Συνέχεια από Σάββατο 26. Σεπτεμβρίου 2026
Ο Kant και το Πρόβλημα της Μεταφυσικής 15
Του Martin Heidegger
Του Martin Heidegger
Η αποσυναρμολόγηση της ιδέας μιας Θεμελιακής Οντολογίας μέσω της ερμηνευτικής ανάλυσης της Κριτικής του Καθαρού Λόγου ως θεμελίωσης της Μεταφυσικής
ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΜΗΜΑ
Η θεμελίωση της μεταφυσικής στην πραγμάτωσή της
Β. Τα στάδια της εκτέλεσης του σχεδίου της εσωτερικής δυνατότητας της Οντολογίας
β) Η καθαρή σκέψη μέσα στην πεπερασμένη γνώση
§ 21. Σχήμα και σχηματική εικόνα
Ο ακριβέστερος χαρακτηρισμός της σχηματικής εικόνας θα αποσαφηνίσει τη σχέση της προς το σχήμα και, συγχρόνως, τον τρόπο με τον οποίο η έννοια σχετίζεται προς την εικόνα. Η σχηματοποίηση είναι η αισθητοποίηση των εννοιών. Πώς σχετίζεται η όψη του άμεσα παριστάμενου όντος προς εκείνο που παριστάνεται μέσα στην έννοιά του; Με ποια έννοια αποτελεί αυτή η όψη «εικόνα» της έννοιας; Το ερώτημα αυτό πρέπει να εξεταστεί με βάση δύο είδη εννοιών: την εμπειρική αισθητή έννοια —την έννοια ενός σκύλου— και την καθαρή αισθητή, μαθηματική έννοια —την έννοια ενός τριγώνου ή ενός αριθμού.
Ο Kant τονίζει ότι ένα «αντικείμενο της εμπειρίας», δηλαδή η προσιτή σε εμάς όψη ενός παρευρισκόμενου πράγματος, «ή μια εικόνα του», δηλαδή ένα παρευρισκόμενο αντίγραφο ή ομοίωμα του όντος, δεν μπορεί ποτέ να «φθάσει» την εμπειρική έννοια αυτού του όντος.¹²⁸ Αυτό το ότι δεν τη φθάνει σημαίνει καταρχάς ότι δεν την παριστάνει «κατά τρόπο επαρκή». Δεν επιτρέπεται, ωστόσο, σε καμία περίπτωση να ερμηνευθεί αυτό με την έννοια ότι δεν μπορεί να αποτελεί επαρκές αντίγραφο της έννοιας. Μια εμπειρική όψη του όντος δεν μπορεί εν γένει να επιτελεί καμία λειτουργία αντιγράφου σε σχέση προς την έννοιά του. Αυτή η αναντιστοιχία ανήκει, αντιθέτως, ακριβώς στη σχηματική εικόνα, η οποία αποτελεί, με την αυθεντική σημασία του όρου, εικόνα της έννοιας.
Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς ότι η εμπειρική όψη περιέχει ακριβώς όλα όσα περιέχει και η έννοια, αν όχι ακόμη περισσότερα. Δεν τα περιέχει, όμως, με τον τρόπο με τον οποίο τα παριστάνει η έννοια: ως Ένα που ισχύει για πολλά. Το περιεχόμενο της εμπειρικής όψης παρουσιάζεται μάλλον ως ένα κάθε φορά ανάμεσα σε απροσδιόριστα πολλά, δηλαδή ως εξατομικευμένο σε αυτό εδώ το συγκεκριμένο ον, το οποίο ως τέτοιο παριστάνεται θεματικά. Το επιμέρους έχει εγκαταλείψει την αοριστία· ακριβώς γι’ αυτό, όμως, αποτελεί ένα δυνατό παράδειγμα του Ενός, το οποίο ρυθμίζει ως τέτοια την αοριστία που ισχύει για πολλά. Μέσα σε αυτή τη ρύθμιση, όμως, το καθολικό διαθέτει τον δικό του ειδικά διαρθρωμένο προσδιορισμό και δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση, απέναντι στο εκάστοτε εξατομικευμένο ον, ένα ακαθόριστα συγκεχυμένο «καθετί και οτιδήποτε».
λλλλλ
Η παράσταση του κανόνα είναι το σχήμα. Ως τέτοιο, το σχήμα παραμένει αναγκαστικά συνδεδεμένο με δυνατές σχηματικές εικόνες, καμία από τις οποίες δεν μπορεί να αξιώσει αποκλειστικότητα.
«Η έννοια του σκύλου σημαίνει έναν κανόνα, σύμφωνα με τον οποίο η φαντασία μου μπορεί να σχεδιάζει κατά τρόπο γενικό τη μορφή ενός τετράποδου ζώου, χωρίς να περιορίζεται σε κάποια μοναδική ιδιαίτερη μορφή που μου προσφέρει η εμπειρία ή ακόμη σε οποιαδήποτε δυνατή εικόνα την οποία μπορώ να παραστήσω in concreto.»¹²⁹
Το γεγονός ότι η εμπειρική όψη δεν φθάνει την εμπειρική της έννοια εκφράζει τη θετική δομική σχέση της σχηματικής εικόνας προς το σχήμα: η σχηματική εικόνα αποτελεί μια δυνατή παράσταση του κανόνα της παράστασης που παριστάνεται μέσα στο σχήμα. Αυτό σημαίνει συγχρόνως ότι η έννοια δεν είναι τίποτε πέρα από την παράσταση αυτής της ενότητας του κανόνα που ρυθμίζει κατ’ αυτόν τον τρόπο. Εκείνο που η λογική ονομάζει έννοια θεμελιώνεται στο σχήμα. Η έννοια «σχετίζεται κάθε φορά άμεσα προς το σχήμα».¹³⁰
Ο Kant λέει για το εμπειρικό αντικείμενο ότι «φθάνει ακόμη λιγότερο» την έννοιά του από όσο η «εικόνα» της καθαρής αισθητής έννοιας φθάνει τη δική της. Μήπως, λοιπόν, οι σχηματικές εικόνες των μαθηματικών εννοιών ανταποκρίνονται περισσότερο στις έννοιές τους; Είναι φανερό ότι ούτε και εδώ πρέπει να σκεφτούμε μια εξομοίωση με την έννοια της αντιγραφής. Η σχηματική εικόνα της μαθηματικής κατασκευής ισχύει εξίσου, είτε σχεδιαστεί με εμπειρική ακρίβεια είτε κατά προσέγγιση.¹³¹
Ο Kant έχει προφανώς κατά νου ότι μια μαθηματική σχηματική εικόνα, για παράδειγμα ένα σχεδιασμένο τρίγωνο, πρέπει αναγκαστικά να είναι είτε οξυγώνια είτε ορθογώνια είτε αμβλυγώνια. Με αυτό, όμως, εξαντλείται ήδη το περιθώριο της αοριστίας, ενώ κατά την παράσταση ενός σπιτιού το περιθώριο αυτό είναι μεγαλύτερο. Από την άλλη πλευρά, όμως, το πεδίο της δυνατής παράστασης κάθε οξυγώνιου ή ορθογώνιου τριγώνου έχει μεγαλύτερη έκταση. Επομένως, η σχηματική αυτή εικόνα, λόγω του περιορισμού της, πλησιάζει περισσότερο την ενότητα της έννοιας και, λόγω της μεγαλύτερης έκτασής της, πλησιάζει περισσότερο την καθολικότητα αυτής της ενότητας. Όπως και αν έχει, όμως, η εικόνα φέρει πάντοτε τη μορφή ενός επιμέρους πράγματος, ενώ το σχήμα αποβλέπει στην ενότητα του καθολικού κανόνα πολλαπλών δυνατών παραστάσεων.
Μόνο από αυτό γίνεται φανερό το ουσιώδες γνώρισμα της σχηματικής εικόνας: δεν αντλεί τον χαρακτήρα της ως όψης μόνο, ούτε πρωτίστως, από το ορατό περιεχόμενο της εικόνας της, αλλά από το γεγονός ότι αναδύεται —και από τον τρόπο με τον οποίο αναδύεται— από τη δυνατή παράσταση, όπως αυτή παριστάνεται μέσα στην κανονιστική της λειτουργία, και έτσι συγκρατεί, κατά κάποιον τρόπο, τον κανόνα μέσα στη σφαίρα της δυνατής εποπτικότητας.
Μόνο εάν η έκφραση «εικόνα» κατανοηθεί με αυτή τη σημασία της σχηματικής εικόνας μπορούν πέντε διαδοχικά τοποθετημένες τελείες «.....» να ονομαστούν «εικόνα του αριθμού πέντε».¹³² Ο ίδιος ο αριθμός δεν μοιάζει ποτέ ούτε με τις πέντε τελείες ούτε με τα σύμβολα 5 ή V. Βέβαια, και αυτά αποτελούν, με διαφορετικό τρόπο, όψεις του αντίστοιχου αριθμού. Το σχήμα 5 που έχει σχεδιαστεί στον χώρο δεν έχει εν γένει τίποτε κοινό με τον αριθμό, ενώ η όψη των πέντε τελειών μπορεί τουλάχιστον να απαριθμηθεί μέσω του αριθμού πέντε. Ασφαλώς, αυτή η σειρά των τελειών δεν φανερώνει τον αριθμό επειδή είναι εποπτικά ελέγξιμη και επειδή φαινομενικά μπορούμε να αντλήσουμε από αυτήν τον αριθμό, αλλά επειδή συμπίπτει με την παράσταση του κανόνα της δυνατής παραστασιμότητας αυτού του αριθμού.
Και πάλι, όμως, δεν συλλαμβάνουμε τον αριθμό για πρώτη φορά με βάση αυτή τη σύμπτωση· αντιθέτως, έχουμε ήδη κάθε αριθμό μέσα στην «παράσταση μιας μεθόδου σύμφωνα με την οποία παριστάνουμε μέσα σε μια εικόνα ένα πλήθος —για παράδειγμα, το χίλια— σύμφωνα με μια ορισμένη έννοια».¹³³ Μέσα στην παράσταση του κανόνα της παράστασης διαμορφώνεται ήδη η δυνατότητα της εικόνας. Αυτή η δυνατότητα —και όχι η απομονωμένη όψη μιας πολλαπλότητας τελειών— αποτελεί ήδη την αυθεντική όψη που ανήκει δομικά στο σχήμα: τη σχηματική εικόνα.
Η εποπτική δυνατότητα ή αδυναμία συνολικής θέασης μιας πραγματικά σχεδιασμένης ή απλώς νοητά παριστάμενης σειράς τελειών δεν έχει σημασία για τη «θέαση» της σχηματικής εικόνας. Γι’ αυτό και οι μαθηματικές έννοιες δεν θεμελιώνονται ποτέ στις εικόνες που μπορούν απλώς να παρατηρηθούν, αλλά στα σχήματα.
«Πράγματι, στη βάση των καθαρών αισθητών εννοιών μας δεν βρίσκονται εικόνες [άμεσες όψεις] των αντικειμένων, αλλά σχήματα».¹³⁴
Η ανάλυση του εικονικού χαρακτήρα της σχηματικής εικόνας των εμπειρικών και των καθαρών αισθητών εννοιών δείχνει ήδη ότι η αισθητοποίηση των εννοιών αποτελεί έναν εντελώς ιδιαίτερο σχηματισμό ιδιόμορφων εικόνων. Η σχηματοπαραγωγική αισθητοποίηση που συντελείται στον σχηματισμό δεν μπορεί να συλληφθεί κατ’ αναλογία προς τη συνηθισμένη «εικονική παράσταση» ούτε, πολύ περισσότερο, να αναχθεί σε αυτήν.
Το τελευταίο είναι τόσο αδύνατο, ώστε ισχύει μάλλον το αντίστροφο: η αισθητοποίηση με την έννοια που περιγράφηκε προηγουμένως αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία και μόνο καθίστανται δυνατές τόσο η άμεση εμπειρική θέαση των πραγμάτων όσο και η κατασκευή παρευρισκόμενων αντιγράφων τους· και αυτό συμβαίνει μόνο πάνω στη βάση της δυνατής αισθητοποίησης των εννοιών κατά τον τρόπο του σχηματισμού.
Κάθε εννοιακή παράσταση είναι, ως προς την ουσία της, σχηματισμός. Κάθε πεπερασμένη γνώση, όμως, ως σκεπτόμενη εποπτεία, είναι αναγκαστικά εννοιακή. Επομένως, ήδη στην άμεση αντίληψη ενός παρευρισκόμενου όντος, για παράδειγμα αυτού εδώ του σπιτιού, ενυπάρχει αναγκαστικά μια σχηματοποιητική προθέαση ενός πράγματος όπως είναι το σπίτι εν γένει. Μόνο με αφετηρία αυτή την προ-παράσταση μπορεί εκείνο που μας συναντά να φανερωθεί ως σπίτι και να προσφέρει την όψη ενός «παρευρισκόμενου σπιτιού».
Ο σχηματισμός, επομένως, συντελείται αναγκαστικά στο θεμέλιο της γνώσης μας, καθόσον αυτή είναι πεπερασμένη. Γι’ αυτό ο Kant πρέπει να πει: «Αυτός ο σχηματισμός είναι μια κρυμμένη τέχνη στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής…».¹³⁵ Εάν, όμως, ο σχηματισμός ανήκει στην ουσία της πεπερασμένης γνώσης και η περατότητα έχει το κέντρο της στην υπέρβαση, τότε το συμβάν της υπέρβασης πρέπει, στον βαθύτερο πυρήνα του, να είναι σχηματισμός. Ο Kant προσκρούει, επομένως, αναγκαστικά σε έναν «υπερβατολογικό σχηματισμό», εφόσον θέλει να φέρει στο φως το θεμέλιο της εσωτερικής δυνατότητας της υπέρβασης.
§ 22. Ο υπερβατολογικός σχηματισμός
Από τον γενικό χαρακτηρισμό του σχηματισμού ως ιδιαίτερου είδους αισθητοποίησης προέκυψε ότι ο σχηματισμός ανήκει αναγκαστικά στην υπέρβαση. Από την άλλη πλευρά, ο χαρακτηρισμός της πλήρους δομής της οντολογικής γνώσης, η οποία είναι αναγκαστικά εποπτεία, οδήγησε στη διαπίστωση ότι στην υπέρβαση ανήκει αναγκαστικά η αισθητοποίηση, και μάλιστα μια καθαρή αισθητοποίηση.
Υποστηρίχθηκε ότι αυτή η καθαρή αισθητοποίηση συντελείται ως σχηματισμός. Η θέση αυτή πρέπει τώρα να θεμελιωθεί μέσω της απόδειξης ότι η αναγκαία καθαρή αισθητοποίηση της καθαρής διάνοιας και των εννοιών της —των notiones— επιτελείται μέσα σε έναν υπερβατολογικό σχηματισμό. Το τι είναι ο ίδιος αυτός σχηματισμός αποσαφηνίζεται με την αποκάλυψη αυτού του συμβάντος.
Η αισθητοποίηση που παράγει σχήματα αποβλέπει στο να εξασφαλίσει μια εικόνα για την έννοια. Εκείνο που νοείται μέσα στην έννοια αποκτά έτσι μια ρυθμισμένη σχέση προς μια δυνατότητα θέασης. Μέσα σε αυτή την εποπτικότητα, εκείνο που νοείται εννοιακά γίνεται για πρώτη φορά αντιληπτό. Το σχήμα μεταφέρει τον εαυτό του —δηλαδή την έννοια— σε μια εικόνα.
Οι καθαρές έννοιες της διάνοιας, οι οποίες νοούνται μέσα στο καθαρό «Εγώ σκέπτομαι», χρειάζονται μια ουσιωδώς καθαρή δυνατότητα θέασης, εφόσον εκείνο που ίσταται απέναντι μέσα στο καθαρό αφήνειν-να-ίσταται-απέναντι πρέπει να μπορεί να γίνεται αντιληπτό ως κάτι που στέκεται απέναντι. Οι καθαρές έννοιες πρέπει να θεμελιώνονται σε καθαρά σχήματα, τα οποία τους εξασφαλίζουν μια εικόνα…
Συνεχίζεται
ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΜΗΜΑ
Η θεμελίωση της μεταφυσικής στην πραγμάτωσή της
Β. Τα στάδια της εκτέλεσης του σχεδίου της εσωτερικής δυνατότητας της Οντολογίας
β) Η καθαρή σκέψη μέσα στην πεπερασμένη γνώση
§ 21. Σχήμα και σχηματική εικόνα
Ο ακριβέστερος χαρακτηρισμός της σχηματικής εικόνας θα αποσαφηνίσει τη σχέση της προς το σχήμα και, συγχρόνως, τον τρόπο με τον οποίο η έννοια σχετίζεται προς την εικόνα. Η σχηματοποίηση είναι η αισθητοποίηση των εννοιών. Πώς σχετίζεται η όψη του άμεσα παριστάμενου όντος προς εκείνο που παριστάνεται μέσα στην έννοιά του; Με ποια έννοια αποτελεί αυτή η όψη «εικόνα» της έννοιας; Το ερώτημα αυτό πρέπει να εξεταστεί με βάση δύο είδη εννοιών: την εμπειρική αισθητή έννοια —την έννοια ενός σκύλου— και την καθαρή αισθητή, μαθηματική έννοια —την έννοια ενός τριγώνου ή ενός αριθμού.
Ο Kant τονίζει ότι ένα «αντικείμενο της εμπειρίας», δηλαδή η προσιτή σε εμάς όψη ενός παρευρισκόμενου πράγματος, «ή μια εικόνα του», δηλαδή ένα παρευρισκόμενο αντίγραφο ή ομοίωμα του όντος, δεν μπορεί ποτέ να «φθάσει» την εμπειρική έννοια αυτού του όντος.¹²⁸ Αυτό το ότι δεν τη φθάνει σημαίνει καταρχάς ότι δεν την παριστάνει «κατά τρόπο επαρκή». Δεν επιτρέπεται, ωστόσο, σε καμία περίπτωση να ερμηνευθεί αυτό με την έννοια ότι δεν μπορεί να αποτελεί επαρκές αντίγραφο της έννοιας. Μια εμπειρική όψη του όντος δεν μπορεί εν γένει να επιτελεί καμία λειτουργία αντιγράφου σε σχέση προς την έννοιά του. Αυτή η αναντιστοιχία ανήκει, αντιθέτως, ακριβώς στη σχηματική εικόνα, η οποία αποτελεί, με την αυθεντική σημασία του όρου, εικόνα της έννοιας.
Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς ότι η εμπειρική όψη περιέχει ακριβώς όλα όσα περιέχει και η έννοια, αν όχι ακόμη περισσότερα. Δεν τα περιέχει, όμως, με τον τρόπο με τον οποίο τα παριστάνει η έννοια: ως Ένα που ισχύει για πολλά. Το περιεχόμενο της εμπειρικής όψης παρουσιάζεται μάλλον ως ένα κάθε φορά ανάμεσα σε απροσδιόριστα πολλά, δηλαδή ως εξατομικευμένο σε αυτό εδώ το συγκεκριμένο ον, το οποίο ως τέτοιο παριστάνεται θεματικά. Το επιμέρους έχει εγκαταλείψει την αοριστία· ακριβώς γι’ αυτό, όμως, αποτελεί ένα δυνατό παράδειγμα του Ενός, το οποίο ρυθμίζει ως τέτοια την αοριστία που ισχύει για πολλά. Μέσα σε αυτή τη ρύθμιση, όμως, το καθολικό διαθέτει τον δικό του ειδικά διαρθρωμένο προσδιορισμό και δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση, απέναντι στο εκάστοτε εξατομικευμένο ον, ένα ακαθόριστα συγκεχυμένο «καθετί και οτιδήποτε».
λλλλλ
Η παράσταση του κανόνα είναι το σχήμα. Ως τέτοιο, το σχήμα παραμένει αναγκαστικά συνδεδεμένο με δυνατές σχηματικές εικόνες, καμία από τις οποίες δεν μπορεί να αξιώσει αποκλειστικότητα.
«Η έννοια του σκύλου σημαίνει έναν κανόνα, σύμφωνα με τον οποίο η φαντασία μου μπορεί να σχεδιάζει κατά τρόπο γενικό τη μορφή ενός τετράποδου ζώου, χωρίς να περιορίζεται σε κάποια μοναδική ιδιαίτερη μορφή που μου προσφέρει η εμπειρία ή ακόμη σε οποιαδήποτε δυνατή εικόνα την οποία μπορώ να παραστήσω in concreto.»¹²⁹
Το γεγονός ότι η εμπειρική όψη δεν φθάνει την εμπειρική της έννοια εκφράζει τη θετική δομική σχέση της σχηματικής εικόνας προς το σχήμα: η σχηματική εικόνα αποτελεί μια δυνατή παράσταση του κανόνα της παράστασης που παριστάνεται μέσα στο σχήμα. Αυτό σημαίνει συγχρόνως ότι η έννοια δεν είναι τίποτε πέρα από την παράσταση αυτής της ενότητας του κανόνα που ρυθμίζει κατ’ αυτόν τον τρόπο. Εκείνο που η λογική ονομάζει έννοια θεμελιώνεται στο σχήμα. Η έννοια «σχετίζεται κάθε φορά άμεσα προς το σχήμα».¹³⁰
Ο Kant λέει για το εμπειρικό αντικείμενο ότι «φθάνει ακόμη λιγότερο» την έννοιά του από όσο η «εικόνα» της καθαρής αισθητής έννοιας φθάνει τη δική της. Μήπως, λοιπόν, οι σχηματικές εικόνες των μαθηματικών εννοιών ανταποκρίνονται περισσότερο στις έννοιές τους; Είναι φανερό ότι ούτε και εδώ πρέπει να σκεφτούμε μια εξομοίωση με την έννοια της αντιγραφής. Η σχηματική εικόνα της μαθηματικής κατασκευής ισχύει εξίσου, είτε σχεδιαστεί με εμπειρική ακρίβεια είτε κατά προσέγγιση.¹³¹
Ο Kant έχει προφανώς κατά νου ότι μια μαθηματική σχηματική εικόνα, για παράδειγμα ένα σχεδιασμένο τρίγωνο, πρέπει αναγκαστικά να είναι είτε οξυγώνια είτε ορθογώνια είτε αμβλυγώνια. Με αυτό, όμως, εξαντλείται ήδη το περιθώριο της αοριστίας, ενώ κατά την παράσταση ενός σπιτιού το περιθώριο αυτό είναι μεγαλύτερο. Από την άλλη πλευρά, όμως, το πεδίο της δυνατής παράστασης κάθε οξυγώνιου ή ορθογώνιου τριγώνου έχει μεγαλύτερη έκταση. Επομένως, η σχηματική αυτή εικόνα, λόγω του περιορισμού της, πλησιάζει περισσότερο την ενότητα της έννοιας και, λόγω της μεγαλύτερης έκτασής της, πλησιάζει περισσότερο την καθολικότητα αυτής της ενότητας. Όπως και αν έχει, όμως, η εικόνα φέρει πάντοτε τη μορφή ενός επιμέρους πράγματος, ενώ το σχήμα αποβλέπει στην ενότητα του καθολικού κανόνα πολλαπλών δυνατών παραστάσεων.
Μόνο από αυτό γίνεται φανερό το ουσιώδες γνώρισμα της σχηματικής εικόνας: δεν αντλεί τον χαρακτήρα της ως όψης μόνο, ούτε πρωτίστως, από το ορατό περιεχόμενο της εικόνας της, αλλά από το γεγονός ότι αναδύεται —και από τον τρόπο με τον οποίο αναδύεται— από τη δυνατή παράσταση, όπως αυτή παριστάνεται μέσα στην κανονιστική της λειτουργία, και έτσι συγκρατεί, κατά κάποιον τρόπο, τον κανόνα μέσα στη σφαίρα της δυνατής εποπτικότητας.
Μόνο εάν η έκφραση «εικόνα» κατανοηθεί με αυτή τη σημασία της σχηματικής εικόνας μπορούν πέντε διαδοχικά τοποθετημένες τελείες «.....» να ονομαστούν «εικόνα του αριθμού πέντε».¹³² Ο ίδιος ο αριθμός δεν μοιάζει ποτέ ούτε με τις πέντε τελείες ούτε με τα σύμβολα 5 ή V. Βέβαια, και αυτά αποτελούν, με διαφορετικό τρόπο, όψεις του αντίστοιχου αριθμού. Το σχήμα 5 που έχει σχεδιαστεί στον χώρο δεν έχει εν γένει τίποτε κοινό με τον αριθμό, ενώ η όψη των πέντε τελειών μπορεί τουλάχιστον να απαριθμηθεί μέσω του αριθμού πέντε. Ασφαλώς, αυτή η σειρά των τελειών δεν φανερώνει τον αριθμό επειδή είναι εποπτικά ελέγξιμη και επειδή φαινομενικά μπορούμε να αντλήσουμε από αυτήν τον αριθμό, αλλά επειδή συμπίπτει με την παράσταση του κανόνα της δυνατής παραστασιμότητας αυτού του αριθμού.
Και πάλι, όμως, δεν συλλαμβάνουμε τον αριθμό για πρώτη φορά με βάση αυτή τη σύμπτωση· αντιθέτως, έχουμε ήδη κάθε αριθμό μέσα στην «παράσταση μιας μεθόδου σύμφωνα με την οποία παριστάνουμε μέσα σε μια εικόνα ένα πλήθος —για παράδειγμα, το χίλια— σύμφωνα με μια ορισμένη έννοια».¹³³ Μέσα στην παράσταση του κανόνα της παράστασης διαμορφώνεται ήδη η δυνατότητα της εικόνας. Αυτή η δυνατότητα —και όχι η απομονωμένη όψη μιας πολλαπλότητας τελειών— αποτελεί ήδη την αυθεντική όψη που ανήκει δομικά στο σχήμα: τη σχηματική εικόνα.
Η εποπτική δυνατότητα ή αδυναμία συνολικής θέασης μιας πραγματικά σχεδιασμένης ή απλώς νοητά παριστάμενης σειράς τελειών δεν έχει σημασία για τη «θέαση» της σχηματικής εικόνας. Γι’ αυτό και οι μαθηματικές έννοιες δεν θεμελιώνονται ποτέ στις εικόνες που μπορούν απλώς να παρατηρηθούν, αλλά στα σχήματα.
«Πράγματι, στη βάση των καθαρών αισθητών εννοιών μας δεν βρίσκονται εικόνες [άμεσες όψεις] των αντικειμένων, αλλά σχήματα».¹³⁴
Η ανάλυση του εικονικού χαρακτήρα της σχηματικής εικόνας των εμπειρικών και των καθαρών αισθητών εννοιών δείχνει ήδη ότι η αισθητοποίηση των εννοιών αποτελεί έναν εντελώς ιδιαίτερο σχηματισμό ιδιόμορφων εικόνων. Η σχηματοπαραγωγική αισθητοποίηση που συντελείται στον σχηματισμό δεν μπορεί να συλληφθεί κατ’ αναλογία προς τη συνηθισμένη «εικονική παράσταση» ούτε, πολύ περισσότερο, να αναχθεί σε αυτήν.
Το τελευταίο είναι τόσο αδύνατο, ώστε ισχύει μάλλον το αντίστροφο: η αισθητοποίηση με την έννοια που περιγράφηκε προηγουμένως αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία και μόνο καθίστανται δυνατές τόσο η άμεση εμπειρική θέαση των πραγμάτων όσο και η κατασκευή παρευρισκόμενων αντιγράφων τους· και αυτό συμβαίνει μόνο πάνω στη βάση της δυνατής αισθητοποίησης των εννοιών κατά τον τρόπο του σχηματισμού.
Κάθε εννοιακή παράσταση είναι, ως προς την ουσία της, σχηματισμός. Κάθε πεπερασμένη γνώση, όμως, ως σκεπτόμενη εποπτεία, είναι αναγκαστικά εννοιακή. Επομένως, ήδη στην άμεση αντίληψη ενός παρευρισκόμενου όντος, για παράδειγμα αυτού εδώ του σπιτιού, ενυπάρχει αναγκαστικά μια σχηματοποιητική προθέαση ενός πράγματος όπως είναι το σπίτι εν γένει. Μόνο με αφετηρία αυτή την προ-παράσταση μπορεί εκείνο που μας συναντά να φανερωθεί ως σπίτι και να προσφέρει την όψη ενός «παρευρισκόμενου σπιτιού».
Ο σχηματισμός, επομένως, συντελείται αναγκαστικά στο θεμέλιο της γνώσης μας, καθόσον αυτή είναι πεπερασμένη. Γι’ αυτό ο Kant πρέπει να πει: «Αυτός ο σχηματισμός είναι μια κρυμμένη τέχνη στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής…».¹³⁵ Εάν, όμως, ο σχηματισμός ανήκει στην ουσία της πεπερασμένης γνώσης και η περατότητα έχει το κέντρο της στην υπέρβαση, τότε το συμβάν της υπέρβασης πρέπει, στον βαθύτερο πυρήνα του, να είναι σχηματισμός. Ο Kant προσκρούει, επομένως, αναγκαστικά σε έναν «υπερβατολογικό σχηματισμό», εφόσον θέλει να φέρει στο φως το θεμέλιο της εσωτερικής δυνατότητας της υπέρβασης.
§ 22. Ο υπερβατολογικός σχηματισμός
Από τον γενικό χαρακτηρισμό του σχηματισμού ως ιδιαίτερου είδους αισθητοποίησης προέκυψε ότι ο σχηματισμός ανήκει αναγκαστικά στην υπέρβαση. Από την άλλη πλευρά, ο χαρακτηρισμός της πλήρους δομής της οντολογικής γνώσης, η οποία είναι αναγκαστικά εποπτεία, οδήγησε στη διαπίστωση ότι στην υπέρβαση ανήκει αναγκαστικά η αισθητοποίηση, και μάλιστα μια καθαρή αισθητοποίηση.
Υποστηρίχθηκε ότι αυτή η καθαρή αισθητοποίηση συντελείται ως σχηματισμός. Η θέση αυτή πρέπει τώρα να θεμελιωθεί μέσω της απόδειξης ότι η αναγκαία καθαρή αισθητοποίηση της καθαρής διάνοιας και των εννοιών της —των notiones— επιτελείται μέσα σε έναν υπερβατολογικό σχηματισμό. Το τι είναι ο ίδιος αυτός σχηματισμός αποσαφηνίζεται με την αποκάλυψη αυτού του συμβάντος.
Η αισθητοποίηση που παράγει σχήματα αποβλέπει στο να εξασφαλίσει μια εικόνα για την έννοια. Εκείνο που νοείται μέσα στην έννοια αποκτά έτσι μια ρυθμισμένη σχέση προς μια δυνατότητα θέασης. Μέσα σε αυτή την εποπτικότητα, εκείνο που νοείται εννοιακά γίνεται για πρώτη φορά αντιληπτό. Το σχήμα μεταφέρει τον εαυτό του —δηλαδή την έννοια— σε μια εικόνα.
Οι καθαρές έννοιες της διάνοιας, οι οποίες νοούνται μέσα στο καθαρό «Εγώ σκέπτομαι», χρειάζονται μια ουσιωδώς καθαρή δυνατότητα θέασης, εφόσον εκείνο που ίσταται απέναντι μέσα στο καθαρό αφήνειν-να-ίσταται-απέναντι πρέπει να μπορεί να γίνεται αντιληπτό ως κάτι που στέκεται απέναντι. Οι καθαρές έννοιες πρέπει να θεμελιώνονται σε καθαρά σχήματα, τα οποία τους εξασφαλίζουν μια εικόνα…
Συνεχίζεται
ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟΝ. Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου