Από εκεί και ύστερα "δεν τον χρειάζεται πια τον Θεό". Ο ίδιος, ο Πασκάλ, υποστηρίζει ότι "οι λογικομαθηματικες επιστήμες δεν είναι κατάλληλες για τον άνθρωπο".
Σωτήρης Γουνελάς
Υάκινθος
Αναστάσιος: ...ο βιομηχανικός πολιτισμός.... - Σωτήρης Γουνελας
Τετάρτη 12 Αυγούστου 2026
...ο βιομηχανικός πολιτισμός.... - Σωτήρης Γουνελας
Από εκεί και ύστερα "δεν τον χρειάζεται πια τον Θεό". Ο ίδιος, ο Πασκάλ, υποστηρίζει ότι "οι λογικομαθηματικες επιστήμες δεν είναι κατάλληλες για τον άνθρωπο".
Εγγραφή σε:
Σχόλια ανάρτησης (Atom)
2 σχόλια:
Η παρατήρηση του Σωτήρη Γουνελά είναι βαθιά και αποτυπώνει με ακρίβεια έναν θεμελιώδη ιστορικό και φιλοσοφικό άξονα της Δυτικής σκέψης. Ας την αναλύσουμε στα συστατικά της μέρη:
1. Το παράδοξο της "αναποδογύρισμας" (Πρόσληψη και Αποκοπή)
Η Δύση πράγματι "παρέλαβε" την ελληνική γνώση (μέσω των Αράβων και της Βυζαντινής μετανάστευσης στην Αναγέννηση), αλλά δεν την διατήρησε ως ζωντανό οργανισμό. Ενώ το Βυζάντιο είδε την αρχαία φιλοσοφία υπό το πρίσμα της θεολογικής σύνθεσης (π.χ. οι Καππαδόκες Πατέρες και ο Μέγας Βασίλειος «εβάπτισαν» τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη), η Δύση, ιδιαίτερα από τον 17ο αιώνα και μετά, απογύμνωσε την ελληνική σκέψη από το μεταφυσικό της βάθος.
Κράτησαν τη λογική, τα μαθηματικά και την παρατηρησιακή εμπειρία (κυρίως του Αριστοτέλη), αλλά απέρριψαν την οντολογική ερώτηση "τι σημαίνει να υπάρχεις" και την ηθική διάσταση της ζωής, μετατρέποντας τη γνώση σε εργαλείο. Όντως, η "ανάκραση" αυτή γέννησε έναν νέο πολιτισμό, όχι όμως ως φυσική εξέλιξη, αλλά ως ρήξη.
2. Η χρησιμοθηρική-ωφελιμιστική διάσταση και η κατάκτηση της φύσης
Αυτό είναι το κεντρικό σημείο: Η Δύση μετέτρεψε την επιστήμη από "θεωρία" (θέαση της αλήθειας) σε "τεχνική" (μέθοδο ελέγχου). Ο Φράνσις Μπέικον ήταν ο προφήτης αυτής της στροφής, λέγοντας ότι σκοπός της γνώσης είναι να "βασανίσει" τη φύση για να αποκαλύψει τα μυστικά της. Ο βιομηχανικός πολιτισμός είναι το επιστέγασμα αυτής της αντίληψης: ο άνθρωπος δεν είναι μέρος της φύσης (όπως πίστευαν οι αρχαίοι), αλλά ο κυρίαρχός της. Η φύση γίνεται αντικείμενο προς εκμετάλλευση, και αυτό είναι το θεμέλιο της σύγχρονης κρίσης.
3. Ο Καρτέσιος και ο ρόλος του Θεού ως "κλώτσος"
Η αναφορά στον Καρτέσιο από τον Πασκάλ είναι καταλυτική. Ο Καρτέσιος χρειαζόταν τον Θεό για να εγγυηθεί την αλήθεια των καθαρών μαθηματικών (για να μην είμαστε θύματα ενός "δαίμονα εξαπατητή") και για να βάλει σε κίνηση το σύμπαν (του έδωσε μια "κλοτσιά" για να αρχίσει η μηχανική κίνηση των σωμάτων). Όμως, στον καρτεσιανό κόσμο, μόλις ο Θεός δώσει την αρχική ώθηση, το σύμπαν λειτουργεί σαν ρολόι. Ο Θεός περισσεύει. Ο άνθρωπος, μέσω της μεθόδου του ("σκέπτομαι, άρα υπάρχω"), γίνεται το απόλυτο μέτρο, και η φύση ανάγεται σε άψυχη ύλη (res extensa). Ο Πασκάλ βλέπει εδώ την τραγική αλαζονεία.
4. Η αντίθετη στάση του Πασκάλ: "Οι μαθηματικές επιστήμες δεν είναι κατάλληλες για τον άνθρωπο"
Ο Πασκάλ, αν και ιδιοφυής μαθηματικός, συνειδητοποίησε το τραγικό χάσμα. Στα "Σκέψεις" του (Pensées), τονίζει ότι η ανθρώπινη ύπαρξη εμπεριέχει την αβεβαιότητα, το συναίσθημα, την αδυναμία και το μυστήριο. Η λογική μπορεί να υπολογίσει τροχιές πλανητών, αλλά "η καρδιά έχει τους δικούς της λόγους, τους οποίους η λογική δεν γνωρίζει". Οι επιστήμες, λοιπόν, είναι ανεπαρκείς για να απαντήσουν στο μεγάλο ερώτημα του ανθρώπινου πεπρωμένου, της θλίψης, του θανάτου και της αγάπης. Στην ουσία, ο Πασκάλ προειδοποιούσε: μην κάνετε την επιστήμη είδωλο, γιατί θα χάσετε τον ίδιο σας τον εαυτό.
Η ουσία της σκέψης του Γουνελά:
Αυτό που περιγράφει δεν είναι απλώς μια ιστορική εξέλιξη, αλλά μια πνευματική εκτροπή. Ο Δυτικός πολιτισμός, παίρνοντας το μέρος (το εργαλειακό κομμάτι) αντί για το όλον του αρχαίου ελληνικού πνεύματος, δημιούργησε έναν πολιτισμό που κατέκτησε τον κόσμο, αλλά έχασε την ψυχή του.
Ο Πασκάλ, στεκόμενος ακριβώς στην αφετηρία αυτής της νέας εποχής, λειτουργεί ως ο προφητικός κριτής: μας υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος είναι "καλάμι που σκέφτεται", αλλά είναι και ένα τραγικό ον που κρέμεται πάνω από το κενό. Η "καρτεσιανή" λύση (Θεός = αρχικός μηχανικός) οδηγεί στην απανθρωποποίηση, ενώ η λύση της ουσιαστικής σύνδεσης με το θείο και το μυστήριο (που πρότεινε ο Πασκάλ) μπορεί να σώσει τον άνθρωπο από τον εαυτό του.
Ο βιομηχανικός πολιτισμός, λοιπόν, είναι ο πολιτισμός του "πώς" (πώς να το κάνω), που ξέχασε το "γιατί" (γιατί υπάρχω), και αυτή ακριβώς η λήθη είναι, σύμφωνα με τον Γουνελά, το τραγικό παράδοξο της Δύσης.
Δημοσίευση σχολίου