Συνέχεια από Παρασκευή 8. Μαΐου 2026
Emmanuel Todd, με τη συνεργασία του Baptiste Touverey
Εκδόσεις Gallimard, 2024
......Οι Ρώσοι λοιπόν έκαναν αυτό που είχαν προαναγγείλει: μπήκαν στον πόλεμο. Κατά βάθος, η δική μας έκπληξη ήταν το πραγματικά εκπληκτικό.....
Ο Mearsheimer πρόσθετε ότι η Ρωσία θα κέρδιζε τον πόλεμο, επειδή για αυτήν η Ουκρανία ήταν υπαρξιακό ζήτημα, ενώ —υπονοείται— δεν ήταν τέτοιο για τις Ηνωμένες Πολιτείες· η Washington έπαιζε μόνο για οριακά κέρδη, 8.000 χιλιόμετρα μακριά. Από αυτό συμπέραινε ότι θα κάναμε λάθος να χαιρόμαστε αν οι Ρώσοι συναντούσαν στρατιωτικές δυσκολίες, διότι αυτές θα τους οδηγούσαν αναπόφευκτα να επενδύσουν ακόμη περισσότερο στον πόλεμο. Καθώς το διακύβευμα ήταν υπαρξιακό για τους μεν, αλλά όχι για τους δε, η Ρωσία θα επικρατούσε.
Δεν μπορεί κανείς παρά να θαυμάσει το διανοητικό και κοινωνικό θάρρος του Mearsheimer —είναι Αμερικανός. Η ερμηνεία του, διαυγής, αναπτύσσοντας μια σκέψη που είχε εκφράσει στα βιβλία του ή κατά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, παρουσιάζει ωστόσο ένα μείζον ελάττωμα: επιτρέπει να κατανοήσουμε μόνο τη συμπεριφορά των Ρώσων.
Όπως οι δικοί μας τηλεοπτικοί ερμηνευτές, που δεν είδαν στη στάση του Putin παρά δολοφονική τρέλα, έτσι και ο Mearsheimer δεν βλέπει στη δράση του ΝΑΤΟ —των Αμερικανών, των Βρετανών, των Ουκρανών— παρά παραλογισμό και ανευθυνότητα. Συμφωνώ μαζί του, αλλά αυτό είναι κάπως λίγο. Πρέπει ακόμη να εξηγηθεί αυτός ο δυτικός παραλογισμός.
Ακόμη σοβαρότερο: δεν κατάλαβε ότι οι στρατιωτικές επιδόσεις της Ουκρανίας, παραδόξως, παρέσυραν τις Ηνωμένες Πολιτείες σε παγίδα. Έχουν πλέον κι αυτές ένα πρόβλημα επιβίωσης, πολύ πέρα από πιθανά οριακά κέρδη· μια επικίνδυνη κατάσταση που τις οδήγησε να επανεπενδύουν συνεχώς στον πόλεμο. Μου έρχεται στον νου η εικόνα ενός παίκτη πόκερ που παρασύρεται από έναν φίλο να ανεβάζει το ποντάρισμα και που θα καταλήξει να τα παίξει όλα με ένα ζευγάρι δυάρια. Απέναντί του, ένας σαστισμένος σκακιστής, ο οποίος όμως κερδίζει.
Σε αυτό το βιβλίο, θα περιγράψω βεβαίως και θα προσπαθήσω να κατανοήσω τι διακυβεύεται στην Ουκρανία, και θα προτείνω υποθέσεις για όσα κινδυνεύουν να συμβούν όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και στον κόσμο. Σκοπός μου είναι επίσης να διαπεράσω το θεμελιώδες μυστήριο που συνιστά η αμοιβαία ακατανοησία των δύο πρωταγωνιστών: από τη μία, ένα δυτικό στρατόπεδο που πιστεύει ότι ο Putin είναι τρελός, και μαζί του η Ρωσία· από την άλλη, μια Ρωσία ή ένας Mearsheimer που, κατά βάθος, πιστεύουν ότι τρελοί είναι οι Δυτικοί.
Ο Putin και ο Mearsheimer δεν ανήκουν στο ίδιο στρατόπεδο και αναμφίβολα θα δυσκολεύονταν αρκετά να συμφωνήσουν πάνω σε κοινές αξίες. Αν, παρ’ όλα αυτά, οι οπτικές τους είναι συμβατές, είναι επειδή μοιράζονται την ίδια στοιχειώδη αναπαράσταση ενός κόσμου αποτελούμενου από έθνη-κράτη.
Αυτά τα έθνη-κράτη, κάτοχοι στο εσωτερικό τους του μονοπωλίου της νόμιμης βίας, εξασφαλίζουν την πολιτική ειρήνη στο εσωτερικό τους. Μπορούμε τότε να μιλάμε για βεμπεριανά κράτη. Αλλά στο εξωτερικό πεδίο, επειδή επιβιώνουν σε ένα περιβάλλον όπου μετρούν μόνο οι σχέσεις ισχύος, αυτά τα κράτη συμπεριφέρονται ως χομπσιανοί δρώντες².
Εκείνο που ορίζει καλύτερα τη ρωσική σύλληψη του έθνους-κράτους είναι η έννοια της κυριαρχίας, «νοούμενης, μας πληροφορεί η Tatiana Kastouéva-Jean, ως η ικανότητα του κράτους να καθορίζει με ανεξάρτητο τρόπο τις εσωτερικές και εξωτερικές πολιτικές του, χωρίς καμία εξωτερική ανάμειξη ή επιρροή»³. Αυτή η έννοια «απέκτησε μια εντελώς ιδιαίτερη αξία κατά τη διάρκεια των διαδοχικών προεδριών του Vladimir Putin». «Μνημονεύεται σε πολλαπλά επίσημα έγγραφα και ομιλίες ως το πολυτιμότερο αγαθό που κατέχει μια χώρα, όποιο κι αν είναι το καθεστώς της και οι πολιτικοί της προσανατολισμοί».
Είναι «ένα σπάνιο αγαθό, το οποίο διαθέτουν μόνο μερικά κράτη, στην πρώτη γραμμή των οποίων βρίσκονται οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η ίδια η Ρωσία. Αντιθέτως, τα πιο επίσημα κείμενα και οι πιο επίσημες ομιλίες αναφέρονται με περιφρόνηση στη “υποτελοποίηση” των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι στη Washington ή περιγράφουν την Ουκρανία ως αμερικανικό “προτεκτοράτο”».
Στο The Great Delusion, που χρονολογείται από το 2018, ο Mearsheimer σκέφτεται και αυτός με όρους εθνών-κρατών και κυριαρχίας. Για εκείνον, το έθνος-κράτος δεν είναι απλώς το κράτος ή το έθνος περιγεγραμμένο με αφηρημένο τρόπο⁴. Είναι βέβαια ένα κράτος και ένα έθνος, αλλά ριζωμένα σε έναν πολιτισμό και κατέχοντα κοινές αξίες.
Αυτή η οπτική, τελικά παραδοσιακή, και η οποία λαμβάνει υπόψη το ανθρωπολογικό και ιστορικό πάχος του κόσμου, παρουσιάζεται σε αυτό το βιβλίο —θα μπαίναμε στον πειρασμό να πούμε: επιβάλλεται— με τρόπο αξιωματικό. Το ιδιαίτερο γνώρισμα ενός αξιώματος, ή αιτήματος, είναι ότι μπορεί κανείς να συναγάγει από αυτό θεωρήματα, αλλά το ίδιο δεν αποδεικνύεται. Παρουσιάζει όμως τέτοιο βαθμό αληθοφάνειας ώστε θεωρείται δεδομένο.
Ας πάρουμε το πέμπτο αίτημα του Ευκλείδη: από ένα δεδομένο σημείο δεν μπορεί να περάσει παρά μόνο μία παράλληλη προς μια δεδομένη ευθεία. Δεν αποδεικνύεται, και τα μεταευκλείδεια μαθηματικά, με τον Riemann και τον Lobatchevski, ξεκίνησαν από διαφορετικό αξίωμα. Αλλά, παρ’ όλα αυτά, για την κοινή λογική, το πέμπτο αίτημα του Ευκλείδη είναι πολύ πειστικό.
Κατά τον ίδιο τρόπο, το να λέει κανείς ότι υπάρχουν έθνη-κράτη ριζωμένα σε διαφορετικούς πολιτισμούς αποτελεί ένα αξίωμα που, ακόμη κι αν επιβάλλεται επαναληπτικά με κάπως δογματικό τρόπο, όπως κάνει ο Mearsheimer, παρουσιάζει υψηλό βαθμό αληθοφάνειας. Άλλωστε, ο κόσμος που προέκυψε από τα μεγάλα κύματα αποαποικιοποίησης του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα οργανώθηκε σε κράτη τα οποία δεν μπορούσαν να φανταστούν τίποτε άλλο παρά το να προσπαθήσουν να γίνουν έθνη. Αρκεί να κοιτάξει κανείς τη σύνθεση του ΟΗΕ για να πεισθεί.
Αυτό το αξίωμα θέτει ένα πρόβλημα: τυφλώνει τον Mearsheimer όπως τυφλώνει και τους Ρώσους· τους τοποθετεί, απέναντι στις δυτικές κυβερνήσεις, σε μια στάση ακατανοησίας που είναι συμμετρική με εκείνη των Δυτικών απέναντι στη Ρωσία.
Στην εισαγωγική του ομιλία για τον πόλεμο, στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ο Putin χαρακτήρισε την Αμερική και τους συμμάχους της «αυτοκρατορία του ψεύδους», μια ονομασία που, αυτή τη φορά, απέχει πολύ από τον στρατηγικό ρεαλισμό και θυμίζει μάλλον έναν αντίπαλο χαμένο μέσα σε μια ασαφώς καθορισμένη ψυχική κατάσταση. Όσο για τον Mearsheimer, ας θυμηθούμε ότι το βιβλίο του τιτλοφορείται The Great Delusion. Ισχυρότερο από το illusion, το delusion παραπέμπει ενδεχομένως στην ψύχωση ή στη νεύρωση. Ο υπότιτλος του βιβλίου είναι Liberal Dreams and International Realities. Το αμερικανικό σχέδιο «φιλελεύθερης» επέκτασης παρουσιάζεται ως όνειρο και, απέναντι σε αυτό το όνειρο, υπάρχει μια πραγματικότητα της οποίας ο Mearsheimer θα ήταν ο εντολοδόχος.
Αντιμετωπίζει τους νεοσυντηρητικούς, που κατέληξαν να κυριαρχούν στο αμερικανικό γεωπολιτικό κατεστημένο, όπως εμείς αντιμετωπίζουμε τον Putin: τους ψυχιατρικοποιεί.
Εκείνο που ο Putin, πρακτικός χειριστής των διεθνών σχέσεων, διαισθάνεται με την έκφρασή του «αυτοκρατορία του ψεύδους», αλλά δεν κατορθώνει να το ορίσει πλήρως, και εκείνο που ο Mearsheimer, θεωρητικός των διεθνών σχέσεων, αρνείται εντελώς να δει, είναι μια πολύ απλή αλήθεια: στη Δύση, το έθνος-κράτος δεν υπάρχει πια.
Σε αυτό το βιβλίο θα προτείνω μια, θα λέγαμε, μεταευκλείδεια ερμηνεία της παγκόσμιας γεωπολιτικής. Δεν θα λάβει ως δεδομένο το αξίωμα ενός κόσμου εθνών-κρατών. Χρησιμοποιώντας, αντίθετα, την υπόθεση της εξαφάνισής τους στη Δύση, θα καταστήσει κατανοητή τη συμπεριφορά των Δυτικών.
Η έννοια του έθνους-κράτους προϋποθέτει την ένταξη των διαφόρων στρωμάτων του πληθυσμού μιας επικράτειας σε έναν κοινό πολιτισμό, μέσα σε ένα πολιτικό σύστημα που μπορεί να είναι αδιακρίτως δημοκρατικό, ολιγαρχικό, αυταρχικό, ολοκληρωτικό. Για να είναι εφαρμόσιμη, απαιτεί επίσης η εν λόγω επικράτεια να απολαμβάνει έναν ελάχιστο βαθμό οικονομικής αυτονομίας· αυτή η αυτονομία δεν αποκλείει, βεβαίως, τις εμπορικές ανταλλαγές, αλλά αυτές πρέπει, κατά μέσο ή μακρό χρόνο, να είναι περίπου ισορροπημένες.
Ένα συστηματικό έλλειμμα καθιστά την έννοια του έθνους-κράτους άκυρη, αφού η εξεταζόμενη εδαφική οντότητα δεν μπορεί να επιβιώσει παρά μόνο μέσω της είσπραξης ενός φόρου υποτέλειας ή μιας προσόδου που έρχεται από το εξωτερικό, χωρίς αντάλλαγμα. Από μόνο του, αυτό το κριτήριο μάς επιτρέπει να υποστηρίξουμε, ακόμη και πριν από τη σε βάθος ανάλυση των κεφαλαίων 4 έως 10, ότι η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Ηνωμένες Πολιτείες, των οποίων το εξωτερικό εμπόριο δεν είναι πλέον ποτέ ισορροπημένο, αλλά πάντοτε ελλειμματικό, δεν είναι πια πλήρως έθνη-κράτη.
Ένα έθνος-κράτος που λειτουργεί σωστά προϋποθέτει επίσης μια ειδική ταξική δομή, η οποία περιλαμβάνει τις μεσαίες τάξεις ως κέντρο βάρους, άρα κάτι περισσότερο από μια απλή καλή συνεννόηση ανάμεσα στην κυβερνώσα ελίτ και τη μάζα. Ας γίνουμε ακόμη πιο συγκεκριμένοι και ας εντάξουμε τις κοινωνικές ομάδες μέσα στον γεωγραφικό χώρο. Στην ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών, οι μεσαίες τάξεις εμψυχώνουν, μαζί με άλλες ομάδες, ένα αστικό δίκτυο. Χάρη σε μια συγκεκριμένη αστική ιεραρχία, κατοικημένη από μια μορφωμένη και διαφοροποιημένη μεσαία τάξη, μπορεί να εμφανιστεί το κράτος, το νευρικό σύστημα του έθνους.
Θα δούμε σε ποιο βαθμό η όψιμη, διακεκομμένη, τραγική ανάπτυξη των αστικών μεσαίων τάξεων στην Ανατολική Ευρώπη αποτελεί κεντρικό ερμηνευτικό παράγοντα της ιστορίας της μέχρι τον πόλεμο της Ουκρανίας. Θα δούμε επίσης πώς η καταστροφή των μεσαίων τάξεων συνέβαλε στη διάλυση του αμερικανικού έθνους-κράτους.
Η ιδέα ότι ένα έθνος-κράτος δεν μπορεί να λειτουργήσει παρά μόνο χάρη σε ισχυρές μεσαίες τάξεις, οι οποίες αρδεύουν και τρέφουν το κράτος, θυμίζει έντονα την ισορροπημένη Πόλη του Αριστοτέλη. Να πώς μιλά ο ίδιος για τις μεσαίες τάξεις στα Πολιτικά του:
Αλλά ο νομοθέτης πρέπει πάντοτε στο πολίτευμά του να δίνει θέση στη μεσαία τάξη: αν θεσπίζει ολιγαρχικούς νόμους, δεν θα χάσει από τα μάτια του τη μεσαία τάξη· αν οι νόμοι του είναι δημοκρατικοί, πρέπει να την προσεταιριστεί μέσω των νόμων του. Όπου η μεσαία τάξη υπερισχύει αριθμητικά των δύο άκρων μαζί ή μόνο του ενός από τα δύο, εκεί μπορεί να υπάρξει σταθερό πολίτευμα. Πράγματι, δεν υπάρχει κανένας φόβος να ενωθούν ποτέ οι πλούσιοι με τους φτωχούς εναντίον της μεσαίας τάξης: καμία από τις δύο ομάδες δεν θα δεχθεί να γίνει δούλη της άλλης και, αν αναζητούν μια μορφή πολιτεύματος που να υπηρετεί καλύτερα το κοινό συμφέρον, δεν θα βρουν καμία άλλη από αυτήν, διότι, εξαιτίας της αμοιβαίας δυσπιστίας τους, δεν θα άντεχαν να κυβερνούν μόνο εκ περιτροπής· παντού, πράγματι, εκείνος που εμπνέει τη μεγαλύτερη εμπιστοσύνη είναι ο διαιτητής· και ο διαιτητής εδώ είναι ο άνθρωπος που κατέχει μια μεσαία θέση⁵.
Ας συνεχίσουμε, χωρίς να φιλοδοξούμε σε καμία πρωτοτυπία, την απογραφή των εννοιών των οποίων η συνάρθρωση επιτρέπει την ίδια την ύπαρξη του έθνους-κράτους. Χωρίς εθνική συνείδηση, εξ ορισμού, δεν υπάρχει πλέον έθνος-κράτος, αλλά εδώ αγγίζουμε την ταυτολογία.
Στην περίπτωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μια υπέρβαση του έθνους είναι αρκετά εύκολο να γίνει δεκτή, αφού βρίσκεται στον ίδιο τον πυρήνα του σχεδίου, έστω κι αν η μορφή που πήρε δεν είναι εκείνη που είχε προβλεφθεί. Το παράξενο είναι η αξίωση των ευρωπαϊκών ελίτ να συνυπάρχουν η υπέρβαση του έθνους και η επιβίωσή του.
Στην περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών, καμία υπέρβαση του έθνους δεν προβάλλεται επισήμως. Ωστόσο, όπως θα δούμε, το αμερικανικό σύστημα, ακόμη κι αν κατάφερε να υποτάξει την Ευρώπη, πάσχει αυθόρμητα από το ίδιο κακό με αυτήν: την εξαφάνιση ενός εθνικού πολιτισμού κοινά μοιρασμένου από τη μάζα και τις άρχουσες τάξεις. Η σταδιακή κατάρρευση της κουλτούρας WASP —λευκής, αγγλοσαξονικής και προτεσταντικής— από τη δεκαετία του 1960 δημιούργησε μια αυτοκρατορία χωρίς κέντρο και χωρίς σχέδιο, έναν οργανισμό ουσιαστικά στρατιωτικό, διοικούμενο από μια ομάδα χωρίς πολιτισμό —με την ανθρωπολογική έννοια—, η οποία δεν έχει πλέον ως θεμελιώδεις αξίες παρά μόνο τη δύναμη και τη βία.
Αυτή η ομάδα δηλώνεται γενικά με την έκφραση «νεοσυντηρητικοί». Είναι αρκετά στενή, αλλά κινείται μέσα σε μια ανώτερη τάξη ατομοποιημένη, ανοµική, και διαθέτει μεγάλη ικανότητα γεωπολιτικής και ιστορικής βλάβης. Η κοινωνική εξέλιξη των δυτικών χωρών προκάλεσε μια δύσκολη σχέση των ελίτ με την πραγματικότητα. Αλλά δεν μπορούμε να αρκεστούμε στο να ταξινομούμε τις «μετα-εθνικές» πράξεις ως τρελές ή ακατανόητες· αυτά τα φαινόμενα έχουν μια λογική. Πρόκειται για έναν άλλο κόσμο, έναν νέο νοητικό χώρο, τον οποίο θα πρέπει να ορίσουμε, να μελετήσουμε, να κατανοήσουμε.
Ας επιστρέψουμε στον Mearsheimer και στο κεφαλαιώδες βίντεό του της 3ης Μαρτίου 2022. Εκεί προέβλεπε, όπως είπα, μια αναπόφευκτη νίκη των Ρώσων, επειδή στα μάτια τους το ουκρανικό ζήτημα είναι υπαρξιακό, ενώ δεν θα ήταν τέτοιο για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αλλά αν απαλλαγούμε από την ιδέα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι έθνος-κράτος και αν δεχθούμε να δούμε ότι το αμερικανικό σύστημα έχει γίνει κάτι εντελώς άλλο· ότι το επίπεδο ζωής των Αμερικανών εξαρτάται από εισαγωγές που οι εξαγωγές δεν καλύπτουν πλέον· ότι η Αμερική δεν έχει πια εθνική άρχουσα τάξη με την κλασική έννοια· ότι δεν έχει πλέον ούτε καν μια καλά καθορισμένη κεντρική κουλτούρα, αλλά ότι εκεί επιβιώνει μια γιγαντιαία κρατική και στρατιωτική μηχανική, τότε γίνονται νοητές και άλλες εκβάσεις από την απλή υποχώρηση ενός έθνους-κράτους που θα αναλάμβανε, μετά τις αποχωρήσεις του από το Vietnam, το Irak και το Afghanistan, μια ακόμη ήττα στην Ουκρανία, μέσω Ουκρανών αντιπροσώπων.
Πρέπει άραγε να δούμε στις Ηνωμένες Πολιτείες, μάλλον παρά ένα έθνος-κράτος, ένα αυτοκρατορικό κράτος; Πολλοί το έκαναν. Οι ίδιοι οι Ρώσοι δεν το αποφεύγουν. Αυτό που ονομάζουν «συλλογική Δύση», μέσα στην οποία οι Ευρωπαίοι δεν είναι παρά υποτελείς, είναι ένα είδος πλουραλιστικού αυτοκρατορικού συστήματος. Αλλά η χρήση της έννοιας της αυτοκρατορίας απαιτεί την τήρηση ορισμένων κριτηρίων: ένα κυρίαρχο κέντρο και μια κυριαρχούμενη περιφέρεια. Αυτό το κέντρο υποτίθεται ότι κατέχει μια κοινή κουλτούρα των ελίτ καθώς και μια λογική πνευματική ζωή. Αυτό δεν ισχύει πλέον, όπως θα δούμε, στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Κράτος ύστερης αυτοκρατορικής φάσης, λοιπόν; Η παραλληλία ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Ρώμη της αρχαιότητας έχει κάτι το ελκυστικό. Αφού το είχα δοκιμάσει στο Après l’empire, σημείωνα ότι η Ρώμη, καθιστώντας τον εαυτό της κύριο ολόκληρης της λεκάνης της Μεσογείου και αυτοσχεδιάζοντας εκεί ένα είδος πρώτης παγκοσμιοποίησης, είχε και αυτή εξαλείψει τη μεσαία τάξη της⁶. Η μαζική εισροή στην Ιταλία σιταριού, βιοτεχνικών προϊόντων και δούλων είχε καταστρέψει εκεί την αγροτιά και τη χειροτεχνία, με έναν τρόπο που δεν είναι άσχετος με εκείνον με τον οποίο η αμερικανική εργατική τάξη υπέκυψε στην εισροή κινεζικών προϊόντων.
Και στις δύο περιπτώσεις, αν οξύνουμε λίγο τη διατύπωση, μπορούμε να πούμε ότι αναδύθηκε μια κοινωνία πολωμένη ανάμεσα σε έναν οικονομικά άχρηστο όχλο και μια αρπακτική πλουτοκρατία. Ο δρόμος μιας μακράς παρακμής είχε πλέον χαραχθεί και, παρά μερικές αναλαμπές, ήταν αναπόφευκτος.
Σημειώσεις:
1.David Teurtrie, Russie. Le retour de la puissance, Dunod, 2021.
2.Ο Weber ορίζει το κράτος μέσω του μονοπωλίου της νόμιμης βίας· ο Hobbes παρουσιάζει τη φυσική κατάσταση ως πόλεμο όλων εναντίον όλων.
3.Tatiana Kastouéva-Jean, «La souveraineté nationale dans la vision russe», Revue Défense nationale, αρ. 848, Μάρτιος 2022, σ. 26-31.
4.Δημοσιευμένο από το Yale University Press: επομένως δεν βρισκόμαστε στην περιφέρεια του αμερικανικού συστήματος.
5.Αριστοτέλης, Πολιτικά, Les Belles Lettres, 1989, τ. II, σ. 174.
6.Emmanuel Todd, Après l’empire. Essai sur la décomposition du système américain, Gallimard, 2002· βλ. επανέκδ. «Folio actuel», με ανέκδοτο υστερόγραφο του συγγραφέα, 2004, σ. 94-95.
Συνεχίζεται
Δεν μπορεί κανείς παρά να θαυμάσει το διανοητικό και κοινωνικό θάρρος του Mearsheimer —είναι Αμερικανός. Η ερμηνεία του, διαυγής, αναπτύσσοντας μια σκέψη που είχε εκφράσει στα βιβλία του ή κατά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, παρουσιάζει ωστόσο ένα μείζον ελάττωμα: επιτρέπει να κατανοήσουμε μόνο τη συμπεριφορά των Ρώσων.
Όπως οι δικοί μας τηλεοπτικοί ερμηνευτές, που δεν είδαν στη στάση του Putin παρά δολοφονική τρέλα, έτσι και ο Mearsheimer δεν βλέπει στη δράση του ΝΑΤΟ —των Αμερικανών, των Βρετανών, των Ουκρανών— παρά παραλογισμό και ανευθυνότητα. Συμφωνώ μαζί του, αλλά αυτό είναι κάπως λίγο. Πρέπει ακόμη να εξηγηθεί αυτός ο δυτικός παραλογισμός.
Ακόμη σοβαρότερο: δεν κατάλαβε ότι οι στρατιωτικές επιδόσεις της Ουκρανίας, παραδόξως, παρέσυραν τις Ηνωμένες Πολιτείες σε παγίδα. Έχουν πλέον κι αυτές ένα πρόβλημα επιβίωσης, πολύ πέρα από πιθανά οριακά κέρδη· μια επικίνδυνη κατάσταση που τις οδήγησε να επανεπενδύουν συνεχώς στον πόλεμο. Μου έρχεται στον νου η εικόνα ενός παίκτη πόκερ που παρασύρεται από έναν φίλο να ανεβάζει το ποντάρισμα και που θα καταλήξει να τα παίξει όλα με ένα ζευγάρι δυάρια. Απέναντί του, ένας σαστισμένος σκακιστής, ο οποίος όμως κερδίζει.
Σε αυτό το βιβλίο, θα περιγράψω βεβαίως και θα προσπαθήσω να κατανοήσω τι διακυβεύεται στην Ουκρανία, και θα προτείνω υποθέσεις για όσα κινδυνεύουν να συμβούν όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και στον κόσμο. Σκοπός μου είναι επίσης να διαπεράσω το θεμελιώδες μυστήριο που συνιστά η αμοιβαία ακατανοησία των δύο πρωταγωνιστών: από τη μία, ένα δυτικό στρατόπεδο που πιστεύει ότι ο Putin είναι τρελός, και μαζί του η Ρωσία· από την άλλη, μια Ρωσία ή ένας Mearsheimer που, κατά βάθος, πιστεύουν ότι τρελοί είναι οι Δυτικοί.
Ο Putin και ο Mearsheimer δεν ανήκουν στο ίδιο στρατόπεδο και αναμφίβολα θα δυσκολεύονταν αρκετά να συμφωνήσουν πάνω σε κοινές αξίες. Αν, παρ’ όλα αυτά, οι οπτικές τους είναι συμβατές, είναι επειδή μοιράζονται την ίδια στοιχειώδη αναπαράσταση ενός κόσμου αποτελούμενου από έθνη-κράτη.
Αυτά τα έθνη-κράτη, κάτοχοι στο εσωτερικό τους του μονοπωλίου της νόμιμης βίας, εξασφαλίζουν την πολιτική ειρήνη στο εσωτερικό τους. Μπορούμε τότε να μιλάμε για βεμπεριανά κράτη. Αλλά στο εξωτερικό πεδίο, επειδή επιβιώνουν σε ένα περιβάλλον όπου μετρούν μόνο οι σχέσεις ισχύος, αυτά τα κράτη συμπεριφέρονται ως χομπσιανοί δρώντες².
Εκείνο που ορίζει καλύτερα τη ρωσική σύλληψη του έθνους-κράτους είναι η έννοια της κυριαρχίας, «νοούμενης, μας πληροφορεί η Tatiana Kastouéva-Jean, ως η ικανότητα του κράτους να καθορίζει με ανεξάρτητο τρόπο τις εσωτερικές και εξωτερικές πολιτικές του, χωρίς καμία εξωτερική ανάμειξη ή επιρροή»³. Αυτή η έννοια «απέκτησε μια εντελώς ιδιαίτερη αξία κατά τη διάρκεια των διαδοχικών προεδριών του Vladimir Putin». «Μνημονεύεται σε πολλαπλά επίσημα έγγραφα και ομιλίες ως το πολυτιμότερο αγαθό που κατέχει μια χώρα, όποιο κι αν είναι το καθεστώς της και οι πολιτικοί της προσανατολισμοί».
Είναι «ένα σπάνιο αγαθό, το οποίο διαθέτουν μόνο μερικά κράτη, στην πρώτη γραμμή των οποίων βρίσκονται οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η ίδια η Ρωσία. Αντιθέτως, τα πιο επίσημα κείμενα και οι πιο επίσημες ομιλίες αναφέρονται με περιφρόνηση στη “υποτελοποίηση” των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι στη Washington ή περιγράφουν την Ουκρανία ως αμερικανικό “προτεκτοράτο”».
Στο The Great Delusion, που χρονολογείται από το 2018, ο Mearsheimer σκέφτεται και αυτός με όρους εθνών-κρατών και κυριαρχίας. Για εκείνον, το έθνος-κράτος δεν είναι απλώς το κράτος ή το έθνος περιγεγραμμένο με αφηρημένο τρόπο⁴. Είναι βέβαια ένα κράτος και ένα έθνος, αλλά ριζωμένα σε έναν πολιτισμό και κατέχοντα κοινές αξίες.
Αυτή η οπτική, τελικά παραδοσιακή, και η οποία λαμβάνει υπόψη το ανθρωπολογικό και ιστορικό πάχος του κόσμου, παρουσιάζεται σε αυτό το βιβλίο —θα μπαίναμε στον πειρασμό να πούμε: επιβάλλεται— με τρόπο αξιωματικό. Το ιδιαίτερο γνώρισμα ενός αξιώματος, ή αιτήματος, είναι ότι μπορεί κανείς να συναγάγει από αυτό θεωρήματα, αλλά το ίδιο δεν αποδεικνύεται. Παρουσιάζει όμως τέτοιο βαθμό αληθοφάνειας ώστε θεωρείται δεδομένο.
Ας πάρουμε το πέμπτο αίτημα του Ευκλείδη: από ένα δεδομένο σημείο δεν μπορεί να περάσει παρά μόνο μία παράλληλη προς μια δεδομένη ευθεία. Δεν αποδεικνύεται, και τα μεταευκλείδεια μαθηματικά, με τον Riemann και τον Lobatchevski, ξεκίνησαν από διαφορετικό αξίωμα. Αλλά, παρ’ όλα αυτά, για την κοινή λογική, το πέμπτο αίτημα του Ευκλείδη είναι πολύ πειστικό.
Κατά τον ίδιο τρόπο, το να λέει κανείς ότι υπάρχουν έθνη-κράτη ριζωμένα σε διαφορετικούς πολιτισμούς αποτελεί ένα αξίωμα που, ακόμη κι αν επιβάλλεται επαναληπτικά με κάπως δογματικό τρόπο, όπως κάνει ο Mearsheimer, παρουσιάζει υψηλό βαθμό αληθοφάνειας. Άλλωστε, ο κόσμος που προέκυψε από τα μεγάλα κύματα αποαποικιοποίησης του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα οργανώθηκε σε κράτη τα οποία δεν μπορούσαν να φανταστούν τίποτε άλλο παρά το να προσπαθήσουν να γίνουν έθνη. Αρκεί να κοιτάξει κανείς τη σύνθεση του ΟΗΕ για να πεισθεί.
Αυτό το αξίωμα θέτει ένα πρόβλημα: τυφλώνει τον Mearsheimer όπως τυφλώνει και τους Ρώσους· τους τοποθετεί, απέναντι στις δυτικές κυβερνήσεις, σε μια στάση ακατανοησίας που είναι συμμετρική με εκείνη των Δυτικών απέναντι στη Ρωσία.
Στην εισαγωγική του ομιλία για τον πόλεμο, στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ο Putin χαρακτήρισε την Αμερική και τους συμμάχους της «αυτοκρατορία του ψεύδους», μια ονομασία που, αυτή τη φορά, απέχει πολύ από τον στρατηγικό ρεαλισμό και θυμίζει μάλλον έναν αντίπαλο χαμένο μέσα σε μια ασαφώς καθορισμένη ψυχική κατάσταση. Όσο για τον Mearsheimer, ας θυμηθούμε ότι το βιβλίο του τιτλοφορείται The Great Delusion. Ισχυρότερο από το illusion, το delusion παραπέμπει ενδεχομένως στην ψύχωση ή στη νεύρωση. Ο υπότιτλος του βιβλίου είναι Liberal Dreams and International Realities. Το αμερικανικό σχέδιο «φιλελεύθερης» επέκτασης παρουσιάζεται ως όνειρο και, απέναντι σε αυτό το όνειρο, υπάρχει μια πραγματικότητα της οποίας ο Mearsheimer θα ήταν ο εντολοδόχος.
Αντιμετωπίζει τους νεοσυντηρητικούς, που κατέληξαν να κυριαρχούν στο αμερικανικό γεωπολιτικό κατεστημένο, όπως εμείς αντιμετωπίζουμε τον Putin: τους ψυχιατρικοποιεί.
Εκείνο που ο Putin, πρακτικός χειριστής των διεθνών σχέσεων, διαισθάνεται με την έκφρασή του «αυτοκρατορία του ψεύδους», αλλά δεν κατορθώνει να το ορίσει πλήρως, και εκείνο που ο Mearsheimer, θεωρητικός των διεθνών σχέσεων, αρνείται εντελώς να δει, είναι μια πολύ απλή αλήθεια: στη Δύση, το έθνος-κράτος δεν υπάρχει πια.
Σε αυτό το βιβλίο θα προτείνω μια, θα λέγαμε, μεταευκλείδεια ερμηνεία της παγκόσμιας γεωπολιτικής. Δεν θα λάβει ως δεδομένο το αξίωμα ενός κόσμου εθνών-κρατών. Χρησιμοποιώντας, αντίθετα, την υπόθεση της εξαφάνισής τους στη Δύση, θα καταστήσει κατανοητή τη συμπεριφορά των Δυτικών.
Η έννοια του έθνους-κράτους προϋποθέτει την ένταξη των διαφόρων στρωμάτων του πληθυσμού μιας επικράτειας σε έναν κοινό πολιτισμό, μέσα σε ένα πολιτικό σύστημα που μπορεί να είναι αδιακρίτως δημοκρατικό, ολιγαρχικό, αυταρχικό, ολοκληρωτικό. Για να είναι εφαρμόσιμη, απαιτεί επίσης η εν λόγω επικράτεια να απολαμβάνει έναν ελάχιστο βαθμό οικονομικής αυτονομίας· αυτή η αυτονομία δεν αποκλείει, βεβαίως, τις εμπορικές ανταλλαγές, αλλά αυτές πρέπει, κατά μέσο ή μακρό χρόνο, να είναι περίπου ισορροπημένες.
Ένα συστηματικό έλλειμμα καθιστά την έννοια του έθνους-κράτους άκυρη, αφού η εξεταζόμενη εδαφική οντότητα δεν μπορεί να επιβιώσει παρά μόνο μέσω της είσπραξης ενός φόρου υποτέλειας ή μιας προσόδου που έρχεται από το εξωτερικό, χωρίς αντάλλαγμα. Από μόνο του, αυτό το κριτήριο μάς επιτρέπει να υποστηρίξουμε, ακόμη και πριν από τη σε βάθος ανάλυση των κεφαλαίων 4 έως 10, ότι η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Ηνωμένες Πολιτείες, των οποίων το εξωτερικό εμπόριο δεν είναι πλέον ποτέ ισορροπημένο, αλλά πάντοτε ελλειμματικό, δεν είναι πια πλήρως έθνη-κράτη.
Ένα έθνος-κράτος που λειτουργεί σωστά προϋποθέτει επίσης μια ειδική ταξική δομή, η οποία περιλαμβάνει τις μεσαίες τάξεις ως κέντρο βάρους, άρα κάτι περισσότερο από μια απλή καλή συνεννόηση ανάμεσα στην κυβερνώσα ελίτ και τη μάζα. Ας γίνουμε ακόμη πιο συγκεκριμένοι και ας εντάξουμε τις κοινωνικές ομάδες μέσα στον γεωγραφικό χώρο. Στην ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών, οι μεσαίες τάξεις εμψυχώνουν, μαζί με άλλες ομάδες, ένα αστικό δίκτυο. Χάρη σε μια συγκεκριμένη αστική ιεραρχία, κατοικημένη από μια μορφωμένη και διαφοροποιημένη μεσαία τάξη, μπορεί να εμφανιστεί το κράτος, το νευρικό σύστημα του έθνους.
Θα δούμε σε ποιο βαθμό η όψιμη, διακεκομμένη, τραγική ανάπτυξη των αστικών μεσαίων τάξεων στην Ανατολική Ευρώπη αποτελεί κεντρικό ερμηνευτικό παράγοντα της ιστορίας της μέχρι τον πόλεμο της Ουκρανίας. Θα δούμε επίσης πώς η καταστροφή των μεσαίων τάξεων συνέβαλε στη διάλυση του αμερικανικού έθνους-κράτους.
Η ιδέα ότι ένα έθνος-κράτος δεν μπορεί να λειτουργήσει παρά μόνο χάρη σε ισχυρές μεσαίες τάξεις, οι οποίες αρδεύουν και τρέφουν το κράτος, θυμίζει έντονα την ισορροπημένη Πόλη του Αριστοτέλη. Να πώς μιλά ο ίδιος για τις μεσαίες τάξεις στα Πολιτικά του:
Αλλά ο νομοθέτης πρέπει πάντοτε στο πολίτευμά του να δίνει θέση στη μεσαία τάξη: αν θεσπίζει ολιγαρχικούς νόμους, δεν θα χάσει από τα μάτια του τη μεσαία τάξη· αν οι νόμοι του είναι δημοκρατικοί, πρέπει να την προσεταιριστεί μέσω των νόμων του. Όπου η μεσαία τάξη υπερισχύει αριθμητικά των δύο άκρων μαζί ή μόνο του ενός από τα δύο, εκεί μπορεί να υπάρξει σταθερό πολίτευμα. Πράγματι, δεν υπάρχει κανένας φόβος να ενωθούν ποτέ οι πλούσιοι με τους φτωχούς εναντίον της μεσαίας τάξης: καμία από τις δύο ομάδες δεν θα δεχθεί να γίνει δούλη της άλλης και, αν αναζητούν μια μορφή πολιτεύματος που να υπηρετεί καλύτερα το κοινό συμφέρον, δεν θα βρουν καμία άλλη από αυτήν, διότι, εξαιτίας της αμοιβαίας δυσπιστίας τους, δεν θα άντεχαν να κυβερνούν μόνο εκ περιτροπής· παντού, πράγματι, εκείνος που εμπνέει τη μεγαλύτερη εμπιστοσύνη είναι ο διαιτητής· και ο διαιτητής εδώ είναι ο άνθρωπος που κατέχει μια μεσαία θέση⁵.
Ας συνεχίσουμε, χωρίς να φιλοδοξούμε σε καμία πρωτοτυπία, την απογραφή των εννοιών των οποίων η συνάρθρωση επιτρέπει την ίδια την ύπαρξη του έθνους-κράτους. Χωρίς εθνική συνείδηση, εξ ορισμού, δεν υπάρχει πλέον έθνος-κράτος, αλλά εδώ αγγίζουμε την ταυτολογία.
Στην περίπτωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μια υπέρβαση του έθνους είναι αρκετά εύκολο να γίνει δεκτή, αφού βρίσκεται στον ίδιο τον πυρήνα του σχεδίου, έστω κι αν η μορφή που πήρε δεν είναι εκείνη που είχε προβλεφθεί. Το παράξενο είναι η αξίωση των ευρωπαϊκών ελίτ να συνυπάρχουν η υπέρβαση του έθνους και η επιβίωσή του.
Στην περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών, καμία υπέρβαση του έθνους δεν προβάλλεται επισήμως. Ωστόσο, όπως θα δούμε, το αμερικανικό σύστημα, ακόμη κι αν κατάφερε να υποτάξει την Ευρώπη, πάσχει αυθόρμητα από το ίδιο κακό με αυτήν: την εξαφάνιση ενός εθνικού πολιτισμού κοινά μοιρασμένου από τη μάζα και τις άρχουσες τάξεις. Η σταδιακή κατάρρευση της κουλτούρας WASP —λευκής, αγγλοσαξονικής και προτεσταντικής— από τη δεκαετία του 1960 δημιούργησε μια αυτοκρατορία χωρίς κέντρο και χωρίς σχέδιο, έναν οργανισμό ουσιαστικά στρατιωτικό, διοικούμενο από μια ομάδα χωρίς πολιτισμό —με την ανθρωπολογική έννοια—, η οποία δεν έχει πλέον ως θεμελιώδεις αξίες παρά μόνο τη δύναμη και τη βία.
Αυτή η ομάδα δηλώνεται γενικά με την έκφραση «νεοσυντηρητικοί». Είναι αρκετά στενή, αλλά κινείται μέσα σε μια ανώτερη τάξη ατομοποιημένη, ανοµική, και διαθέτει μεγάλη ικανότητα γεωπολιτικής και ιστορικής βλάβης. Η κοινωνική εξέλιξη των δυτικών χωρών προκάλεσε μια δύσκολη σχέση των ελίτ με την πραγματικότητα. Αλλά δεν μπορούμε να αρκεστούμε στο να ταξινομούμε τις «μετα-εθνικές» πράξεις ως τρελές ή ακατανόητες· αυτά τα φαινόμενα έχουν μια λογική. Πρόκειται για έναν άλλο κόσμο, έναν νέο νοητικό χώρο, τον οποίο θα πρέπει να ορίσουμε, να μελετήσουμε, να κατανοήσουμε.
Ας επιστρέψουμε στον Mearsheimer και στο κεφαλαιώδες βίντεό του της 3ης Μαρτίου 2022. Εκεί προέβλεπε, όπως είπα, μια αναπόφευκτη νίκη των Ρώσων, επειδή στα μάτια τους το ουκρανικό ζήτημα είναι υπαρξιακό, ενώ δεν θα ήταν τέτοιο για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αλλά αν απαλλαγούμε από την ιδέα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι έθνος-κράτος και αν δεχθούμε να δούμε ότι το αμερικανικό σύστημα έχει γίνει κάτι εντελώς άλλο· ότι το επίπεδο ζωής των Αμερικανών εξαρτάται από εισαγωγές που οι εξαγωγές δεν καλύπτουν πλέον· ότι η Αμερική δεν έχει πια εθνική άρχουσα τάξη με την κλασική έννοια· ότι δεν έχει πλέον ούτε καν μια καλά καθορισμένη κεντρική κουλτούρα, αλλά ότι εκεί επιβιώνει μια γιγαντιαία κρατική και στρατιωτική μηχανική, τότε γίνονται νοητές και άλλες εκβάσεις από την απλή υποχώρηση ενός έθνους-κράτους που θα αναλάμβανε, μετά τις αποχωρήσεις του από το Vietnam, το Irak και το Afghanistan, μια ακόμη ήττα στην Ουκρανία, μέσω Ουκρανών αντιπροσώπων.
Πρέπει άραγε να δούμε στις Ηνωμένες Πολιτείες, μάλλον παρά ένα έθνος-κράτος, ένα αυτοκρατορικό κράτος; Πολλοί το έκαναν. Οι ίδιοι οι Ρώσοι δεν το αποφεύγουν. Αυτό που ονομάζουν «συλλογική Δύση», μέσα στην οποία οι Ευρωπαίοι δεν είναι παρά υποτελείς, είναι ένα είδος πλουραλιστικού αυτοκρατορικού συστήματος. Αλλά η χρήση της έννοιας της αυτοκρατορίας απαιτεί την τήρηση ορισμένων κριτηρίων: ένα κυρίαρχο κέντρο και μια κυριαρχούμενη περιφέρεια. Αυτό το κέντρο υποτίθεται ότι κατέχει μια κοινή κουλτούρα των ελίτ καθώς και μια λογική πνευματική ζωή. Αυτό δεν ισχύει πλέον, όπως θα δούμε, στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Κράτος ύστερης αυτοκρατορικής φάσης, λοιπόν; Η παραλληλία ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Ρώμη της αρχαιότητας έχει κάτι το ελκυστικό. Αφού το είχα δοκιμάσει στο Après l’empire, σημείωνα ότι η Ρώμη, καθιστώντας τον εαυτό της κύριο ολόκληρης της λεκάνης της Μεσογείου και αυτοσχεδιάζοντας εκεί ένα είδος πρώτης παγκοσμιοποίησης, είχε και αυτή εξαλείψει τη μεσαία τάξη της⁶. Η μαζική εισροή στην Ιταλία σιταριού, βιοτεχνικών προϊόντων και δούλων είχε καταστρέψει εκεί την αγροτιά και τη χειροτεχνία, με έναν τρόπο που δεν είναι άσχετος με εκείνον με τον οποίο η αμερικανική εργατική τάξη υπέκυψε στην εισροή κινεζικών προϊόντων.
Και στις δύο περιπτώσεις, αν οξύνουμε λίγο τη διατύπωση, μπορούμε να πούμε ότι αναδύθηκε μια κοινωνία πολωμένη ανάμεσα σε έναν οικονομικά άχρηστο όχλο και μια αρπακτική πλουτοκρατία. Ο δρόμος μιας μακράς παρακμής είχε πλέον χαραχθεί και, παρά μερικές αναλαμπές, ήταν αναπόφευκτος.
Σημειώσεις:
1.David Teurtrie, Russie. Le retour de la puissance, Dunod, 2021.
2.Ο Weber ορίζει το κράτος μέσω του μονοπωλίου της νόμιμης βίας· ο Hobbes παρουσιάζει τη φυσική κατάσταση ως πόλεμο όλων εναντίον όλων.
3.Tatiana Kastouéva-Jean, «La souveraineté nationale dans la vision russe», Revue Défense nationale, αρ. 848, Μάρτιος 2022, σ. 26-31.
4.Δημοσιευμένο από το Yale University Press: επομένως δεν βρισκόμαστε στην περιφέρεια του αμερικανικού συστήματος.
5.Αριστοτέλης, Πολιτικά, Les Belles Lettres, 1989, τ. II, σ. 174.
6.Emmanuel Todd, Après l’empire. Essai sur la décomposition du système américain, Gallimard, 2002· βλ. επανέκδ. «Folio actuel», με ανέκδοτο υστερόγραφο του συγγραφέα, 2004, σ. 94-95.
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου