου. Εκεί ο Αριστοτέλης δείχνει ότι έχει επίγνωση πως στην κατηγορία της ποιότητας συμπεριέλαβε και ορισμένα σχετικά: τις έξεις και τις διαθέσεις. Στο έβδομο κεφάλαιο, όμως, είχε προκύψει ότι αυτές λέγονται πάντοτε σε σχέση με κάτι — η επιστήμη, για παράδειγμα, που είναι έξη, λέγεται πάντοτε επιστήμη κάποιου πράγματος.
Δεν πρέπει να μας προβληματίζει αν κάποιος πει ότι, ενώ θέσαμε ως σκοπό να πραγματευτούμε την ποιότητα, συμπεριλάβαμε στη συνέχεια πολλά σχετικά, αφού οι έξεις και οι διαθέσεις είναι σχετικά. (Κατηγορίες 8, 11a20–23)
Η κατάσταση αυτή δεν φαίνεται καθόλου αντιφατική στα μάτια του Σταγειρίτη. Αντίθετα, αποδραματοποιείται και εξηγείται σε δύο βήματα.ββ κικιββθβγκ
Πρώτον, οι ίδιες πραγματικότητες εντάσσονται σε δύο διαφορετικές κατηγορίες από διαφορετική άποψη. Χρειάζεται να διακρίνουμε ανάμεσα στα γένη και στις επιμέρους περιπτώσεις που υπάγονται σε ένα γένος: μόνο τα πρώτα κατατάσσονται και στην κατηγορία των σχετικών. Η επιστήμη, για παράδειγμα, που είναι γένος —αφού κατηγορείται για μια ορισμένη επιστήμη—, είναι πάντοτε επιστήμη κάποιου πράγματος και πρέπει επομένως να υπαχθεί στην κατηγορία των σχετικών. Οι επιμέρους επιστήμες, αντίθετα, όπως η γραμματική, η μουσική και η γεωμετρία, δεν λέγονται ποτέ σε σχέση με κάτι άλλο: δεν έχει νόημα να μιλάμε, για παράδειγμα, για «γραμματική κάποιου πράγματος» (τινὸς γραμματική) ή για «μουσική κάποιου πράγματος» (τινὸς μουσική).
Έχει όμως νόημα να διατυπώσουμε τη σχέση αντίστροφα, δηλαδή να εξετάσουμε τις επιμέρους περιπτώσεις της επιστήμης σε σχέση με το γένος τους. Είναι απολύτως θεμιτό να μιλάμε για τη γραμματική ως «επιστήμη κάποιου πράγματος» (τινὸς ἐπιστήμη), δηλαδή της γλώσσας, και για τη μουσική ως «επιστήμη κάποιου πράγματος», δηλαδή των ήχων.
Δεύτερον, τα άτομα χαρακτηρίζονται ποιοτικά με βάση τις επιμέρους επιστήμες, επειδή κατέχουν πάντοτε μια συγκεκριμένη επιστήμη —γραμματική, μουσική ή γεωμετρία— και όχι επειδή μετέχουν στο γένος της επιστήμης. Μόνο ο επιμέρους προσδιορισμός μπορεί πράγματι να χαρακτηρίσει ποιοτικά ένα ον. Οι επιμέρους επιστήμες, λοιπόν, βάσει των οποίων έχουμε —και λέγεται ότι έχουμε— μια ορισμένη ποιότητα, είναι ποιότητες και όχι σχετικά, ενώ τα γένη στα οποία ανήκουν είναι και σχετικά. Οι έξεις και οι διαθέσεις, επομένως, από την οπτική των επιμέρους επιστημών είναι ποιότητες· από την οπτική των γενών είναι σχετικά. Το ίδιο θέμα μπορεί, δηλαδή, να προσεγγιστεί από δύο διαφορετικές οπτικές γωνίες, με διαφορετικά αποτελέσματα. Και ο Αριστοτέλης προσθέτει:
Αν συμβαίνει το ίδιο πράγμα να είναι και ορισμένη ποιότητα και σχετικό, δεν είναι καθόλου παράλογο να περιλαμβάνεται και στα δύο γένη. (Κατηγορίες 8, 11a37–38)
Δείχνει έτσι ότι η δυνατότητα αλληλοεπικάλυψης των διαφορετικών πεδίων εφαρμογής των κατηγοριών δεν φαίνεται καθόλου να αποτελεί περιορισμό της διδασκαλίας.
Η αριστοτελική ταξινομία διαθέτει εύκαμπτα και ελαστικά όρια, που επιτρέπουν κάθε φορά τη διεύρυνση ή τη συρρίκνωσή της. Στόχος της είναι να αποδώσει όσο το δυνατόν ακριβέστερα την πραγματικότητα που μας περιβάλλει — χωρίς, επομένως, να επιτυγχάνει σχεδόν ποτέ απόλυτη ακρίβεια. Αυτό γίνεται φανερό στο επόμενο παράδειγμα που θα αναφέρουμε.
Στο τέλος του πρώτου μέρους του όγδοου κεφαλαίου, αφού έχει εκθέσει τα διάφορα είδη της ποιότητας και πριν περάσει στην εξέταση των χαρακτηριστικών τους, ο Αριστοτέλης λέει:
Θα μπορούσε ίσως να παρουσιαστεί και κάποιο άλλο είδος ποιότητας, αλλά εκείνα για τα οποία γίνεται κυρίως λόγος είναι περίπου αυτά. (Κατηγορίες 8, 10a25–26)
Παρομοίως, στο τέλος του δέκατου πέμπτου κεφαλαίου, αφού έχει απαριθμήσει τους διάφορους τρόπους με τους οποίους λέγεται το «έχειν», αναφέρει:
Θα μπορούσαν ίσως να παρουσιαστούν και άλλες σημασίες του «έχειν», αλλά μπορούμε να πούμε ότι εξετάστηκαν σχεδόν όλες οι συνήθεις. (Κατηγορίες 15, 15b30–32)
Εδώ γίνεται σαφές ότι σκοπός του Σταγειρίτη δεν είναι η εξαντλητική απαρίθμηση ούτε η διατύπωση της «τελευταίας λέξης» στην περιγραφή του πραγματικού: η ποιότητα και το έχειν μπορούν να λέγονται και «με άλλους τρόπους», από άλλες οπτικές γωνίες που δεν εξετάζονται εδώ.
Η υιοθέτηση μιας οπτικής βασισμένης στην πολυεστιακή προσέγγιση (multifocal approach), μαζί με την απομάκρυνση από την όψιμη τοποθέτηση των Κατηγοριών στο Όργανον —τοποθέτηση που προτάθηκε με βάση μια αντίληψη περί «λογικής» την οποία ο Αριστοτέλης ασφαλώς δεν είχε ούτε μπορούσε να έχει—, επιτρέπει επιπλέον δύο πράγματα. Αφενός, να κατανοήσουμε πώς η πρώτη ουσία διαφέρει από τη δεύτερη ουσία και πώς, παρ’ όλα αυτά, και οι δύο μπορούν να ονομάζονται «ουσίες», όπως επιχειρήσαμε να δείξουμε στην προηγούμενη παράγραφο. Αφετέρου, να επιλύσουμε το πολυσυζητημένο ζήτημα της τριπλής ανάγνωσης των Κατηγοριών: ως γραμματικού, ως οντολογικού ή ως λογικού και σημασιολογικού έργου.
[Το επόμενο τμήμα του ιταλικού κειμένου είναι φθαρμένο και η ακριβής σύνταξή του δεν μπορεί να αποκατασταθεί.] Στο κείμενο διαπιστώνεται η συνύπαρξη και η συνεχής διαπλοκή διαφορετικών επιπέδων. Αυτό μας επιτρέπει να αποδεσμευτούμε από το παραδοσιακό ερμηνευτικό δίλημμα της επιλογής μιας μόνο ανάγνωσης και να αναδείξουμε τη φύση του αριστοτελικού εγχειρήματος. Οι προσπάθειες να θεωρηθεί μία από αυτές τις οπτικές εξαντλητική δημιουργούσαν παρανοήσεις, καθώς απολυτοποιούσαν μια προοπτική ασφαλώς σημαντική, αλλά μερική.
Σε γενικές γραμμές, όπως επιχειρήσαμε να δείξουμε στην περίπτωση των παράγωγων όρων, η αναφορά στη γλωσσική ανάλυση είναι σχεδόν συνεχής. Σε πολλές περιπτώσεις, όμως, ο Αριστοτέλης προειδοποιεί να μη μεταφέρουμε μηχανικά όσα ισχύουν στο επίπεδο της γλώσσας στο επίπεδο της πραγματικότητας. Αποδέχεται σε μεγάλο βαθμό τις αποκλίσεις ανάμεσα στη γνώση και στη γλωσσική ταξινόμηση, παρότι αναγνωρίζει ότι μπορούν να παραπλανήσουν και ότι μερικές φορές είναι σκόπιμο να πλάθουμε νέες ονομασίες. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν χρειάζεται να δηλωθεί η αντιστοιχία ανάμεσα σε σχετικά [το κείμενο διακόπτεται εδώ]:
Αν υπάρχει όρος, η αντιστοιχία γίνεται εύκολη· αν όμως δεν υπάρχει, ίσως είναι αναγκαίο να πλάσουμε νέους όρους (ὀνοματοποιεῖν). (Κατηγορίες 7, 7b10–12)¹⁰⁰
Άλλοτε χρειάζεται να προσαρμόζουμε ήδη χρησιμοποιούμενους όρους σε νέες χρήσεις. Γενικά, η γλώσσα αποδεικνύεται ανεπαρκής για την έκφραση των αποτελεσμάτων μιας φιλοσοφικής ή επιστημονικής ανάλυσης. Αυτό όμως δεν προκαλεί την έκπληξη του Αριστοτέλη, όπως δείχνει ολόκληρη η πραγματεία του για τα κριτήρια ορθής απόδοσης των σχετικών (Κατηγορίες 7, 7a11–22).¹⁰¹ Για λόγους χώρου, παραπέμπουμε στην αναλυτική σύνοψη του έβδομου κεφαλαίου και στις σημειώσεις του κειμένου.
Μέσα σε έναν ορίζοντα που χαρακτηρίζεται από τον ισομορφισμό σκέψης, γλώσσας και πραγματικότητας,¹⁰² οι κατηγορίες δεν παρουσιάζονται ως αμιγώς οντολογικές, αλλά ως οντολογικές, λογικές και γλωσσικές συγχρόνως. Μπορούν έτσι να χρησιμοποιούνται με σταθερό τρόπο μέσα σε μια ελεγχόμενη γλώσσα.
Ο λόγος πρέπει να είναι ικανός να συλλαμβάνει και να δηλώνει με λέξεις την ίδια την ουσία του όντος, αφού η γλώσσα είναι αναπόφευκτα το βασικό εργαλείο μέσω του οποίου χρησιμοποιούνται οι κατηγορίες. Άλλωστε, ο ίδιος ο ελληνικός όρος κατηγορία, που προέρχεται από το ρήμα κατηγορεῖν, δηλώνει τη θέση ενός κατηγορουμένου, η οποία καθορίζεται από την αντιστοιχία ανάμεσα στις συνδέσεις της γλωσσικής και σε εκείνες της οντολογικής διάστασης. Το ον κάθε κατηγορίας δεν είναι —ή δεν είναι μόνο— ένας γλωσσικός όρος, αλλά το ον ως ον.
«Οι κατηγορίες, μολονότι ορίζονται ως όσα λέγονται χωρίς καμία σύνδεση με την πρόταση (τὰ κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγόμενα) και, ως τέτοια, βρίσκονται έξω από το αληθές και το ψευδές, χρησιμεύουν, ως στοιχεία της κρίσης, για να εκφράζουν το πραγματικό και τις σχέσεις του. Φέρουν επομένως μέσα τους την αναφορά στην πραγματικότητα και έχουν αντικειμενική σημασία».¹⁰³
Περισσότερο ακόμη απ’ ό,τι σε άλλες διδασκαλίες του, στον τρόπο με τον οποίο ο Αριστοτέλης πραγματεύεται τις κατηγορίες αναδεικνύεται εκείνη η «πολυεστιακή» προσέγγιση, όπου το εμπειρικό και το εννοιολογικό στοιχείο διαπλέκονται δομικά. «Ο Αριστοτέλης επιδίωκε πάντοτε να ερμηνεύει θεωρητικά την εμπειρία με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια στο επίπεδο του στοχασμού, χωρίς όμως ποτέ να την εξαναγκάζει. Αυτό είναι το πραγματικά χαρακτηριστικό γνώρισμα του μεταφυσικού ρεαλισμού του».¹⁰⁴
Είμαι ευγνώμων στον καθηγητή Maurizio Migliori για την προσεκτική εποπτεία και τη σταθερή υποστήριξή του σε αυτό το μεταφραστικό έργο. Επιθυμώ να ευχαριστήσω, πέρα από τους μελετητές με τους οποίους μοιράστηκα την προσπάθεια για τον παρόντα τόμο, τις καθηγήτριες Elisabetta Cattanei και Linda Napolitano για την έμπειρη καθοδήγηση και τις πολύτιμες συμβουλές τους. Ευχαριστώ επίσης την καθηγήτρια Cristina Rossitto για τις υποδείξεις που διατύπωσε κατά τη συζήτηση στο συνέδριο Tra probabilità e verità. Modelli di spiegazione e percorsi di attraversamento dell’Organon aristotelico, το οποίο πραγματοποιήθηκε στη Macerata στις 7 και 8 Μαΐου 2015.
Σημειώσεις:
ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΓΧΟΙ
Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori
Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016
Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardini
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ
4. ΟΙ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΩΣ ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΥΕΣΤΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ
Ένα από τα θεμελιώδη θεωρητικά και ερμηνευτικά σχήματα για την κατανόηση της αριστοτελικής φιλοσοφίας είναι η πολυεστιακή προσέγγιση (multifocal approach): το χαρακτηριστικό εκείνο παράδειγμα του αρχαίου κόσμου που απορρίπτει τη διαζευκτική λογική του «είτε–είτε» προς όφελος του πολλαπλασιασμού των ερμηνευτικών σχημάτων της πραγματικότητας («και–και»). Το θεωρητικό αυτό πρότυπο επιτρέπει να περιγράψουμε έναν κόσμο όπου κάθε πραγματικότητα είναι σύνθετη, τόσο εγγενώς όσο και λόγω των πολλαπλών σχέσεών της. Μπορεί, επομένως, να λέγεται «με πολλούς τρόπους»· γι’ αυτό και τα σχήματα ανάγνωσης και περιγραφής του αντικειμένου πρέπει διαρκώς να πολλαπλασιάζονται.
Στις Κατηγορίες, αυτό το βασικό θεωρητικό γνώρισμα λειτουργεί όχι μόνο στο επίπεδο του πολλαχῶς λεγομένου, νοούμενου με τη στενή έννοια ως το ότι το ον λέγεται με πολλούς τρόπους και το καθαυτό ον λέγεται σύμφωνα με τα σχήματα των κατηγοριών, αλλά και ως επιστημολογικός ορίζοντας ολόκληρης της πραγματείας. Θα ήθελα εδώ να αναφέρω σύντομα ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα. Ειδικότερα, στις περιπτώσεις που ακολουθούν φαίνεται πως ο Αριστοτέλης φροντίζει να υποστηρίξει διαφορετικές θέσεις από διαφορετικές οπτικές γωνίες, ώστε να αντιμετωπίσει ενστάσεις. Δείχνει έτσι ότι η θεώρηση της πραγματικότητας είναι πάντοτε πολύσημη, ποτέ μονομερής ή μονοσήμαντη.
Το πρώτο παράδειγμα βρίσκεται στο τέλος του όγδοου κεφαλαίου. Εκεί ο Αριστοτέλης δείχνει ότι έχει επίγνωση πως στην κατηγορία της ποιότητας συμπεριέλαβε και ορισμένα σχετικά: τις έξεις και τις διαθέσεις. Στο έβδομο κεφάλαιο, όμως, είχε προκύψει ότι αυτές λέγονται πάντοτε σε σχέση με κάτι — η επιστήμη, για παράδειγμα, που είναι έξη, λέγεται πάντοτε επιστήμη κάποιου πράγματος.
Δεν πρέπει να μας προβληματίζει αν κάποιος πει ότι, ενώ θέσαμε ως σκοπό να πραγματευτούμε την ποιότητα, συμπεριλάβαμε στη συνέχεια πολλά σχετικά, αφού οι έξεις και οι διαθέσεις είναι σχετικά. (Κατηγορίες 8, 11a20–23)
Η κατάσταση αυτή δεν φαίνεται καθόλου αντιφατική στα μάτια του Σταγειρίτη. Αντίθετα, αποδραματοποιείται και εξηγείται σε δύο βήματα.ββ κικιββθβγκ
Πρώτον, οι ίδιες πραγματικότητες εντάσσονται σε δύο διαφορετικές κατηγορίες από διαφορετική άποψη. Χρειάζεται να διακρίνουμε ανάμεσα στα γένη και στις επιμέρους περιπτώσεις που υπάγονται σε ένα γένος: μόνο τα πρώτα κατατάσσονται και στην κατηγορία των σχετικών. Η επιστήμη, για παράδειγμα, που είναι γένος —αφού κατηγορείται για μια ορισμένη επιστήμη—, είναι πάντοτε επιστήμη κάποιου πράγματος και πρέπει επομένως να υπαχθεί στην κατηγορία των σχετικών. Οι επιμέρους επιστήμες, αντίθετα, όπως η γραμματική, η μουσική και η γεωμετρία, δεν λέγονται ποτέ σε σχέση με κάτι άλλο: δεν έχει νόημα να μιλάμε, για παράδειγμα, για «γραμματική κάποιου πράγματος» (τινὸς γραμματική) ή για «μουσική κάποιου πράγματος» (τινὸς μουσική).
Έχει όμως νόημα να διατυπώσουμε τη σχέση αντίστροφα, δηλαδή να εξετάσουμε τις επιμέρους περιπτώσεις της επιστήμης σε σχέση με το γένος τους. Είναι απολύτως θεμιτό να μιλάμε για τη γραμματική ως «επιστήμη κάποιου πράγματος» (τινὸς ἐπιστήμη), δηλαδή της γλώσσας, και για τη μουσική ως «επιστήμη κάποιου πράγματος», δηλαδή των ήχων.
Δεύτερον, τα άτομα χαρακτηρίζονται ποιοτικά με βάση τις επιμέρους επιστήμες, επειδή κατέχουν πάντοτε μια συγκεκριμένη επιστήμη —γραμματική, μουσική ή γεωμετρία— και όχι επειδή μετέχουν στο γένος της επιστήμης. Μόνο ο επιμέρους προσδιορισμός μπορεί πράγματι να χαρακτηρίσει ποιοτικά ένα ον. Οι επιμέρους επιστήμες, λοιπόν, βάσει των οποίων έχουμε —και λέγεται ότι έχουμε— μια ορισμένη ποιότητα, είναι ποιότητες και όχι σχετικά, ενώ τα γένη στα οποία ανήκουν είναι και σχετικά. Οι έξεις και οι διαθέσεις, επομένως, από την οπτική των επιμέρους επιστημών είναι ποιότητες· από την οπτική των γενών είναι σχετικά. Το ίδιο θέμα μπορεί, δηλαδή, να προσεγγιστεί από δύο διαφορετικές οπτικές γωνίες, με διαφορετικά αποτελέσματα. Και ο Αριστοτέλης προσθέτει:
Αν συμβαίνει το ίδιο πράγμα να είναι και ορισμένη ποιότητα και σχετικό, δεν είναι καθόλου παράλογο να περιλαμβάνεται και στα δύο γένη. (Κατηγορίες 8, 11a37–38)
Δείχνει έτσι ότι η δυνατότητα αλληλοεπικάλυψης των διαφορετικών πεδίων εφαρμογής των κατηγοριών δεν φαίνεται καθόλου να αποτελεί περιορισμό της διδασκαλίας.
Η αριστοτελική ταξινομία διαθέτει εύκαμπτα και ελαστικά όρια, που επιτρέπουν κάθε φορά τη διεύρυνση ή τη συρρίκνωσή της. Στόχος της είναι να αποδώσει όσο το δυνατόν ακριβέστερα την πραγματικότητα που μας περιβάλλει — χωρίς, επομένως, να επιτυγχάνει σχεδόν ποτέ απόλυτη ακρίβεια. Αυτό γίνεται φανερό στο επόμενο παράδειγμα που θα αναφέρουμε.
Στο τέλος του πρώτου μέρους του όγδοου κεφαλαίου, αφού έχει εκθέσει τα διάφορα είδη της ποιότητας και πριν περάσει στην εξέταση των χαρακτηριστικών τους, ο Αριστοτέλης λέει:
Θα μπορούσε ίσως να παρουσιαστεί και κάποιο άλλο είδος ποιότητας, αλλά εκείνα για τα οποία γίνεται κυρίως λόγος είναι περίπου αυτά. (Κατηγορίες 8, 10a25–26)
Παρομοίως, στο τέλος του δέκατου πέμπτου κεφαλαίου, αφού έχει απαριθμήσει τους διάφορους τρόπους με τους οποίους λέγεται το «έχειν», αναφέρει:
Θα μπορούσαν ίσως να παρουσιαστούν και άλλες σημασίες του «έχειν», αλλά μπορούμε να πούμε ότι εξετάστηκαν σχεδόν όλες οι συνήθεις. (Κατηγορίες 15, 15b30–32)
Εδώ γίνεται σαφές ότι σκοπός του Σταγειρίτη δεν είναι η εξαντλητική απαρίθμηση ούτε η διατύπωση της «τελευταίας λέξης» στην περιγραφή του πραγματικού: η ποιότητα και το έχειν μπορούν να λέγονται και «με άλλους τρόπους», από άλλες οπτικές γωνίες που δεν εξετάζονται εδώ.
Η υιοθέτηση μιας οπτικής βασισμένης στην πολυεστιακή προσέγγιση (multifocal approach), μαζί με την απομάκρυνση από την όψιμη τοποθέτηση των Κατηγοριών στο Όργανον —τοποθέτηση που προτάθηκε με βάση μια αντίληψη περί «λογικής» την οποία ο Αριστοτέλης ασφαλώς δεν είχε ούτε μπορούσε να έχει—, επιτρέπει επιπλέον δύο πράγματα. Αφενός, να κατανοήσουμε πώς η πρώτη ουσία διαφέρει από τη δεύτερη ουσία και πώς, παρ’ όλα αυτά, και οι δύο μπορούν να ονομάζονται «ουσίες», όπως επιχειρήσαμε να δείξουμε στην προηγούμενη παράγραφο. Αφετέρου, να επιλύσουμε το πολυσυζητημένο ζήτημα της τριπλής ανάγνωσης των Κατηγοριών: ως γραμματικού, ως οντολογικού ή ως λογικού και σημασιολογικού έργου.
[Το επόμενο τμήμα του ιταλικού κειμένου είναι φθαρμένο και η ακριβής σύνταξή του δεν μπορεί να αποκατασταθεί.] Στο κείμενο διαπιστώνεται η συνύπαρξη και η συνεχής διαπλοκή διαφορετικών επιπέδων. Αυτό μας επιτρέπει να αποδεσμευτούμε από το παραδοσιακό ερμηνευτικό δίλημμα της επιλογής μιας μόνο ανάγνωσης και να αναδείξουμε τη φύση του αριστοτελικού εγχειρήματος. Οι προσπάθειες να θεωρηθεί μία από αυτές τις οπτικές εξαντλητική δημιουργούσαν παρανοήσεις, καθώς απολυτοποιούσαν μια προοπτική ασφαλώς σημαντική, αλλά μερική.
Σε γενικές γραμμές, όπως επιχειρήσαμε να δείξουμε στην περίπτωση των παράγωγων όρων, η αναφορά στη γλωσσική ανάλυση είναι σχεδόν συνεχής. Σε πολλές περιπτώσεις, όμως, ο Αριστοτέλης προειδοποιεί να μη μεταφέρουμε μηχανικά όσα ισχύουν στο επίπεδο της γλώσσας στο επίπεδο της πραγματικότητας. Αποδέχεται σε μεγάλο βαθμό τις αποκλίσεις ανάμεσα στη γνώση και στη γλωσσική ταξινόμηση, παρότι αναγνωρίζει ότι μπορούν να παραπλανήσουν και ότι μερικές φορές είναι σκόπιμο να πλάθουμε νέες ονομασίες. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν χρειάζεται να δηλωθεί η αντιστοιχία ανάμεσα σε σχετικά [το κείμενο διακόπτεται εδώ]:
Αν υπάρχει όρος, η αντιστοιχία γίνεται εύκολη· αν όμως δεν υπάρχει, ίσως είναι αναγκαίο να πλάσουμε νέους όρους (ὀνοματοποιεῖν). (Κατηγορίες 7, 7b10–12)¹⁰⁰
Άλλοτε χρειάζεται να προσαρμόζουμε ήδη χρησιμοποιούμενους όρους σε νέες χρήσεις. Γενικά, η γλώσσα αποδεικνύεται ανεπαρκής για την έκφραση των αποτελεσμάτων μιας φιλοσοφικής ή επιστημονικής ανάλυσης. Αυτό όμως δεν προκαλεί την έκπληξη του Αριστοτέλη, όπως δείχνει ολόκληρη η πραγματεία του για τα κριτήρια ορθής απόδοσης των σχετικών (Κατηγορίες 7, 7a11–22).¹⁰¹ Για λόγους χώρου, παραπέμπουμε στην αναλυτική σύνοψη του έβδομου κεφαλαίου και στις σημειώσεις του κειμένου.
Μέσα σε έναν ορίζοντα που χαρακτηρίζεται από τον ισομορφισμό σκέψης, γλώσσας και πραγματικότητας,¹⁰² οι κατηγορίες δεν παρουσιάζονται ως αμιγώς οντολογικές, αλλά ως οντολογικές, λογικές και γλωσσικές συγχρόνως. Μπορούν έτσι να χρησιμοποιούνται με σταθερό τρόπο μέσα σε μια ελεγχόμενη γλώσσα.
Ο λόγος πρέπει να είναι ικανός να συλλαμβάνει και να δηλώνει με λέξεις την ίδια την ουσία του όντος, αφού η γλώσσα είναι αναπόφευκτα το βασικό εργαλείο μέσω του οποίου χρησιμοποιούνται οι κατηγορίες. Άλλωστε, ο ίδιος ο ελληνικός όρος κατηγορία, που προέρχεται από το ρήμα κατηγορεῖν, δηλώνει τη θέση ενός κατηγορουμένου, η οποία καθορίζεται από την αντιστοιχία ανάμεσα στις συνδέσεις της γλωσσικής και σε εκείνες της οντολογικής διάστασης. Το ον κάθε κατηγορίας δεν είναι —ή δεν είναι μόνο— ένας γλωσσικός όρος, αλλά το ον ως ον.
«Οι κατηγορίες, μολονότι ορίζονται ως όσα λέγονται χωρίς καμία σύνδεση με την πρόταση (τὰ κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγόμενα) και, ως τέτοια, βρίσκονται έξω από το αληθές και το ψευδές, χρησιμεύουν, ως στοιχεία της κρίσης, για να εκφράζουν το πραγματικό και τις σχέσεις του. Φέρουν επομένως μέσα τους την αναφορά στην πραγματικότητα και έχουν αντικειμενική σημασία».¹⁰³
Περισσότερο ακόμη απ’ ό,τι σε άλλες διδασκαλίες του, στον τρόπο με τον οποίο ο Αριστοτέλης πραγματεύεται τις κατηγορίες αναδεικνύεται εκείνη η «πολυεστιακή» προσέγγιση, όπου το εμπειρικό και το εννοιολογικό στοιχείο διαπλέκονται δομικά. «Ο Αριστοτέλης επιδίωκε πάντοτε να ερμηνεύει θεωρητικά την εμπειρία με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια στο επίπεδο του στοχασμού, χωρίς όμως ποτέ να την εξαναγκάζει. Αυτό είναι το πραγματικά χαρακτηριστικό γνώρισμα του μεταφυσικού ρεαλισμού του».¹⁰⁴
Είμαι ευγνώμων στον καθηγητή Maurizio Migliori για την προσεκτική εποπτεία και τη σταθερή υποστήριξή του σε αυτό το μεταφραστικό έργο. Επιθυμώ να ευχαριστήσω, πέρα από τους μελετητές με τους οποίους μοιράστηκα την προσπάθεια για τον παρόντα τόμο, τις καθηγήτριες Elisabetta Cattanei και Linda Napolitano για την έμπειρη καθοδήγηση και τις πολύτιμες συμβουλές τους. Ευχαριστώ επίσης την καθηγήτρια Cristina Rossitto για τις υποδείξεις που διατύπωσε κατά τη συζήτηση στο συνέδριο Tra probabilità e verità. Modelli di spiegazione e percorsi di attraversamento dell’Organon aristotelico, το οποίο πραγματοποιήθηκε στη Macerata στις 7 και 8 Μαΐου 2015.
Σημειώσεις:
91 Για την πολυεστιακή προσέγγιση (multifocal approach), βλ. Migliori, Introduzione generale…, σ. LVII–LXII· M. Migliori – E. Cattanei – A. Fermani, By the Sophists to Aristotle through Plato. The Necessity and Utility of a Multifocal Approach, Academia Verlag, Sankt Augustin 2016.
92 Βλ. Μετά τα φυσικά Ε΄ 7, 1017a22 κ.ε.· Μετά τα φυσικά ΣΤ΄ 2, 1026a33 κ.ε.
93 Βλ. Κατηγορίες 7, 6b2–6.
94 Βλ. Πορφύριος, In Cat. 91,5 κ.ε.
95 Η επιστήμη ανήκει στην τρίτη ομάδα όντων του δεύτερου κεφαλαίου των Κατηγοριών: σε εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο και βρίσκονται μέσα σε ένα υποκείμενο· βλ. Κατηγορίες 2, 1a29–b3.
96 Οι επιμέρους μορφές της επιστήμης ανήκουν, αντίθετα, στη δεύτερη ομάδα όντων: βρίσκονται μέσα σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για ένα υποκείμενο· βλ. Κατηγορίες 2, 1a25–27.
97 A. Trendelenburg, Geschichte der Kategorienlehre. Zwei Abhandlungen. I. Aristoteles Kategorienlehre; II. Die Kategorienlehre in der Geschichte der Philosophie, Leipzig 1846, Berlin 1876, Hildesheim 1963. Το πρώτο μέρος μεταφράστηκε στα ιταλικά με τίτλο La dottrina delle categorie in Aristotele, με παράρτημα την ακαδημαϊκή εναρκτήρια ομιλία του 1833, De Aristotelis categoriis, πρόλογο και εισαγωγική μελέτη του G. Reale, μετάφραση και συμπληρωματική μελέτη του V. Cicero, Vita e Pensiero, Milano 1994, σ. 103–114. Ο Trendelenburg υποστηρίζει τη θέση ότι οι κατηγορίες αντιστοιχούν σε βασικά γραμματικά στοιχεία της πρότασης: ταυτίζει την κατηγορία της ουσίας με το ουσιαστικό, της ποσότητας και της ποιότητας με το επίθετο, της σχέσης με τον συγκριτικό βαθμό, του «πού» και του «πότε» με τα επιρρήματα τόπου και χρόνου αντιστοίχως, του ποιεῖν και του πάσχειν με το ρήμα στην ενεργητική και την παθητική φωνή, του κεῖσθαι με το αμετάβατο ρήμα και του ἔχειν με το ρήμα στον παρακείμενο.
98 Ο Γερμανός φιλόλογος H. Bonitz, Über die Kategorienlehre des Aristoteles, στο Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische Klasse, τόμ. 10, τεύχ. 5, Wien 1853, σ. 591–645· ιταλ. μτφρ. Sulle categorie di Aristotele, πρόλογος, εισαγωγή, εκδοτικός σχεδιασμός και επιμέλεια του G. Reale, μετάφραση από τα γερμανικά και ευρετήρια του V. Cicero, Vita e Pensiero, Milano 1995, άνοιξε μια νέα προοπτική οντολογικού χαρακτήρα. Άσκησε ανοιχτά κριτική στη γλωσσική ερμηνεία του Trendelenburg και υποστήριξε ότι οι κατηγορίες, προτού είναι κατηγορούμενα, αποτελούν τα ανώτατα γένη του όντος, στα οποία μπορούν να αναχθούν όλα τα υπάρχοντα όντα.
99 Η πληρέστερη παρουσίαση της σημασιολογικής ερμηνείας βρίσκεται στο M. Vesoly, «Zur semantischen Interpretation der aristotelischen Kategorien», Symbolae Philologorum Posnaniensium 6 (1983), σ. 57–72· ιταλ. μτφρ. «Verso un’interpretazione semantica delle Categorie di Aristotele», Elenchos V (1984), σ. 103–140.
100 Για την ανάγκη δημιουργίας νέων όρων, βλ. επίσης Κατηγορίες 7, 7a5–6.
101 Βλ. επίσης Περὶ ψυχῆς 426a11–15· Περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαι 490a12–13· 623[δυσανάγνωστη ένδειξη στο πρωτότυπο].
102 Βλ. G. Sadun Bordoni, Linguaggio e realtà in Aristotele, Laterza, Bari 1994, σ. 39–88.
103 G. Reale, «Filo conduttore grammaticale, filo conduttore logico e filo conduttore ontologico nella deduzione delle categorie aristoteliche e significati polivalenti di esse su fondamenti ontologici», στο Trendelenburg, La dottrina delle categorie…, σ. 22· βλ. Trendelenburg, La dottrina delle categorie…, σ. 95.
104 Reale, «Filo conduttore grammaticale, filo conduttore logico e filo conduttore ontologico nella deduzione delle categorie aristoteliche e significati polivalenti di esse su fondamenti ontologici», στο Trendelenburg, La dottrina delle categorie…, σ. 70.
92 Βλ. Μετά τα φυσικά Ε΄ 7, 1017a22 κ.ε.· Μετά τα φυσικά ΣΤ΄ 2, 1026a33 κ.ε.
93 Βλ. Κατηγορίες 7, 6b2–6.
94 Βλ. Πορφύριος, In Cat. 91,5 κ.ε.
95 Η επιστήμη ανήκει στην τρίτη ομάδα όντων του δεύτερου κεφαλαίου των Κατηγοριών: σε εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο και βρίσκονται μέσα σε ένα υποκείμενο· βλ. Κατηγορίες 2, 1a29–b3.
96 Οι επιμέρους μορφές της επιστήμης ανήκουν, αντίθετα, στη δεύτερη ομάδα όντων: βρίσκονται μέσα σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για ένα υποκείμενο· βλ. Κατηγορίες 2, 1a25–27.
97 A. Trendelenburg, Geschichte der Kategorienlehre. Zwei Abhandlungen. I. Aristoteles Kategorienlehre; II. Die Kategorienlehre in der Geschichte der Philosophie, Leipzig 1846, Berlin 1876, Hildesheim 1963. Το πρώτο μέρος μεταφράστηκε στα ιταλικά με τίτλο La dottrina delle categorie in Aristotele, με παράρτημα την ακαδημαϊκή εναρκτήρια ομιλία του 1833, De Aristotelis categoriis, πρόλογο και εισαγωγική μελέτη του G. Reale, μετάφραση και συμπληρωματική μελέτη του V. Cicero, Vita e Pensiero, Milano 1994, σ. 103–114. Ο Trendelenburg υποστηρίζει τη θέση ότι οι κατηγορίες αντιστοιχούν σε βασικά γραμματικά στοιχεία της πρότασης: ταυτίζει την κατηγορία της ουσίας με το ουσιαστικό, της ποσότητας και της ποιότητας με το επίθετο, της σχέσης με τον συγκριτικό βαθμό, του «πού» και του «πότε» με τα επιρρήματα τόπου και χρόνου αντιστοίχως, του ποιεῖν και του πάσχειν με το ρήμα στην ενεργητική και την παθητική φωνή, του κεῖσθαι με το αμετάβατο ρήμα και του ἔχειν με το ρήμα στον παρακείμενο.
98 Ο Γερμανός φιλόλογος H. Bonitz, Über die Kategorienlehre des Aristoteles, στο Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische Klasse, τόμ. 10, τεύχ. 5, Wien 1853, σ. 591–645· ιταλ. μτφρ. Sulle categorie di Aristotele, πρόλογος, εισαγωγή, εκδοτικός σχεδιασμός και επιμέλεια του G. Reale, μετάφραση από τα γερμανικά και ευρετήρια του V. Cicero, Vita e Pensiero, Milano 1995, άνοιξε μια νέα προοπτική οντολογικού χαρακτήρα. Άσκησε ανοιχτά κριτική στη γλωσσική ερμηνεία του Trendelenburg και υποστήριξε ότι οι κατηγορίες, προτού είναι κατηγορούμενα, αποτελούν τα ανώτατα γένη του όντος, στα οποία μπορούν να αναχθούν όλα τα υπάρχοντα όντα.
99 Η πληρέστερη παρουσίαση της σημασιολογικής ερμηνείας βρίσκεται στο M. Vesoly, «Zur semantischen Interpretation der aristotelischen Kategorien», Symbolae Philologorum Posnaniensium 6 (1983), σ. 57–72· ιταλ. μτφρ. «Verso un’interpretazione semantica delle Categorie di Aristotele», Elenchos V (1984), σ. 103–140.
100 Για την ανάγκη δημιουργίας νέων όρων, βλ. επίσης Κατηγορίες 7, 7a5–6.
101 Βλ. επίσης Περὶ ψυχῆς 426a11–15· Περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαι 490a12–13· 623[δυσανάγνωστη ένδειξη στο πρωτότυπο].
102 Βλ. G. Sadun Bordoni, Linguaggio e realtà in Aristotele, Laterza, Bari 1994, σ. 39–88.
103 G. Reale, «Filo conduttore grammaticale, filo conduttore logico e filo conduttore ontologico nella deduzione delle categorie aristoteliche e significati polivalenti di esse su fondamenti ontologici», στο Trendelenburg, La dottrina delle categorie…, σ. 22· βλ. Trendelenburg, La dottrina delle categorie…, σ. 95.
104 Reale, «Filo conduttore grammaticale, filo conduttore logico e filo conduttore ontologico nella deduzione delle categorie aristoteliche e significati polivalenti di esse su fondamenti ontologici», στο Trendelenburg, La dottrina delle categorie…, σ. 70.
Τέλος Εισαγωγής
Συνεχίζεται με:
[Τα στοιχεία της κατηγόρησης]
ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΙ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου