Συνέχεια από Τετάρτη 06. Μαΐου 2026
Στη ζωή μου. Αναμνήσεις του Πλωτίνου 6
Marcello Veneziani
Marcello Veneziani
Marsilio
ΒΙΒΛΙΟ IV
Ρόδος, ή περί της Ομορφιάς
«Η ομορφιά ενός σώματος είναι ασώματη»
ΒΙΒΛΙΟ IV
Ρόδος, ή περί της Ομορφιάς
«Η ομορφιά ενός σώματος είναι ασώματη»
(VI, 3, 16)
«Ο Πλάτων έχει λοιπόν δίκιο όταν δεν τοποθετεί
την Ψυχή του σύμπαντος μέσα στο σώμα,
αλλά το σώμα μέσα στην ψυχή»
(IV, 3, 22)
Μεταλλική ήταν η θάλασσα σαν ατσάλινη πανοπλία και λαμπερή από τη μοναδική αστραπή του ήλιου που έσχιζε έναν θώρακα νεφών. Είχα επιβιβαστεί στην Αντιόχεια, αναμειγμένος σε ένα καραβάνι εμπόρων που είχαν έρθει από τη Δαμασκό και την Palmira. Εκείνοι με είχαν δεχθεί μαζί τους θεωρώντας με έναν από αυτούς, αλλά είχαν καταλάβει ότι στην πραγματικότητα έκρυβα ένα μυστικό. Δεν είχα μαζί μου κανένα εμπόρευμα, ούτε έδειχνα κάποια ικανότητα εμπόρου ή κάποιο ενδιαφέρον για τα εμπορεύματά τους. Πολύ σιωπηλός φαινόμουν μέσα σε εκείνη τη φλύαρη συντροφιά, και αποτραβιόμουν από την τράπεζά τους όταν έτρωγαν μαζί το γεύμα τους.
Μια φορά ο Cipriano, ένα αγόρι που είχε παραξενευτεί από την ασυνήθιστη παρουσία μου, μου είπε: «Γιατί αποτραβιέσαι όταν είναι ώρα για φαγητό; Είναι σαν να ήταν για σένα το να τρέφεσαι μια ντροπή που πρέπει να κρυφτεί από τα βλέμματα των άλλων. Γιατί λοιπόν κρύβεσαι σαν να επρόκειτο να κάνεις μια κρυφή και επιλήψιμη πράξη; Ή μήπως θεωρείς τον εαυτό σου βασιλικής γενιάς, επειδή δεν αρμόζει στους άρχοντες να τρώνε μαζί με τον όχλο;»
Το εμπόριο με το ίδιο το σώμα είναι ανάγκη της ζωής, απάντησα στον Κυπριανό, αλλά δεν είναι λόγος υπερηφάνειας. Δημόσια είναι σωστό να δείχνουμε εκείνο που εμψυχώνει το σώμα μας, εκείνο που κινεί τον νου μας, και όχι εκείνο που κινεί το έντερό μας και το αχόρταγο στόμα μας. Όλες οι σωματικές δραστηριότητες αξίζουν το σκοτάδι και την απομάκρυνση από τα βλέμματα.
Ο Κυπριανός με ρώτησε αν περιφρονούσα το σώμα ως φυλακή και τάφο της ψυχής, όπως είχε ακούσει να επαναλαμβάνουν στο χωριό του κάποιοι κήρυκες. Όχι, Κυπριανέ, δεν περιφρονώ το σώμα ως τάφο· αντίθετα, το τιμώ ως φύλακα της ψυχής, ως κατοικία ενός μικρού θεού. Το σώμα είναι σαν το κέλυφος ενός στρειδιού που φυλάσσει στην καρδιά του το μαργαριτάρι. Αλλά και το κέλυφος, όταν ανοίγεται στα βλέμματα, εκφράζει μια φωτεινή ομορφιά· τα χρώματά του συγκρατούν τα φώτα του κόσμου, τις λάμψεις της αυγής, το βαθύ γαλάζιο της θάλασσας και την ελαφριά λευκότητα του ουράνιου θόλου, τον αφρό του νερού και το πράσινο της θαλάσσιας βλάστησης. Έναν μικρό κόσμο κλείνει μέσα του το κοχύλι του. Ωραίο είναι το κέλυφός του, αλλά πολύτιμο είναι το μαργαριτάρι που περιέχει μέσα του. Το μαργαριτάρι σώζεται και έρχεται στο φως, ενώ τα κελύφη βυθίζονται στους βυθούς της αδιαφορίας.
Έτσι και το σώμα του ανθρώπου: η ομορφιά του είναι μικρογραφία του κόσμου, αλλά υπαινίσσεται μια άλλη ομορφιά και σε αυτήν παραπέμπει. Τα σώματα μαραίνονται, αλλά εκείνο που τα εμψύχωνε σώζεται και έρχεται στο φως. Άλλωστε, κάθε ψυχή γίνεται αυτό που κοιτάζει. Οι αισθήσεις είναι η πρώτη πύλη για την πρόσβαση στην ομορφιά· έπειτα πρέπει να ανέβει κανείς. Όπως στις βασιλικές πομπές προπορεύονται πρώτα τα πρόσωπα κατώτερης τάξης, και έπειτα προχωρούν όλο και ανώτερα σε ευγένεια και λαμπρότητα, ώσπου να κορυφωθούν στην εμφάνιση του βασιλιά.
Οι ερωτήσεις του φανέρωναν λέπια φωτός μέσα στη νεανική του ορμή, βυθισμένη στη θερμή ροή της ζωής και στη βιαστική οχλοβοή της αγοράς. Σπινθηροβολούσαν τα μαύρα του μάτια, ανάμεσα σε θαυμασμούς και πονηριές. Η συνομιλία μας πήρε την απροσδόκητη μορφή ενός μαθήματος περί του ωραίου, πάνω στην κορυφή των κυμάτων που μας μετέφεραν κατά μήκος του Αιγαίου.
Η ομορφιά είναι η δόξα του κόσμου τραγουδημένη από το φως. Δεν υπάρχει ομορφιά στο σκοτάδι. Ακόμη και η νύχτα που τώρα μας σκεπάζει αποκτά λαμπρότητα, αν ανάβεται από το φως των άστρων ή από τη διαύγεια της σελήνης. Το φως δίνει ζωή και δίνει μορφή στην ομορφιά. Είναι η νικηφόρα παρουσία του πάνω στο σκοτάδι που δίνει σώμα στην ομορφιά. Και αυτή αναδεικνύεται στα περιγράμματά της: διότι ωραίο είναι εκείνο που έχει όρια και μέτρο. Εχθρός του ωραίου είναι η αμετρία. Ένα όριο μπορεί να υποβάλει μια απέραντη βαθύτητα και ένα πέρας μπορεί να αναδείξει το απεριόριστο, όπως το φως του άστρου αναδεικνύει το άπειρο μεγαλείο του ουρανού και η αρμονία μιας μουσικής εξυψώνει τη θεία μεγαλοπρέπεια της σιωπής· η αμετρία, αντίθετα, είναι η τρέλα των στοιχείων που αξιώνουν να μιμηθούν το άπειρο θεϊκό μεγαλείο με την άχαρη τερατωδία ή με την ανολοκλήρωτη μορφή που χάνεται στο σκοτάδι· η ύβρις υποβάλλει το μαύρο άπειρο του Μηδενός, τη διάλυση των πραγμάτων μέσα στην υπερήφανη αχαλίνωτη ορμή τους. Η αμετρία παράγει το παραμορφωμένο. Η ομορφιά είναι φίλη του μέτρου και εχθρός του απεριόριστου.
Η ιδέα ότι μπορούσε κανείς να συλλογίζεται για την ομορφιά και όχι μόνο να βυθίζεται στη συγκίνηση ενός σώματος ή ενός ελκυστικού τοπίου γοήτευε τον Κυπριανό· τα μάτια του και το στόμα του ήταν γεμάτα ερωτήματα. Πάντοτε πίστευα, έλεγε, ότι η ομορφιά ήταν μια περαστική εισβολή μέσα στον κόσμο· ένα κόσμημα, μια θέα ή μια στιγμή και τίποτε περισσότερο. Η ζωή είναι σκληρή, ο κόσμος είναι άσχημος, ακούω να επαναλαμβάνουν οι γέροι μου.
Η ομορφιά δεν είναι εισβολέας μέσα στον κόσμο, του απάντησα, αλλά είναι η ζωτική του πνοή. Η ομορφιά είναι το άρωμα της πραγματικότητας, η ύλη γονιμοποιημένη από τη Μορφή. Το ωραίο είναι φιλία με τον κόσμο, γάμος με τη φύση, συμφωνία με τη ζωή στις πιο εσωτερικές της ίνες.
Εχθρός του Ωραίου είναι το όνειρο ενός καλύτερου κόσμου που θα άλλαζε ριζικά τη φύση του ανθρώπου και των πραγμάτων και θα έσβηνε την πόλη που κατοικείται από τους παρόντες και πραγματικούς ανθρώπους, ενόψει μιας ουράνιας Ιερουσαλήμ που κατεβαίνει στη γη. Πριν, Κυπριανό, θυμόσουν εκείνους τους γνωστικούς κήρυκες που παρεισφρέουν στην πόλη σου με τις σεκταριστικές τους διδασκαλίες. Εκείνοι, μαζί με το σώμα, περιφρονούν και τον κόσμο, τον οποίο θεωρούν γέννημα ενός κακού δημιουργού.
Όποιος ονειρεύεται την κατάργηση του πραγματικού κόσμου στο όνομα ενός τέλειου μελλοντικού κόσμου καταδικάζει την ομορφιά του κόσμου και τη θυσιάζει σε μια ανύπαρκτη και μελλοντική καλοσύνη. Η ομορφιά κατοικεί στους τόπους της ζωής· η ουτοπία φαντάζεται ένα αλλού έξω από τους τόπους της πραγματικότητας, της ζωής, της ιστορίας. Εικονίζει μια άφθαρτη φύση και μια απαραβίαστη ιστορία· και μέσα στο αντικαθρέφτισμα μιας καθαρότητας που δεν εκφράζεται από τον κόσμο, καθιστά τους ανθρώπους πρόθυμους να καταστρέψουν την ομορφιά εδώ και τώρα. Διότι η ομορφιά είναι φίλη του κόσμου και εχθρός της ουτοπίας.
Ο κόσμος δεν αντιτίθεται στον υπερκόσμο, αλλά είναι απορροή του. Όποιος σκέφτεται ότι, για να ευνοηθεί η έλευση του ενός, πρέπει να αρνηθεί την ύπαρξη του άλλου, σπέρνει διχόνοια και θανάσιμο μίσος μέσα στον κόσμο, και γεννά τύφλωση και απομάκρυνση από τον υπερκόσμο.
Εδώ ο Κυπριανό με διέκοψε, λέγοντας: εσύ μιλάς για την ομορφιά σαν να ήταν το ψωμί και το νερό μας, αλλά η ομορφιά είναι μόνο στολίδι. Για να ζήσουμε πρέπει να τρώμε και να πίνουμε και να αφοδεύουμε, και να κοπιάζουμε ή να διαθέτουμε κάποιον που εργάζεται για εμάς. Ο νόμος της ζωής είναι η αγορά· αν δεν έχεις τίποτε να δώσεις, τίποτε δεν θα λάβεις σε αντάλλαγμα. Και ακόμη και τα πιο όμορφα ενδύματα, τα πιο χαριτωμένα στολίδια, θα μπορέσεις να τα έχεις μόνο αν με το μέρος σου βρίσκεται ο πλούτος ή η δύναμη, δηλαδή αν διαθέτεις σπαθιά ή κτήματα, στρατιώτες ή δούλους. Διότι ο νόμος της ζωής είναι αυτός. Η ομορφιά είναι κάτι επιπλέον.
Τα φοινικικά σου μάτια, Κυπριανέ, είναι ολόκληρα κατειλημμένα από τη ζωή της αγοράς. Δεν έχω τίποτε να αντιτάξω στους νόμους που κυβερνούν την αγορά· όμως εκείνοι οι νόμοι ισχύουν στην αγορά, όχι έξω από αυτήν. Μη σκέφτεσαι τη ζωή σαν αγορά, μη μειώνεις τον εαυτό σου σε εμπόρευμα πάνω σε πάγκους εμπορευμάτων.
Σκέψου την ημέρα σου. Πόσες ώρες της ζωής σου σπαταλάς στον ύπνο, που δεν σου αποδίδει τίποτε στην αγορά, αλλά σε αναζωογονεί και σου φέρνει απόκρυφα μηνύματα· πόσα πρωινά της ζωής σου έχασες στα παιδικά παιχνίδια και πόσες ενέργειες ξοδεύεις για την αγαπημένη σου, για να κερδίσεις την εύνοιά της, για να την αποκτήσεις και να ζήσεις μαζί της νύχτες έρωτα; Πόσο χρόνο αφιερώνεις στις θυσίες προς τον θεό σου, στις προσευχές και στη λατρεία των νεκρών· πόση από τη ζωή σου δωρίζεις για να φροντίζεις τη γηραιά μητέρα σου και τον άρρωστο πατέρα σου, και πόσο θα αφιερώσεις για να αναθρέψεις τα παιδιά σου, για να τρέξεις σε βοήθεια των αδελφών σου, για να περάσεις χαρούμενες ή στοχαστικές ώρες με συντροφιά;
Και πόσο χρόνο ακόμη χάνεις, σε σχέση με την αγορά, για να κολυμπήσεις στη θάλασσα που τόσο αγαπάς, για να καβαλήσεις το άλογό σου και να τρέξεις στα δάση, για να καπνίσεις μαζί με τους φίλους σου, για να ακούσεις τις γλυκές μελωδίες ενός μουσικού που σε αιχμαλωτίζει για ώρες ή για να ακούσεις έναν άγνωστο συνοδοιπόρο που για πολλή ώρα, χωρίς να σου δώσει ούτε να λάβει κέρδη, σου μιλά για την ομορφιά;
Για όλα αυτά ξοδεύεις μεγάλο μέρος της ζωής σου, των πόρων σου, των νοητικών και σωματικών σου δυνάμεων. Και είναι πράγματα που δεν σου αποδίδουν τίποτε στην αγορά· δεν μπορούν ούτε να πουληθούν ούτε να αγοραστούν. Ακόμη περισσότερο: εργάζεσαι στην αγορά, πουλάς και αγοράζεις, για να μπορέσεις έπειτα να κάνεις όλα αυτά τα άχρηστα πράγματα. Διότι από αυτά ζούμε, Κυπριανέ, όχι μόνο από εκείνο που μας αποδίδει η αγορά. Από εκείνη την ύλη είναι φτιαγμένη η αληθινή μας φύση.
Οι χορδές της ζωής μας —το γέλιο, το κλάμα, ο έρωτας, η μνήμη, η νοσταλγία, η φλόγα, η τιμή, η δίψα για δόξα και γνώση, η απόλαυση της όρασης, της όσφρησης και της ακοής— τεντώνονται έξω από τη λογιστική του δούναι και λαβείν. Και όλες περιστρέφονται γύρω από την ομορφιά, βασίλισσα εκείνου που φαίνεται περιττό και όμως είναι ουσιώδες.
Η ομορφιά είναι φανέρωση του είναι και όχι του έχειν· η μεγαλοπρέπειά της δεν είναι μέσο ούτε εμπόρευμα ανταλλαγής, αλλά δωρεάν υπεραφθονία που προσφέρεται στην ψυχή μέσω των θυρών των αισθήσεων. Η ομορφιά είναι δώρο, σπατάλη ενεργειών, υψηλή σπατάλη χώρων και χρόνων, έκχυση χάριτος. Η ομορφιά είναι κυρίαρχα άχρηστη· γεννιέται κάτω από το δωρεάν σημάδι του παιχνιδιού και όχι της αγοράς· δεν είναι λειτουργική. Η ανωτερότητα της τάξης της βρίσκεται στο ότι υπερβαίνει τη λογιστική της ζωής· η ουσιότητά της βρίσκεται στην περιττότητά της. Ως αληθινή κυρία, η ομορφιά δεν χρησιμεύει σε τίποτε· αλλά υπηρετείται από όποιον ξέρει να την αγαπά. Διότι η ομορφιά είναι φίλη του δώρου και εχθρός της αγοράς.
Αλλά δεν δίνεται σε όλους να συλλάβουν την ομορφιά, απαντούσε αδάμαστος ο Κυπριανό, ενώ ένας μολυβένιος ουρανός βάραινε πάνω στο μεγάλο κατάρτι. Κοίτα τους συνταξιδιώτες σου και τους συνεταίρους μου στην αγορά. Δεν έχουν μάτια για να δουν ό,τι δεν μετρά στον πάγκο τους.
Είναι αλήθεια, Κυπριανέ. Η ομορφιά είναι καθολική και προσφέρεται σε όλους, αλλά ο καθένας συλλαμβάνει την ομορφιά σύμφωνα με την τάξη του και τη χωρητικότητά του. Διότι η ομορφιά δεν κατεβαίνει τις βαθμίδες του κόσμου, αλλά από κάθε σημείο του κόσμου είναι δυνατό να συλλάβει κανείς μια όψη του ωραίου. Όλοι μπορούν να απολαύσουν το ωραίο, αλλά δεν συλλαμβάνουν όλοι το σημείο του με τον ίδιο τρόπο, μέσα στο ίδιο φως, στο ίδιο μέτρο. Διαφορετικοί είναι οι βαθμοί προσέγγισης προς την ομορφιά, άμεσοι και έμμεσοι, μεσολαβημένοι και αμεσολάβητοι, ενεργητικοί και παθητικοί.
Υπάρχει εκείνος που σμιλεύει το ωραίο και εκείνος που το απολαμβάνει με την όραση ή την ακοή· υπάρχει εκείνος που παρατηρεί μόνο το φανερό του νόημα και εκείνος που εισχωρεί στη βαθύτερη μήτρα του· εκείνος που συλλαμβάνει τα αποτελέσματά του και εκείνος που ανέρχεται στις απαρχές του. Μεγάλο πνεύμα και πλησίον των θεών είναι εκείνος που είναι δημιουργικός παράγοντας του Ωραίου. Υπάρχει ιεραρχία της ομορφιάς: υπάρχουν εκείνοι που βλέπουν το ωραίο, έπειτα εκείνοι που προξενούν το ωραίο, τέλος εκείνοι που ακτινοβολούν το ωραίο. Πιο ψηλά στέκει Εκείνος που είναι το Ωραίο.
Η ομορφιά είναι μια πυραμίδα στραμμένη προς τους ουρανούς της αριστείας, όχι προς τα καταγώγια της μετριότητας. Διότι το Ωραίο είναι αναγωγικό· τραβά προς τα άνω και οδηγεί τους μύστες του στην άνοδο. Το άσχημο, αντίθετα, είναι καταγωγικό· τραβά προς τα κάτω, διότι εκεί κυριαρχεί η βαρύτητα, η δύναμη της βαρύτητας που δείχνει την αγοραία, κοινότοπη, βέβηλη πλευρά του κόσμου.
Η ομορφιά είναι νοσταλγία του ύψους, αιώρηση στον αέρα μέσα σε ένα υψηλό παιχνίδι· η ασχήμια, αντίθετα, είναι κάλεσμα προς τα κάτω, εμετική ορμή της κόλασης, δεμένη κάτω από τον ζυγό. Διότι η ομορφιά είναι φίλη της ελαφρότητας και εχθρός της βαρύτητας.
Ο Κυπριανός δεν είχε πεισθεί εντελώς. Πόσες φορές, αντέτεινε, τα δαγκώματα της πείνας και τα δεσμά του μόχθου, τα φίδια του πόνου και της ανάγκης, μας εμποδίζουν να συλλάβουμε την ομορφιά. Δεν είναι πάντοτε φταίξιμο της θέλησης η απροσεξία προς το ωραίο, η άγνοιά του.
Είναι αλήθεια, απαντούσα, όμως αυτό δεν είναι όριο της ομορφιάς, αλλά εκείνου που την παρατηρεί. Είναι το όριο της ανθρώπινης κατάστασης, του σώματος και της επίγειας ζωής. Οι ανάγκες της ζωής προηγούνται της ομορφιάς, επειδή είναι πιο επείγουσες, όχι επειδή είναι πιο σημαντικές. Το να αναπνέεις είναι αναγκαίο· δεν μπορείς να παραιτηθείς από αυτό για να αναζητήσεις κρυμμένους θησαυρούς στους βυθούς της θάλασσας ή στο στόμα μιας κόρης. Αλλά το να αναπνέεις είναι όρος για να ζεις, όχι σκοπός· είναι αναγκαίο για να υπάρχεις, δεν δίνει νόημα στην ύπαρξη. Ζεις επειδή αναπνέεις, αλλά ποτέ δεν θα μπορέσεις να πεις: «Ζω για να αναπνέω».
Μερικές φορές η ομορφιά μιλά στην καρδιά μας περισσότερο από τα λόγια και παρά τα λόγια. Μου διηγήθηκαν στη Συρία ότι ο βασιλιάς Αντίοχος δέχθηκε την επίσκεψη ενός νεαρού Ρωμαίου πρέσβη, με φλογερό και επιθετικό λόγο, ο οποίος εξύμνησε υπερήφανα την πρωτοκαθεδρία της Ρώμης. Ο βασιλιάς τον άφησε να μιλήσει και δεν θέλησε να αντιδράσει στις ύβρεις του που ανέδιδαν αλαζονεία, επειδή —είπε— προτίμησε να λάβει υπόψη τη νεότητα και την ομορφιά εκείνου που τις είχε προφέρει. Η ομορφιά αντιστάθμισε την έλλειψη σοφίας. Η όψη του μίλησε καλύτερα από τα λόγια του στην καρδιά του ηγεμόνα.
Πες μου, Κυπριανέ, τι έβρισκες ωραίο σε εκείνο το ομοιόμορφο τοπίο άμμου που διέσχισες για να φτάσεις στη θάλασσα; Μέσα στην απέραντη μονοτονία του ίδιου χανόταν το βλέμμα σου. Όπου σπανίζει το νερό, σπανίζει και το ωραίο· το νερό είναι πηγή ζωής και ομορφιάς· κοντά στους ποταμούς ή στη θάλασσα, ή με την αφθονία των βροχών, ανθίζουν οι βλαστήσεις και οι πόλεις. Η ομορφιά, όπως η τεκνογονία και η κυοφορία, έχει ανάγκη από πλακουντιακά ύδατα. Το άσχημο είναι ξηρασία, ομοιομορφία. Εκείνο που έχει μορφή είναι το αντίθετο εκείνου που είναι ομοιόμορφο.
Διότι η ομορφιά αναβλύζει από την πλούσια διαφορετικότητα. Το ωραίο δεν είναι επανάληψη του ίδιου αλλά ποικιλία, δεν είναι μονοτονία αλλά πολυφωνία. Στο αδιαφοροποίητο δεν υπάρχει ομορφιά, μόνο χάος. Ωραίο είναι εκείνο που διακρίνεται, που έχει τη δική του ταυτότητα. Αλλά διακριτό δεν σημαίνει χωρισμένο· το κακό γεννιέται όταν το μέρος αποσπάται από το όλον και αυτονομείται: άτομα χωρισμένα από το πλαίσιο, τρελαμένα κύτταρα που αποσπώνται από την οργανική ύφανση του κόσμου, του σώματος, της ζωής.
Κακό είναι εκείνο που σπάει το γαμήλιο δαχτυλίδι με τον κόσμο, εκείνο που διαρρηγνύει τους ζωτικούς δεσμούς, που αρνείται την αρμονία ενός κοινού οράματος και ενός κοινού πεπρωμένου· το ανοργάνωτο είναι πατέρας του ανόργανου, ο χωρισμός είναι μητέρα της αδυναμίας επικοινωνίας.
Το ωραίο είναι άνοιγμα στον κόσμο στις πιο εσωτερικές του ίνες. Η ομορφιά μιλά στη νοημοσύνη μας· είναι μια γλώσσα συμβόλων για να επικοινωνούμε και να αναγνωριζόμαστε μέσα σε μια κοινή πατρίδα. Η ομορφιά είναι συμβολική, ο χωρισμός είναι διαβολικός.
Εσύ μιλάς για μια ομορφιά που δεν φαίνεται με γυμνό μάτι, αντέτεινε ο Κυπριανό ενώ το πλοίο κλυδωνιζόταν, για κάτι που μοιάζει με αγγέλους και δαίμονες και είναι άρτος των θεών. Δεν είναι η ομορφιά που βλέπουμε στις ημέρες μας, αλλά εκείνη που μας διηγούνταν οι πρόγονοι στις απαρχές του κόσμου.
Έχεις δίκιο, του απάντησα, διότι η ομορφιά δεν είναι θυγατέρα του χρόνου. Η ομορφιά είναι έξοδος από τον βέβηλο χρόνο και από τον καθημερινό μόχθο. Αντλεί τους πόρους της από ένα πρωταρχικό, αρχέγονο γεγονός· παραπέμπει σε ένα αρχέτυπο, σε ένα πρότυπο που αναπαύεται στους ουρανούς. Και γεννά με τη σειρά της εξόδους από τον βέβηλο χρόνο και χώρο. Η ομορφιά προκαλεί μύθους ή, για να το πούμε καλύτερα, τους φέρνει στο φως του κόσμου. Τους ανακαλύπτει ξανά. Η ομορφιά είναι το κατώφλι ανάμεσα στην πραγματικότητα και τον μύθο.
Η ομορφιά για σένα, επέμενε ο Κυπριανός, κατέρχεται από τις ουράνιες σφαίρες, από εκεί όπου κατέρχεται και το αγαθό. Αλλά το ωραίο και το αγαθό δεν συμπίπτουν στην επίγεια ζωή· μερικές φορές μάλιστα συγκρούονται. Γνωρίζω πλάσματα όμορφα και σκληρά· γνωρίζω τοπία γοητευτικά αλλά απατηλά, γεμάτα κινδύνους. Και γνωρίζω πλάσματα παραμορφωμένα αλλά γενναιόδωρα, τόπους άσχημους αλλά ασφαλείς. Είναι μήπως το ωραίο εχθρός του αγαθού;
Είναι αλήθεια, Κυπριανέ, στη ζωή των ανθρώπων συμβαίνει το ωραίο να μη συνενώνεται με το αγαθό, όπως πίστευαν αντίθετα οι Έλληνες σοφοί. Συχνά, όπως λες, η ομορφιά κρύβει μια παγίδα ή μια κακοήθη ουσία· και μερικές φορές, αντίθετα, όπως στα αγάλματα των Σειληνών, η εξωτερική ασχήμια κρύβει μέσα της ομοιώματα των θεών. Έτσι δίδασκε ο θείος Πλάτων, διηγούμενος για τον Σωκράτη, με την παραμορφωμένη όψη και την ψυχή στραμμένη προς το Αγαθό.
Στον αισθητό κόσμο μπορεί να συμβεί το αγαθό και το ωραίο να είναι χωρισμένα, αν όχι σε σύγκρουση. Αλλά η υπερβατική καταγωγή του Ωραίου είναι η ίδια υπερβατική καταγωγή του Αγαθού. Η ομορφιά, πράγματι, είναι η νίκη του είναι πάνω στο μηδέν· η ομορφιά θεμελιώνει, δημιουργεί, δίνει μορφή· το αντίθετό της, αντίθετα, καταστρέφει, χωρίζει, παραμορφώνει. Το ωραίο ανθίζει και καρποφορεί· το άσχημο εξανθίζει ή μαραίνεται. Η ομορφιά είναι γέννηση, μερικές φορές αναγέννηση· το αντίθετό της είναι θάνατος και παρακμή. Η ομορφιά είναι πέρασμα από τη δύναμη στην ενέργεια, διότι το ωραίο είναι γόνιμο· το αντίθετό του είναι στειρότητα. Διότι η ομορφιά είναι φίλη του είναι και εχθρός του μη είναι.
Μέσα στην ομορφιά ο κόσμος γίνεται αυτό που είναι, σύμφωνα με το μαντείο των Δελφών· δεν ακολουθεί την κατηφόρα του ταξιδιού από το είναι προς το μηδέν. Ο καλλιτέχνης είναι μαιευτής του είναι, όπως η μητέρα του Σωκράτη ήταν μαία ανθρώπινων όντων. Η αισθητή ομορφιά προκαλεί μέσα μας μια χαρά που γεμίζει τις αισθήσεις, αλλά φτάνει σε υπεραισθητές καταστάσεις, τις οποίες ονομάζουμε πνευματικές. Είναι σαν, μέσω των αισθήσεων, η ομορφιά να κατορθώνει να επικοινωνεί με την ψυχή· και μέσω των τόπων και των χρόνων να κατορθώνει να ανακαλεί την αρχή.
Στο βαθύτερο νόημά της, η ομορφιά είναι φανέρωση του ιερού. Η ομορφιά είναι ο πιο εμφανής οιωνός μακαριότητας, γήινη προκαταβολή της ουράνιας τελειότητας. Διότι το Ωραίο, με την έσχατη έννοιά του, είναι το σύμβολο του Αγαθού, δηλαδή το ορατό μισό του συμβολικού τεμαχίου. Το άλλο μισό κατοικεί στους ουρανούς. Έστω κι αν στο βέβηλο μάτι της επίγειας ύπαρξης, γεμάτης μέριμνες και άγνοια, το ωραίο και το αγαθό μπορούν να φαίνονται χωρισμένα.
Έτσι θα ονομάσουμε ωραίο ένα άγαλμα που, παρ’ όλα αυτά, δεν εκφράζει τίποτε στο σημείο του Αγαθού. Αλλά θα ονομάσουμε πιο ωραίο το πρόσωπο ενός ανθρώπου, ακόμη κι αν είναι άσχημο. Διότι έχει εκείνο που είναι πιο επιθυμητό: έχει ψυχή, και είναι πιο σύμφωνο με το Αγαθό από ένα απλό άγαλμα. Διότι το να έχει κανείς ψυχή είναι υπέρτατη ομορφιά.
Μεγάλη αξία έχει έπειτα η κομψότητα, επειδή αποκαλύπτει, μέσω των φαινομένων, μια βασιλική ψυχή· η κομψότητα όμως που παραδίδεται ολοκληρωτικά στα ενδύματα αξίζει πολύ λίγο· είναι η εσωτερική κομψότητα που καθιστά πολύτιμη την εξωτερική κομψότητα. Για να ονομαστεί πλήρως ωραίος, ένας μεταξωτός χιτώνας πρέπει να κατοικείται από μια ψυχή.
Αυτό που λες, με διέκοψε ο Κυπριανός, μοιάζει με όσα έχω ακούσει από τους ακολούθους του Ιησού του Ναζωραίου. Οι χριστιανοί δεν λατρεύουν την ομορφιά αλλά την καλοσύνη που ανοίγει τη βασιλεία των ουρανών.
Ναι, Κυπριανέ, η θρησκεία του Χριστού μεριμνά για το άλλο πρόσωπο του κόσμου, το σκοτεινό, εκείνο που είναι φορτωμένο με τις ασχήμιες, τον πόνο, τον θάνατο, τη στέρηση. Περισσότερο από την ηθική και την αισθητική, φροντίζει για την ηθική ζωή (moralità). Η θρησκεία του Χριστού αντιμετωπίζει τον πόνο και προσφέρει στους πάσχοντες, στους ταπεινούς, στους ηττημένους, μια ουράνια λύτρωση και έναν υπερφυσικό λόγο ζωής. Είναι μια θρησκεία που φέρει μαζί της το βάρος του σταυρού και λατρεύει τον Κύριό της πάνω στον σταυρό. Είναι η θρησκεία των θλιβομένων και των καταπιεσμένων, που παρηγορεί και τρέφει με τον άρτο και τον οίνο της αναστάσεώς της.
Δεν εξυψώνει τις αρετές του σώματος και τις ηδονές του ματιού και της σάρκας, όπως υπήρξε επί αιώνες η ρωμαϊκή θρησκεία· αλλά έπειτα υπόσχεται την ανάσταση των σωμάτων, και με τον οίνο και τον άρτο τρέφεται από το αίμα και το σώμα του Κυρίου της. Η θρησκεία των ακολούθων του Χριστού είναι η θέαση του Θεού και του κόσμου από άλλη θέση· δεν μεταβάλλει τον πόθο για την αλήθεια, αλλά το επίπεδο της παρατήρησης. Μία είναι η Αρχή, πολλαπλά είναι τα βλέμματα και οι οδοί. Ένας είναι ο προορισμός, διαφορετικά τα μονοπάτια και οι δρόμοι που οδηγούν σε αυτόν.
Συζητώντας έτσι, φτάσαμε στη θέα της Ρόδου, όπου κάναμε στάση. Από τον Κολοσσό που αγρυπνούσε πάνω από το λιμάνι της Ρόδου είχε απομείνει η φήμη, όχι το επιβλητικό του μέγεθος. Από τους εβδομήντα πήχεις του και από τον δημιουργό του, τον Χάρη, παραδιδόταν μόνο ο θρύλος. Αράξαμε σε ένα λευκό χωριό στους πρόποδες της Ακρόπολης. Εκεί περάσαμε μια μαγεμένη ημέρα. Το όνειρο της ομορφιάς έγινε απτό στο πρωινό της Λίνδου.
Θυμάμαι λευκά τοπία φωτός, όπου ο ήλιος τυφλώνει τους φράχτες και το γαλάζιο περιγράφει καθαρά τείχη. Πέτρινοι δρόμοι καμπυλώνουν προς τη θάλασσα· μακρινοί κρύσταλλοι νερών, ποικιλμένοι από τις αύρες της Ανατολής, γεμίζουν τολμηρές γεωμετρίες ανάμεσα στους βράχους. Καύσωνες φωτός, σκιές σκαλισμένες στο λευκό των σπιτιών, ακίνητες μορφές, μόλις υποδηλωμένες, κάθονται στη σκιά. Σπινθηρίζει μια βεντάλια στη σκοτεινή δροσιά μέσα σε καθαρούς τοίχους. Μια κουρτίνα αναπνέει μπροστά σε ένα κατώφλι, από ένα δέντρο αρπίζει μια κίνηση φύλλου. Γαϊδούρια φορτωμένα με την Ανάγκη, το φορτίο τους, ανεβαίνουν σκληρές πλαγιές. Η Ακρόπολη δεσπόζει και δείχνει τον ουρανό.
Ξαναπέρασα έπειτα τη Λίνδο μέσα στη νυχτερινή λάμψη της σελήνης. Παρέμεναν λευκά τα τοπία φωτός όταν η σελήνη συνωμοτεί ανάμεσα στους φράχτες και το γαλάζιο βάφεται στο μαύρο, γυρίζοντας προς την έναστρη νύχτα. Φωσφορισμοί φωτός, αναμνήσεις ήλιου, αναδίδονται από τα λευκά, ρυτιδωμένα μεσογειακά τείχη, πρωινά κατάλοιπα και προοίμια. Γύψινες μορφές επικαθίζουν πάνω στην ελληνική νύχτα· σώματα στο μισόφωτο, αδρανή και άγρυπνα, κρυφοκοιτάζουν από ένα κατώφλι. Η θάλασσα, σπαρμένη με σεληνιακές αυλακιές, προδίδει αναλαμπές ζωής στο πάφλασμα της. Αναπαύονται καθαροί οι πέτρινοι δρόμοι, εξαντλημένοι από την ημερήσια κάψα. Μια λαμπερή πέτρα χαμογελά ευγνώμων προς το βράδυ. Τα γαϊδούρια μέσα στη νύχτα ονειρεύονται άλλες νύχτες, ελεύθερα από το φορτίο, την Ανάγκη τους. Η Ακρόπολη δεσπόζει, σαν να έχει κατέβει από τον ουρανό. Θεοί, άνθρωποι και φύση είχαν υφάνει την αρμονία.
Όταν στο ώριμο πρωινό αφήσαμε γεμάτοι νοσταλγία την ακτή της Ρόδου, είδα ένα πλήθος να συγκεντρώνεται στους δρόμους του λιμανιού, σαν σε διονυσιακή πομπή: ηχούσαν τύμπανα και γλυκές λιτανείες, φορούσαν τα καλύτερα ενδύματά τους με τις χρυσές παρυφές· έμοιαζε γιορτή μέσα σε εκείνον τον θρίαμβο φωτός, ένας ρυθμικός χορός. Έπειτα είδα να υψώνεται από τόσα χέρια σηκωμένα στον ουρανό ένα λευκό ξύλινο κιβώτιο ζωσμένο με λουλούδια. Ένα κυματιζόμενο φέρετρο μετέφερε το σώμα ενός παιδιού. Αμήχανοι συνομήλικοί του το πλαισίωναν, μιμούμενοι ένα βαρύ βήμα. Στους επίγειους παραδείσους δεν είναι ξένος ο θάνατος, και δεν λυπάται τα πιο φρικτά χτυπήματα. Φύγαμε με τον θάνατο στην καρδιά και σκοτεινούς οιωνούς.
Ένα μακρύτερο και πιο αβέβαιο ταξίδι μάς περίμενε, για να αφήσουμε πίσω μας τις ελληνικές ακτές και να φτάσουμε στις ιταλικές, όπου η Ρώμη ανθεί εδώ και χίλια χρόνια.
ΒΙΒΛΙΟ V
Ρώμη, ή περί της Σχολής
«Η διδασκαλία μπορεί να αφορά μόνο την οδό και τον δρόμο· αλλά η θέαση είναι εξ ολοκλήρου προσωπικό έργο εκείνου που θέλησε να θεωρήσει».
—VI, 9, 4
την Ψυχή του σύμπαντος μέσα στο σώμα,
αλλά το σώμα μέσα στην ψυχή»
(IV, 3, 22)
Μεταλλική ήταν η θάλασσα σαν ατσάλινη πανοπλία και λαμπερή από τη μοναδική αστραπή του ήλιου που έσχιζε έναν θώρακα νεφών. Είχα επιβιβαστεί στην Αντιόχεια, αναμειγμένος σε ένα καραβάνι εμπόρων που είχαν έρθει από τη Δαμασκό και την Palmira. Εκείνοι με είχαν δεχθεί μαζί τους θεωρώντας με έναν από αυτούς, αλλά είχαν καταλάβει ότι στην πραγματικότητα έκρυβα ένα μυστικό. Δεν είχα μαζί μου κανένα εμπόρευμα, ούτε έδειχνα κάποια ικανότητα εμπόρου ή κάποιο ενδιαφέρον για τα εμπορεύματά τους. Πολύ σιωπηλός φαινόμουν μέσα σε εκείνη τη φλύαρη συντροφιά, και αποτραβιόμουν από την τράπεζά τους όταν έτρωγαν μαζί το γεύμα τους.
Μια φορά ο Cipriano, ένα αγόρι που είχε παραξενευτεί από την ασυνήθιστη παρουσία μου, μου είπε: «Γιατί αποτραβιέσαι όταν είναι ώρα για φαγητό; Είναι σαν να ήταν για σένα το να τρέφεσαι μια ντροπή που πρέπει να κρυφτεί από τα βλέμματα των άλλων. Γιατί λοιπόν κρύβεσαι σαν να επρόκειτο να κάνεις μια κρυφή και επιλήψιμη πράξη; Ή μήπως θεωρείς τον εαυτό σου βασιλικής γενιάς, επειδή δεν αρμόζει στους άρχοντες να τρώνε μαζί με τον όχλο;»
Το εμπόριο με το ίδιο το σώμα είναι ανάγκη της ζωής, απάντησα στον Κυπριανό, αλλά δεν είναι λόγος υπερηφάνειας. Δημόσια είναι σωστό να δείχνουμε εκείνο που εμψυχώνει το σώμα μας, εκείνο που κινεί τον νου μας, και όχι εκείνο που κινεί το έντερό μας και το αχόρταγο στόμα μας. Όλες οι σωματικές δραστηριότητες αξίζουν το σκοτάδι και την απομάκρυνση από τα βλέμματα.
Ο Κυπριανός με ρώτησε αν περιφρονούσα το σώμα ως φυλακή και τάφο της ψυχής, όπως είχε ακούσει να επαναλαμβάνουν στο χωριό του κάποιοι κήρυκες. Όχι, Κυπριανέ, δεν περιφρονώ το σώμα ως τάφο· αντίθετα, το τιμώ ως φύλακα της ψυχής, ως κατοικία ενός μικρού θεού. Το σώμα είναι σαν το κέλυφος ενός στρειδιού που φυλάσσει στην καρδιά του το μαργαριτάρι. Αλλά και το κέλυφος, όταν ανοίγεται στα βλέμματα, εκφράζει μια φωτεινή ομορφιά· τα χρώματά του συγκρατούν τα φώτα του κόσμου, τις λάμψεις της αυγής, το βαθύ γαλάζιο της θάλασσας και την ελαφριά λευκότητα του ουράνιου θόλου, τον αφρό του νερού και το πράσινο της θαλάσσιας βλάστησης. Έναν μικρό κόσμο κλείνει μέσα του το κοχύλι του. Ωραίο είναι το κέλυφός του, αλλά πολύτιμο είναι το μαργαριτάρι που περιέχει μέσα του. Το μαργαριτάρι σώζεται και έρχεται στο φως, ενώ τα κελύφη βυθίζονται στους βυθούς της αδιαφορίας.
Έτσι και το σώμα του ανθρώπου: η ομορφιά του είναι μικρογραφία του κόσμου, αλλά υπαινίσσεται μια άλλη ομορφιά και σε αυτήν παραπέμπει. Τα σώματα μαραίνονται, αλλά εκείνο που τα εμψύχωνε σώζεται και έρχεται στο φως. Άλλωστε, κάθε ψυχή γίνεται αυτό που κοιτάζει. Οι αισθήσεις είναι η πρώτη πύλη για την πρόσβαση στην ομορφιά· έπειτα πρέπει να ανέβει κανείς. Όπως στις βασιλικές πομπές προπορεύονται πρώτα τα πρόσωπα κατώτερης τάξης, και έπειτα προχωρούν όλο και ανώτερα σε ευγένεια και λαμπρότητα, ώσπου να κορυφωθούν στην εμφάνιση του βασιλιά.
Οι ερωτήσεις του φανέρωναν λέπια φωτός μέσα στη νεανική του ορμή, βυθισμένη στη θερμή ροή της ζωής και στη βιαστική οχλοβοή της αγοράς. Σπινθηροβολούσαν τα μαύρα του μάτια, ανάμεσα σε θαυμασμούς και πονηριές. Η συνομιλία μας πήρε την απροσδόκητη μορφή ενός μαθήματος περί του ωραίου, πάνω στην κορυφή των κυμάτων που μας μετέφεραν κατά μήκος του Αιγαίου.
Η ομορφιά είναι η δόξα του κόσμου τραγουδημένη από το φως. Δεν υπάρχει ομορφιά στο σκοτάδι. Ακόμη και η νύχτα που τώρα μας σκεπάζει αποκτά λαμπρότητα, αν ανάβεται από το φως των άστρων ή από τη διαύγεια της σελήνης. Το φως δίνει ζωή και δίνει μορφή στην ομορφιά. Είναι η νικηφόρα παρουσία του πάνω στο σκοτάδι που δίνει σώμα στην ομορφιά. Και αυτή αναδεικνύεται στα περιγράμματά της: διότι ωραίο είναι εκείνο που έχει όρια και μέτρο. Εχθρός του ωραίου είναι η αμετρία. Ένα όριο μπορεί να υποβάλει μια απέραντη βαθύτητα και ένα πέρας μπορεί να αναδείξει το απεριόριστο, όπως το φως του άστρου αναδεικνύει το άπειρο μεγαλείο του ουρανού και η αρμονία μιας μουσικής εξυψώνει τη θεία μεγαλοπρέπεια της σιωπής· η αμετρία, αντίθετα, είναι η τρέλα των στοιχείων που αξιώνουν να μιμηθούν το άπειρο θεϊκό μεγαλείο με την άχαρη τερατωδία ή με την ανολοκλήρωτη μορφή που χάνεται στο σκοτάδι· η ύβρις υποβάλλει το μαύρο άπειρο του Μηδενός, τη διάλυση των πραγμάτων μέσα στην υπερήφανη αχαλίνωτη ορμή τους. Η αμετρία παράγει το παραμορφωμένο. Η ομορφιά είναι φίλη του μέτρου και εχθρός του απεριόριστου.
Η ιδέα ότι μπορούσε κανείς να συλλογίζεται για την ομορφιά και όχι μόνο να βυθίζεται στη συγκίνηση ενός σώματος ή ενός ελκυστικού τοπίου γοήτευε τον Κυπριανό· τα μάτια του και το στόμα του ήταν γεμάτα ερωτήματα. Πάντοτε πίστευα, έλεγε, ότι η ομορφιά ήταν μια περαστική εισβολή μέσα στον κόσμο· ένα κόσμημα, μια θέα ή μια στιγμή και τίποτε περισσότερο. Η ζωή είναι σκληρή, ο κόσμος είναι άσχημος, ακούω να επαναλαμβάνουν οι γέροι μου.
Η ομορφιά δεν είναι εισβολέας μέσα στον κόσμο, του απάντησα, αλλά είναι η ζωτική του πνοή. Η ομορφιά είναι το άρωμα της πραγματικότητας, η ύλη γονιμοποιημένη από τη Μορφή. Το ωραίο είναι φιλία με τον κόσμο, γάμος με τη φύση, συμφωνία με τη ζωή στις πιο εσωτερικές της ίνες.
Εχθρός του Ωραίου είναι το όνειρο ενός καλύτερου κόσμου που θα άλλαζε ριζικά τη φύση του ανθρώπου και των πραγμάτων και θα έσβηνε την πόλη που κατοικείται από τους παρόντες και πραγματικούς ανθρώπους, ενόψει μιας ουράνιας Ιερουσαλήμ που κατεβαίνει στη γη. Πριν, Κυπριανό, θυμόσουν εκείνους τους γνωστικούς κήρυκες που παρεισφρέουν στην πόλη σου με τις σεκταριστικές τους διδασκαλίες. Εκείνοι, μαζί με το σώμα, περιφρονούν και τον κόσμο, τον οποίο θεωρούν γέννημα ενός κακού δημιουργού.
Όποιος ονειρεύεται την κατάργηση του πραγματικού κόσμου στο όνομα ενός τέλειου μελλοντικού κόσμου καταδικάζει την ομορφιά του κόσμου και τη θυσιάζει σε μια ανύπαρκτη και μελλοντική καλοσύνη. Η ομορφιά κατοικεί στους τόπους της ζωής· η ουτοπία φαντάζεται ένα αλλού έξω από τους τόπους της πραγματικότητας, της ζωής, της ιστορίας. Εικονίζει μια άφθαρτη φύση και μια απαραβίαστη ιστορία· και μέσα στο αντικαθρέφτισμα μιας καθαρότητας που δεν εκφράζεται από τον κόσμο, καθιστά τους ανθρώπους πρόθυμους να καταστρέψουν την ομορφιά εδώ και τώρα. Διότι η ομορφιά είναι φίλη του κόσμου και εχθρός της ουτοπίας.
Ο κόσμος δεν αντιτίθεται στον υπερκόσμο, αλλά είναι απορροή του. Όποιος σκέφτεται ότι, για να ευνοηθεί η έλευση του ενός, πρέπει να αρνηθεί την ύπαρξη του άλλου, σπέρνει διχόνοια και θανάσιμο μίσος μέσα στον κόσμο, και γεννά τύφλωση και απομάκρυνση από τον υπερκόσμο.
Εδώ ο Κυπριανό με διέκοψε, λέγοντας: εσύ μιλάς για την ομορφιά σαν να ήταν το ψωμί και το νερό μας, αλλά η ομορφιά είναι μόνο στολίδι. Για να ζήσουμε πρέπει να τρώμε και να πίνουμε και να αφοδεύουμε, και να κοπιάζουμε ή να διαθέτουμε κάποιον που εργάζεται για εμάς. Ο νόμος της ζωής είναι η αγορά· αν δεν έχεις τίποτε να δώσεις, τίποτε δεν θα λάβεις σε αντάλλαγμα. Και ακόμη και τα πιο όμορφα ενδύματα, τα πιο χαριτωμένα στολίδια, θα μπορέσεις να τα έχεις μόνο αν με το μέρος σου βρίσκεται ο πλούτος ή η δύναμη, δηλαδή αν διαθέτεις σπαθιά ή κτήματα, στρατιώτες ή δούλους. Διότι ο νόμος της ζωής είναι αυτός. Η ομορφιά είναι κάτι επιπλέον.
Τα φοινικικά σου μάτια, Κυπριανέ, είναι ολόκληρα κατειλημμένα από τη ζωή της αγοράς. Δεν έχω τίποτε να αντιτάξω στους νόμους που κυβερνούν την αγορά· όμως εκείνοι οι νόμοι ισχύουν στην αγορά, όχι έξω από αυτήν. Μη σκέφτεσαι τη ζωή σαν αγορά, μη μειώνεις τον εαυτό σου σε εμπόρευμα πάνω σε πάγκους εμπορευμάτων.
Σκέψου την ημέρα σου. Πόσες ώρες της ζωής σου σπαταλάς στον ύπνο, που δεν σου αποδίδει τίποτε στην αγορά, αλλά σε αναζωογονεί και σου φέρνει απόκρυφα μηνύματα· πόσα πρωινά της ζωής σου έχασες στα παιδικά παιχνίδια και πόσες ενέργειες ξοδεύεις για την αγαπημένη σου, για να κερδίσεις την εύνοιά της, για να την αποκτήσεις και να ζήσεις μαζί της νύχτες έρωτα; Πόσο χρόνο αφιερώνεις στις θυσίες προς τον θεό σου, στις προσευχές και στη λατρεία των νεκρών· πόση από τη ζωή σου δωρίζεις για να φροντίζεις τη γηραιά μητέρα σου και τον άρρωστο πατέρα σου, και πόσο θα αφιερώσεις για να αναθρέψεις τα παιδιά σου, για να τρέξεις σε βοήθεια των αδελφών σου, για να περάσεις χαρούμενες ή στοχαστικές ώρες με συντροφιά;
Και πόσο χρόνο ακόμη χάνεις, σε σχέση με την αγορά, για να κολυμπήσεις στη θάλασσα που τόσο αγαπάς, για να καβαλήσεις το άλογό σου και να τρέξεις στα δάση, για να καπνίσεις μαζί με τους φίλους σου, για να ακούσεις τις γλυκές μελωδίες ενός μουσικού που σε αιχμαλωτίζει για ώρες ή για να ακούσεις έναν άγνωστο συνοδοιπόρο που για πολλή ώρα, χωρίς να σου δώσει ούτε να λάβει κέρδη, σου μιλά για την ομορφιά;
Για όλα αυτά ξοδεύεις μεγάλο μέρος της ζωής σου, των πόρων σου, των νοητικών και σωματικών σου δυνάμεων. Και είναι πράγματα που δεν σου αποδίδουν τίποτε στην αγορά· δεν μπορούν ούτε να πουληθούν ούτε να αγοραστούν. Ακόμη περισσότερο: εργάζεσαι στην αγορά, πουλάς και αγοράζεις, για να μπορέσεις έπειτα να κάνεις όλα αυτά τα άχρηστα πράγματα. Διότι από αυτά ζούμε, Κυπριανέ, όχι μόνο από εκείνο που μας αποδίδει η αγορά. Από εκείνη την ύλη είναι φτιαγμένη η αληθινή μας φύση.
Οι χορδές της ζωής μας —το γέλιο, το κλάμα, ο έρωτας, η μνήμη, η νοσταλγία, η φλόγα, η τιμή, η δίψα για δόξα και γνώση, η απόλαυση της όρασης, της όσφρησης και της ακοής— τεντώνονται έξω από τη λογιστική του δούναι και λαβείν. Και όλες περιστρέφονται γύρω από την ομορφιά, βασίλισσα εκείνου που φαίνεται περιττό και όμως είναι ουσιώδες.
Η ομορφιά είναι φανέρωση του είναι και όχι του έχειν· η μεγαλοπρέπειά της δεν είναι μέσο ούτε εμπόρευμα ανταλλαγής, αλλά δωρεάν υπεραφθονία που προσφέρεται στην ψυχή μέσω των θυρών των αισθήσεων. Η ομορφιά είναι δώρο, σπατάλη ενεργειών, υψηλή σπατάλη χώρων και χρόνων, έκχυση χάριτος. Η ομορφιά είναι κυρίαρχα άχρηστη· γεννιέται κάτω από το δωρεάν σημάδι του παιχνιδιού και όχι της αγοράς· δεν είναι λειτουργική. Η ανωτερότητα της τάξης της βρίσκεται στο ότι υπερβαίνει τη λογιστική της ζωής· η ουσιότητά της βρίσκεται στην περιττότητά της. Ως αληθινή κυρία, η ομορφιά δεν χρησιμεύει σε τίποτε· αλλά υπηρετείται από όποιον ξέρει να την αγαπά. Διότι η ομορφιά είναι φίλη του δώρου και εχθρός της αγοράς.
Αλλά δεν δίνεται σε όλους να συλλάβουν την ομορφιά, απαντούσε αδάμαστος ο Κυπριανό, ενώ ένας μολυβένιος ουρανός βάραινε πάνω στο μεγάλο κατάρτι. Κοίτα τους συνταξιδιώτες σου και τους συνεταίρους μου στην αγορά. Δεν έχουν μάτια για να δουν ό,τι δεν μετρά στον πάγκο τους.
Είναι αλήθεια, Κυπριανέ. Η ομορφιά είναι καθολική και προσφέρεται σε όλους, αλλά ο καθένας συλλαμβάνει την ομορφιά σύμφωνα με την τάξη του και τη χωρητικότητά του. Διότι η ομορφιά δεν κατεβαίνει τις βαθμίδες του κόσμου, αλλά από κάθε σημείο του κόσμου είναι δυνατό να συλλάβει κανείς μια όψη του ωραίου. Όλοι μπορούν να απολαύσουν το ωραίο, αλλά δεν συλλαμβάνουν όλοι το σημείο του με τον ίδιο τρόπο, μέσα στο ίδιο φως, στο ίδιο μέτρο. Διαφορετικοί είναι οι βαθμοί προσέγγισης προς την ομορφιά, άμεσοι και έμμεσοι, μεσολαβημένοι και αμεσολάβητοι, ενεργητικοί και παθητικοί.
Υπάρχει εκείνος που σμιλεύει το ωραίο και εκείνος που το απολαμβάνει με την όραση ή την ακοή· υπάρχει εκείνος που παρατηρεί μόνο το φανερό του νόημα και εκείνος που εισχωρεί στη βαθύτερη μήτρα του· εκείνος που συλλαμβάνει τα αποτελέσματά του και εκείνος που ανέρχεται στις απαρχές του. Μεγάλο πνεύμα και πλησίον των θεών είναι εκείνος που είναι δημιουργικός παράγοντας του Ωραίου. Υπάρχει ιεραρχία της ομορφιάς: υπάρχουν εκείνοι που βλέπουν το ωραίο, έπειτα εκείνοι που προξενούν το ωραίο, τέλος εκείνοι που ακτινοβολούν το ωραίο. Πιο ψηλά στέκει Εκείνος που είναι το Ωραίο.
Η ομορφιά είναι μια πυραμίδα στραμμένη προς τους ουρανούς της αριστείας, όχι προς τα καταγώγια της μετριότητας. Διότι το Ωραίο είναι αναγωγικό· τραβά προς τα άνω και οδηγεί τους μύστες του στην άνοδο. Το άσχημο, αντίθετα, είναι καταγωγικό· τραβά προς τα κάτω, διότι εκεί κυριαρχεί η βαρύτητα, η δύναμη της βαρύτητας που δείχνει την αγοραία, κοινότοπη, βέβηλη πλευρά του κόσμου.
Η ομορφιά είναι νοσταλγία του ύψους, αιώρηση στον αέρα μέσα σε ένα υψηλό παιχνίδι· η ασχήμια, αντίθετα, είναι κάλεσμα προς τα κάτω, εμετική ορμή της κόλασης, δεμένη κάτω από τον ζυγό. Διότι η ομορφιά είναι φίλη της ελαφρότητας και εχθρός της βαρύτητας.
Ο Κυπριανός δεν είχε πεισθεί εντελώς. Πόσες φορές, αντέτεινε, τα δαγκώματα της πείνας και τα δεσμά του μόχθου, τα φίδια του πόνου και της ανάγκης, μας εμποδίζουν να συλλάβουμε την ομορφιά. Δεν είναι πάντοτε φταίξιμο της θέλησης η απροσεξία προς το ωραίο, η άγνοιά του.
Είναι αλήθεια, απαντούσα, όμως αυτό δεν είναι όριο της ομορφιάς, αλλά εκείνου που την παρατηρεί. Είναι το όριο της ανθρώπινης κατάστασης, του σώματος και της επίγειας ζωής. Οι ανάγκες της ζωής προηγούνται της ομορφιάς, επειδή είναι πιο επείγουσες, όχι επειδή είναι πιο σημαντικές. Το να αναπνέεις είναι αναγκαίο· δεν μπορείς να παραιτηθείς από αυτό για να αναζητήσεις κρυμμένους θησαυρούς στους βυθούς της θάλασσας ή στο στόμα μιας κόρης. Αλλά το να αναπνέεις είναι όρος για να ζεις, όχι σκοπός· είναι αναγκαίο για να υπάρχεις, δεν δίνει νόημα στην ύπαρξη. Ζεις επειδή αναπνέεις, αλλά ποτέ δεν θα μπορέσεις να πεις: «Ζω για να αναπνέω».
Μερικές φορές η ομορφιά μιλά στην καρδιά μας περισσότερο από τα λόγια και παρά τα λόγια. Μου διηγήθηκαν στη Συρία ότι ο βασιλιάς Αντίοχος δέχθηκε την επίσκεψη ενός νεαρού Ρωμαίου πρέσβη, με φλογερό και επιθετικό λόγο, ο οποίος εξύμνησε υπερήφανα την πρωτοκαθεδρία της Ρώμης. Ο βασιλιάς τον άφησε να μιλήσει και δεν θέλησε να αντιδράσει στις ύβρεις του που ανέδιδαν αλαζονεία, επειδή —είπε— προτίμησε να λάβει υπόψη τη νεότητα και την ομορφιά εκείνου που τις είχε προφέρει. Η ομορφιά αντιστάθμισε την έλλειψη σοφίας. Η όψη του μίλησε καλύτερα από τα λόγια του στην καρδιά του ηγεμόνα.
Πες μου, Κυπριανέ, τι έβρισκες ωραίο σε εκείνο το ομοιόμορφο τοπίο άμμου που διέσχισες για να φτάσεις στη θάλασσα; Μέσα στην απέραντη μονοτονία του ίδιου χανόταν το βλέμμα σου. Όπου σπανίζει το νερό, σπανίζει και το ωραίο· το νερό είναι πηγή ζωής και ομορφιάς· κοντά στους ποταμούς ή στη θάλασσα, ή με την αφθονία των βροχών, ανθίζουν οι βλαστήσεις και οι πόλεις. Η ομορφιά, όπως η τεκνογονία και η κυοφορία, έχει ανάγκη από πλακουντιακά ύδατα. Το άσχημο είναι ξηρασία, ομοιομορφία. Εκείνο που έχει μορφή είναι το αντίθετο εκείνου που είναι ομοιόμορφο.
Διότι η ομορφιά αναβλύζει από την πλούσια διαφορετικότητα. Το ωραίο δεν είναι επανάληψη του ίδιου αλλά ποικιλία, δεν είναι μονοτονία αλλά πολυφωνία. Στο αδιαφοροποίητο δεν υπάρχει ομορφιά, μόνο χάος. Ωραίο είναι εκείνο που διακρίνεται, που έχει τη δική του ταυτότητα. Αλλά διακριτό δεν σημαίνει χωρισμένο· το κακό γεννιέται όταν το μέρος αποσπάται από το όλον και αυτονομείται: άτομα χωρισμένα από το πλαίσιο, τρελαμένα κύτταρα που αποσπώνται από την οργανική ύφανση του κόσμου, του σώματος, της ζωής.
Κακό είναι εκείνο που σπάει το γαμήλιο δαχτυλίδι με τον κόσμο, εκείνο που διαρρηγνύει τους ζωτικούς δεσμούς, που αρνείται την αρμονία ενός κοινού οράματος και ενός κοινού πεπρωμένου· το ανοργάνωτο είναι πατέρας του ανόργανου, ο χωρισμός είναι μητέρα της αδυναμίας επικοινωνίας.
Το ωραίο είναι άνοιγμα στον κόσμο στις πιο εσωτερικές του ίνες. Η ομορφιά μιλά στη νοημοσύνη μας· είναι μια γλώσσα συμβόλων για να επικοινωνούμε και να αναγνωριζόμαστε μέσα σε μια κοινή πατρίδα. Η ομορφιά είναι συμβολική, ο χωρισμός είναι διαβολικός.
Εσύ μιλάς για μια ομορφιά που δεν φαίνεται με γυμνό μάτι, αντέτεινε ο Κυπριανό ενώ το πλοίο κλυδωνιζόταν, για κάτι που μοιάζει με αγγέλους και δαίμονες και είναι άρτος των θεών. Δεν είναι η ομορφιά που βλέπουμε στις ημέρες μας, αλλά εκείνη που μας διηγούνταν οι πρόγονοι στις απαρχές του κόσμου.
Έχεις δίκιο, του απάντησα, διότι η ομορφιά δεν είναι θυγατέρα του χρόνου. Η ομορφιά είναι έξοδος από τον βέβηλο χρόνο και από τον καθημερινό μόχθο. Αντλεί τους πόρους της από ένα πρωταρχικό, αρχέγονο γεγονός· παραπέμπει σε ένα αρχέτυπο, σε ένα πρότυπο που αναπαύεται στους ουρανούς. Και γεννά με τη σειρά της εξόδους από τον βέβηλο χρόνο και χώρο. Η ομορφιά προκαλεί μύθους ή, για να το πούμε καλύτερα, τους φέρνει στο φως του κόσμου. Τους ανακαλύπτει ξανά. Η ομορφιά είναι το κατώφλι ανάμεσα στην πραγματικότητα και τον μύθο.
Η ομορφιά για σένα, επέμενε ο Κυπριανός, κατέρχεται από τις ουράνιες σφαίρες, από εκεί όπου κατέρχεται και το αγαθό. Αλλά το ωραίο και το αγαθό δεν συμπίπτουν στην επίγεια ζωή· μερικές φορές μάλιστα συγκρούονται. Γνωρίζω πλάσματα όμορφα και σκληρά· γνωρίζω τοπία γοητευτικά αλλά απατηλά, γεμάτα κινδύνους. Και γνωρίζω πλάσματα παραμορφωμένα αλλά γενναιόδωρα, τόπους άσχημους αλλά ασφαλείς. Είναι μήπως το ωραίο εχθρός του αγαθού;
Είναι αλήθεια, Κυπριανέ, στη ζωή των ανθρώπων συμβαίνει το ωραίο να μη συνενώνεται με το αγαθό, όπως πίστευαν αντίθετα οι Έλληνες σοφοί. Συχνά, όπως λες, η ομορφιά κρύβει μια παγίδα ή μια κακοήθη ουσία· και μερικές φορές, αντίθετα, όπως στα αγάλματα των Σειληνών, η εξωτερική ασχήμια κρύβει μέσα της ομοιώματα των θεών. Έτσι δίδασκε ο θείος Πλάτων, διηγούμενος για τον Σωκράτη, με την παραμορφωμένη όψη και την ψυχή στραμμένη προς το Αγαθό.
Στον αισθητό κόσμο μπορεί να συμβεί το αγαθό και το ωραίο να είναι χωρισμένα, αν όχι σε σύγκρουση. Αλλά η υπερβατική καταγωγή του Ωραίου είναι η ίδια υπερβατική καταγωγή του Αγαθού. Η ομορφιά, πράγματι, είναι η νίκη του είναι πάνω στο μηδέν· η ομορφιά θεμελιώνει, δημιουργεί, δίνει μορφή· το αντίθετό της, αντίθετα, καταστρέφει, χωρίζει, παραμορφώνει. Το ωραίο ανθίζει και καρποφορεί· το άσχημο εξανθίζει ή μαραίνεται. Η ομορφιά είναι γέννηση, μερικές φορές αναγέννηση· το αντίθετό της είναι θάνατος και παρακμή. Η ομορφιά είναι πέρασμα από τη δύναμη στην ενέργεια, διότι το ωραίο είναι γόνιμο· το αντίθετό του είναι στειρότητα. Διότι η ομορφιά είναι φίλη του είναι και εχθρός του μη είναι.
Μέσα στην ομορφιά ο κόσμος γίνεται αυτό που είναι, σύμφωνα με το μαντείο των Δελφών· δεν ακολουθεί την κατηφόρα του ταξιδιού από το είναι προς το μηδέν. Ο καλλιτέχνης είναι μαιευτής του είναι, όπως η μητέρα του Σωκράτη ήταν μαία ανθρώπινων όντων. Η αισθητή ομορφιά προκαλεί μέσα μας μια χαρά που γεμίζει τις αισθήσεις, αλλά φτάνει σε υπεραισθητές καταστάσεις, τις οποίες ονομάζουμε πνευματικές. Είναι σαν, μέσω των αισθήσεων, η ομορφιά να κατορθώνει να επικοινωνεί με την ψυχή· και μέσω των τόπων και των χρόνων να κατορθώνει να ανακαλεί την αρχή.
Στο βαθύτερο νόημά της, η ομορφιά είναι φανέρωση του ιερού. Η ομορφιά είναι ο πιο εμφανής οιωνός μακαριότητας, γήινη προκαταβολή της ουράνιας τελειότητας. Διότι το Ωραίο, με την έσχατη έννοιά του, είναι το σύμβολο του Αγαθού, δηλαδή το ορατό μισό του συμβολικού τεμαχίου. Το άλλο μισό κατοικεί στους ουρανούς. Έστω κι αν στο βέβηλο μάτι της επίγειας ύπαρξης, γεμάτης μέριμνες και άγνοια, το ωραίο και το αγαθό μπορούν να φαίνονται χωρισμένα.
Έτσι θα ονομάσουμε ωραίο ένα άγαλμα που, παρ’ όλα αυτά, δεν εκφράζει τίποτε στο σημείο του Αγαθού. Αλλά θα ονομάσουμε πιο ωραίο το πρόσωπο ενός ανθρώπου, ακόμη κι αν είναι άσχημο. Διότι έχει εκείνο που είναι πιο επιθυμητό: έχει ψυχή, και είναι πιο σύμφωνο με το Αγαθό από ένα απλό άγαλμα. Διότι το να έχει κανείς ψυχή είναι υπέρτατη ομορφιά.
Μεγάλη αξία έχει έπειτα η κομψότητα, επειδή αποκαλύπτει, μέσω των φαινομένων, μια βασιλική ψυχή· η κομψότητα όμως που παραδίδεται ολοκληρωτικά στα ενδύματα αξίζει πολύ λίγο· είναι η εσωτερική κομψότητα που καθιστά πολύτιμη την εξωτερική κομψότητα. Για να ονομαστεί πλήρως ωραίος, ένας μεταξωτός χιτώνας πρέπει να κατοικείται από μια ψυχή.
Αυτό που λες, με διέκοψε ο Κυπριανός, μοιάζει με όσα έχω ακούσει από τους ακολούθους του Ιησού του Ναζωραίου. Οι χριστιανοί δεν λατρεύουν την ομορφιά αλλά την καλοσύνη που ανοίγει τη βασιλεία των ουρανών.
Ναι, Κυπριανέ, η θρησκεία του Χριστού μεριμνά για το άλλο πρόσωπο του κόσμου, το σκοτεινό, εκείνο που είναι φορτωμένο με τις ασχήμιες, τον πόνο, τον θάνατο, τη στέρηση. Περισσότερο από την ηθική και την αισθητική, φροντίζει για την ηθική ζωή (moralità). Η θρησκεία του Χριστού αντιμετωπίζει τον πόνο και προσφέρει στους πάσχοντες, στους ταπεινούς, στους ηττημένους, μια ουράνια λύτρωση και έναν υπερφυσικό λόγο ζωής. Είναι μια θρησκεία που φέρει μαζί της το βάρος του σταυρού και λατρεύει τον Κύριό της πάνω στον σταυρό. Είναι η θρησκεία των θλιβομένων και των καταπιεσμένων, που παρηγορεί και τρέφει με τον άρτο και τον οίνο της αναστάσεώς της.
Δεν εξυψώνει τις αρετές του σώματος και τις ηδονές του ματιού και της σάρκας, όπως υπήρξε επί αιώνες η ρωμαϊκή θρησκεία· αλλά έπειτα υπόσχεται την ανάσταση των σωμάτων, και με τον οίνο και τον άρτο τρέφεται από το αίμα και το σώμα του Κυρίου της. Η θρησκεία των ακολούθων του Χριστού είναι η θέαση του Θεού και του κόσμου από άλλη θέση· δεν μεταβάλλει τον πόθο για την αλήθεια, αλλά το επίπεδο της παρατήρησης. Μία είναι η Αρχή, πολλαπλά είναι τα βλέμματα και οι οδοί. Ένας είναι ο προορισμός, διαφορετικά τα μονοπάτια και οι δρόμοι που οδηγούν σε αυτόν.
Συζητώντας έτσι, φτάσαμε στη θέα της Ρόδου, όπου κάναμε στάση. Από τον Κολοσσό που αγρυπνούσε πάνω από το λιμάνι της Ρόδου είχε απομείνει η φήμη, όχι το επιβλητικό του μέγεθος. Από τους εβδομήντα πήχεις του και από τον δημιουργό του, τον Χάρη, παραδιδόταν μόνο ο θρύλος. Αράξαμε σε ένα λευκό χωριό στους πρόποδες της Ακρόπολης. Εκεί περάσαμε μια μαγεμένη ημέρα. Το όνειρο της ομορφιάς έγινε απτό στο πρωινό της Λίνδου.
Θυμάμαι λευκά τοπία φωτός, όπου ο ήλιος τυφλώνει τους φράχτες και το γαλάζιο περιγράφει καθαρά τείχη. Πέτρινοι δρόμοι καμπυλώνουν προς τη θάλασσα· μακρινοί κρύσταλλοι νερών, ποικιλμένοι από τις αύρες της Ανατολής, γεμίζουν τολμηρές γεωμετρίες ανάμεσα στους βράχους. Καύσωνες φωτός, σκιές σκαλισμένες στο λευκό των σπιτιών, ακίνητες μορφές, μόλις υποδηλωμένες, κάθονται στη σκιά. Σπινθηρίζει μια βεντάλια στη σκοτεινή δροσιά μέσα σε καθαρούς τοίχους. Μια κουρτίνα αναπνέει μπροστά σε ένα κατώφλι, από ένα δέντρο αρπίζει μια κίνηση φύλλου. Γαϊδούρια φορτωμένα με την Ανάγκη, το φορτίο τους, ανεβαίνουν σκληρές πλαγιές. Η Ακρόπολη δεσπόζει και δείχνει τον ουρανό.
Ξαναπέρασα έπειτα τη Λίνδο μέσα στη νυχτερινή λάμψη της σελήνης. Παρέμεναν λευκά τα τοπία φωτός όταν η σελήνη συνωμοτεί ανάμεσα στους φράχτες και το γαλάζιο βάφεται στο μαύρο, γυρίζοντας προς την έναστρη νύχτα. Φωσφορισμοί φωτός, αναμνήσεις ήλιου, αναδίδονται από τα λευκά, ρυτιδωμένα μεσογειακά τείχη, πρωινά κατάλοιπα και προοίμια. Γύψινες μορφές επικαθίζουν πάνω στην ελληνική νύχτα· σώματα στο μισόφωτο, αδρανή και άγρυπνα, κρυφοκοιτάζουν από ένα κατώφλι. Η θάλασσα, σπαρμένη με σεληνιακές αυλακιές, προδίδει αναλαμπές ζωής στο πάφλασμα της. Αναπαύονται καθαροί οι πέτρινοι δρόμοι, εξαντλημένοι από την ημερήσια κάψα. Μια λαμπερή πέτρα χαμογελά ευγνώμων προς το βράδυ. Τα γαϊδούρια μέσα στη νύχτα ονειρεύονται άλλες νύχτες, ελεύθερα από το φορτίο, την Ανάγκη τους. Η Ακρόπολη δεσπόζει, σαν να έχει κατέβει από τον ουρανό. Θεοί, άνθρωποι και φύση είχαν υφάνει την αρμονία.
Όταν στο ώριμο πρωινό αφήσαμε γεμάτοι νοσταλγία την ακτή της Ρόδου, είδα ένα πλήθος να συγκεντρώνεται στους δρόμους του λιμανιού, σαν σε διονυσιακή πομπή: ηχούσαν τύμπανα και γλυκές λιτανείες, φορούσαν τα καλύτερα ενδύματά τους με τις χρυσές παρυφές· έμοιαζε γιορτή μέσα σε εκείνον τον θρίαμβο φωτός, ένας ρυθμικός χορός. Έπειτα είδα να υψώνεται από τόσα χέρια σηκωμένα στον ουρανό ένα λευκό ξύλινο κιβώτιο ζωσμένο με λουλούδια. Ένα κυματιζόμενο φέρετρο μετέφερε το σώμα ενός παιδιού. Αμήχανοι συνομήλικοί του το πλαισίωναν, μιμούμενοι ένα βαρύ βήμα. Στους επίγειους παραδείσους δεν είναι ξένος ο θάνατος, και δεν λυπάται τα πιο φρικτά χτυπήματα. Φύγαμε με τον θάνατο στην καρδιά και σκοτεινούς οιωνούς.
Ένα μακρύτερο και πιο αβέβαιο ταξίδι μάς περίμενε, για να αφήσουμε πίσω μας τις ελληνικές ακτές και να φτάσουμε στις ιταλικές, όπου η Ρώμη ανθεί εδώ και χίλια χρόνια.
ΒΙΒΛΙΟ V
Ρώμη, ή περί της Σχολής
«Η διδασκαλία μπορεί να αφορά μόνο την οδό και τον δρόμο· αλλά η θέαση είναι εξ ολοκλήρου προσωπικό έργο εκείνου που θέλησε να θεωρήσει».
—VI, 9, 4
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου