Συνέχεια από Δευτέρα 25. Μαΐου 2026
ΔΙΑΛΥΣΗ 5
Γιατί πεθαίνει ο πολιτισμός μας;
MARTINO MORA
Εκδόσεις Edizioni Radio Spada, 2025
Πλουτοκρατία χθες και σήμερα
Αυτό που εμείς ονομάζουμε δημοκρατία είναι, με τρόπο περισσότερο ή λιγότερο λανθάνοντα και συγκαλυμμένο, μια πλουτοκρατία —από το plutos, πλούτος, και kratos, εξουσία. Η εξουσία του πλούτου, η εξουσία του χρήματος, κυριαρχεί, μέσω των χρηματοπιστωτικών αγορών, πάνω στις κυβερνήσεις όλων των δυτικών χωρών, ιδίως εκείνων που είναι περισσότερο χρεωμένες. Ο όρος πλουτοκρατία επινοήθηκε στη σύγχρονη εποχή από τον Ιταλό κοινωνιολόγο Vilfredo Pareto (1848-1923) και από τον θεωρητικό του επαναστατικού συνδικαλισμού Georges Sorel (1847-1922).
Γιατί αυτή η απέχθεια προς τη Ρωσία του Πούτιν, πολύ προγενέστερη της εισβολής στην Ουκρανία; Επειδή ο Πούτιν, που αποκαλείται αυταρχικός ηγέτης, είναι στην πράξη ένας ισχυρός κυβερνήτης, ένας νέος Καίσαρας, ο οποίος, μετά την εποχή Γέλτσιν, υπέταξε ουσιαστικά τους λεγόμενους ολιγάρχες, δηλαδή τη στενή ομάδα των πανίσχυρων νεόπλουτων της δεκαετίας του 1990, ανάμεσα στους οποίους υπήρχαν και πρώην στελέχη του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος, σε περισσότερες περιπτώσεις ανήκοντα στην ίδια εθνοτική μειονότητα —την εβραϊκή—, οι οποίοι σε κάποια στιγμή, με τις ιδιωτικοποιήσεις που θέλησε ο Γέλτσιν, είχαν ιδιοποιηθεί μόνοι τους το 50% του πλούτου της Ρωσίας. Ο Πούτιν δεν τους απαλλοτρίωσε, επειδή δεν είναι κομμουνιστής, αλλά τους υπήγαγε στην πράξη στην εξουσία του, δηλαδή στην πολιτική εξουσία του ρωσικού κράτους.
Η ισχυρή πολιτική εξουσία του Πούτιν αποτελεί ανάχωμα στον θρίαμβο της διεθνούς δημοκρατίας του χρήματος, όπως την αποκαλεί εκείνος ο εσωτερικός «αντάρτης» μέσα στην παγκόσμια εξουσία, ο Giulio Tremonti. Αυτή η δημοκρατία είναι άπατρις, έστω κι αν ασφαλώς διαθέτει τους σημαντικότερους μοχλούς της στον αγγλοσαξονικό κόσμο· αυτή η διεθνής —ή ακόμη καλύτερα, υπερεθνική— δημοκρατία του χρήματος θέλει να ελέγξει τον κόσμο, κινούμενη από μια άμετρη θέληση για δύναμη. Αλλά στη Ρωσία βρήκε τον Vladimir Putin, ο οποίος λέει στους εκπροσώπους της ότι ναι, είναι εντάξει να διεξάγουν τις επιχειρήσεις τους, αλλά ότι τελικά αυτός διατάζει. Το λέει σε ανθρώπους οι οποίοι στη Δύση είναι συνηθισμένοι να έχουν πολιτικούς-μαριονέτες: δεν το πήραν καλά.
Ο Πούτιν, με τον σύγχρονο καισαρισμό του, βάζει ένα «φρένο» στην απόλυτη εξουσία του πλούτου, του χρήματος, των μεγάλων οικονομικών δυναστών, των αγορών· γι’ αυτό τον απεχθάνονται και θα ήθελαν να τον εξαλείψουν. Προφανώς το πρόσχημα είναι η φιλελεύθερη δημοκρατία, η οποία έχει πλέον περιοριστεί σε μια δημο-πλουτοκρατία ή σε μια δικαιωματιστική και δημαγωγική πλουτοκρατία, αλλά η οποία για την προπαγάνδα φαίνεται να είναι η μόνη νόμιμη μορφή διακυβέρνησης πάνω στη γη.
Συνοπτικά, οι όροι του προβλήματος είναι οι εξής: από τη μία πλευρά υπάρχει ο χρυσός, δηλαδή ο απροκάλυπτος πλούτος αυτών των τεράστιων οικονομικών δυναστών —τράπεζες, ταμεία, μεγάλες πολυεθνικές— της Διεθνούς Δημοκρατίας του Χρήματος, δηλαδή η πλουτοκρατία. Από την άλλη πλευρά υπάρχει ο Καίσαρας —άλλωστε, ο τσάρος είναι σύμπτυξη του Caesar. Προφανώς πρόκειται για μεταφορά: ο Πούτιν είναι πρόεδρος, όχι αυτοκράτορας πασών των Ρωσιών, αλλά εκπροσωπεί μια πολύ ισχυρή πολιτική εξουσία χαρισματικής ηγεσίας, η οποία υπέταξε τις εξουσίες των κύριων εκπροσώπων του ρωσικού νεοκαπιταλισμού.
Ο Oswald Spengler, στη Δύση της Δύσεως, που κυκλοφόρησε αμέσως μετά τον Μεγάλο Πόλεμο, είχε προβλέψει ότι η τελική φάση του πολιτισμού μας θα έβλεπε να αντιπαρατίθενται οι Καίσαρες και ο χρυσός, οι αυταρχικοί ηγέτες και το βασίλειο του χρήματος, εμπλεκόμενοι σε μια τελική μάχη. Δεν είχε δει άσχημα· αναφερόταν πιθανώς στις ολοκληρωτικές δικτατορίες της εποχής του, αλλά στην πραγματικότητα σήμερα στην μετακομμουνιστική Ανατολή αναδύονται ισχυροί άνδρες, όχι καταστροφικοί όπως ο Χίτλερ ή ο Στάλιν. Το γεγονός ότι υπάρχει μια ισχυρή εξουσία του κράτους δεν είναι αποδεκτό από αυτούς τους τεράστιους δυνάστες του χρήματος.
Με τη σειρά της, αυτή η εξουσία του κράτους μπορεί να γίνει καταπιεστική και ομογενοποιητική, αν δεν βρίσκει στα ενδιάμεσα σώματα και στα εδαφικά, περιφερειακά σώματα ένα όριο στην παντοδυναμία της, σύμφωνα με τις αρχές της επικουρικότητας και του φεντεραλισμού. Όσοι μιλούν για εγκαθίδρυση ενός «δημοκρατικού καθεστώτος» στη Ρωσία είτε είναι αφελείς ονειροπόλοι είτε εννοούν μια πλουτοκρατία, με αδύναμη πολιτική εξουσία και τεράστια οικονομική εξουσία σε παγκόσμια κλίμακα.
Είναι η υπερβολική σημασία που έδωσε ο σύγχρονος άνθρωπος στην οικονομική διάσταση, θέτοντας ταυτόχρονα υπό αμφισβήτηση όλες τις μορφές αυθεντίας, που οδήγησε τελικά στον θρίαμβο εκείνης της εξουσίας χωρίς αυθεντία, εκείνης της απρόσωπης, καθαρής και απόλυτης εξουσίας που είναι η εξουσία του χρήματος. Η Ανατροπή, θέτοντας σε αμφιβολία όλες τις μορφές αυθεντίας —από την Εκκλησία μέχρι τη μοναρχία, από την οικογένεια μέχρι το σχολείο—, προετοίμασε στην πράξη τον δρόμο για εκείνη τη μοναδική «καθαρή» εξουσία, στερημένη από αυθεντία, ακόμη και από εκείνη τη χαρισματική, που είναι η εξουσία του πλούτου. Ανάμεσα στον Καίσαρα και στον χρυσό, το μικρότερο κακό δεν είναι ο χρυσός: ο Καίσαρας είναι πράγματι άνθρωπος, καλός ή κακός, έχει αναγνωρίσιμο πρόσωπο, η εξουσία του είναι προορισμένη να τελειώσει, αργά ή γρήγορα. Ο χρυσός, αντιθέτως, είναι μια απρόσωπη, απεριόριστη και πανταχού παρούσα εξουσία, και σήμερα, μέσω της ηγεμονίας της ενιαίας σκέψης, σχεδόν ανίκητη με ανθρώπινους όρους.
Η τέταρτη κυβέρνηση Berlusconi ανατράπηκε, το 2011, από τους οίκους αξιολόγησης και τους χρηματοοικονομικούς παράγοντες —από τις χρηματοπιστωτικές αγορές, όπως αποκαλούνται απρόσωπα— μέσω της αύξησης του spread, ενός μηχανισμού συνδεδεμένου με τη σχέση ανάμεσα στα γερμανικά και τα ιταλικά κρατικά ομόλογα, του οποίου μέχρι το 2011 οι μη ειδικοί δεν γνώριζαν καν την ύπαρξη. Με αυτόν τον χρηματοοικονομικό μηχανισμό έπεσε μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση: παρόλο που ο Berlusconi είχε συμπεριφερθεί με ατιμωτικό τρόπο γυρίζοντας την πλάτη στον Gaddafi και συμμετέχοντας στους βομβαρδισμούς της Λιβύης —κατά παράβαση του Ιταλο-λιβυκού Συμφώνου Φιλίας, που είχε συναφθεί μόλις δύο χρόνια πριν—, αυτό δεν τον έσωσε από τον χρηματοοικονομικό ελιγμό που έριξε την κυβέρνησή του.
Από τότε υπάρχει πάντοτε η συγκαλυμμένη απειλή να αυξηθεί το spread, αν η εκλεγμένη κυβέρνηση δεν συμπεριφερθεί καλά, δηλαδή όπως επιθυμούν οι παγκόσμιες αγορές. Είναι ο αφόρητος εκβιασμός του κεφαλαίου εναντίον της πολιτικής.
Άλλωστε, οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, που θεωρούνται η χώρα-οδηγός της δημοκρατίας, είναι εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα η κατεξοχήν πλουτοκρατία. Παρόλο που το αμερικανικό μοντέλο δεν είναι στο σύνολό του απορριπτέο —ο φεντεραλισμός είναι μια θετική του πλευρά—, η εκλογή σε οποιοδήποτε πολιτικό αξίωμα εξαρτάται από την ικανότητα του υποψηφίου να προσελκύει εκλογική χρηματοδότηση, αν δεν είναι ήδη πλούσιος ο ίδιος.
Αλλά το να εξαρτάται κανείς από την ιδιωτική οικονομική στήριξη σημαίνει ότι υπόκειται στην εκβιαστική δύναμη των χρηματοδοτών: πρώτα, προσαρμόζοντας το εκλογικό πρόγραμμα ώστε να εξασφαλίσει τη στήριξή τους· έπειτα, αφού εκλεγεί, δείχνοντας τουλάχιστον εύνοια προς εκείνους που πλήρωσαν την εκλογική εκστρατεία. Από εδώ προκύπτει η ολοκληρωτική υποταγή της αμερικανικής πολιτικής εξουσίας στην αγοραία εξουσία των δισεκατομμυριούχων φιλανθρώπων και των μεγάλων οικονομικών ομίλων.
Μόνο ο Donald Trump, στην πρώτη προεδρική του εκστρατεία το 2016, έδειξε ότι είχε κάπως μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών, εφόσον ήταν ήδη πολύ πλούσιος ο ίδιος. Πλήρωσε μόνος του μεγάλο μέρος της εκλογικής του εκστρατείας. Στις προηγούμενες εκλογές του 2012, τις οποίες κέρδισε ξανά ο Barack Obama, στο ρεπουμπλικανικό στρατόπεδο ο πολιτικός Rick Santorum, που προηγούνταν στις προκριματικές εκλογές, αναγκάστηκε να αποσυρθεί εσπευσμένα επειδή είχε ξεμείνει από χρήματα, παρόλο που είχε κερδίσει τις σημαντικότερες αναμετρήσεις με τους αντιπάλους του.
Η παντοδυναμία της πλουτοκρατίας είναι και δική μας ευθύνη, επειδή εμείς δώσαμε σε όλη τη νεωτερική εποχή στην οικονομική διάσταση έναν δυσανάλογα μεγάλο ρόλο· και θερίζει κανείς ό,τι έσπειρε. Η οικονομιστική νοοτροπία, που συνέβαλε στη διάδοση καλύτερων υλικών συνθηκών ζωής, σήμερα αποκαλύπτει πλήρως όλη τη σκοτεινή της πλευρά: τη διάδοση της μηδενιστικής εκκοσμίκευσης, την πρωτοκαθεδρία των κυρίων του χρήματος, την εκκένωση της δημοκρατίας.
Δεν είμαι ασφαλώς απολογητής της φιλελεύθερης δημοκρατίας, αλλά όπως κι αν την κρίνει κανείς, σήμερα στην πραγματικότητα είναι μια φάρσα, επειδή έχει εκκενωθεί εσωτερικά από τις οικονομικές εξουσίες. Άλλωστε, τόσο η δημοκρατία όσο και η πλουτοκρατία που την αντικαθιστά θέτουν στο κέντρο τον αριθμό, την ποσότητα: η πρώτη την ποσότητα των συναινέσεων, η δεύτερη την ποσότητα του πλούτου. Ο σημερινός δυτικός, ευρωατλαντικός πολιτισμός απολαμβάνει ακόμη έναν βαθμό υλικής ευημερίας υψηλότερο από όλες τις προηγούμενες κοινωνίες που υπήρξαν, αλλά είναι επίσης ο πνευματικά φτωχότερος σε ολόκληρη την ιστορία της ανθρωπότητας· αρκεί να σκεφτεί κανείς την κρίση της Εκκλησίας και όχι μόνο.
Σύμφωνα με έναν μεγάλο Γάλλο ανθρωπολόγο, τον Louis Dumont (1911-1998), συγγραφέα του Homo Aequalis (1976), η νεωτερική ιδεολογία, δηλαδή η κοσμοαντίληψη που κυριαρχεί στη νεωτερικότητα, είναι μια ατομικιστική ιδεολογία, η οποία συνεπάγεται και προϋποθέτει τον εξισωτισμό και τον οικονομισμό. Ο Dumont διαπιστώνει ότι η ανάπτυξη της οικονομικής σφαίρας συμβαδίζει με την ανάπτυξη του ατομικισμού, δηλαδή με το γεγονός ότι στο κέντρο δεν βρίσκεται πλέον η κοινότητα, αλλά τα άτομα που τη συνθέτουν, μέχρι του σημείου να γίνεται δύσκολο να κατανοηθεί οποιαδήποτε κοινότητα, παρά μόνο ως απλή πρόσθεση ατόμων, κοινωνικών ατόμων-ατόμων.
Αυτά τα τρία φαινόμενα, ο οικονομισμός, ο ατομικισμός, ο εξισωτισμός, είναι ενωμένα και στην ιδεολογία των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Το άτομο που συλλαμβάνεται από την ιδεολογία των δικαιωμάτων είναι ακριβώς το προϊόν εκείνου του υπολογιστικού λόγου που είναι τυπικός του homo oeconomicus: άνθρωποι ως αφηρημένα άτομα, που διαφοροποιούνται ως προς το εισόδημα, την ικανότητα εργασίας, τη δυνατότητα κατανάλωσης και τίποτε άλλο· γι’ αυτό οι θρησκευτικές ανήκειες, οι οικογενειακές ανήκειες, οι εθνοτικές ανήκειες, οι πολιτισμικές ανήκειες και, τέλος, σήμερα ακόμη και οι ίδιες οι σεξουαλικές διαφορές —ακόμη και εκείνη ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό— φαίνονται σε αυτή την υπολογιστική σκέψη επουσιώδεις και μάλιστα αντιπαθητικές. Αυτός ο υπολογιστικός λόγος εξηγεί γιατί, σε κάποιο σημείο της νεωτερικής εποχής, οι άνθρωποι αρχίζουν να συλλαμβάνουν τον εαυτό τους όχι πλέον πρωταρχικά ως μέλη μιας κοινότητας, αλλά ακριβώς ως άτομα, δηλαδή ως άτομα-άτομα.
Το πλουτοκρατικό μας καθεστώς, η παγκοσμιοποιητική και δημαγωγική μας πλουτοκρατία, είναι επίσης ο ολοκληρωμένος καρπός εκείνου που κάποτε οριζόταν ως αστικός υλισμός. Δηλαδή εκείνου του βασιλείου του χρήματος, της αγοράς, της τεχνο-επιστήμης, της κατανάλωσης και του κεφαλαίου, που ισοδυναμεί με το βασίλειο της ποσότητας, με τον υπολογιστικό λόγο, με την ατομικιστική ανθρωπολογία. Αχώριστος από την άνοδο της εμπορικής και νομισματικής οικονομίας —Simmel—, καθώς και από εκείνη του νεωτερικού εθνικού κράτους που ισοπεδώνει εθνοτικά, ο ατομικισμός του αστικού υλισμού είναι ο κινητήρας της Ανατροπής.
Οι καιροί, λοιπόν, είναι πλέον ώριμοι όχι μόνο για τη ριζική απόρριψη, ξεκινώντας από τον ίδιο τον κλήρο, της αυθεντικής χριστιανικής θρησκευτικότητας, αλλά και για την άνοδο μιας παρωδιακής, άρρωστης, γκροτέσκας θρησκευτικότητας, της οποίας ο τρελός οικουμενισμός, η Pachamama και τα συναφή είναι η έκφραση μέσα στη μοντερνιστική, πρώην καθολική Εκκλησία. Και για έναν λουσιφερικό, queer και βλάσφημο παγανισμό —βλ. τους Ολυμπιακούς του Παρισιού— έξω από αυτήν.
Η διάδοση της μαζικής υλικής αφθονίας υπήρξε επίσης η προϋπόθεση για την ανάπτυξη, ξεκινώντας από τις ΗΠΑ, ενός νέου παρεκκλίνοντος μυστικισμού, εντελώς ψευδούς, όπως ψευδής είναι και ο πολιτικώς ορθός κώδικας στο ηθικό και νομικό επίπεδο. Η εξάπλωση, από τη δεκαετία του εξήντα και του εβδομήντα, των ναρκωτικών, της ελεύθερης πορνογραφίας, των μαζικών αμβλώσεων, της περιφρόνησης της οικογένειας, του μαζικού ροκάδικου —και τώρα χειρότερα, τραπερικού— φυλετισμού, του ομοερωτισμού, του εθνο-μαζοχισμού και της περιφρόνησης κάθε συλλογικής ταυτότητας αντιστοιχεί στη σκοτεινή νύχτα του κόσμου. Στην ανεστραμμένη εξουσία της πλουτοκρατίας αντιστοιχεί λοιπόν η ανεστραμμένη ηθική του πολιτικώς ορθού δικαιωματισμού, και τελικά μια μορφή θρησκευτικότητας εντελώς τρελής και απατηλής. Μόνο έτσι ο μηδενισμός φτάνει στον βυθό του και αποκαλύπτει την προφυσική του ουσία: είναι η μεγάλη παρωδία, η πιθηκώδης παραμόρφωση του αληθινού, του ωραίου και του καλού.
Συνεχίζεται
MARTINO MORA
Εκδόσεις Edizioni Radio Spada, 2025
Πλουτοκρατία χθες και σήμερα
Αυτό που εμείς ονομάζουμε δημοκρατία είναι, με τρόπο περισσότερο ή λιγότερο λανθάνοντα και συγκαλυμμένο, μια πλουτοκρατία —από το plutos, πλούτος, και kratos, εξουσία. Η εξουσία του πλούτου, η εξουσία του χρήματος, κυριαρχεί, μέσω των χρηματοπιστωτικών αγορών, πάνω στις κυβερνήσεις όλων των δυτικών χωρών, ιδίως εκείνων που είναι περισσότερο χρεωμένες. Ο όρος πλουτοκρατία επινοήθηκε στη σύγχρονη εποχή από τον Ιταλό κοινωνιολόγο Vilfredo Pareto (1848-1923) και από τον θεωρητικό του επαναστατικού συνδικαλισμού Georges Sorel (1847-1922).
Γιατί αυτή η απέχθεια προς τη Ρωσία του Πούτιν, πολύ προγενέστερη της εισβολής στην Ουκρανία; Επειδή ο Πούτιν, που αποκαλείται αυταρχικός ηγέτης, είναι στην πράξη ένας ισχυρός κυβερνήτης, ένας νέος Καίσαρας, ο οποίος, μετά την εποχή Γέλτσιν, υπέταξε ουσιαστικά τους λεγόμενους ολιγάρχες, δηλαδή τη στενή ομάδα των πανίσχυρων νεόπλουτων της δεκαετίας του 1990, ανάμεσα στους οποίους υπήρχαν και πρώην στελέχη του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος, σε περισσότερες περιπτώσεις ανήκοντα στην ίδια εθνοτική μειονότητα —την εβραϊκή—, οι οποίοι σε κάποια στιγμή, με τις ιδιωτικοποιήσεις που θέλησε ο Γέλτσιν, είχαν ιδιοποιηθεί μόνοι τους το 50% του πλούτου της Ρωσίας. Ο Πούτιν δεν τους απαλλοτρίωσε, επειδή δεν είναι κομμουνιστής, αλλά τους υπήγαγε στην πράξη στην εξουσία του, δηλαδή στην πολιτική εξουσία του ρωσικού κράτους.
Η ισχυρή πολιτική εξουσία του Πούτιν αποτελεί ανάχωμα στον θρίαμβο της διεθνούς δημοκρατίας του χρήματος, όπως την αποκαλεί εκείνος ο εσωτερικός «αντάρτης» μέσα στην παγκόσμια εξουσία, ο Giulio Tremonti. Αυτή η δημοκρατία είναι άπατρις, έστω κι αν ασφαλώς διαθέτει τους σημαντικότερους μοχλούς της στον αγγλοσαξονικό κόσμο· αυτή η διεθνής —ή ακόμη καλύτερα, υπερεθνική— δημοκρατία του χρήματος θέλει να ελέγξει τον κόσμο, κινούμενη από μια άμετρη θέληση για δύναμη. Αλλά στη Ρωσία βρήκε τον Vladimir Putin, ο οποίος λέει στους εκπροσώπους της ότι ναι, είναι εντάξει να διεξάγουν τις επιχειρήσεις τους, αλλά ότι τελικά αυτός διατάζει. Το λέει σε ανθρώπους οι οποίοι στη Δύση είναι συνηθισμένοι να έχουν πολιτικούς-μαριονέτες: δεν το πήραν καλά.
Ο Πούτιν, με τον σύγχρονο καισαρισμό του, βάζει ένα «φρένο» στην απόλυτη εξουσία του πλούτου, του χρήματος, των μεγάλων οικονομικών δυναστών, των αγορών· γι’ αυτό τον απεχθάνονται και θα ήθελαν να τον εξαλείψουν. Προφανώς το πρόσχημα είναι η φιλελεύθερη δημοκρατία, η οποία έχει πλέον περιοριστεί σε μια δημο-πλουτοκρατία ή σε μια δικαιωματιστική και δημαγωγική πλουτοκρατία, αλλά η οποία για την προπαγάνδα φαίνεται να είναι η μόνη νόμιμη μορφή διακυβέρνησης πάνω στη γη.
Συνοπτικά, οι όροι του προβλήματος είναι οι εξής: από τη μία πλευρά υπάρχει ο χρυσός, δηλαδή ο απροκάλυπτος πλούτος αυτών των τεράστιων οικονομικών δυναστών —τράπεζες, ταμεία, μεγάλες πολυεθνικές— της Διεθνούς Δημοκρατίας του Χρήματος, δηλαδή η πλουτοκρατία. Από την άλλη πλευρά υπάρχει ο Καίσαρας —άλλωστε, ο τσάρος είναι σύμπτυξη του Caesar. Προφανώς πρόκειται για μεταφορά: ο Πούτιν είναι πρόεδρος, όχι αυτοκράτορας πασών των Ρωσιών, αλλά εκπροσωπεί μια πολύ ισχυρή πολιτική εξουσία χαρισματικής ηγεσίας, η οποία υπέταξε τις εξουσίες των κύριων εκπροσώπων του ρωσικού νεοκαπιταλισμού.
Ο Oswald Spengler, στη Δύση της Δύσεως, που κυκλοφόρησε αμέσως μετά τον Μεγάλο Πόλεμο, είχε προβλέψει ότι η τελική φάση του πολιτισμού μας θα έβλεπε να αντιπαρατίθενται οι Καίσαρες και ο χρυσός, οι αυταρχικοί ηγέτες και το βασίλειο του χρήματος, εμπλεκόμενοι σε μια τελική μάχη. Δεν είχε δει άσχημα· αναφερόταν πιθανώς στις ολοκληρωτικές δικτατορίες της εποχής του, αλλά στην πραγματικότητα σήμερα στην μετακομμουνιστική Ανατολή αναδύονται ισχυροί άνδρες, όχι καταστροφικοί όπως ο Χίτλερ ή ο Στάλιν. Το γεγονός ότι υπάρχει μια ισχυρή εξουσία του κράτους δεν είναι αποδεκτό από αυτούς τους τεράστιους δυνάστες του χρήματος.
Με τη σειρά της, αυτή η εξουσία του κράτους μπορεί να γίνει καταπιεστική και ομογενοποιητική, αν δεν βρίσκει στα ενδιάμεσα σώματα και στα εδαφικά, περιφερειακά σώματα ένα όριο στην παντοδυναμία της, σύμφωνα με τις αρχές της επικουρικότητας και του φεντεραλισμού. Όσοι μιλούν για εγκαθίδρυση ενός «δημοκρατικού καθεστώτος» στη Ρωσία είτε είναι αφελείς ονειροπόλοι είτε εννοούν μια πλουτοκρατία, με αδύναμη πολιτική εξουσία και τεράστια οικονομική εξουσία σε παγκόσμια κλίμακα.
Είναι η υπερβολική σημασία που έδωσε ο σύγχρονος άνθρωπος στην οικονομική διάσταση, θέτοντας ταυτόχρονα υπό αμφισβήτηση όλες τις μορφές αυθεντίας, που οδήγησε τελικά στον θρίαμβο εκείνης της εξουσίας χωρίς αυθεντία, εκείνης της απρόσωπης, καθαρής και απόλυτης εξουσίας που είναι η εξουσία του χρήματος. Η Ανατροπή, θέτοντας σε αμφιβολία όλες τις μορφές αυθεντίας —από την Εκκλησία μέχρι τη μοναρχία, από την οικογένεια μέχρι το σχολείο—, προετοίμασε στην πράξη τον δρόμο για εκείνη τη μοναδική «καθαρή» εξουσία, στερημένη από αυθεντία, ακόμη και από εκείνη τη χαρισματική, που είναι η εξουσία του πλούτου. Ανάμεσα στον Καίσαρα και στον χρυσό, το μικρότερο κακό δεν είναι ο χρυσός: ο Καίσαρας είναι πράγματι άνθρωπος, καλός ή κακός, έχει αναγνωρίσιμο πρόσωπο, η εξουσία του είναι προορισμένη να τελειώσει, αργά ή γρήγορα. Ο χρυσός, αντιθέτως, είναι μια απρόσωπη, απεριόριστη και πανταχού παρούσα εξουσία, και σήμερα, μέσω της ηγεμονίας της ενιαίας σκέψης, σχεδόν ανίκητη με ανθρώπινους όρους.
Η τέταρτη κυβέρνηση Berlusconi ανατράπηκε, το 2011, από τους οίκους αξιολόγησης και τους χρηματοοικονομικούς παράγοντες —από τις χρηματοπιστωτικές αγορές, όπως αποκαλούνται απρόσωπα— μέσω της αύξησης του spread, ενός μηχανισμού συνδεδεμένου με τη σχέση ανάμεσα στα γερμανικά και τα ιταλικά κρατικά ομόλογα, του οποίου μέχρι το 2011 οι μη ειδικοί δεν γνώριζαν καν την ύπαρξη. Με αυτόν τον χρηματοοικονομικό μηχανισμό έπεσε μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση: παρόλο που ο Berlusconi είχε συμπεριφερθεί με ατιμωτικό τρόπο γυρίζοντας την πλάτη στον Gaddafi και συμμετέχοντας στους βομβαρδισμούς της Λιβύης —κατά παράβαση του Ιταλο-λιβυκού Συμφώνου Φιλίας, που είχε συναφθεί μόλις δύο χρόνια πριν—, αυτό δεν τον έσωσε από τον χρηματοοικονομικό ελιγμό που έριξε την κυβέρνησή του.
Από τότε υπάρχει πάντοτε η συγκαλυμμένη απειλή να αυξηθεί το spread, αν η εκλεγμένη κυβέρνηση δεν συμπεριφερθεί καλά, δηλαδή όπως επιθυμούν οι παγκόσμιες αγορές. Είναι ο αφόρητος εκβιασμός του κεφαλαίου εναντίον της πολιτικής.
Άλλωστε, οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, που θεωρούνται η χώρα-οδηγός της δημοκρατίας, είναι εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα η κατεξοχήν πλουτοκρατία. Παρόλο που το αμερικανικό μοντέλο δεν είναι στο σύνολό του απορριπτέο —ο φεντεραλισμός είναι μια θετική του πλευρά—, η εκλογή σε οποιοδήποτε πολιτικό αξίωμα εξαρτάται από την ικανότητα του υποψηφίου να προσελκύει εκλογική χρηματοδότηση, αν δεν είναι ήδη πλούσιος ο ίδιος.
Αλλά το να εξαρτάται κανείς από την ιδιωτική οικονομική στήριξη σημαίνει ότι υπόκειται στην εκβιαστική δύναμη των χρηματοδοτών: πρώτα, προσαρμόζοντας το εκλογικό πρόγραμμα ώστε να εξασφαλίσει τη στήριξή τους· έπειτα, αφού εκλεγεί, δείχνοντας τουλάχιστον εύνοια προς εκείνους που πλήρωσαν την εκλογική εκστρατεία. Από εδώ προκύπτει η ολοκληρωτική υποταγή της αμερικανικής πολιτικής εξουσίας στην αγοραία εξουσία των δισεκατομμυριούχων φιλανθρώπων και των μεγάλων οικονομικών ομίλων.
Μόνο ο Donald Trump, στην πρώτη προεδρική του εκστρατεία το 2016, έδειξε ότι είχε κάπως μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών, εφόσον ήταν ήδη πολύ πλούσιος ο ίδιος. Πλήρωσε μόνος του μεγάλο μέρος της εκλογικής του εκστρατείας. Στις προηγούμενες εκλογές του 2012, τις οποίες κέρδισε ξανά ο Barack Obama, στο ρεπουμπλικανικό στρατόπεδο ο πολιτικός Rick Santorum, που προηγούνταν στις προκριματικές εκλογές, αναγκάστηκε να αποσυρθεί εσπευσμένα επειδή είχε ξεμείνει από χρήματα, παρόλο που είχε κερδίσει τις σημαντικότερες αναμετρήσεις με τους αντιπάλους του.
Η παντοδυναμία της πλουτοκρατίας είναι και δική μας ευθύνη, επειδή εμείς δώσαμε σε όλη τη νεωτερική εποχή στην οικονομική διάσταση έναν δυσανάλογα μεγάλο ρόλο· και θερίζει κανείς ό,τι έσπειρε. Η οικονομιστική νοοτροπία, που συνέβαλε στη διάδοση καλύτερων υλικών συνθηκών ζωής, σήμερα αποκαλύπτει πλήρως όλη τη σκοτεινή της πλευρά: τη διάδοση της μηδενιστικής εκκοσμίκευσης, την πρωτοκαθεδρία των κυρίων του χρήματος, την εκκένωση της δημοκρατίας.
Δεν είμαι ασφαλώς απολογητής της φιλελεύθερης δημοκρατίας, αλλά όπως κι αν την κρίνει κανείς, σήμερα στην πραγματικότητα είναι μια φάρσα, επειδή έχει εκκενωθεί εσωτερικά από τις οικονομικές εξουσίες. Άλλωστε, τόσο η δημοκρατία όσο και η πλουτοκρατία που την αντικαθιστά θέτουν στο κέντρο τον αριθμό, την ποσότητα: η πρώτη την ποσότητα των συναινέσεων, η δεύτερη την ποσότητα του πλούτου. Ο σημερινός δυτικός, ευρωατλαντικός πολιτισμός απολαμβάνει ακόμη έναν βαθμό υλικής ευημερίας υψηλότερο από όλες τις προηγούμενες κοινωνίες που υπήρξαν, αλλά είναι επίσης ο πνευματικά φτωχότερος σε ολόκληρη την ιστορία της ανθρωπότητας· αρκεί να σκεφτεί κανείς την κρίση της Εκκλησίας και όχι μόνο.
Σύμφωνα με έναν μεγάλο Γάλλο ανθρωπολόγο, τον Louis Dumont (1911-1998), συγγραφέα του Homo Aequalis (1976), η νεωτερική ιδεολογία, δηλαδή η κοσμοαντίληψη που κυριαρχεί στη νεωτερικότητα, είναι μια ατομικιστική ιδεολογία, η οποία συνεπάγεται και προϋποθέτει τον εξισωτισμό και τον οικονομισμό. Ο Dumont διαπιστώνει ότι η ανάπτυξη της οικονομικής σφαίρας συμβαδίζει με την ανάπτυξη του ατομικισμού, δηλαδή με το γεγονός ότι στο κέντρο δεν βρίσκεται πλέον η κοινότητα, αλλά τα άτομα που τη συνθέτουν, μέχρι του σημείου να γίνεται δύσκολο να κατανοηθεί οποιαδήποτε κοινότητα, παρά μόνο ως απλή πρόσθεση ατόμων, κοινωνικών ατόμων-ατόμων.
Αυτά τα τρία φαινόμενα, ο οικονομισμός, ο ατομικισμός, ο εξισωτισμός, είναι ενωμένα και στην ιδεολογία των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Το άτομο που συλλαμβάνεται από την ιδεολογία των δικαιωμάτων είναι ακριβώς το προϊόν εκείνου του υπολογιστικού λόγου που είναι τυπικός του homo oeconomicus: άνθρωποι ως αφηρημένα άτομα, που διαφοροποιούνται ως προς το εισόδημα, την ικανότητα εργασίας, τη δυνατότητα κατανάλωσης και τίποτε άλλο· γι’ αυτό οι θρησκευτικές ανήκειες, οι οικογενειακές ανήκειες, οι εθνοτικές ανήκειες, οι πολιτισμικές ανήκειες και, τέλος, σήμερα ακόμη και οι ίδιες οι σεξουαλικές διαφορές —ακόμη και εκείνη ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό— φαίνονται σε αυτή την υπολογιστική σκέψη επουσιώδεις και μάλιστα αντιπαθητικές. Αυτός ο υπολογιστικός λόγος εξηγεί γιατί, σε κάποιο σημείο της νεωτερικής εποχής, οι άνθρωποι αρχίζουν να συλλαμβάνουν τον εαυτό τους όχι πλέον πρωταρχικά ως μέλη μιας κοινότητας, αλλά ακριβώς ως άτομα, δηλαδή ως άτομα-άτομα.
Το πλουτοκρατικό μας καθεστώς, η παγκοσμιοποιητική και δημαγωγική μας πλουτοκρατία, είναι επίσης ο ολοκληρωμένος καρπός εκείνου που κάποτε οριζόταν ως αστικός υλισμός. Δηλαδή εκείνου του βασιλείου του χρήματος, της αγοράς, της τεχνο-επιστήμης, της κατανάλωσης και του κεφαλαίου, που ισοδυναμεί με το βασίλειο της ποσότητας, με τον υπολογιστικό λόγο, με την ατομικιστική ανθρωπολογία. Αχώριστος από την άνοδο της εμπορικής και νομισματικής οικονομίας —Simmel—, καθώς και από εκείνη του νεωτερικού εθνικού κράτους που ισοπεδώνει εθνοτικά, ο ατομικισμός του αστικού υλισμού είναι ο κινητήρας της Ανατροπής.
Οι καιροί, λοιπόν, είναι πλέον ώριμοι όχι μόνο για τη ριζική απόρριψη, ξεκινώντας από τον ίδιο τον κλήρο, της αυθεντικής χριστιανικής θρησκευτικότητας, αλλά και για την άνοδο μιας παρωδιακής, άρρωστης, γκροτέσκας θρησκευτικότητας, της οποίας ο τρελός οικουμενισμός, η Pachamama και τα συναφή είναι η έκφραση μέσα στη μοντερνιστική, πρώην καθολική Εκκλησία. Και για έναν λουσιφερικό, queer και βλάσφημο παγανισμό —βλ. τους Ολυμπιακούς του Παρισιού— έξω από αυτήν.
Η διάδοση της μαζικής υλικής αφθονίας υπήρξε επίσης η προϋπόθεση για την ανάπτυξη, ξεκινώντας από τις ΗΠΑ, ενός νέου παρεκκλίνοντος μυστικισμού, εντελώς ψευδούς, όπως ψευδής είναι και ο πολιτικώς ορθός κώδικας στο ηθικό και νομικό επίπεδο. Η εξάπλωση, από τη δεκαετία του εξήντα και του εβδομήντα, των ναρκωτικών, της ελεύθερης πορνογραφίας, των μαζικών αμβλώσεων, της περιφρόνησης της οικογένειας, του μαζικού ροκάδικου —και τώρα χειρότερα, τραπερικού— φυλετισμού, του ομοερωτισμού, του εθνο-μαζοχισμού και της περιφρόνησης κάθε συλλογικής ταυτότητας αντιστοιχεί στη σκοτεινή νύχτα του κόσμου. Στην ανεστραμμένη εξουσία της πλουτοκρατίας αντιστοιχεί λοιπόν η ανεστραμμένη ηθική του πολιτικώς ορθού δικαιωματισμού, και τελικά μια μορφή θρησκευτικότητας εντελώς τρελής και απατηλής. Μόνο έτσι ο μηδενισμός φτάνει στον βυθό του και αποκαλύπτει την προφυσική του ουσία: είναι η μεγάλη παρωδία, η πιθηκώδης παραμόρφωση του αληθινού, του ωραίου και του καλού.
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου