Ο Χριστιανικός εαυτός σε διάλογο ( π. Ν. Λουδοβίκος - Σ. Σαρογλίδου) β
Ο Χριστιανικός ευατός σε διάλογο ( π. Νικόλαος Λουδοβίκος - Σοφία. Σαρογλίδου) Caravel 8 Μαρτίου, Αντιφωνικό Εργαστήρι, 12 Έκθεση Ορθόδοξου Χριστιανικού Βιβλίου με αφορμή το νέο του βιβλίο: Αναλογικές ταυτότητες (τόμος β΄)- Η δημιουργία του χριστιανικού εαυτού Διεννοημάτωση: αυτo-καθολικοποίηση, μετα-ναρκισσισμός και Χριστιανική θεολογία, εκδ. Αρμός.
Σε νέα παιδιά τα οποία είναι έτοιμα να κάνουν τα πάντα και έρχονται και μου λένε ότι κομματιάζεται ο εαυτός τους μέσα σε μια φονταμενταλίζουσα πνευματικότητα, η οποία δεν βλέπει την πραγματικότητα την ψυχοσωματική τους.
Και γιατί δεν τη βλέπει; Η παράδοση τη βλέπει όμως. Ο Μάξιμος την έβλεπε.
Ο Μάξιμος έλεγε ότι ο άνθρωπος είναι το όλον αυτού. Και εννοούσε μάλιστα και τις σκηνοθεσίες του εαυτού. Κατά γράμμα. [ΦΥΣΕΙ ΟΡΕΓΕΤΑΙ ΤΟΥ ΕΙΔΕΝΑΙ! ΚΑΙ ΤΙ ΑΛΛΟ; ΕΝΝΟΕΙ Ο LATIN LOVER;]
Έτσι όπως το λέω. Αυτή την έννοια. Και βέβαια υπάρχει μετά το άλλο.
Θα πετάμε όλα στην άκρη. Έτσι δεν είναι; Να μην ακούμε τίποτα.
Γέροντας είναι γεροντισμός. Όχι εξομολόγηση. Όχι κάθαρση.
Όχι φωτισμός. Συμμάζεμα στη θεολογική. Ακόμα φοιτητής, και ένας φίλος μου που πλέον είχε πολύ υποφέρει.
Από έναν θεόστραβο. Τόσο τον έκανε γέροντα. Και είχε γράψει στον τοίχο μια φορά:
«Πρώτα μας καθάρισαν. Έπειτα μας φώτισαν. Λέτε τώρα να μας θεώσουν;»
Καημένο το παιδί. Είχε χάσει μέσα από τα χέρια του την πραγματικότητα του εαυτού του. Ξέρετε πόσο δύσκολο είναι σήμερα να πιάσει κανείς το νήμα του Μαξίμου και του Παλαμά;
Δεν είναι καθόλου αυτονόητο. Οι μεν μόνο χριστιανίζουν και οι άλλοι ιστορικίζουν. Έτσι κάνουμε.
Το κάνουμε στην πράξη. Και στο ενδιάμεσο οι άνθρωποι. Και στο ενδιάμεσο υπάρχουν πολλοί υγιείς άνθρωποι που υποψιάζονται.
Είτε ασχολούνται επιστημονικά με το ζήτημα, είτε ζουν απλώς μια φυσιολογική ανθρώπινη ζωή. Υποψιάζονται ότι η αλήθεια είναι κάπου στη μέση, κάπου αλλού.
Ναι, και αυτό το πράγμα και καταγνωστή ζωή έχει. Και τα μυστήρια έχει. Και ασκητική έχει.
Όλα τα περιλαμβάνει. Όλα τα περιλαμβάνει. Αλλά τα περιλαμβάνει μέσα στην πραγματικότητα ενός πραγματικού σημερινού εαυτού και ενός πραγματικού σημερινού άλλου.
Δεν ξέρω πώς καλύτερα να το πω.
Αν είχαμε χρόνο... Τα περιλαμβάνει με χαρά, όχι με...
Α, ναι, με πολλή χαρά.
Μα είναι ανακάλυψη. Ο Χριστός είναι η μεγαλύτερη μας, η πιο ευτυχισμένη ανακάλυψη της ζωής μας. Η φοβερή κατάφαση του Χριστού.
Ποιος καταλαβαίνει σήμερα ότι είναι κατάφαση του φυσικού; Το λέει ο Μάξιμος. Ότι η πρώτη αιτία της Ενσάρκωσης είναι κατάφαση του φυσικού.[ ΜΗΠΩΣ ΕΝΝΟΕΙ ΤΗΝ ΘΕΟΤΟΚΟ;ΤΟ ΓΕΝΟΙΤΟΜΟΙ ΚΑΤΑ ΤΟ ΡΗΜΑ ΣΟΥ; ΟΠΟΙΟΣ ΘΕΛΕΙ ΝΑ ΚΕΡΔΙΣΕΙ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΤΟΥ ΘΑ ΤΗΝ ΧΑΣΕΙ;]
Κατάφαση του φυσικού. Έτσι το λέει. Ποιος το καταλαβαίνει αυτό σήμερα;
Τι σημαίνει αυτό σήμερα; Τι, τι, τι; Για να το εξηγήσετε αυτό σήμερα, χρειάζεται μια γενναία περιήγηση στη σημερινή φιλοσοφία, ψυχολογία, λογοτεχνία, τέχνη.
Να δείτε πώς είναι ανάγκη ο Χριστός να καταφάσκει το φυσικό πρώτον και στη συνέχεια, λέει, να το κάνει το φυσικό αυτό να ξεχωρίσει, να το καταστρέψει; Να ενεργεί και να ενεργεί στο υπέρ τους θεσμούς της φύσης.
Να ενεργεί και να είναι πέρα από τον θεσμό της. Πέρα από τα όριά της. Αυτή είναι η περιήγηση της αρχοντικής διδασκαλίας του Μαξίμου.
Τι σχέση έχει αυτό με αυτό που ακούμε; Για πείτε μου.
Δεν ξέρω, αριστερά. Και όλοι αυτοί οι φρικώδεις, πώς το λένε, ως τιμωριολογία. Ο Χριστός ανεβαίνει στον σταυρό σαν τον Περκύψο, ο καημένος.
Αυτά ξέρεις. Ο καθολικός αυτά λέει. Έτσι, και τον τσακίζει η οργή του Θεού που είναι πάρα πολύ θυμωμένος.
Ακούστε λίγο την αναφορά του Μεγάλου Βασιλείου που διαβάζουν κάθε Κυριακή στη Σαρακοστή. Και πείτε μου πού φαίνεται θυμωμένος, εχθρικά διακείμενος και έτοιμος σαν να κατασπαράξει τους ανθρώπους ο Θεός εκεί μέσα.
Το αντίθετο τελείως. Το έχω αναγνωρίσει στο βιβλίο του προηγούμενου, Τεχνοποιητικός Κύριος. Όλα αυτά μπορεί να είναι μια παρέκβαση, αλλά είναι για μένα η αναγκαία συνθήκη για να μιλήσουμε στη συνέχεια για άλλα πράγματα.
Για πείτε μου.
Μια που αναφέρατε τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, θέλετε να μας πείτε δύο πράγματα σε σχέση με το φυσικό και το γνωμικό θέλημα;
Τον Μάξιμο.
Συγγνώμη.
Ναι, ναι. Καλά, και εδώ υπάρχει τεράστιο θέμα. Θέλω να κάνω μια ειδική εκπομπή, γιατί υπάρχει πολλή δυσκολία στην κατανόηση, και να παρουσιάσω και τα κείμενα.
Υπάρχουν δύο ειδών παρεξηγήσεις σε αυτό το ζήτημα. Μια παρεξήγηση είναι που θεωρεί το φυσικό θέλημα ότι είναι το όμορφο θέλημα, αυτό που απολαμβάνουμε, και το γνωμικό είναι παράβαση του θελήματος. Και νομίζουν ότι ο Χριστός δεν έχει γνωμικό θέλημα, εφόσον είναι ο Λόγος.Τα ίδια κείμενα τους διαψεύδουν, δεν τα ξέρουν. Συγγνώμη, κάνουν συμπεράσματα μερικοί άνθρωποι. Έτσι μόνοι.
Η άλλη παρεξήγηση είναι ότι το φυσικό θέλημα είναι καταδικασμένο θέλημα. Είναι πιο υπαρξιστική αυτή η θέση. Επειδή αν έχεις τη φύση, η φύση δεν έχει όριο, το προσωπικό θέλημα.
Επομένως, είναι κάτι που είναι έξω από τη μονοτονία του φυσικού.
Και τα δύο είναι λάθος. Κάθε άνθρωπος έχει φυσικό και γνωμικό θέλημα. Η φύση είναι θελητική και θέλει την ιερότητά της.
Και αυτό το πράγμα μπορούμε γνωμικά, προσωπικά δηλαδή, να το φέρουμε στο φως, να το εμφανίσουμε. Αυτό σημαίνει και πριν την πτώση και μετά την πτώση.
Λοιπόν, αλλά δεν θέλω να μιλώ γι’ αυτό επίτηδες. Διότι περιμένω να υποσχεθούν κάποιοι από κάποιους κάτι πράγματα και στη συνέχεια θα κάνω, αν μπορέσουμε και είμαστε καλά, μια ολόκληρη μακρά συζήτηση, να φέρουμε τα κείμενα.
Γιατί είναι πολύ σύγχυση αυτή η υπόθεση σήμερα. Και βέβαια, από το ότι το γνωμικό θέλημα είναι έκπτωση, βγαίνει και η κοπή του θελήματος.
Ποιος το είπε ότι είναι το θέλημα κοπή; Ποιος το είπε αυτό;
Ποιος το είπε αυτό; Πού το είδε αυτό;
Όταν είναι κοπή το θέλημα στους Πατέρες, είναι τουφ, τουφ. Να καθαριστεί από τη φιλαυτία του θεού. Να γίνει φιλάρισμα και φιλόθεος.
Αλλά δεν θα μιλήσουμε.
Μέσα στο βιβλίο μιλάτε για μια αναλογία συνεργίας. Για την ουσία, το νόημα ως καθαρή αλήθεια, και ότι αυτή δεν είναι απλώς τα δεδομένα, αλλά είναι αληθινά τα πράγματα και ότι υπάρχει μια πρόσκληση για αναλογική συνδράση.
Έχω φτιάξει έναν κόσμο που δεν έχει τίποτα έννοια στο θέλημα. Αυτό το κάνουν οι διάφοροι άνθρωποι που έχουν αυτό το πρόβλημα. Δηλαδή να αναλύουν την πραγματικότητα όσο γίνεται. Όσο παίρνουν. Αυτό όσο μπορεί κανείς να παρακολουθεί.
Θέλω να γυρίσω στην πρώτη ερώτηση που κάνετε. Η κεντρική έννοια του βιβλίου αυτού είναι η έννοια της διανοημάτωσης. Έτσι, ένας όρος που έφτιαξα στα αγγλικά. Είναι the meaningment. Είναι έτσι που το μετέφρασα ως διανοημάτωση στα ελληνικά, που έχει και λίγο πιο δυναμικό χαρακτήρα.
Δηλαδή, αυτό το πράγμα αντιπαρατίθεται στην αυτοκαθολικοποίηση και στον μεταναρκισσισμό, που πάνε μαζί. Ουσιαστικά, για μένα, σαν σκόλαβα, ήταν η ανακάλυψη ότι ο ατομικισμός έχει πολύ βαθιά ρίζα. Δεν είναι κάτι το οποίο γεννιέται, όπως λέμε, στη Δύση.
Άλλο μεγάλο θέμα. Να ρίξουμε το ανάθεμα δηλαδή εκεί. Ρίξτε το ανάθεμα.
Θέλετε το θέμα. Όχι εσάς. Γενικώς.
Αυτό κάνουν σήμερα οι υλικοπεριστώδες. Δείχνω άλλα θέματα. Δεν ξέρεις τώρα.
Το θέμα είναι ότι αυτό για μένα ξεκινάει από τον Ευάγριο. Δηλαδή, έναν χριστιανό ασκητή, πλατωνικό όμως, κάργα υπερβολικά, ωριγενικό, ο οποίος έχει θετικά στοιχεία βεβαίως, τα οποία τα αναλύω και αυτά. Αλλά στο θέμα ακριβώς αυτό παράγει μια πρωταρχική, ανεπίτρεπτη ιδέα του νου του ανθρώπου και του Θεού.
Και αυτή η πρωταρχική ταύτιση νου και Θεού, που ο άνθρωπος γίνεται ισόφρων, ο νους του ανθρώπου, έχει πλατωνική ρίζα. Το εξηγούμε στα κείμενα εδώ. Δεν θα κάτσουμε τώρα να έχουμε δύο ώρες λεπτομερώς.
Άλλωστε παραπέμπω και στο βιβλίο. Αυτό το πράγμα ήταν η κοσμική έπαρση και αποτέλεσε τη ρίζα αυτού που λέμε αυτοκαθολικοποίηση. Δηλαδή, η αίσθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί μόνος του να είναι το όλον.
Εδώ είναι κοσμική έπαρση. Μόνος του να είναι το όλον. Και να καταλαβαίνει τον Θεό απολύτως.
Μπορεί να φανεί στον Χέγκελ μετά από χρόνια και ουσιαστικά μας λέει: «Το απόλυτο μιλάει με τη δική μου γλώσσα» κ.λπ. Έχει έναν ηρωισμό, ένα μεγαλείο όλο αυτό, αλλά έχει πίσω του τον Ευάγριο.
Και αυτό το πράγμα, όπως σας είπα, προϊόντος της κοσμικής έπαρσης, δημιούργησε πολλά προβλήματα. Το πρόβλημα είναι ότι μεταφράστηκε σε ναρκισσισμό στην πράξη. Ήδη από τη δεκαετία του ’60-’70 έχουμε τα πρώτα βιβλία που παρατηρούν ακριβώς τον ναρκισσισμό, την τεράστια... και σήμερα σε αυτό που εγώ τουλάχιστον το λέω, προεικοντάζοντάς το και στους ψυχολόγους, μεταναρκισσισμό.
Σήμερα έχουμε φτάσει σε μια πολύ προχωρημένη φάση του ναρκισσισμού, ο οποίος ουσιαστικά δεν επενδύει με έναν τρόπο στους άλλους, επενδύει μόνο στον εαυτό. Και ουσιαστικά, το έχω πει έτσι, είναι ένα είδος αυτισμού — όχι με την κλινική έννοια, δεν υπάρχει εκεί χρήση, που λένε.
Αυτή η άλλη συνεργητική, η αναλογική ταυτότητα, η ταυτότητα που γεννιέται μέσα από μια αναλογία συνεργίας, αυτή η υποκοινωνική συνεργία, όπως την έλεγε ο Παλαμάς, ή αυτό το μοίρασμα, τόση μετοχή ως συμμετοχή, που θα το έλεγε ο Αρεοπαγίτης, ή αυτή η διαλογική αμοιβαιότητα που στρώνει ο Άγιος Μάξιμος, παραπέμπει —και εδώ βάζω τους ανθρώπους να συζητήσουν— σε έναν τρόπο κατασκευής του νοήματος ο οποίος είναι καινούργιος.
Ούτε γιατί αισθάνεται τον άνθρωπο σαν φοβαστή, ο άνθρωπος που έκανε γενναία βήματα, ούτε βεβαίως κανένας άλλος. Γιατί παράγεται μέσα από την εκκλησιαστική κοινότητα. Παράγεται μέσα από τη βίωση του αμοιβουσίου. Παράγεται μέσα από τη βίωση του γεγονότος ότι είμαστε ένα.
Ότι είμαστε ένα σε επίπεδο συγκρίσεως σημαίνει ότι το νόημα το οποίο παράγουμε μπορεί να είναι μόνο συλλογικό νόημα. Μπορεί να είμαστε μόνο διάφανοι ως προς το νόημα αυτό και να παράγουμε τη νοηματοδοσία, η οποία είναι σημαντικό στοιχείο της συγκίνησης του ανθρώπου, με έναν τρόπο πάντοτε μέσα από σχέσεις με πραγματικούς άλλους.
Τους πραγματικούς άλλους έχει σημασία επίσης, γιατί και ο άλλος είναι δεκτός στην ανθρωπιστική φιλοσοφία, αλλά είναι στην προβολή του εαυτού ουσιαστικά, έτσι. Και στη φιλολογία και στην ψυχολογία είναι προβολή του εαυτού, είναι ναρκισσιστική προβολή.
Το θέμα είναι ότι ακριβώς εδώ —ούτε αυτό μπορώ να το αναπτύξω δια μακρόν, πάλι θα παραπέμψω στο βιβλίο για το πώς γίνεται— είναι ουσιαστικά ένας τρόπος, να το πω έτσι χοντρικά, να είμαι απολύτως υπεύθυνος ως προς τη νοηματοδότηση των όντων και των πραγμάτων, απέναντι σε όλους τους άλλους ανθρώπους.
Αναγνωρίζοντας την αιχμή ακριβώς, ναι, εφαρμόζω μια υπαρξιακή επαληθευσιμότητα, η οποία είναι και ουσιαστικά ακριβώς αυτό που λέμε μετάνοια, ουσιαστικά με την οντολογική έννοια. Είναι ακριβώς αυτό το άνοιγμα στην πραγματικότητα των όντων, στην πραγματικότητα της επιδιωκόμενης, ας πούμε, ετερότητας.
Σε ένα άλλο μου βιβλίο, το οποίο δεν υπάρχει στα ελληνικά ακόμα, λέει τα κείμενα, κάνω το εξής: συνδέω την εκκλησιολογία με τη θεολογία της δημιουργίας και φτάνω να πω ότι, όταν μιλάμε για δημιουργία με θεολογικούς όρους, δεν εννοούμε δημιουργία απλά. Εννοούμε δημιουργία της Εκκλησίας.
Δηλαδή, η Εκκλησία είναι ακριβώς αυτό: η επιθυμία του Θεού να σκορπίσει τον τρόπο που αιτιολογεί το Μόσιο πάνω στον ίδιο. Λοιπόν, η απομένουσα περίπτωση της ανθρωπότητας και της ιστορίας είναι αυτή: η επίτευξη της ενότητας.
Αυτό προσπάθησε η αρχαιοελληνική φιλοσοφία. Γι’ αυτό μιλάμε σήμερα για την ενότητα, για το εν και λοιπά. Και όλοι οι φιλόσοφοι στη μεταφυσική, την αρχαία μεταφυσική, ακριβώς αυτό θέλουν να κάνουν, αλλά δεν ξέρανε να μας πουν πώς γίνεται. Καταλάβατε; Τον τρόπο.
Ο τρόπος αποκαλύπτεται διά του Χριστού και εν Χριστώ μόνο. Είναι το μυστήριο του Σταυρού, είναι το μυστήριο της καταχρηστικής αγάπης και είναι ακριβώς αυτός ο αγιασμός που παράγεται και στον χώρο των νοημάτων.
Γιατί αγάπη, αδελφός, αυτό είναι. Δεν δίνω νοημάτωση. Είναι το να μη φοβάσαι την κατασκευή των νοημάτων του κόσμου που έχω εγώ, αλλά να μετέχεις σ’ αυτήν, να σου επιτρέπω να μετέχεις στην κατασκευή.
Όπως το λέω εγώ με άλλο τρόπο, μία διυποκειμενικότητα εν τω γίγνεσθαι. Διυποκειμενικότητα δεδομένη, αλλά το εν τω γίγνεσθαι που την κατασκευάζουμε τώρα εγώ συνεχώς μαζί με εσάς είναι ένα άθλημα πολύ μεγάλο. Και είναι ταυτόχρονα ο μόνος τρόπος να ξεπηδήσουν καινούργια πράγματα στην ιστορία.
Μια τεράστια δημιουργικότητα. Είναι αυτό που έλεγε ο Νίτσε, ο οποίος δεν ξέρει τι λέει: «Η αλήθεια αρχίζει με δύο». Δείχνει, σπάει μια σπίθα αλήθειας καθώς ζητώ την πραγματική κοινωνία με τον πραγματικό άλλον, στο επίπεδο του νοήματος.
Καταλαβαίνω ότι είμαι κωδικοποιημένο.
Δεν υπάρχει πολλής χρόνος. Είναι πολύτιμα όσα μας περιγράφετε και μας εξηγείτε.
Δε μπορώ να βγάλω τον εαυτό μου ούτε τους άλλους. Να δουλέψουμε λίγο για να καταλάβουμε τι πολύτιμο έχουμε. Είναι πάρα πολύ δύσκολο.
Στην ουσία καταρρέει ο δυτικός πολιτισμός. Και καταρρέει ακριβώς διότι έχει ανάγκη από νέα καύσιμα και δεν τα έχει.
Να αναρωτηθούμε ξανά την έννοια της κοινότητας.
Όχι κοινότητα με την έννοια της κοινότητας, όπως έχει σχετικοποιηθεί εθνικιστικά και αυτά. Καμία σχέση. Η κοινότητα είναι αυτό που, όπως ήταν, «καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός». Πρέπει να ζητήσουμε τον πραγματικό άλλον «εν εμοί, ο Θεός», διότι σπανιότατα συναντούμε ακριβώς αυτή τη συνάντηση της πραγματικότητας του άλλου ως αίτημα για νοηματοδότηση κοινή, λόγω της συνέργειας, διυποστατική.
Είναι εξαιρετικά σπάνια. Πρέπει κανείς να βγει από πολλή αυτάρκεια και να εξέλθει από την αυτάρκεια, για να μπορέσει να προχωρήσει πραξιακά σε αυτόν τον δρόμο.
Εδώ μου λένε ότι έχουμε πάρει παράταση από το κοντρόλ χρονική. Για να έχετε πάρει παράταση και αν θέλει να ρωτήσει κάποιος κάτι και μπορούμε να συνεχίσουμε, έτσι θα ήταν καλό, δεν ξέρω.
Θέλει κάποιος να υποβάλει κάποιο ερώτημα ή κάποιο σχόλιο, οτιδήποτε;
Καλησπέρα σας, ευχαριστούμε πάρα πολύ για την ομιλία σας. Το ερώτημά μου έχει να κάνει με το εξής: με το θέμα της ερμηνείας.
Δεν σας βλέπω λίγο, αλλά εντάξει.
Το ερώτημά μου είναι αν διαφορετικές ομάδες έχουν τελείως διαφορετική ερμηνεία πάνω στα κείμενα, πάνω στους Πατέρες, τελικώς αυτός ο διάλογος πόσο ειλικρινής μπορεί να είναι, τη στιγμή που ο καθένας παλεύει να δικαιώσει τον δικό του κόπο και τη δική του κατάκτηση πάνω στην ερμηνεία την οποία έχει πετύχει;
Να, είναι πολύ ωραία. Ναι, ευχαριστώ πολύ. Ναι, έχετε πολύ δίκιο σ’ αυτό. Εγώ θεωρώ ότι αυτή η ερμηνευτική προσπάθεια, να το πω έτσι, είναι ακριβώς αυτό που λέω: πρέπει να επεκταθεί όσο γίνεται περισσότερο.
Καταλάβατε; Δηλαδή φτιάχνονται καρικατούρες. Έχω κάποιους μουσουλμάνους φοιτητές εκεί στο Πανεπιστήμιο και όταν πιάνω να πω τα δικά μου, ουσιανική τριαδολογία, σηκώνουν το χέρι και λένε διάφορες ανοησίες.
Είναι φοβερό ότι ολόκληρο το Ισλάμ στηρίζεται σε μια τραγική παρερμηνεία της τριαδολογίας, για να πούμε μόνο αυτό. Της ουσιανικής τριαδολογίας. Δηλαδή, αν τυχόν εσείς θέλετε να πείτε τι είναι η Τριάδα και γιατί την ακούτε, ακόμα και άνθρωποι που έχουν κάποια παιδεία και που περιμένεις να έχουν βαθύτερη διερώτηση, να τους πω ότι είναι πρώτα ο Γιάννης, η Γεωργία και ο Γιώργος, που είναι τρία άτομα, και αυτοί οι τρεις είναι θεοί και κάνουν παρέα μεταξύ τους, και ο ένας είναι και γιος, αλλά ποιανού μάνα... και τις ανοησίες.
Είναι φοβερό. Λοιπόν, το ίδιο λένε και για άλλα πράγματα. Για το θέμα της ενσάρκωσης: δεν υπάρχει ενσάρκωση, δεν γίνεται. Πώς δεν υπάρχει; Πιστεύετε στην ενσάρκωση, λέω, αφού θεωρείτε ότι το Κοράνι είναι σάρκωση του Λόγου του Θεού μέσα στα πράγματα. Το πιστεύετε; Δεν είναι; Το πιστεύουμε.
Υπάρχει λέξη κατά λέξη υπαγόρευση από τον αρχάγγελο Γαβριήλ, δεν ξέρω τι, στον Μωάμεθ. Υπάρχει. Άρα το Κοράνι είναι ο Θεός. Είναι ο Θεός, δεν είναι ενσάρκωση; Απλώς είναι στη γη. Δεν έγινε, δεν ολοκληρώθηκε στο μυαλό σας. Θέλω να πω ότι και αυτό σημαίνει επίσης και με άλλες θρησκείες και επίσης σημαίνει και με διάφορες φιλοσοφίες.
Δηλαδή, οι παρερμηνείες του χριστιανισμού στη φιλοσοφία σήμερα είναι τρομερές, από μεγαλοφυείς και γόνιμες, όπως είναι του Χέγκελ ή του Χάιντεγκερ. Ο ένας κάνει τον προτεσταντισμό με τον προσωπικό του υπόλοιπο απαθρό, ο άλλος λόγο επαναστατικό. Μέχρι να έχει ιδέες όπως είναι και τους άντρες. Εντάξει.
Λοιπόν, αυτό το πράγμα συμβαίνει. Και ο μόνος τρόπος να πάψει να συμβαίνει αυτό το πράγμα είναι να καταλάβουμε κάποια στιγμή τι ακριβώς εννοεί ο άλλος. Τι εννοεί ο άλλος; Η πίστη θα ήθελε να είναι; Τι θα ήθελε να πει αυτό που λέει; Προσέξτε, είναι τολμηρό.
Για παράδειγμα, πριν από χρόνια μου είχαν ζητήσει να σχολιάσω —έχω γράψει αυτό με τον Μπουλγκάκοφ, όχι εδώ, νομίζω υπάρχει ένα κεφάλαιο στο βιβλίο αυτό για τη Σοφία του Μπουλγκάκοφ— εάν τον πάρει κανείς και τον διαβάσει σαν καθηγητής δογματικής, το μοναχέρι μου είναι επομένου τη Σοφία... Το κεφάλαιο 4, το πρώτο μέρος του βιβλίου αυτού εδώ, είναι αφιερωμένο στη Σοφία.
Αν πάρει κανείς τον Μπουλγκάκοφ και τον διαβάσει κατά γράμμα, θα τον απορρίψει. Διότι θα πει: «Κοίταξε να δεις, δεν κατάλαβε την πατερική τριαδολογία». Δεν την κατάλαβε, σαφώς δεν την κατάλαβε. Λέει πράγματα τα οποία δεν στέκουν στο φως του, λέει ότι ο Θεός είναι ένα πρόσωπο που παγιέται με τρεις τρόπους, λέει, ξέρω εγώ, πράγματα για τη Σοφία.
Λοιπόν, εάν το πάρει κανείς με έναν τρόπο σαν μια κατάθεση που θα μπει σε μια αλυσίδα παραδοσιακή και τον συγκρίνει με τον Λόσκι, πρέπει να μου το πετάξει στα σκουπίδια.
Εάν ψάξει να βρει όμως τι θα ήθελε να πει εκεί πέρα και κατά κάποιο τρόπο δεν καταφέρει να το ολοκληρώσει, τότε μπορούμε να καταλάβουμε και την επιφανή χρησιμότητα της αναζήτησής του. Όχι για να τον δικαιώσουμε σε όσα βάθηκαν, γιατί τον άλλο ήθελε να μάθει στον πατέρα του, αλλά για να δικαιώσουμε αυτό το οποίο μέσα στην κατάσταση εκεί, που είχε περιορισμένο υλικό, δεν είχε επικοινωνία, δεν ήξερε ελληνικά, δεν είχε τα λόγια που είχε μου στήρασει, ήθελε να κάνει και να πει.
Με τον τρόπο αυτό μπορούμε να συνεχίσουμε με έναν ορθόδοξο τρόπο αυτό που διατυπώθηκε. Είναι ορθόδοξο, αλλά και να τον δικαιώσουμε κιόλας, να ήταν εκεί παρών. Δηλαδή να του λέγαμε: «Θες να πεις λοιπόν αυτό;» και να πει αυτός: «Ναι, θέλω να πω αυτό». Δεν ξέρω αν γίνομαι κατανοητός.
Πάλι φανταζόμαστε ότι θα διαρρήξουν τα ιμάτιά τους και θα ξεριζώσουν τα γένια τους. Αλλά το θέμα είναι να καταλάβουμε ποιο είδος αναγκαιότητας δημιούργησε ακόμα και τις παρεκκλίσεις, για να καταλάβουμε και το βάθος της Ορθοδοξίας στη συνέχεια.
Ή αυτό που λέω για τον υπαρξισμό: ποιο είδος φύσεως γκρεμίζουν αυτοί οι άνθρωποι. Έχει σημασία να το δούμε. Θα γκρεμίσουν τελείως τη φύση κι αυτά όμως, να μην έχουμε καμία αίσθηση περί φύσεως στο εταιρικό, ήταν λάθος. Αλλά γκρεμίστηκε μια φύση συγκεκριμένη. Έτσι ήταν σωστό.
Μετέχουμε κι εμείς σε αυτές τις συζητήσεις σήμερα και κάνουμε τούτο στον άλλον: καταρχήν να μας εξηγήσει τι θέλει να πει και στη συνέχεια να το εξηγήσουμε εμείς. Γιατί αυτό που θέλαμε να πούμε είναι διαφορετικό και για ποιον λόγο αυτό που είναι διαφορετικό δεν καταδικάζει τον άλλον στην κόλαση, αλλά του ανοίγει έναν δρόμο επανακατανόησης και πιθανότατα επανεμφάνισης δικής του και πιθανότατα επαναδιατύπωσης και πιθανόν και μεταστροφής.
Αυτή είναι μια μέθοδος που χρησιμοποίησαν πάρα πολύ οι Πατέρες. Ίσως για κάποιον που είναι εξοικειωμένος με τα κείμενα των Οικουμενικών Συνόδων, από τα πρακτικά, όπως είμαι και εγώ. Εντάξει, άλλο.
Αυτό το κάνανε με τον τρόπο της εποχής τους πάρα πάρα πολύ. Πάρα πολύ. Ψάχνανε να πούνε τι θέλει να πει ο άλλος. Λέγοντας «ομοιούσιος», έτσι, η Ευσταθιανή, ο Μέγας Βασίλειος, το πρώτο που έχω στο μυαλό μου.
Δεν λέει «ομοιούσιος». Το «ομοιούσιο», αν ληφθεί λεξιλογικά, μας βγάζει αλλιώς από το «ομοούσιο». Ομοούσιοι είναι αυτοί οι δύο αισθητήρες που έχω εδώ. Ομοούσιοι είναι αυτοί οι δύο αισθητήρες.
Ομοούσιος θα έπρεπε να έχει μόνο μία ουσία. Μόνο μία, να είναι ένα. Ένα, μόνο ένα.
Κι όμως ο Μέγας Βασίλειος λέει: κοίταξε, αν το εννοούν ορθόδοξα, άσε να το λένε. Αυτό είναι το αντάλλαγμα που έχουν οι ομοιούσιοι. Αυτό εννοούμε.
Μη νομίζετε ότι θα είχαν οι Πατέρες τα δικά σου την αίρεση. Και να φωνάζουν σήμερα: «Αίρεση, αίρεση». Μέχρι στιγμής δεν έχουν χρησιμοποιήσει ποτέ τέτοια εξαιρετικότητα.
Όχι γιατί δεν υπάρχουν αιρέσεις. Αλλά γιατί τελείως φτιάχνουμε τον Θεό πριν από εμάς. Ως καθηγητής Δογματικής 30 χρόνια, έχω συναντήσει ένα εκατομμύριο αιρέσεις.
Κάθε φορά που, ξέρεις, από φόρα... Σου ευχαριστώ. Εγώ είμαι και παπάδες και επίσκοποι. Έτσι, αλλά κάνει τα κοινά αιρέσεις. Πόσες φορές.
Σε σημείο που έχω φτιάξει και έναν κατάλογο με ανέκδοτα. Θα μπορούσα να λέω στους φίλους μου καμιά φορά. Ανέκδοτες παρερμηνείες.
Μα παιδάκι μου, εγώ πώς σας το είπα; Τι σου είπα; Πώς το λες;
Τι έλεγες; Και σου βγάζει ξανά αυτό που έχεις στο μυαλό. Αυτό.
Δεν γίνεται. Και έχουμε γεμίσει, οι ίδιοι μας. Την υποχρέωση κάποιου που κάνει αυτή τη δουλειά.
Βέβαια. Να κάνει την υπομονή αυτή, ούτως ώστε να φαίνεται το φτάσιμο στην αλήθεια σαν κάτι που αφορά και εμένα. Μόλις να πάρεις ένα τσεκούρι για να το κόψεις στο κεφάλι. Μία.
Δεν ξέρω αν απάντησα στην ερώτησή σας.
Η κουλτούρα μας δεν τα αντέχει αυτά. Η ελληνική κουλτούρα ήταν κουλτούρα διαλόγου.
Δεν είναι πια σήμερα τίποτα. Έχει χαθεί η συνέχεια. Σήμερα, μόνο που ακούν διάλογο, οι μισοί ορμάνε και αγκαλιάζουν τους απέναντι και λένε «είμαστε ένα μαζί σας» και οι άλλοι γεμίζουν τα δίκαννα.
Έτσι διεξάγεται. Είναι ελληνική αυτή;
Και βλέπεις πάλι, ας πούμε τώρα. Ας πούμε εγώ διδάσκω στη Φιλοσοφική Σχολή. Βλέπεις ανθρώπους οι οποίοι με πολύ φιλότιμο τρόπο αγωνίζονται να με καταλάβουν.
Ξέρω εγώ διαφόρους. Δεν θα πω ονόματα τώρα. Μεγάλους φιλοσόφους.
Για να μη φανεί ότι μιλάω για σίγουρο. Να μη φανεί για σίγουρο με ένα πρόσωπο. Δεν κάνω κανένα κόμμα.
Ας πεις: κοίτα, ξαναδίνω ένα παράδειγμα. Αυτό που λέει εδώ, πες το τώρα. Τα λέει μεγάλος φιλόσοφος.
Υπάρχει και στον Παλαμά. Δες το λίγο. Εντάξει, το λέει ο Ιωράκης.
Λέω καλύτερα κ.λπ. Σε κοιτάξω στον κορυμμένο. Είμαστε μεταπρατική κοινωνία και μεταπρατική παιδεία.
Άλλος τελευταίος σήμερα, Γάλλος, ο στοχαστής της πεντάρας, εμφανιστεί και πει κάτι, τα ελληνικά πανεπιστήμια θα συνταραχθούν.
Εντάξει. Εντάξει. Το είπαμε για σου.
Εντάξει. Υπάρχει άλλη ερώτηση; Παρακαλώ.
Την ευχή σας, πατέρα Νικόλαε. Είπατε πολύ ωραία ότι μια πραγματικότητα ομοίως...
Ναι, ναι, είπατε πολύ ωραία...
Πιο κοντά το μικρόφωνο.
Σαν λαός πλέον δεν μπορούμε να σηκώνουμε τη σημαία της Ορθοδοξίας, παρόλο που έχουμε τόσους Αγίους στις μέρες μας. Υπάρχει τρόπος να ανακάμψουμε ή θα περιμένουμε κάποιον άλλον λαό να σηκώσει αυτή τη σημαία, γιατί είμαστε πολύ μειονότητα πλέον;
Κατ’ αρχήν, εντάξει, δεν έχω μανία με τις σημαίες, αλλά το θέμα είναι το εξής. Θα σας πω κάτι για να καταλάβετε τι εννοώ.
Σήμερα η Ορθοδοξία είναι η ταχύτερα αναπτυσσόμενη ομολογία σε όλον τον κόσμο. Μιλάμε για πάνω από 6-7 εκατομμύρια στην Αμερική, που ήμασταν 600-700 χιλιάδες πέντε χρόνια πριν.
Πάνω από 5-6 εκατομμύρια στη Λατινική Αμερική. Και στην Ελβετία ταχύτατη ανάπτυξη ολόκληρων εκκλησιών πρώην αγγλικανικών.
Έχω προσωπική εμπειρία, ξέρουν οι γιοι μου, ξέρουν πόσο πλησιάσανε εμένα τον ίδιο οι άνθρωποι. Εκατομμύρια ολόκληρα.
Λοιπόν, και στην Ελλάδα, όπως το λένε, αντί αυτό το πράγμα να το ετοιμαστούμε, να το υποδεχτούμε, καταργήσαμε ας πούμε τις μισές αναπτυξιακές ακαδημίες πραγματικά.
Όλοι δεν τις χρειάζονται. Και βάλαμε κάτι έξυπνες. Και τι θα γίνει, θα δείτε σε λίγο. Θα εμφανιστούνε ρωσικά Ινστιτούτα.
Θα το δείτε αυτό. Πολύγλωσσα. Ήδη στη Ρουμανία έχουν εμφανιστεί θεολογικές σχολές που κάνουν μαθήματα σε πέντε γλώσσες.
Μία από αυτές με έχει καλέσει και εμένα. Για να πάω εκεί και με παρακαλάνε: ελάτε και ελάτε και ελάτε.
Και κάνουν μαθήματα σε πέντε γλώσσες. Γιατί είναι τόσο ανόητοι αυτοί οι άνθρωποι και εμείς τόσο έξυπνοι;
Δεν ξέρω, αυτό που είπε ο Ραβελαί κάποτε, ότι είμαστε κομπλεξικοί γιατί δεν ευτυχήσαμε την πρωτεύουσα.
Δεν μπορώ να το εξηγήσω. Τι σημαίνει να έχεις στα χέρια σου μια τέτοια τρομακτική ισχύ.
Για μένα είναι τρομακτική αυτή η ισχύς. Να βάλεις κάτι στον Χάιντεγκερ και να το σκέφτεσαι. Έχεις άδικο εκεί και δίκιο εδώ.
Διέξελθε στον Χάιντεγκερ, γιατί τα λέω στο βίντεο γι’ αυτό. Έχει άδικο γιατί είναι εκείνο και είναι εκείνο.
Ποιος διαβάζει πια Μάξιμο;
ΟΠΩΣ ΒΛΕΠΟΥΜΕ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΕΕΙ ΑΠΟ ΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΜΕ ΑΠΟΔΕΙΚΤΙΚΗ ΔΥΝΑΜΗ. ΠΟΙΟΣ ΤΟ ΛΕΕΙ ΑΥΤΟ; ΠΟΙΟΣ ΤΟ ΛΕΕΙ; ΠΕΙΘΕΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου