π. Νικόλαος Λουδοβίκος | Έτος Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) 2026 α
Αγαπητοί συνάδελφοι και φίλοι, καλή σας ημέρα. Μία ακόμα συνάντηση της Ένωσης Ελλήνων Βιβλιοθηκονόμων και Επιστημόνων Πληροφόρησης και της Βιβλιοθήκης Καλαμπάκας στις διαλέξεις μας αυτές με θέμα τεχνητή νοημοσύνη 2026. Σήμερα έχουμε τη χαρά να συνομιλούμε με τον πατέρα Νικόλαο Λουδοβίκο με το θέμα του που είναι τεχνητή νοημοσύνη και μεταβολές στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση.
Ο πατέρας Νικόλαος Λουδοβίκος σπούδασε ψυχολογία, παιδαγωγική, θεολογία, φιλοσοφία και ιστορία θρησκειών στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, το Παρίσι και το Κέμπριτζ. Διετέλεσε καθηγητής της Δογματικής και της Φιλοσοφίας στην Ανωτάτη Εκκλησιαστική Ακαδημία Θεσσαλονίκης και εν συνεχεία καθηγητής στην Ανωτάτη Εκκλησιαστική Ακαδημία Αθηνών. Έχει δώσει διαλέξεις και σεμινάρια σε περισσότερο από 25 πανεπιστήμια ανά τον κόσμο.
Είναι σήμερα καθηγητής θρησκειολογίας και ερμηνευτικής της θρησκείας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ενώ είναι επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μπάλαμαντ και στο Ορθόδοξο Ινστιτούτο του Κέμπριτζ. Διευθύνων το αγγλόφωνο διεθνές ακαδημαϊκό περιοδικό Analogy of the Pentousia Journal for Theological Studies. Έχει εκδώσει 21 βιβλία του και πολυάριθμα άρθρα μεταφρασμένα σε 10 γλώσσες.
Επιλεκτικά σας αναφέρουμε κάποιους από τους τίτλους των βιβλίων του. Από τις εκδόσεις Αρμός το 2020, η «Άνοδος του Βελούδινου Ολοκληρωτισμού», το 2021 από τις ίδιες εκδόσεις, «Αφανής Αρμονία, η Μεταφυσική Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», «Να ξανασκεφτούμε τον ανθρωπισμό» από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις το 2024, «Ο Τεχνοπίθηκος και η Αλήθεια, η Ερμηνευτική της Θρησκείας στον Καιρό της Τεχνητής Νοημοσύνης» το 2024 από τον Αρμό και του Μαξίμου του Ομολογητού «Τα κεφάλαια περί αγάπης» με εισαγωγή στο έργο του Μαξίμου και σχόλια υπό πατρός Νικολάου Λουδοβίκου από τις εκδόσεις της Μονής Βατοπεδίου. Πατέρα Νικόλαε, ο λόγος σε εσάς.
Υπάρχει και ένα ακόμη βιβλίο, ευχαριστώ για την παρουσίαση, που βγήκε μεταφρασμένο από το αγγλικό πρωτότυπο τελευταία, με τίτλο «Αναλογικές ταυτότητες, η δημιουργία του χριστιανικού εαυτού» και υπότιτλο «Διεννοημάτωση, διοτυπίες, αυτοκαθολικοποίηση, μεταναρκισσισμός και χριστιανική θεολογία». Αυτά θα είναι χρήσιμα σε αυτό που θα πούμε σωστά παρακάτω. Τώρα, το θέμα αυτό είναι ευτυχές και νομίζω ότι το προσδιορίζετε και ως περιεχόμενο των δικών σας δραστηριοτήτων, διότι παγκοσμίως πλέον σήμερα προξενεί ενδιαφέρον. Πρόσφατα είχαμε στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων ένα τεράστιο συνέδριο, διεθνές, με φιλοσόφους κυρίως από όλο τον κόσμο.
Μιλάμε για ένα τεράστιο συνέδριο, με πολλές δεκάδες ομιλητών. Χθες το βράδυ είχα μια σύσκεψη με το Πανεπιστήμιο του Ζάγκρεμπ, όπου είμαι μέλος μιας επιτροπής ακριβώς, που την έχει φτιάξει η Φιλοσοφική, Θεολογική και Σχολή Θετικών Επιστημών για το ζήτημα αυτό και οργανώνουμε, ξεκινώντας από... Είχαμε ξεκινήσει από πέρυσι ήδη μια σειρά συνεδρίων για το θέμα. Τι να σας πω, και άλλες φορές στην Ελλάδα, στην Κίνα, τελευταία με κάλεσαν σε ένα τεράστιο συνέδριο, όπου ουσιαστικά πολιτογραφούν τη νέα τεχνολογία σε σχέση με πολιτισμούς και παραδόσεις κ.λπ.
Γιατί γίνεται όλο αυτό; Γιατί πραγματικά έχουμε μια αναδιάρθρωση, μια αναδιατύπωση, ανάγκη αναδιατύπωσης ουσιαστικά, ολόκληρης της νεωτερικής και της αρχαίας ακόμα ανθρωπολογίας με βάση την τεχνητή νοημοσύνη. Πρέπει να προσδιορίσουμε ακριβώς την έννοια του ανθρώπου, ουσιαστικά. Ένα δικό μου βιβλίο, στο οποίο προσπαθώ να κάνω αυτό το πράγμα και από το οποίο θα ξεκινήσω, λέγεται «Ο Τεχνοπίθηκος και η Αλήθεια», ήδη το αναφέρατε, «Ερμηνευτική της θρησκείας στον καιρό της τεχνητής νοημοσύνης».
Προσπαθώ να εκμαιεύσω ανθρωπολογικά στοιχεία, μέσα από τον χώρο των θρησκειών και με κορύφωση, βέβαια, τον χριστιανισμό, όπου ουσιαστικά αναζητούνται πράγματα τα οποία μπορούν να βοηθήσουν στο εγχείρημα επαναδιατύπωσης της ουσίας του ανθρώπου. Αυτό είναι το πρόβλημα. Αυτό είναι το πρόβλημα.
Το πρόβλημα, δηλαδή, είναι ότι, κατ’ ουσίαν, δεν έχουμε... Έχουμε ουσιαστικά αιφνιδιαστεί όλοι μας, σε όλο τον κόσμο, από αυτό το οποίο συμβαίνει, παρά το ότι η εξέλιξη που οδήγησε σε αυτό δεν μας είναι άγνωστη. Πρόκειται για κάτι το οποίο ιδανικά περιέγραψε ο Χάιντεγκερ ήδη στη δεκαετία του 1950. Προηγουμένως, όμως, είχε αρχίσει να συμβαίνει αυτό, ήδη προηγουμένως από τον Διαφωτισμό.
Περιληπτικά, θα έλεγα το εξής, ότι ο Διαφωτισμός είναι μια κατάφαση στην ανθρωπινότητα, έτσι, προσπαθώντας, μάλιστα, να διορθώσει υπερβατικές και πλατωνίζουσες και τέτοιες μυστικιστικές υπερβολές που συνέβησαν στον χώρο της δυτικής θεολογίας. Αυτή η κατάφαση του ανθρώπου συνοδεύτηκε με μια σειρά από προβλήματα. Ένα από αυτά τα προβλήματα ήταν το ότι δεν έχουμε πλέον τίποτε στη θέση του Θεού, ούτε καν η φύση δεν είναι στη θέση του Θεού.
Αυτό το πράγμα, πρακτικά, σημαίνει ότι η φύση δεν έχει κανονιστικό χαρακτήρα στον ουμανισμό του Διαφωτισμού. Προσπαθώ να το περιγράψω αυτό, πώς ακριβώς συνέβη, ήδη πριν από τον Διαφωτισμό ξεκίνησε. Λοιπόν, η φύση, μη έχοντας πλήρως κανονιστικό χαρακτήρα, γιατί για να έχει κανονιστικό χαρακτήρα έπρεπε να έχουμε τα πάντα γύρω από αυτήν ούτως ή άλλως, δημιούργησε, ουσιαστικά, μια βεβαιότητα προς τη χρήση της. Είναι πολύ σημαντικό αυτό.
Τι κάνουμε με την ανθρώπινη φύση; Ένα στοιχείο αυτό. Δεύτερο στοιχείο. Ανακαλύπτουμε μέσα στα περιθώρια του Διαφωτισμού πλέον τα όρια της ανθρώπινης φύσης.
Συγχωρείτε, μια φύση για την οποία δεν συσχετίζουμε πια το υπερβατικό, ούτε τη χάρη, ούτε καν την ύπαρξη ψυχής. Επομένως, η φύση του ανθρώπου είναι πάρα πολύ περιορισμένη ξαφνικά. Και το ερώτημα είναι στη θέση όλων των μεγάλων πραγμάτων που εγκαταλείψαμε.
Του Θεού, πάνω απ' όλα. Πώς θα βάλω αυτή την ανθρώπινη φύση, της οποίας τα όρια είναι πάρα πολύ ορατά; Αυτό δημιουργεί την τάση στα νεότερα χρόνια, μια διπλή τάση υπέρβασης, καταρχήν, στο πολιτικό πεδίο.
Αυτό γέννησε τον ολοκληρωτισμό, δηλαδή την καταναγκαστική δημιουργία ενός τελείου ανθρώπου, όπως το θέλουμε εμείς, μέσα στα όρια του συγκεκριμένου πολιτικού καθεκάστοτε χώρου κ.λπ. Και αυτό το πράγμα, σε δεύτερη φάση, βέβαια, δημιούργησε τους ολοκληρωτισμούς, δημιούργησε όλη αυτή τη νεότερη φρίκη, όπου αυτοί οι οποίοι δεν ανταποκρίνονται στο ιδεώδες της τελειότητας, δεν είναι δυνατόν να θεωρηθούν πλήρως άνθρωποι, και αυτό τους οδηγεί σε στρατόπεδα. Δημιούργησε τον ναζισμό, τον φασισμό, τον σοβιετικό ολοκληρωτικό μαρξισμό κ.λπ.
Όταν αυτά κατέρρευσαν, ο δεύτερος μεγάλος πειρασμός είναι, πλέον, η βιοτεχνολογία. Εγώ λέω ότι ολόκληρη η τεχνολογία, εξηγήσαμε, είναι ουσιαστικά βιοτεχνολογία. Είναι μια πρόσθεση νέων τεχνικών στοιχείων στην ανθρώπινη φύση.
Έτσι. Μια τάση να φτιάξουμε συνειδητά ή ασυνείδητα ένα σάιμποργκ. Αυτό είναι το πρόβλημα.
Αυτή είναι η τάση, η βαθύτερη τάση. Λοιπόν, ταυτοχρόνως ισχύει αυτή η θέληση για δύναμη, υπερβατικότητα η αρχαία. Γίνεται μέσω του έτσι εσωτερική υπερβατικότητα.
Δεν υπάρχει τίποτα προς τα έξω μου για να βγω. Αλλά υπερβαίνω, τι, συνέχεια τον εαυτό μου στον υφές της ισχυρής δύναμης. Και αυτό δημιουργεί μια κρίσιμη μίξη, η οποία πραγματικά λειτουργεί, όπως έχω εξηγήσει αλλού και στα ίδια μου αυτά κυρίως, με μια φοβερή συγκυρία.
Συγκυρία αυτή, την περιέγραψε καταρχήν ο Χάιντεγκερ, όπως είπα, και είναι σημαντικό αυτό. Δηλαδή, πώς την περιέγραψε. Λέει ο Χάιντεγκερ το εξής.
Ότι με τον τρόπο αυτό, λέει, ο άνθρωπος αρχίζει να αντιλαμβάνεται τα όντα απλώς ως διαθέσιμα προς χρήση. Έτσι. Έτσι.
Και δημιουργεί ακριβώς μια εμπλαισίωση, στα αγγλικά ονομάστηκε αυτό framing, στην αγγλική μετάφραση, Gestell, στα γερμανικά. Λοιπόν. Και ένα ψυχονοητικό ιστορικό πλαίσιο, έτσι, το οποίο κυριαρχικά επιβάλλει τρόπους με τους οποίους το πραγματικό, βία της τεχνολογίας, αποκαλύπτεται ως απολύτως διαθέσιμο.
Και αναμένει απλά την ανθρώπινη χρήση του. Δηλαδή, προσδιορίζεται όλο και περισσότερο ως, λέει ο Χάιντεγκερ, υφιστάμενο απόθεμα. Λοιπόν.
Και, πραγματικά, με τον τρόπο αυτό, ο άνθρωπος φτάνει και τον εαυτό του ακόμα να τον θεωρεί ως ένα υφιστάμενο απόθεμα, έτσι. Δεν ακούει πια τη φωνή των όντων, ούτε του εαυτού, εγκλωβίζοντας τον εαυτό του, χάνοντας την αίσθηση, ακριβώς, της έκστασης από την ουσία του. Όλο το πρόβλημα με την αρχαία, μάλλον η δωρεά της αρχαίας μεταφυσικής, είναι ότι, στη μεγάλη της, ακριβώς, ακμή, μας δημιουργεί την αίσθηση ότι ο άνθρωπος είναι ένα ον, το οποίο πρέπει να βγει έξω του για να μπορέσει να βρει την αλήθεια.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό. Έτσι. Πρέπει να βγει έξω του για να συναντήσει τον λόγο στον Ηράκλειτο.
Δεν είναι ο κόσμος ο λόγος, αλλά για τον Ηράκλειτο το να συναντήσει κανείς τον κοσμικό λόγο σημαίνει ότι ακούει τον λόγο. Ουκ εμού, αλλά του λόγου ακούσαντας, σοφόν εστίν ομολογείν εν πάντα είναι. Είναι σημαντικό.
Μην ακούτε εμένα, λέει. Ακούτε τον λόγο και τότε θα καταλάβετε ότι τα πάντα είναι ένα. Το ότι είναι ένα τα πάντα είναι μια καθολική ευθύνη, γιατί εγώ δεν μπορώ να κάνω το δικό μου.
Ύβριν χρή σβεννύναι μάλλον ή πυρκαϊήν, έτσι. Λοιπόν, επομένως, συνεπώς, εκείνο το οποίο έχω να κάνω είναι να αντιληφθώ την ενότητα των όντων, βγαίνοντας έξω από τον εαυτό μου, καταλάβατε. Καθά εν ιδιάζωμεν ψευδόμεθα, όταν κλεινόμαστε στον εαυτό μας είμαστε ψέματα, λέγω.
Καθά δε κοινωνήσουμε, αληθεύομεν. Όταν κοινωνήσουμε, έτσι είναι. Γινόμαστε αληθινοί.
Γινόμαστε, δηλαδή, εργάτες της ενοποίησης των πάντων και αναλαμβάνουμε και την καθολική ευθύνη των όντων. Έτσι ο εαυτός γίνεται παγκόσμιος εαυτός. Αυτή την ιδέα την πήραν οι Στωικοί με τον άνθρωπο μικρόκοσμο.
Ο λόγος είναι πάντοτε απ' έξω. Λέει ξεκάθαρα ο Επίκτητος, ξέρω γω, αλλά και πολλοί άλλοι Στωικοί, πάρα πολύ καθαρά, ότι εάν τυχόν ακολουθήσουμε τη φύση, λέει, προσευχόμαστε τη φύση ζήν, να έχουμε υπόψη ότι η φύση ανήκει σε όλους. Δεν είναι η δική μου φύση.
Δεν είναι ένα κλείσιμο αυτό το πράγμα. Είναι ένα άνοιγμα. Έτσι.
Στον Πλάτωνα, δηλαδή, αυτό το πράγμα γίνεται άνοιγμα προς τον κόσμο των ιδεών, προς το εν μέσα από τους αναβαθμούς, που εντάξει εγκαταλείπει κανείς τον κόσμο τούτο και τα σώματα, γιατί στον Πλάτωνα δεν έχει κανένα μέλλον το σώμα, και ανεβαίνει προς το εν, έτσι. Αυτό θα το βρούμε μέσα στα 800 χρόνια του πλατωνισμού, πάρα πολλές φορές και με πολλές μορφές. Με κορυφή τον Πλωτίνο, έτσι, όπου ο άνθρωπος ιδανικά ταυτίζεται με το εν.
Είναι πάρα πολύ τρομερό αυτό, το παίρνει από τον χριστιανισμό ο Πλωτίνος, και ταυτόχρονα είναι και ένα μάλιστα πρόβλημα που παρουσιάζει ο ινδουισμός με τον οποίο έχει έρθει σε επαφή η ελληνική διανόηση στην ίδια εποχή, και εξαφανίζει το εγώ μέσα στο εν. Θα το σώσουμε το εν, θα σώσουμε και το εγώ. Με τον χριστιανισμό, έτσι, αυτό το οποίο συμβαίνει είναι συγκλονιστικό, γιατί ο άνθρωπος δεν είναι πλέον ένα φυσικό ον.
Αυτό δεν το έχουμε προσέξει αρκετά. Είναι τελείως φυσικό ον, πλασμένο από τον χουν λαβών από της γης, σημαίνει είναι κομμάτι του κόσμου, έτσι, στο οποίο τι κάνει ο Θεός, εμφυσά. Τι εμφυσά, ψυχή.
Η ψυχή, όμως, δεν είναι κομμάτι του. Είναι ένα δημιούργημα, και αυτή, όπως το σώμα, στον πλατωνικό χριστιανισμό, η ψυχή είναι θείον. Στον χριστιανισμό δεν είναι θείον, αλλά ο άνθρωπος ολόκληρος, ψυχοσωματικά, είναι εικόνα Θεού.
Τι σημαίνει είναι εικόνα Θεού. Είναι, όπως ο Θεός είναι, παντελώς ελεύθερος, ανεξάρτητος από όλα τα όντα, έτσι δεν είναι, άκτιστος, έτσι και ο άνθρωπος είναι ελεύθερος από τα όντα. Τα προσδιορίζει, μάλλον.
Πολύ προσδιορίζεται, καταλαβαίνετε. Και με τον τρόπο αυτό, αποκτάει τη δυνατότητα να κατευθύνει τα όντα, να κατευθύνει τον κόσμο. Πώς, πώς, εν Θεώ.
Όχι μόνος του. Δεν τα κατευθύνει μόνος του. Αυτή είναι η τεράστια διαφορά μεταξύ της ιδεολογίας που υπάρχει πίσω στην τεχνητή νοημοσύνη και της θεολογίας, ακριβώς όπως αναπτύσσεται στα νεότερα με τον χριστιανισμό.
Δηλαδή, η τεχνητή νοημοσύνη θεωρεί ότι το κριτήριο είναι απλώς η εσωτερική συνεχής αυθυπέρβαση. Το να είμαι συνέχεια πάνω από τον εαυτό μου. Έτσι δεν είναι.
Να γίνω ένα ον, το οποίο είναι πιο δυνατό από αυτό το οποίο είναι. Αλλά στην περίπτωση της θεολογίας, αυτό το οποίο καλούμαστε είναι να κάνουμε εν Θεώ την αναβάθμιση. Εν Θεώ.
Έχω πει πολλές φορές και έχω γράψει. Συγγνώμη, στους πατέρες της Εκκλησίας. Η σάρκωση αυτή για την οποία μιλάμε και την οποία περίμενε ολόκληρη η αρχαία φιλοσοφία.
Αν δείτε, έχω και ένα βιβλίο, το είπα, την αρχαία μεταφυσική, ολόκληρη αρχαία θεολογία. Ουσιαστικά θέλει το ερώτημα της σχέσης του ανθρώπου με το απόλυτο. Πρέπει να βγω από τον εαυτό μου, πρέπει να ταυτιστώ με αυτό.
Γίνεται να ταυτιστώ με αυτό; Τι εννοώ συνεχώς να ταυτιστώ; Η ταύτιση αυτή είναι δυνατή.
Θα σας πει ο Πλάτων στο Συμπόσιο, Θεός ανθρώπου ου μείγνυται. Δεν μπορεί να γίνει. Από την πλευρά του ανθρώπου δεν γίνεται.
Ο ξένος λέει, λοιπόν, γίνεται. Από την πλευρά του Θεού. Το κάνει ο Θεός αυτό που δεν μπορείς να κάνεις εσύ.
Εγκατοικεί το απόλυτο μες στον άνθρωπο σαν το γεγονός του Χριστού για την Εκκλησία. Το γεγονός του Χριστού για την Εκκλησία είναι η εγκατοίκηση του απολύτου, του πλήρως απολύτου, εγκατοίκηση, μέσα στον ανθρώπινο. Ούτως ώστε να έχουμε πλήρως τον ανθρώπινο και πλήρως το θεϊκό σε μια ύπαρξη.
Επομένως, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις να κάνει ο άνθρωπος ό,τι κάνει, να αναβαθμιστεί και ως φύση ακόμα. Να ενεργεί η φύση, λέει ο Άγιος Μάξιμος, πέρα από τα όριά της. Να περπατάει πάνω στο νερό.
Να τρέφει μετά και χιλίους. Θα τα κάνει ως άνθρωπος ο Θεός. Δηλαδή υπάρχει μια αναβάθμιση, αλλά δεν γίνεται η αναβάθμιση αυτή από εμένα στα τυφλά.
Ακολουθώ στη μακρά αυτή σειρά που σας περιέγραψα. Έτσι. Ξεκινάω στον Ηράκλειτο.
Είναι ένας τρόπος να βγούμε έξω μας. Δεν είναι; Και με την έξοδο αυτή να συναντήσουμε τον Λόγο, τον Θεό, τον ίδιο. Και στη συνέχεια αυτό το πράγμα να δημιουργήσει την προϋπόθεση για μια πραγματική αναβάθμιση.
Εδώ είναι το ζήτημα. Με τον Διαφωτισμό κόβεται αυτό το πράγμα. Και το ότι κόβεται αυτό το πράγμα δημιουργεί μια σειρά από προβλήματα.
Έτσι. Στο βιβλίο μου αυτό διατείνομαι ότι αυτός που ξεκίνησε αυτό στα νεότερα χρόνια είναι ο Μαρξ. Χρησιμοποιώντας το έργο του Κωνστάς Ελού.
Το έργο του «Marx penseur de la technique». Πολύ σημαντικό έργο. Δείχνει ότι ο ίδιος ο Μαρξ, για να μιλήσει για την έξοδο, τη διαμόρφωση της ιστορίας, ουσιαστικά δεν είναι απλώς για φύσεις όντων, αλλά για τεχνικές επεξεργασίες της ανθρώπινης ισχύος πάνω στις ιστορίες, πάνω στα άλλα όντα κ.λπ.
Και σήμερα έχουμε μια σειρά στοχαστές που προσπαθούν να μας πείσουν ότι αυτό είναι φυσιολογικό. Και είναι φυσιολογικό σε ένα σημείο. Ποιο είναι το σημείο; Είναι το σημείο που καταργείται η έξοδος από τον εαυτό.
Καταλάβατε. Αν σταματήσει αυτή η έξοδος, τόσο ο Στωικισμός ή ο Ηράκλειτος και όλοι οι Προσωκρατικοί ουσιαστικά ή ο Πλάτων όσο και ο Μάξιμος Ομολογητής ή ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς θα σας έλεγαν ότι εδώ υπάρχει εγγενές πρόβλημα. Και ποιο είναι το πρόβλημα; Το πρόβλημα είναι ακριβώς ότι δεν λαμβάνουμε πλέον πληροφορίες για τα όντα από πουθενά.
Εξελισσόμαστε στα τυφλά. Επιχειρούμε μια υπέρβαση για χάρη της ίδιας της υπέρβασης. Γίνομαι ισχυρότερος, αλλά με τον τρόπο αυτό χάνω την επαφή και με τον εαυτό, το ένα, το φοβερό, και με τα άλλα όντα.
Είναι η φύση. Η φύση με την ψυχή μου. Με την ύπαρξή μου, την ίδια δηλαδή.
Δηλαδή ουσιαστικά δεν πραγματώνω τον εαυτό μου όσο τον, στην ουσία, μεταθέτω συνεχώς σε ένα υπερβατικό μέλλον συνεχούς αυθυπέρβασης, για να φτάσω πού. Ποιο είναι το όριο; Και ποια είναι η επαλήθευση επίσης;
Αυτά είναι τα μεγάλα ζητήματα. Γι’ αυτό βλέπετε οι Κινέζοι σήμερα κάνουν κάποια τέτοια συνέδρια ανοιχτώντας αρχαίες παραδόσεις. Όρια.
Κατεύθυνση. Χωρίς αυτό, οι άνθρωποι που γεννάνε τεχνολογία σήμερα, αυτή την τεχνολογία, σχεδόν όλοι τους είναι πνευματικοσυνειδητοί, να το ξέρετε αυτό. Είναι σαν τα παιδάκια που παίζουν με τα αυτοκινητάκια τους.
Και η χαρά τους είναι να κατασκευάζουν και να ξανακατασκευάζουν καινούργια και καλύτερα μηχανήματα. Και ποιος κυβερνάει; Οι οικονομικές ισχύες, οι οποίες πληρώνουν και αγοράζουν και βέβαια οι αγορές που αγοράζουν αυτά τα οποία έχουν δώσει, αναγκάζονται να επιτρέπουν και εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης οι οποίες φέρνουν λεφτά. Δηλαδή δουλεύουν με τα ανθρώπινα πάθη.
Καταλάβατε. Κυβερνούν πραγματικότητες τέτοιες οι οποίες ουσιαστικά υποτάσσουν την ανθρώπινη ύπαρξη, τον ανθρώπινο εγκέφαλο, που έτσι είναι πάρα πολύ εύκολο να υποταγεί. Βλέπετε ότι το YouTube να ανοίξετε, η φιλοσοφία των αλγορίθμων είναι τέτοια που στην κυριολεξία σας παραπέμπει από το ένα ένστικτο στο άλλο.
Μόλις σου ικανοποιήσει το έλας, σου χρησιμοποιεί την ύπαρξη του εταίρου. Αν τυχόν δεν θέλεις το έτερο, έχει ένα τρίτο να σου προτείνει. Έτσι δεν είναι.
Κάτι θα προτείνει. Όταν προτείνει μια ικανοποίηση της εμπίσης σου, είναι κάτι άλλο που συνεχίζει αυτό το πράγμα. Και συνεχίζει και συνεχίζει.
Η virtual reality λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο ακριβώς. Είναι μια λήψη συνεχώς συζητούμενη με αυτό και δημιουργεί συντριβή σε αυτό που στο τελευταίο μου βιβλίο ονομάζω μεταναρκισσισμό. Προτείνοντάς το σαν όρο στους ψυχολόγους κιόλας.
Είπα, μεταφράστηκε τελευταία από τα αγγλικά, είναι το τελευταίο που βγήκε στα αγγλικά. Μεταναρκισσισμό σημαίνει επαυξημένης δυνατότητας. Αν ο συνήθης ναρκισσισμός χρησιμοποιεί τον άλλο σαν αντικείμενο της δικής μου ναρκισσιστικής πληρότητας, ο μεταναρκισσισμός χάνει τελείως επαφή με τον άλλο.
Γίνεται, όπως θα έλεγα με έναν άλλο ψυχολογικό όρο, όλες οι σχέσεις με τα αντικείμενα μετατρέπονται σε σχέση με τον εαυτό. Δηλαδή οι άλλοι γίνονται τα πιο ανούσια κακέκτυπα στην κυριολεξία. Χωρίς καν να επενδύομαι πλέον σε αυτό.
Και είναι συγκλονιστικό αυτό, γιατί είναι πάρα μα πάρα πολύ επικίνδυνη η κατάσταση σε ατομικό, σε επίπεδο καθημερινό το ζούμε συνεχώς πλέον με την κατάρρευση των σχέσεων. Όχι απλά κατάρρευση. Είναι μια αδιανόητη κατάσταση όπου δυσκολεύονται οι άνθρωποι να αντιληφθούν ότι υπάρχει ο άλλος ως ύπαρξη με ανάγκες και με δικαιώματα στην αλήθεια, στο ψέμα, με την έννοια ότι έχει ο ίδιος προβλήματα, στην ατέλεια.
Έτσι και λοιπά. Τώρα δεν ξέρω πόσο χρόνο έχουμε. Αυτά είναι τεράστια ζητήματα, όπως καταλαβαίνετε.
Σε μια άλλη διάλεξη, γιατί δεν φτάνει εδώ, θα σας έλεγα ανθρωπολογικά στοιχεία από διάφορες θρησκείες που μπορούμε να συζητήσουμε σήμερα. Για μένα όμως το πολύ σημαντικό σημείο που προέρχεται από τον χριστιανισμό τον ίδιο. Έτσι ήδη φάνηκε αυτό με αυτά που είπα.
Ολοκληρώνει, ουσιαστικά, την αρχαία αναζήτηση και ισορροπεί μεταξύ πάρα πολλών διαφορετικών θρησκειών. Για παράδειγμα το Ισλάμ σας μιλάει για εντολές, αλλά δεν έχει θέωση. Έξοδο θεοποίησης των ανθρώπων δεν έχει.
Λέγατε, ο Ιουδαϊσμός έχει θαυμάσια πράγματα να σας πει σχετικά με την ανθρώπινη αρετή και λοιπά. Αλλά πάλι εδώ, τελικά, χάνεται το ανθρώπινο, αφομοιώνοντας το πράγμα, έτσι. Ακόμα χειρότερα, ο... πώς το λένε... ο Βουδισμός, ο οποίος, στην κυριολεξία, θέλει την ύπαρξη να εξαλειφθεί.
Εντάξει, αυτό είναι. Παρά ταύτα, υπάρχουν πάρα πολλά πράγματα σχετικά με όλα αυτά τα ζητήματα και καταφέρουμε και να εμπιστεύουμε διάλογο μεταξύ τους. Εκείνο που με ενδιαφέρει, εμένα, στον λίγο χρόνο που έχω, είναι να σας πω το εξής, ότι τίθεται πλαγίως, αλλά βαθιά, ένα ερώτημα σχετικά με την ανθρώπινη ψυχή προς όλα αυτά.
Εδώ είναι το πολύ σημαντικό. Για την ύπαρξη της ψυχής και για τους τρόπους της ψυχής. Ελπίζω ότι όλοι συμφωνούμε ότι όλα τα όντα που θα φτιάξουμε μέσα στις τεχνητές νοημοσύνες είναι άψυχα.
Είναι άψυχα γιατί είναι άψυχα. Γιατί είναι ένα άψυχο. Ναι, αλλά, όταν κανείς δεν διαθέτει τρόπο να προσεγγίσει αυτό το πράγμα, θεωρεί ότι... Ναι, σήμερα μόνο θα σας έλεγα σε ένα άλλο podcast που είναι πρόσφατα, ότι δεν υπάρχει πολιτισμός, ούτε ένας, ούτε ένας, ούτε ένας, γνωστός στην ιστορία, ο οποίος να μην αποδέχεται ύπαρξη ψυχής, έτσι.
Ούτε ένας. Δεν έχουμε βρει εικόνα. Έτσι.
Και μεταθανάτιας, δηλαδή, ύπαρξης της ψυχής. Δεν υπάρχει. Λοιπόν, η μόνη εποχή στην οποία είναι εύκολο οι άνθρωποι να το πούνε αυτό είναι η σημερινή.
Έτσι. Η δυτική, δηλαδή, η μεταδιαφωτιστική, ας πούμε, αυτή, η οποία, σας είπα, προχώρησε σε μια κατάφαση της ανθρώπινης φύσης μείον τη δυνατότητα υπέρβασής της και εξόδου της προς τα έξω. Έτσι.
Λοιπόν, το θέμα είναι ότι μια σειρά σημαντικών στοχαστών τελευταία, τις τελευταίες δεκαετίες, έχουν προχωρήσει προς την κατεύθυνση αυτή. Έχω μπροστά μου και θα ασχοληθώ με αυτό μέχρι να τελειώσει αυτή η ομιλία, γιατί δεν έχουμε χρόνο να πούμε περισσότερα. Τον Γιουνγκ.
Τον Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, έτσι. Τον μεγάλο αυτόν ψυχολόγο. Ένα από τα βιβλία του, τα οποία ήταν επιδραστικά και από τα τελευταία του μάλιστα βιβλία, ήταν ένα βιβλίο με τίτλο «Συγχρονικότητα».
Έτσι. Και εκεί ο Γιουνγκ επανέρχεται στο μεγάλο θέμα του ψυχοφυσικού παραλληλισμού όπως το διατύπωσε πρώτος ο φιλόσοφος Λάιμπνιτς. Ναι, εκεί.
Έτσι. Δηλαδή, θέτει το ερώτημα του πώς, δηλαδή, είναι δυνατόν να έχουμε σώμα και ψυχή τα οποία, τα δύο τους, έτσι, συμπορεύονται, συγχρονίζονται, αυτό που γίνεται. Με δεδομένο ότι η απόσταση μεταξύ τους φαίνεται να υπάρχει και να είναι δεδομένη, έτσι, ο Γιουνγκ ξεκινάει από εκεί αλλά προχωράει πάρα πολύ.
Λοιπόν, όπως την ορίζει τη συγχρονικότητα ο Γιουνγκ, είναι το συμβάν μιας νοήμονος σύμπτωσης στον χρόνο. Νοήμονος σύμπτωσης στον χρόνο μεταξύ σώματος και ψυχής. Που μπορεί να πάρει τρεις μορφές.
Πρώτον, είναι η σύμπτωση ενός ορισμένου ψυχικού φαινομένου με μια αντίστοιχη αντικειμενική διαδικασία η οποία γίνεται ταυτόχρονα αντιληπτή. Έχω μια σωματική διεργασία και ένα ψυχικό περιεχόμενο ταυτόχρονα, τα οποία ενώ είναι κοντινά συνδεδεμένα δεν φαίνεται να ταυτίζονται απολύτως. Θα μπορούσε να είναι διαφοροποιημένα σε μια άλλη ανθρώπινη ύπαρξη.
Έτσι, λέμε, ένας λυπάται υπερβολικά και τρώει. Άλλος λυπάται υπερβολικά και δεν μπορεί να φάει. Έχουμε και στις δύο περιπτώσεις δύο παράγοντες αλλά η αιτιοκρατική σύνδεση δεν εμφανίζεται.
Η συγχρονικότητα είναι κάτι πέρα από την αιτιοκρατία, όπως το ορίζει ο Γιουνγκ. Εγώ πρόσφατα έκανα μια ανάλυση του μηχανισμού, να μην δω αν μπορώ να την επαναλάβω εδώ, του Φρόιντ με βάση αυτή την αρχή. Όπου τα ίδια τραυματικά φαινόμενα δημιουργούν σε κάποιον απώθηση και σε άλλον το αντίθετο.
Χωρίς να υπάρχει μια αιτιοκρατική σύνδεση. Εντάξει, το ίδιο ατύχημα, θέλω να σου φυλάξω, τα Τέμπη που έγινε, μερικούς θα τους στοιχειώνει μια ολόκληρη ζωή, και άλλοι θα το έχουν ξεπεράσει ήδη και δεν θα σημαίνει τίποτε. Αυτό το πράγμα δείχνει μια πραγματικότητα πέρα από τη δεδομένη πραγματικότητα της βιολογικής μας αισθημόφυσης.
Δεύτερο, για τον Γιουνγκ, η σύμπτωση μιας υποκειμενικής κατάστασης με ένα φάντασμα, όνειρο ας πούμε, όραμα, που μετατρέπεται αργότερα σε μια λίγο πολύ πιστή αντανάκλαση ενός συγχρονιστικού αντικειμενικού γεγονότος, το οποίο συμβαίνει σχεδόν ταυτόχρονα σε άλλη απόσταση. Αυτό είναι δεδομένο. Κάτι συμβαίνει σε εμένα ψυχικά και κάτι σε έναν άνθρωπο μετά από την ίδια στιγμή σε έναν άλλο χώρο.
Έτσι γίνεται αντιληπτό. Έτσι αντιλαμβανόμαστε ότι αγαπάει ο ένας τον άλλο ή μισεί ο ένας τον άλλο ενώ είμαστε είτε πολύ κοντά είτε πολύ μακριά. Το λέει και ο Άγιος Πορφύριος.
Συνεχίζεται
Μιλάμε για ένα τεράστιο συνέδριο, με πολλές δεκάδες ομιλητών. Χθες το βράδυ είχα μια σύσκεψη με το Πανεπιστήμιο του Ζάγκρεμπ, όπου είμαι μέλος μιας επιτροπής ακριβώς, που την έχει φτιάξει η Φιλοσοφική, Θεολογική και Σχολή Θετικών Επιστημών για το ζήτημα αυτό και οργανώνουμε, ξεκινώντας από... Είχαμε ξεκινήσει από πέρυσι ήδη μια σειρά συνεδρίων για το θέμα. Τι να σας πω, και άλλες φορές στην Ελλάδα, στην Κίνα, τελευταία με κάλεσαν σε ένα τεράστιο συνέδριο, όπου ουσιαστικά πολιτογραφούν τη νέα τεχνολογία σε σχέση με πολιτισμούς και παραδόσεις κ.λπ.
Γιατί γίνεται όλο αυτό; Γιατί πραγματικά έχουμε μια αναδιάρθρωση, μια αναδιατύπωση, ανάγκη αναδιατύπωσης ουσιαστικά, ολόκληρης της νεωτερικής και της αρχαίας ακόμα ανθρωπολογίας με βάση την τεχνητή νοημοσύνη. Πρέπει να προσδιορίσουμε ακριβώς την έννοια του ανθρώπου, ουσιαστικά. Ένα δικό μου βιβλίο, στο οποίο προσπαθώ να κάνω αυτό το πράγμα και από το οποίο θα ξεκινήσω, λέγεται «Ο Τεχνοπίθηκος και η Αλήθεια», ήδη το αναφέρατε, «Ερμηνευτική της θρησκείας στον καιρό της τεχνητής νοημοσύνης».
Προσπαθώ να εκμαιεύσω ανθρωπολογικά στοιχεία, μέσα από τον χώρο των θρησκειών και με κορύφωση, βέβαια, τον χριστιανισμό, όπου ουσιαστικά αναζητούνται πράγματα τα οποία μπορούν να βοηθήσουν στο εγχείρημα επαναδιατύπωσης της ουσίας του ανθρώπου. Αυτό είναι το πρόβλημα. Αυτό είναι το πρόβλημα.
Το πρόβλημα, δηλαδή, είναι ότι, κατ’ ουσίαν, δεν έχουμε... Έχουμε ουσιαστικά αιφνιδιαστεί όλοι μας, σε όλο τον κόσμο, από αυτό το οποίο συμβαίνει, παρά το ότι η εξέλιξη που οδήγησε σε αυτό δεν μας είναι άγνωστη. Πρόκειται για κάτι το οποίο ιδανικά περιέγραψε ο Χάιντεγκερ ήδη στη δεκαετία του 1950. Προηγουμένως, όμως, είχε αρχίσει να συμβαίνει αυτό, ήδη προηγουμένως από τον Διαφωτισμό.
Περιληπτικά, θα έλεγα το εξής, ότι ο Διαφωτισμός είναι μια κατάφαση στην ανθρωπινότητα, έτσι, προσπαθώντας, μάλιστα, να διορθώσει υπερβατικές και πλατωνίζουσες και τέτοιες μυστικιστικές υπερβολές που συνέβησαν στον χώρο της δυτικής θεολογίας. Αυτή η κατάφαση του ανθρώπου συνοδεύτηκε με μια σειρά από προβλήματα. Ένα από αυτά τα προβλήματα ήταν το ότι δεν έχουμε πλέον τίποτε στη θέση του Θεού, ούτε καν η φύση δεν είναι στη θέση του Θεού.
Αυτό το πράγμα, πρακτικά, σημαίνει ότι η φύση δεν έχει κανονιστικό χαρακτήρα στον ουμανισμό του Διαφωτισμού. Προσπαθώ να το περιγράψω αυτό, πώς ακριβώς συνέβη, ήδη πριν από τον Διαφωτισμό ξεκίνησε. Λοιπόν, η φύση, μη έχοντας πλήρως κανονιστικό χαρακτήρα, γιατί για να έχει κανονιστικό χαρακτήρα έπρεπε να έχουμε τα πάντα γύρω από αυτήν ούτως ή άλλως, δημιούργησε, ουσιαστικά, μια βεβαιότητα προς τη χρήση της. Είναι πολύ σημαντικό αυτό.
Τι κάνουμε με την ανθρώπινη φύση; Ένα στοιχείο αυτό. Δεύτερο στοιχείο. Ανακαλύπτουμε μέσα στα περιθώρια του Διαφωτισμού πλέον τα όρια της ανθρώπινης φύσης.
Συγχωρείτε, μια φύση για την οποία δεν συσχετίζουμε πια το υπερβατικό, ούτε τη χάρη, ούτε καν την ύπαρξη ψυχής. Επομένως, η φύση του ανθρώπου είναι πάρα πολύ περιορισμένη ξαφνικά. Και το ερώτημα είναι στη θέση όλων των μεγάλων πραγμάτων που εγκαταλείψαμε.
Του Θεού, πάνω απ' όλα. Πώς θα βάλω αυτή την ανθρώπινη φύση, της οποίας τα όρια είναι πάρα πολύ ορατά; Αυτό δημιουργεί την τάση στα νεότερα χρόνια, μια διπλή τάση υπέρβασης, καταρχήν, στο πολιτικό πεδίο.
Αυτό γέννησε τον ολοκληρωτισμό, δηλαδή την καταναγκαστική δημιουργία ενός τελείου ανθρώπου, όπως το θέλουμε εμείς, μέσα στα όρια του συγκεκριμένου πολιτικού καθεκάστοτε χώρου κ.λπ. Και αυτό το πράγμα, σε δεύτερη φάση, βέβαια, δημιούργησε τους ολοκληρωτισμούς, δημιούργησε όλη αυτή τη νεότερη φρίκη, όπου αυτοί οι οποίοι δεν ανταποκρίνονται στο ιδεώδες της τελειότητας, δεν είναι δυνατόν να θεωρηθούν πλήρως άνθρωποι, και αυτό τους οδηγεί σε στρατόπεδα. Δημιούργησε τον ναζισμό, τον φασισμό, τον σοβιετικό ολοκληρωτικό μαρξισμό κ.λπ.
Όταν αυτά κατέρρευσαν, ο δεύτερος μεγάλος πειρασμός είναι, πλέον, η βιοτεχνολογία. Εγώ λέω ότι ολόκληρη η τεχνολογία, εξηγήσαμε, είναι ουσιαστικά βιοτεχνολογία. Είναι μια πρόσθεση νέων τεχνικών στοιχείων στην ανθρώπινη φύση.
Έτσι. Μια τάση να φτιάξουμε συνειδητά ή ασυνείδητα ένα σάιμποργκ. Αυτό είναι το πρόβλημα.
Αυτή είναι η τάση, η βαθύτερη τάση. Λοιπόν, ταυτοχρόνως ισχύει αυτή η θέληση για δύναμη, υπερβατικότητα η αρχαία. Γίνεται μέσω του έτσι εσωτερική υπερβατικότητα.
Δεν υπάρχει τίποτα προς τα έξω μου για να βγω. Αλλά υπερβαίνω, τι, συνέχεια τον εαυτό μου στον υφές της ισχυρής δύναμης. Και αυτό δημιουργεί μια κρίσιμη μίξη, η οποία πραγματικά λειτουργεί, όπως έχω εξηγήσει αλλού και στα ίδια μου αυτά κυρίως, με μια φοβερή συγκυρία.
Συγκυρία αυτή, την περιέγραψε καταρχήν ο Χάιντεγκερ, όπως είπα, και είναι σημαντικό αυτό. Δηλαδή, πώς την περιέγραψε. Λέει ο Χάιντεγκερ το εξής.
Ότι με τον τρόπο αυτό, λέει, ο άνθρωπος αρχίζει να αντιλαμβάνεται τα όντα απλώς ως διαθέσιμα προς χρήση. Έτσι. Έτσι.
Και δημιουργεί ακριβώς μια εμπλαισίωση, στα αγγλικά ονομάστηκε αυτό framing, στην αγγλική μετάφραση, Gestell, στα γερμανικά. Λοιπόν. Και ένα ψυχονοητικό ιστορικό πλαίσιο, έτσι, το οποίο κυριαρχικά επιβάλλει τρόπους με τους οποίους το πραγματικό, βία της τεχνολογίας, αποκαλύπτεται ως απολύτως διαθέσιμο.
Και αναμένει απλά την ανθρώπινη χρήση του. Δηλαδή, προσδιορίζεται όλο και περισσότερο ως, λέει ο Χάιντεγκερ, υφιστάμενο απόθεμα. Λοιπόν.
Και, πραγματικά, με τον τρόπο αυτό, ο άνθρωπος φτάνει και τον εαυτό του ακόμα να τον θεωρεί ως ένα υφιστάμενο απόθεμα, έτσι. Δεν ακούει πια τη φωνή των όντων, ούτε του εαυτού, εγκλωβίζοντας τον εαυτό του, χάνοντας την αίσθηση, ακριβώς, της έκστασης από την ουσία του. Όλο το πρόβλημα με την αρχαία, μάλλον η δωρεά της αρχαίας μεταφυσικής, είναι ότι, στη μεγάλη της, ακριβώς, ακμή, μας δημιουργεί την αίσθηση ότι ο άνθρωπος είναι ένα ον, το οποίο πρέπει να βγει έξω του για να μπορέσει να βρει την αλήθεια.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό. Έτσι. Πρέπει να βγει έξω του για να συναντήσει τον λόγο στον Ηράκλειτο.
Δεν είναι ο κόσμος ο λόγος, αλλά για τον Ηράκλειτο το να συναντήσει κανείς τον κοσμικό λόγο σημαίνει ότι ακούει τον λόγο. Ουκ εμού, αλλά του λόγου ακούσαντας, σοφόν εστίν ομολογείν εν πάντα είναι. Είναι σημαντικό.
Μην ακούτε εμένα, λέει. Ακούτε τον λόγο και τότε θα καταλάβετε ότι τα πάντα είναι ένα. Το ότι είναι ένα τα πάντα είναι μια καθολική ευθύνη, γιατί εγώ δεν μπορώ να κάνω το δικό μου.
Ύβριν χρή σβεννύναι μάλλον ή πυρκαϊήν, έτσι. Λοιπόν, επομένως, συνεπώς, εκείνο το οποίο έχω να κάνω είναι να αντιληφθώ την ενότητα των όντων, βγαίνοντας έξω από τον εαυτό μου, καταλάβατε. Καθά εν ιδιάζωμεν ψευδόμεθα, όταν κλεινόμαστε στον εαυτό μας είμαστε ψέματα, λέγω.
Καθά δε κοινωνήσουμε, αληθεύομεν. Όταν κοινωνήσουμε, έτσι είναι. Γινόμαστε αληθινοί.
Γινόμαστε, δηλαδή, εργάτες της ενοποίησης των πάντων και αναλαμβάνουμε και την καθολική ευθύνη των όντων. Έτσι ο εαυτός γίνεται παγκόσμιος εαυτός. Αυτή την ιδέα την πήραν οι Στωικοί με τον άνθρωπο μικρόκοσμο.
Ο λόγος είναι πάντοτε απ' έξω. Λέει ξεκάθαρα ο Επίκτητος, ξέρω γω, αλλά και πολλοί άλλοι Στωικοί, πάρα πολύ καθαρά, ότι εάν τυχόν ακολουθήσουμε τη φύση, λέει, προσευχόμαστε τη φύση ζήν, να έχουμε υπόψη ότι η φύση ανήκει σε όλους. Δεν είναι η δική μου φύση.
Δεν είναι ένα κλείσιμο αυτό το πράγμα. Είναι ένα άνοιγμα. Έτσι.
Στον Πλάτωνα, δηλαδή, αυτό το πράγμα γίνεται άνοιγμα προς τον κόσμο των ιδεών, προς το εν μέσα από τους αναβαθμούς, που εντάξει εγκαταλείπει κανείς τον κόσμο τούτο και τα σώματα, γιατί στον Πλάτωνα δεν έχει κανένα μέλλον το σώμα, και ανεβαίνει προς το εν, έτσι. Αυτό θα το βρούμε μέσα στα 800 χρόνια του πλατωνισμού, πάρα πολλές φορές και με πολλές μορφές. Με κορυφή τον Πλωτίνο, έτσι, όπου ο άνθρωπος ιδανικά ταυτίζεται με το εν.
Είναι πάρα πολύ τρομερό αυτό, το παίρνει από τον χριστιανισμό ο Πλωτίνος, και ταυτόχρονα είναι και ένα μάλιστα πρόβλημα που παρουσιάζει ο ινδουισμός με τον οποίο έχει έρθει σε επαφή η ελληνική διανόηση στην ίδια εποχή, και εξαφανίζει το εγώ μέσα στο εν. Θα το σώσουμε το εν, θα σώσουμε και το εγώ. Με τον χριστιανισμό, έτσι, αυτό το οποίο συμβαίνει είναι συγκλονιστικό, γιατί ο άνθρωπος δεν είναι πλέον ένα φυσικό ον.
Αυτό δεν το έχουμε προσέξει αρκετά. Είναι τελείως φυσικό ον, πλασμένο από τον χουν λαβών από της γης, σημαίνει είναι κομμάτι του κόσμου, έτσι, στο οποίο τι κάνει ο Θεός, εμφυσά. Τι εμφυσά, ψυχή.
Η ψυχή, όμως, δεν είναι κομμάτι του. Είναι ένα δημιούργημα, και αυτή, όπως το σώμα, στον πλατωνικό χριστιανισμό, η ψυχή είναι θείον. Στον χριστιανισμό δεν είναι θείον, αλλά ο άνθρωπος ολόκληρος, ψυχοσωματικά, είναι εικόνα Θεού.
Τι σημαίνει είναι εικόνα Θεού. Είναι, όπως ο Θεός είναι, παντελώς ελεύθερος, ανεξάρτητος από όλα τα όντα, έτσι δεν είναι, άκτιστος, έτσι και ο άνθρωπος είναι ελεύθερος από τα όντα. Τα προσδιορίζει, μάλλον.
Πολύ προσδιορίζεται, καταλαβαίνετε. Και με τον τρόπο αυτό, αποκτάει τη δυνατότητα να κατευθύνει τα όντα, να κατευθύνει τον κόσμο. Πώς, πώς, εν Θεώ.
Όχι μόνος του. Δεν τα κατευθύνει μόνος του. Αυτή είναι η τεράστια διαφορά μεταξύ της ιδεολογίας που υπάρχει πίσω στην τεχνητή νοημοσύνη και της θεολογίας, ακριβώς όπως αναπτύσσεται στα νεότερα με τον χριστιανισμό.
Δηλαδή, η τεχνητή νοημοσύνη θεωρεί ότι το κριτήριο είναι απλώς η εσωτερική συνεχής αυθυπέρβαση. Το να είμαι συνέχεια πάνω από τον εαυτό μου. Έτσι δεν είναι.
Να γίνω ένα ον, το οποίο είναι πιο δυνατό από αυτό το οποίο είναι. Αλλά στην περίπτωση της θεολογίας, αυτό το οποίο καλούμαστε είναι να κάνουμε εν Θεώ την αναβάθμιση. Εν Θεώ.
Έχω πει πολλές φορές και έχω γράψει. Συγγνώμη, στους πατέρες της Εκκλησίας. Η σάρκωση αυτή για την οποία μιλάμε και την οποία περίμενε ολόκληρη η αρχαία φιλοσοφία.
Αν δείτε, έχω και ένα βιβλίο, το είπα, την αρχαία μεταφυσική, ολόκληρη αρχαία θεολογία. Ουσιαστικά θέλει το ερώτημα της σχέσης του ανθρώπου με το απόλυτο. Πρέπει να βγω από τον εαυτό μου, πρέπει να ταυτιστώ με αυτό.
Γίνεται να ταυτιστώ με αυτό; Τι εννοώ συνεχώς να ταυτιστώ; Η ταύτιση αυτή είναι δυνατή.
Θα σας πει ο Πλάτων στο Συμπόσιο, Θεός ανθρώπου ου μείγνυται. Δεν μπορεί να γίνει. Από την πλευρά του ανθρώπου δεν γίνεται.
Ο ξένος λέει, λοιπόν, γίνεται. Από την πλευρά του Θεού. Το κάνει ο Θεός αυτό που δεν μπορείς να κάνεις εσύ.
Εγκατοικεί το απόλυτο μες στον άνθρωπο σαν το γεγονός του Χριστού για την Εκκλησία. Το γεγονός του Χριστού για την Εκκλησία είναι η εγκατοίκηση του απολύτου, του πλήρως απολύτου, εγκατοίκηση, μέσα στον ανθρώπινο. Ούτως ώστε να έχουμε πλήρως τον ανθρώπινο και πλήρως το θεϊκό σε μια ύπαρξη.
Επομένως, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις να κάνει ο άνθρωπος ό,τι κάνει, να αναβαθμιστεί και ως φύση ακόμα. Να ενεργεί η φύση, λέει ο Άγιος Μάξιμος, πέρα από τα όριά της. Να περπατάει πάνω στο νερό.
Να τρέφει μετά και χιλίους. Θα τα κάνει ως άνθρωπος ο Θεός. Δηλαδή υπάρχει μια αναβάθμιση, αλλά δεν γίνεται η αναβάθμιση αυτή από εμένα στα τυφλά.
Ακολουθώ στη μακρά αυτή σειρά που σας περιέγραψα. Έτσι. Ξεκινάω στον Ηράκλειτο.
Είναι ένας τρόπος να βγούμε έξω μας. Δεν είναι; Και με την έξοδο αυτή να συναντήσουμε τον Λόγο, τον Θεό, τον ίδιο. Και στη συνέχεια αυτό το πράγμα να δημιουργήσει την προϋπόθεση για μια πραγματική αναβάθμιση.
Εδώ είναι το ζήτημα. Με τον Διαφωτισμό κόβεται αυτό το πράγμα. Και το ότι κόβεται αυτό το πράγμα δημιουργεί μια σειρά από προβλήματα.
Έτσι. Στο βιβλίο μου αυτό διατείνομαι ότι αυτός που ξεκίνησε αυτό στα νεότερα χρόνια είναι ο Μαρξ. Χρησιμοποιώντας το έργο του Κωνστάς Ελού.
Το έργο του «Marx penseur de la technique». Πολύ σημαντικό έργο. Δείχνει ότι ο ίδιος ο Μαρξ, για να μιλήσει για την έξοδο, τη διαμόρφωση της ιστορίας, ουσιαστικά δεν είναι απλώς για φύσεις όντων, αλλά για τεχνικές επεξεργασίες της ανθρώπινης ισχύος πάνω στις ιστορίες, πάνω στα άλλα όντα κ.λπ.
Και σήμερα έχουμε μια σειρά στοχαστές που προσπαθούν να μας πείσουν ότι αυτό είναι φυσιολογικό. Και είναι φυσιολογικό σε ένα σημείο. Ποιο είναι το σημείο; Είναι το σημείο που καταργείται η έξοδος από τον εαυτό.
Καταλάβατε. Αν σταματήσει αυτή η έξοδος, τόσο ο Στωικισμός ή ο Ηράκλειτος και όλοι οι Προσωκρατικοί ουσιαστικά ή ο Πλάτων όσο και ο Μάξιμος Ομολογητής ή ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς θα σας έλεγαν ότι εδώ υπάρχει εγγενές πρόβλημα. Και ποιο είναι το πρόβλημα; Το πρόβλημα είναι ακριβώς ότι δεν λαμβάνουμε πλέον πληροφορίες για τα όντα από πουθενά.
Εξελισσόμαστε στα τυφλά. Επιχειρούμε μια υπέρβαση για χάρη της ίδιας της υπέρβασης. Γίνομαι ισχυρότερος, αλλά με τον τρόπο αυτό χάνω την επαφή και με τον εαυτό, το ένα, το φοβερό, και με τα άλλα όντα.
Είναι η φύση. Η φύση με την ψυχή μου. Με την ύπαρξή μου, την ίδια δηλαδή.
Δηλαδή ουσιαστικά δεν πραγματώνω τον εαυτό μου όσο τον, στην ουσία, μεταθέτω συνεχώς σε ένα υπερβατικό μέλλον συνεχούς αυθυπέρβασης, για να φτάσω πού. Ποιο είναι το όριο; Και ποια είναι η επαλήθευση επίσης;
Αυτά είναι τα μεγάλα ζητήματα. Γι’ αυτό βλέπετε οι Κινέζοι σήμερα κάνουν κάποια τέτοια συνέδρια ανοιχτώντας αρχαίες παραδόσεις. Όρια.
Κατεύθυνση. Χωρίς αυτό, οι άνθρωποι που γεννάνε τεχνολογία σήμερα, αυτή την τεχνολογία, σχεδόν όλοι τους είναι πνευματικοσυνειδητοί, να το ξέρετε αυτό. Είναι σαν τα παιδάκια που παίζουν με τα αυτοκινητάκια τους.
Και η χαρά τους είναι να κατασκευάζουν και να ξανακατασκευάζουν καινούργια και καλύτερα μηχανήματα. Και ποιος κυβερνάει; Οι οικονομικές ισχύες, οι οποίες πληρώνουν και αγοράζουν και βέβαια οι αγορές που αγοράζουν αυτά τα οποία έχουν δώσει, αναγκάζονται να επιτρέπουν και εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης οι οποίες φέρνουν λεφτά. Δηλαδή δουλεύουν με τα ανθρώπινα πάθη.
Καταλάβατε. Κυβερνούν πραγματικότητες τέτοιες οι οποίες ουσιαστικά υποτάσσουν την ανθρώπινη ύπαρξη, τον ανθρώπινο εγκέφαλο, που έτσι είναι πάρα πολύ εύκολο να υποταγεί. Βλέπετε ότι το YouTube να ανοίξετε, η φιλοσοφία των αλγορίθμων είναι τέτοια που στην κυριολεξία σας παραπέμπει από το ένα ένστικτο στο άλλο.
Μόλις σου ικανοποιήσει το έλας, σου χρησιμοποιεί την ύπαρξη του εταίρου. Αν τυχόν δεν θέλεις το έτερο, έχει ένα τρίτο να σου προτείνει. Έτσι δεν είναι.
Κάτι θα προτείνει. Όταν προτείνει μια ικανοποίηση της εμπίσης σου, είναι κάτι άλλο που συνεχίζει αυτό το πράγμα. Και συνεχίζει και συνεχίζει.
Η virtual reality λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο ακριβώς. Είναι μια λήψη συνεχώς συζητούμενη με αυτό και δημιουργεί συντριβή σε αυτό που στο τελευταίο μου βιβλίο ονομάζω μεταναρκισσισμό. Προτείνοντάς το σαν όρο στους ψυχολόγους κιόλας.
Είπα, μεταφράστηκε τελευταία από τα αγγλικά, είναι το τελευταίο που βγήκε στα αγγλικά. Μεταναρκισσισμό σημαίνει επαυξημένης δυνατότητας. Αν ο συνήθης ναρκισσισμός χρησιμοποιεί τον άλλο σαν αντικείμενο της δικής μου ναρκισσιστικής πληρότητας, ο μεταναρκισσισμός χάνει τελείως επαφή με τον άλλο.
Γίνεται, όπως θα έλεγα με έναν άλλο ψυχολογικό όρο, όλες οι σχέσεις με τα αντικείμενα μετατρέπονται σε σχέση με τον εαυτό. Δηλαδή οι άλλοι γίνονται τα πιο ανούσια κακέκτυπα στην κυριολεξία. Χωρίς καν να επενδύομαι πλέον σε αυτό.
Και είναι συγκλονιστικό αυτό, γιατί είναι πάρα μα πάρα πολύ επικίνδυνη η κατάσταση σε ατομικό, σε επίπεδο καθημερινό το ζούμε συνεχώς πλέον με την κατάρρευση των σχέσεων. Όχι απλά κατάρρευση. Είναι μια αδιανόητη κατάσταση όπου δυσκολεύονται οι άνθρωποι να αντιληφθούν ότι υπάρχει ο άλλος ως ύπαρξη με ανάγκες και με δικαιώματα στην αλήθεια, στο ψέμα, με την έννοια ότι έχει ο ίδιος προβλήματα, στην ατέλεια.
Έτσι και λοιπά. Τώρα δεν ξέρω πόσο χρόνο έχουμε. Αυτά είναι τεράστια ζητήματα, όπως καταλαβαίνετε.
Σε μια άλλη διάλεξη, γιατί δεν φτάνει εδώ, θα σας έλεγα ανθρωπολογικά στοιχεία από διάφορες θρησκείες που μπορούμε να συζητήσουμε σήμερα. Για μένα όμως το πολύ σημαντικό σημείο που προέρχεται από τον χριστιανισμό τον ίδιο. Έτσι ήδη φάνηκε αυτό με αυτά που είπα.
Ολοκληρώνει, ουσιαστικά, την αρχαία αναζήτηση και ισορροπεί μεταξύ πάρα πολλών διαφορετικών θρησκειών. Για παράδειγμα το Ισλάμ σας μιλάει για εντολές, αλλά δεν έχει θέωση. Έξοδο θεοποίησης των ανθρώπων δεν έχει.
Λέγατε, ο Ιουδαϊσμός έχει θαυμάσια πράγματα να σας πει σχετικά με την ανθρώπινη αρετή και λοιπά. Αλλά πάλι εδώ, τελικά, χάνεται το ανθρώπινο, αφομοιώνοντας το πράγμα, έτσι. Ακόμα χειρότερα, ο... πώς το λένε... ο Βουδισμός, ο οποίος, στην κυριολεξία, θέλει την ύπαρξη να εξαλειφθεί.
Εντάξει, αυτό είναι. Παρά ταύτα, υπάρχουν πάρα πολλά πράγματα σχετικά με όλα αυτά τα ζητήματα και καταφέρουμε και να εμπιστεύουμε διάλογο μεταξύ τους. Εκείνο που με ενδιαφέρει, εμένα, στον λίγο χρόνο που έχω, είναι να σας πω το εξής, ότι τίθεται πλαγίως, αλλά βαθιά, ένα ερώτημα σχετικά με την ανθρώπινη ψυχή προς όλα αυτά.
Εδώ είναι το πολύ σημαντικό. Για την ύπαρξη της ψυχής και για τους τρόπους της ψυχής. Ελπίζω ότι όλοι συμφωνούμε ότι όλα τα όντα που θα φτιάξουμε μέσα στις τεχνητές νοημοσύνες είναι άψυχα.
Είναι άψυχα γιατί είναι άψυχα. Γιατί είναι ένα άψυχο. Ναι, αλλά, όταν κανείς δεν διαθέτει τρόπο να προσεγγίσει αυτό το πράγμα, θεωρεί ότι... Ναι, σήμερα μόνο θα σας έλεγα σε ένα άλλο podcast που είναι πρόσφατα, ότι δεν υπάρχει πολιτισμός, ούτε ένας, ούτε ένας, ούτε ένας, γνωστός στην ιστορία, ο οποίος να μην αποδέχεται ύπαρξη ψυχής, έτσι.
Ούτε ένας. Δεν έχουμε βρει εικόνα. Έτσι.
Και μεταθανάτιας, δηλαδή, ύπαρξης της ψυχής. Δεν υπάρχει. Λοιπόν, η μόνη εποχή στην οποία είναι εύκολο οι άνθρωποι να το πούνε αυτό είναι η σημερινή.
Έτσι. Η δυτική, δηλαδή, η μεταδιαφωτιστική, ας πούμε, αυτή, η οποία, σας είπα, προχώρησε σε μια κατάφαση της ανθρώπινης φύσης μείον τη δυνατότητα υπέρβασής της και εξόδου της προς τα έξω. Έτσι.
Λοιπόν, το θέμα είναι ότι μια σειρά σημαντικών στοχαστών τελευταία, τις τελευταίες δεκαετίες, έχουν προχωρήσει προς την κατεύθυνση αυτή. Έχω μπροστά μου και θα ασχοληθώ με αυτό μέχρι να τελειώσει αυτή η ομιλία, γιατί δεν έχουμε χρόνο να πούμε περισσότερα. Τον Γιουνγκ.
Τον Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, έτσι. Τον μεγάλο αυτόν ψυχολόγο. Ένα από τα βιβλία του, τα οποία ήταν επιδραστικά και από τα τελευταία του μάλιστα βιβλία, ήταν ένα βιβλίο με τίτλο «Συγχρονικότητα».
Έτσι. Και εκεί ο Γιουνγκ επανέρχεται στο μεγάλο θέμα του ψυχοφυσικού παραλληλισμού όπως το διατύπωσε πρώτος ο φιλόσοφος Λάιμπνιτς. Ναι, εκεί.
Έτσι. Δηλαδή, θέτει το ερώτημα του πώς, δηλαδή, είναι δυνατόν να έχουμε σώμα και ψυχή τα οποία, τα δύο τους, έτσι, συμπορεύονται, συγχρονίζονται, αυτό που γίνεται. Με δεδομένο ότι η απόσταση μεταξύ τους φαίνεται να υπάρχει και να είναι δεδομένη, έτσι, ο Γιουνγκ ξεκινάει από εκεί αλλά προχωράει πάρα πολύ.
Λοιπόν, όπως την ορίζει τη συγχρονικότητα ο Γιουνγκ, είναι το συμβάν μιας νοήμονος σύμπτωσης στον χρόνο. Νοήμονος σύμπτωσης στον χρόνο μεταξύ σώματος και ψυχής. Που μπορεί να πάρει τρεις μορφές.
Πρώτον, είναι η σύμπτωση ενός ορισμένου ψυχικού φαινομένου με μια αντίστοιχη αντικειμενική διαδικασία η οποία γίνεται ταυτόχρονα αντιληπτή. Έχω μια σωματική διεργασία και ένα ψυχικό περιεχόμενο ταυτόχρονα, τα οποία ενώ είναι κοντινά συνδεδεμένα δεν φαίνεται να ταυτίζονται απολύτως. Θα μπορούσε να είναι διαφοροποιημένα σε μια άλλη ανθρώπινη ύπαρξη.
Έτσι, λέμε, ένας λυπάται υπερβολικά και τρώει. Άλλος λυπάται υπερβολικά και δεν μπορεί να φάει. Έχουμε και στις δύο περιπτώσεις δύο παράγοντες αλλά η αιτιοκρατική σύνδεση δεν εμφανίζεται.
Η συγχρονικότητα είναι κάτι πέρα από την αιτιοκρατία, όπως το ορίζει ο Γιουνγκ. Εγώ πρόσφατα έκανα μια ανάλυση του μηχανισμού, να μην δω αν μπορώ να την επαναλάβω εδώ, του Φρόιντ με βάση αυτή την αρχή. Όπου τα ίδια τραυματικά φαινόμενα δημιουργούν σε κάποιον απώθηση και σε άλλον το αντίθετο.
Χωρίς να υπάρχει μια αιτιοκρατική σύνδεση. Εντάξει, το ίδιο ατύχημα, θέλω να σου φυλάξω, τα Τέμπη που έγινε, μερικούς θα τους στοιχειώνει μια ολόκληρη ζωή, και άλλοι θα το έχουν ξεπεράσει ήδη και δεν θα σημαίνει τίποτε. Αυτό το πράγμα δείχνει μια πραγματικότητα πέρα από τη δεδομένη πραγματικότητα της βιολογικής μας αισθημόφυσης.
Δεύτερο, για τον Γιουνγκ, η σύμπτωση μιας υποκειμενικής κατάστασης με ένα φάντασμα, όνειρο ας πούμε, όραμα, που μετατρέπεται αργότερα σε μια λίγο πολύ πιστή αντανάκλαση ενός συγχρονιστικού αντικειμενικού γεγονότος, το οποίο συμβαίνει σχεδόν ταυτόχρονα σε άλλη απόσταση. Αυτό είναι δεδομένο. Κάτι συμβαίνει σε εμένα ψυχικά και κάτι σε έναν άνθρωπο μετά από την ίδια στιγμή σε έναν άλλο χώρο.
Έτσι γίνεται αντιληπτό. Έτσι αντιλαμβανόμαστε ότι αγαπάει ο ένας τον άλλο ή μισεί ο ένας τον άλλο ενώ είμαστε είτε πολύ κοντά είτε πολύ μακριά. Το λέει και ο Άγιος Πορφύριος.
Συνεχίζεται
ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΟΥ ΤΟΝ ΑΚΟΥΝΕ ΑΔΥΝΑΤΟΥΝ ΝΑ ΤΟΝ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΟΥΝ . ΤΟ ΓΝΩΡΙΖΕΙ ΚΑΙ ΤΟ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΕΤΑΙ. ΕΥΤΥΧΩΣ ΔΙΟΤΙ ΔΕΝ ΛΕΕΙ. ΕΠΙΔΕΙΞΙΑΣ ΕΙΝΑΙ!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου