Συνέχεια από: Σάββατο 2 Μαΐου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζ΄
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ ΠΕΡΙ «ΨΥΧΗΣ» ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΩΣ ΣΗΜΕΙΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
Μερικές εἰσαγωγικές παρατηρήσεις γιὰ τὸν Σωκράτη, τὸν ἐπινοητὴν τῆς ἐννοίας τῆς «ψυχής» ὡς νοητικῆς καὶ βουλητικῆς ἱκανότητος τοῦ ἀνθρώπου
Το πρώτο βιβλίο τὸ ὁποῖο μᾶς ἔδωσε μία συνολική εἰκόνα σχετικῶς μὲ τὴν ἔννοια τῆς ψυχῆς στοὺς Ἕλληνες ἐγράφη ἀπὸ τὸν φημισμένο μελετητή Erwin Rohde καὶ ἐδημοσιεύθη στα τέλη του 19ου αἰώνα1. Τὸ ἔργο ἔκαθιερώθη ὡς σημεῖο ἀναφορᾶς καὶ ἄσκησε μεγάλη ἐπιρροὴ ἐπὶ δεκαετίες. Ωστόσο, χρησιμοποιώντας μία μεταφορά, θα μπορούσαμε νὰ ποῦμε ὅτι παρουσιάζει μία τεράστια «μαύρη τρύπα».
Σύμφωνα μὲ τὸν Rohde, ὁ Σωκράτης δεν προσέφερε τίποτε στο ζήτημα τοῦ προσδιορισμοῦ τῆς ἔννοιας τῆς ψυχῆς. Στην πορεία τοῦ 20οῦ αἰῶνα, ὅμως, ἀπεδείχθη ὅτι ἡ ταύτιση τῆς οὐσίας τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴν ψυχὴ ὡς νόηση, ὡς νοητική δηλαδή καὶ βουλητική ἱκανότητα ὑπὸ τὴν ἔννοια ποὺ ἀπετέλεσε θεμελιώδη ἰδέα στο πλαίσιο τῆς Δυτικῆς διανοήσεως – ὀφείλεται ἀκριβῶς στον Σωκράτη.
Οἱ πρῶτοι μελετητές οἱ ὁποῖοι ἐπρότειναν τὴν ἑρμηνεία αὐτή ἦσαν ὁ John Burnet (ὁ μεγάλος αὐτὸς φιλόλογος ὁ ὁποῖος ἐπιμελήθηκε τὴν ὠραιότερη έκδοση τῶν πλατωνικῶν ἔργων)2 καὶ ὁ Alfred Eduard Taylor (ἕνας ἀπὸ τοὺς μείζονες Πλατωνιστές διεθνοῦς ἐπιπέδου)3. Ὑπάρχουν, ὁμως, καὶ πολλοί μελετητές οἱ ὁποῖοι ἄσκησαν κριτική στὴν ἐν λόγω θεώρηση, ὑποπίπτοντας ὡς πρὸς τοῦτο σε δύο σοβαρά σφάλματα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἡ κοινή γνώμη δὲν ἔχει ἀκόμη ἀπαλλαγεί.
Κατ' αρχήν, ἀποτελοῦσε κοινή πεποίθηση ότι ἡ θεώρηση αὐτή ήταν στενά συνυφασμένη με μία ἄλλη θέση τὴν ὁποία ἐπίσης ὑποστήριξαν ὁ Burnet καὶ ὁ Taylor, θέση ἡ ὁποία εἶναι ἐντελῶς παράδοξη και ἀπαράδεκτη: ἔτσι ὁ Πλάτων, μέχρι τὰ βαθιά γεράματά του, ὑπῆρξε ἕνας ἐκλεπτυσμένος ὑποστηρικτής τῆς σωκρατικῆς διανοήσεως. Συνεπῶς, ὅτιδήποτε διαβάζουμε στοὺς διαλόγους του, συμπεριλαμβανομένης καὶ τῆς Πολιτείας, εἶναι σωκρατικό. Ἡ μεταφυσική θεωρία τῶν Ἰδεῶν, ἀκόμη καὶ τὸ μεγαλεπήβολο σχέδιο τῆς ἰδανικῆς Πολιτείας ἀποτελοῦν δημιουργία τοῦ Σωκράτους καὶ ὄχι τοῦ Πλάτωνος. Αὐτό, μεταξύ ἄλλων, ἐξηγεῖ τὸν λόγο γιὰ τὸν ὁποῖο στοὺς ὕστερους διαλόγους, στο πλαίσιο τῶν ὁποίων ὁ Πλάτων ἐκφράζει πλέον τὴν προσωπική διανόησή του, ὁ Σωκράτης παύει νὰ εἶναι πρωταγωνιστής.
Στην πραγματικότητα, ἡ θέση σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ ἐπινόηση τῆς Δυτικῆς ἔννοιας τῆς «ψυχῆς» ὀφείλεται στὸν Σωκράτη εἶναι καλῶς τεκμηριωμένη, αὐτόνομη καὶ ἀπολύτως ἀνεξάρτητη ἀπὸ τὴν ἄλλη θεωρία.
Ὡς ἀπάντηση στην κριτική ποὺ ἀσκήθηκε σχετικῶς, οἱ Burnet καὶ Taylor ἐπεχείρησαν νὰ αἰτιολογήσουν τὴν ἀνεξαρτησία τῆς πρώτης θέσεως ἀπὸ τὴ δεύτερη4. Το μήνυμά τους, ἐν τούτοις, δὲν ἐλήφθη ὑπ' ὄψιν, καθώς καὶ ἡ δεύτερη θεωρία δὲν ἔτυχε καμμίας ὑποστηρίξεως, ἐνῶ ἡ πρώτη, ἡ ὁποία, κατὰ τὴ γνώμη μας, υπερισχύει ἀπόλυτα, ἀπερρίφθη ἐξ ὁλοκλήρου.
Προτάσσουμε ἐδῶ μερικές ἔννοιες τις ὁποῖες θὰ ἀναπτύξουμε στη συνέχεια πρὸς ἐπίρρωσιν τῶν θέσεων τῶν μελετητῶν αὐτῶν καὶ οι οποίες θα αποτελέσουν τὸ σημεῖο ἐκκινήσεώς μας.
Γράφει ο Taylor. «Γιὰ τὴν ἀνάπτυξη μιᾶς πνευματικῆς ἠθικῆς καὶ μιᾶς πνευματικής θρησκείας, θα πρέπει ἡ ὀρφική επιμονή στην ύψιστη σπουδαιότητα τῆς φροντίδας τῆς ψυχῆς να συνδέεται με την ταύτιση αὐτῆς τῆς ἄκρως πολύτιμης - ψυχῆς μὲ τὴ βάση τῆς κοινῆς λογικής καὶ τοῦ ἀτομικού χαρακτῆρος. Η άποψη αυτή, τὴν ὁποία ἐντοπίζουμε τόσον στὸν Πλάτωνα όσον καὶ στὸν Ξενοφώντα, ἐξελίσσει ἀκόμα περισσότερο τη θεωρία περί ψυχῆς τοῦ Σωκράτους. ᾿Ακριβῶς ἐξ αἱτίας τῆς ρήξης αὐτῆς μὲ τὴν ὀρφική παράδοση, ὁ Σωκράτης, σύμφωνα με την "πολυφορεμένη" φράση τοῦ Κικέρωνος, ἔφερε τη φιλοσοφία ἀπὸ τὸν οὐρανὸ στὴ γῆ καὶ ὄχι χάρη στη νέα διάσταση ποὺ ἐδόθη στὸν τρόπο ζωῆς, διάσταση τὴν ὁποία οἱ προγενέστεροι στοχαστές εἶχαν ἀποδώσει στὴν ἀστρονομία ἢ στη βιολογία. Μὲ ἄλλα λόγια, ὁ Σωκράτης ἐδημιούργησε τη φιλοσοφία ὡς κάτι ξεχωριστό ἀπὸ τὴ φυσική επιστήμη καὶ τὴ θεοσοφία, ἢ καὶ ἀπὸ τὸ συνδυασμό τῶν δύο, καὶ ἐπέτυχε αὐτὸ τὸ ὀριστικό ἀποτέλεσμα»5.
Η μεγάλη ἀπόσταση μεταξὺ τῶν δύο αὐτῶν θέσεων συγκεκριμενοποιήθηκε ἀπὸ τὸν Burnet μὲ ἕναν ἀρκετά αὐστηρό μεθοδολογικό προσδιορισμό, ὁ ὁποῖος περιορίζει ἐξαιρετικά τὰ πλατωνικά κείμενα ποὺ μποροῦν νὰ χρησιμοποιηθοῦν γιὰ τὴν ἐρμηνεία τοῦ Σωκράτους καὶ τὸν ὁποῖο ὁ ἴδιος ὁ συγγραφεύς συνοψίζει ὡς ἐξῆς: «Τί θα γνωρίζαμε γιὰ τὸν Σωκράτη ὡς φιλόσοφο, ἐὰν δὲν μᾶς εἶχε περιέλθει καμμία άλλη μαρτυρία ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ᾿Απολογία, τὸν Κρίτωνα καὶ τὸν λόγο τοῦ ᾿Αλκιβιάδη (στὸ Συμπόσιο), μὲ τὴν ἐπιφύλαξη, βέβαια, ότι καὶ οἱ τελευταίες αὐτὲς πηγές μποροῦν νὰ θεωρηθούν ὡς ἀπολογισμός πραγματικῶν λόγων καὶ συνομιλιών;»6.
Ἐφαρμόζοντας τὸ αὐστηρὸ αὐτὸ ἑρμηνευτικό κριτήριο, τὸ ὁποῖο κατ' ουσίαν ἐπικεντρώνεται κυρίως στην Απολογία, ὡς τεκμήριο που παρουσιάζει έναν καθ' ἑαυτὸν ἰστορικό λόγο, ὁ Burnet συνοψίζει την ἐν λόγῳ θέση ὡς ἐξῆς: «Η καινοτομία στη σωκρατική χρήση του όρου ψυχή ἐπιβεβαιώνεται καὶ ἀπὸ τις ἰδιόρρυθμες περιφράσεις στις οποίες κατά καιρούς ἀνατρέχει ὁ Σωκράτης γιὰ νὰ τὴν περιγράψει, περιφράσεις του τύπου "ότιδήποτε εἶναι μέσα μας ποὺ νὰ ἔχει γνώση τη ἄγνοια, ἀρετὴ ἢ κακία". Βάσει του ίδιου κριτηρίου ἐξηγεῖται ἡ ἀναφορὰ τοῦ ᾿Αλκιβιάδη στο Συμπόσιο [218 Α. 3] σχετικῶς μὲ τὴν "καρδιὰ ἢ ψυχή ἢ ὅτιδήποτε ὀφείλουμε νὰ ὀνομάσουμε έτσι" ("την καρδίαν γάρ ἢ ψυχήν ἢ ὁ τι δεῖ αὐτὸ ὀνομάσαι"). Οἱ λεπτές αὐτὲς ἱστορικές αποχρώσεις εναρμονίζονται τέλεια μὲ τὸ πλατωνικό ύφος καὶ, ἂν ὁ Σωκράτης ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἐχρησιμοποίησε τὸν ὅρο μὲ τὴν ἔννοια αὐτή, τότε ὁ γλωσσικός δισταγμός τοῦ ᾿Αλκιβιάδη εἶναι ἀπολύτως φυσικός. Ο Σωκράτης, λοιπόν, ἐὰν δὲν ἀπατώμαι, ἰσχυριζόταν ὅτι ἡ ψυχή δεν εἶναι ἕνα εἶδος μυστηριώδους δεύτερου ἐγώ, ἀλλὰ στὴν πραγματικότητα ἐταύτιζε τὴν ψυχὴ μὲ τὴν ἁπλὴ συνείδηση. Ἐπὶ πλέον, ὑποστήριζε ότι ἡ ψυχή ἔχει μεγαλύτερη αξία ἀπ' ὅσο φαίνεται καὶ γι' αὐτὸ ἀπαιτεῖ ὅλη τὴ "φροντίδα" ποὺ οἱ ἀκόλουθοι τοῦ Ὀρφέα συνιστούσαν νὰ ἀφιερώνουμε στὸν φυλακισμένο μέσα μας θεό. Μπορεῖ κανεὶς ἐν προκειμένῳ να παρατηρήσει ὅτι ὁ Σωκράτης, παρὰ τὴν ἀποκάλυψή του, δὲν πρωτοτυπεί στη διανόησή του θὰ μποροῦσε νὰ ἔχει συνδυάσει τὴν ὀρφικὴ διδασκαλία γιὰ τὴν κάθαρση τῆς ἔκπτωτης ψυχῆς με τὴν ἐπιστημονικὴ ἀντίληψη τῆς ψυχῆς ὡς νοητικής συνειδήσεως. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἀγαπημένο θέμα ὅσων περνοῦν τὸν καιρό τους ἀμφισβητώντας την πρωτοτυπία τῶν ἐπιφανῶν ἀνδρῶν. Ἀλλὰ θὰ μποροῦσε κανείς νὰ ἀντιτείνει ὅτι ἡ πρωτοτυπία ἔγκειται ἀκριβῶς στὴν ἱκανότητα συνδυασμού φαινομενικά διαφορετικῶν ἰδεῶν. Οἱ θρησκευτικές καὶ οἱ ἐπιστημονικές ἀντιλήψεις θὰ μποροῦσαν νὰ προχωρούν παράλληλα εἰς τὸ διηνεκές δίχως νὰ συναντώνται ποτέ, καθ' ὅσον μάλιστα στὸν Ἐμπεδοκλὴ οἱ ἰδέες αὐτὲς βρίσκονται ἁπλῶς οἱ μὲν πλησίον τῶν δε. Ο Σωκράτης κατενόησε ὅτι οἱ δυὸ ἀντιλήψεις εἶναι συμπληρωματικές και, συγχωνεύοντάς τες, κατόρθωσε να προσδιορίσει τη σύγχρονη ἔννοια τῆς ψυχῆς. Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἄποψη ὁ Σωκράτης ὑπῆρξε ὁ ἰδρυτής τῆς φιλοσοφίας»7. Τὸ πλέον ὀρθό, βέβαια, θὰ ἦταν νὰ ποῦμε ὅτι ὑπῆρξε ὁ «ἱδρυτής τῆς Δυτικῆς ἠθικῆς φιλοσοφίας».
Όπως μποροῦμε νὰ διαπιστώσουμε βάσει τῶν κειμένων αὐτῶν, τὸ σφάλμα που διέπραξαν πολλοὶ ἀσκώντας κριτική στη θεωρία αὐτὴ δηλαδή στη θεωρία σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὁ Σωκράτης εἶναι ὁ δημιουργός της Δυτικῆς ἀντιλήψεως γιὰ τὴν ψυχή – σε συνδυασμό μὲ τὴν ἄλλη θεωρία – σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὅλοι οἱ πλατωνικοί διάλογοι, συμπεριλαμβανομένης καὶ τῆς Πολιτείας, ἀποτελοῦν ἀποκλειστικώς σωκρατικές διδασκαλίες – εἶναι τεράστιο καὶ σὲ καμμία περίπτωση δὲν δικαιολογείται.
Σύμφωνα μὲ τὸν Rohde, ὁ Σωκράτης δεν προσέφερε τίποτε στο ζήτημα τοῦ προσδιορισμοῦ τῆς ἔννοιας τῆς ψυχῆς. Στην πορεία τοῦ 20οῦ αἰῶνα, ὅμως, ἀπεδείχθη ὅτι ἡ ταύτιση τῆς οὐσίας τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴν ψυχὴ ὡς νόηση, ὡς νοητική δηλαδή καὶ βουλητική ἱκανότητα ὑπὸ τὴν ἔννοια ποὺ ἀπετέλεσε θεμελιώδη ἰδέα στο πλαίσιο τῆς Δυτικῆς διανοήσεως – ὀφείλεται ἀκριβῶς στον Σωκράτη.
Οἱ πρῶτοι μελετητές οἱ ὁποῖοι ἐπρότειναν τὴν ἑρμηνεία αὐτή ἦσαν ὁ John Burnet (ὁ μεγάλος αὐτὸς φιλόλογος ὁ ὁποῖος ἐπιμελήθηκε τὴν ὠραιότερη έκδοση τῶν πλατωνικῶν ἔργων)2 καὶ ὁ Alfred Eduard Taylor (ἕνας ἀπὸ τοὺς μείζονες Πλατωνιστές διεθνοῦς ἐπιπέδου)3. Ὑπάρχουν, ὁμως, καὶ πολλοί μελετητές οἱ ὁποῖοι ἄσκησαν κριτική στὴν ἐν λόγω θεώρηση, ὑποπίπτοντας ὡς πρὸς τοῦτο σε δύο σοβαρά σφάλματα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἡ κοινή γνώμη δὲν ἔχει ἀκόμη ἀπαλλαγεί.
Κατ' αρχήν, ἀποτελοῦσε κοινή πεποίθηση ότι ἡ θεώρηση αὐτή ήταν στενά συνυφασμένη με μία ἄλλη θέση τὴν ὁποία ἐπίσης ὑποστήριξαν ὁ Burnet καὶ ὁ Taylor, θέση ἡ ὁποία εἶναι ἐντελῶς παράδοξη και ἀπαράδεκτη: ἔτσι ὁ Πλάτων, μέχρι τὰ βαθιά γεράματά του, ὑπῆρξε ἕνας ἐκλεπτυσμένος ὑποστηρικτής τῆς σωκρατικῆς διανοήσεως. Συνεπῶς, ὅτιδήποτε διαβάζουμε στοὺς διαλόγους του, συμπεριλαμβανομένης καὶ τῆς Πολιτείας, εἶναι σωκρατικό. Ἡ μεταφυσική θεωρία τῶν Ἰδεῶν, ἀκόμη καὶ τὸ μεγαλεπήβολο σχέδιο τῆς ἰδανικῆς Πολιτείας ἀποτελοῦν δημιουργία τοῦ Σωκράτους καὶ ὄχι τοῦ Πλάτωνος. Αὐτό, μεταξύ ἄλλων, ἐξηγεῖ τὸν λόγο γιὰ τὸν ὁποῖο στοὺς ὕστερους διαλόγους, στο πλαίσιο τῶν ὁποίων ὁ Πλάτων ἐκφράζει πλέον τὴν προσωπική διανόησή του, ὁ Σωκράτης παύει νὰ εἶναι πρωταγωνιστής.
Στην πραγματικότητα, ἡ θέση σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ ἐπινόηση τῆς Δυτικῆς ἔννοιας τῆς «ψυχῆς» ὀφείλεται στὸν Σωκράτη εἶναι καλῶς τεκμηριωμένη, αὐτόνομη καὶ ἀπολύτως ἀνεξάρτητη ἀπὸ τὴν ἄλλη θεωρία.
Ὡς ἀπάντηση στην κριτική ποὺ ἀσκήθηκε σχετικῶς, οἱ Burnet καὶ Taylor ἐπεχείρησαν νὰ αἰτιολογήσουν τὴν ἀνεξαρτησία τῆς πρώτης θέσεως ἀπὸ τὴ δεύτερη4. Το μήνυμά τους, ἐν τούτοις, δὲν ἐλήφθη ὑπ' ὄψιν, καθώς καὶ ἡ δεύτερη θεωρία δὲν ἔτυχε καμμίας ὑποστηρίξεως, ἐνῶ ἡ πρώτη, ἡ ὁποία, κατὰ τὴ γνώμη μας, υπερισχύει ἀπόλυτα, ἀπερρίφθη ἐξ ὁλοκλήρου.
Προτάσσουμε ἐδῶ μερικές ἔννοιες τις ὁποῖες θὰ ἀναπτύξουμε στη συνέχεια πρὸς ἐπίρρωσιν τῶν θέσεων τῶν μελετητῶν αὐτῶν καὶ οι οποίες θα αποτελέσουν τὸ σημεῖο ἐκκινήσεώς μας.
Γράφει ο Taylor. «Γιὰ τὴν ἀνάπτυξη μιᾶς πνευματικῆς ἠθικῆς καὶ μιᾶς πνευματικής θρησκείας, θα πρέπει ἡ ὀρφική επιμονή στην ύψιστη σπουδαιότητα τῆς φροντίδας τῆς ψυχῆς να συνδέεται με την ταύτιση αὐτῆς τῆς ἄκρως πολύτιμης - ψυχῆς μὲ τὴ βάση τῆς κοινῆς λογικής καὶ τοῦ ἀτομικού χαρακτῆρος. Η άποψη αυτή, τὴν ὁποία ἐντοπίζουμε τόσον στὸν Πλάτωνα όσον καὶ στὸν Ξενοφώντα, ἐξελίσσει ἀκόμα περισσότερο τη θεωρία περί ψυχῆς τοῦ Σωκράτους. ᾿Ακριβῶς ἐξ αἱτίας τῆς ρήξης αὐτῆς μὲ τὴν ὀρφική παράδοση, ὁ Σωκράτης, σύμφωνα με την "πολυφορεμένη" φράση τοῦ Κικέρωνος, ἔφερε τη φιλοσοφία ἀπὸ τὸν οὐρανὸ στὴ γῆ καὶ ὄχι χάρη στη νέα διάσταση ποὺ ἐδόθη στὸν τρόπο ζωῆς, διάσταση τὴν ὁποία οἱ προγενέστεροι στοχαστές εἶχαν ἀποδώσει στὴν ἀστρονομία ἢ στη βιολογία. Μὲ ἄλλα λόγια, ὁ Σωκράτης ἐδημιούργησε τη φιλοσοφία ὡς κάτι ξεχωριστό ἀπὸ τὴ φυσική επιστήμη καὶ τὴ θεοσοφία, ἢ καὶ ἀπὸ τὸ συνδυασμό τῶν δύο, καὶ ἐπέτυχε αὐτὸ τὸ ὀριστικό ἀποτέλεσμα»5.
Η μεγάλη ἀπόσταση μεταξὺ τῶν δύο αὐτῶν θέσεων συγκεκριμενοποιήθηκε ἀπὸ τὸν Burnet μὲ ἕναν ἀρκετά αὐστηρό μεθοδολογικό προσδιορισμό, ὁ ὁποῖος περιορίζει ἐξαιρετικά τὰ πλατωνικά κείμενα ποὺ μποροῦν νὰ χρησιμοποιηθοῦν γιὰ τὴν ἐρμηνεία τοῦ Σωκράτους καὶ τὸν ὁποῖο ὁ ἴδιος ὁ συγγραφεύς συνοψίζει ὡς ἐξῆς: «Τί θα γνωρίζαμε γιὰ τὸν Σωκράτη ὡς φιλόσοφο, ἐὰν δὲν μᾶς εἶχε περιέλθει καμμία άλλη μαρτυρία ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ᾿Απολογία, τὸν Κρίτωνα καὶ τὸν λόγο τοῦ ᾿Αλκιβιάδη (στὸ Συμπόσιο), μὲ τὴν ἐπιφύλαξη, βέβαια, ότι καὶ οἱ τελευταίες αὐτὲς πηγές μποροῦν νὰ θεωρηθούν ὡς ἀπολογισμός πραγματικῶν λόγων καὶ συνομιλιών;»6.
Ἐφαρμόζοντας τὸ αὐστηρὸ αὐτὸ ἑρμηνευτικό κριτήριο, τὸ ὁποῖο κατ' ουσίαν ἐπικεντρώνεται κυρίως στην Απολογία, ὡς τεκμήριο που παρουσιάζει έναν καθ' ἑαυτὸν ἰστορικό λόγο, ὁ Burnet συνοψίζει την ἐν λόγῳ θέση ὡς ἐξῆς: «Η καινοτομία στη σωκρατική χρήση του όρου ψυχή ἐπιβεβαιώνεται καὶ ἀπὸ τις ἰδιόρρυθμες περιφράσεις στις οποίες κατά καιρούς ἀνατρέχει ὁ Σωκράτης γιὰ νὰ τὴν περιγράψει, περιφράσεις του τύπου "ότιδήποτε εἶναι μέσα μας ποὺ νὰ ἔχει γνώση τη ἄγνοια, ἀρετὴ ἢ κακία". Βάσει του ίδιου κριτηρίου ἐξηγεῖται ἡ ἀναφορὰ τοῦ ᾿Αλκιβιάδη στο Συμπόσιο [218 Α. 3] σχετικῶς μὲ τὴν "καρδιὰ ἢ ψυχή ἢ ὅτιδήποτε ὀφείλουμε νὰ ὀνομάσουμε έτσι" ("την καρδίαν γάρ ἢ ψυχήν ἢ ὁ τι δεῖ αὐτὸ ὀνομάσαι"). Οἱ λεπτές αὐτὲς ἱστορικές αποχρώσεις εναρμονίζονται τέλεια μὲ τὸ πλατωνικό ύφος καὶ, ἂν ὁ Σωκράτης ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἐχρησιμοποίησε τὸν ὅρο μὲ τὴν ἔννοια αὐτή, τότε ὁ γλωσσικός δισταγμός τοῦ ᾿Αλκιβιάδη εἶναι ἀπολύτως φυσικός. Ο Σωκράτης, λοιπόν, ἐὰν δὲν ἀπατώμαι, ἰσχυριζόταν ὅτι ἡ ψυχή δεν εἶναι ἕνα εἶδος μυστηριώδους δεύτερου ἐγώ, ἀλλὰ στὴν πραγματικότητα ἐταύτιζε τὴν ψυχὴ μὲ τὴν ἁπλὴ συνείδηση. Ἐπὶ πλέον, ὑποστήριζε ότι ἡ ψυχή ἔχει μεγαλύτερη αξία ἀπ' ὅσο φαίνεται καὶ γι' αὐτὸ ἀπαιτεῖ ὅλη τὴ "φροντίδα" ποὺ οἱ ἀκόλουθοι τοῦ Ὀρφέα συνιστούσαν νὰ ἀφιερώνουμε στὸν φυλακισμένο μέσα μας θεό. Μπορεῖ κανεὶς ἐν προκειμένῳ να παρατηρήσει ὅτι ὁ Σωκράτης, παρὰ τὴν ἀποκάλυψή του, δὲν πρωτοτυπεί στη διανόησή του θὰ μποροῦσε νὰ ἔχει συνδυάσει τὴν ὀρφικὴ διδασκαλία γιὰ τὴν κάθαρση τῆς ἔκπτωτης ψυχῆς με τὴν ἐπιστημονικὴ ἀντίληψη τῆς ψυχῆς ὡς νοητικής συνειδήσεως. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἀγαπημένο θέμα ὅσων περνοῦν τὸν καιρό τους ἀμφισβητώντας την πρωτοτυπία τῶν ἐπιφανῶν ἀνδρῶν. Ἀλλὰ θὰ μποροῦσε κανείς νὰ ἀντιτείνει ὅτι ἡ πρωτοτυπία ἔγκειται ἀκριβῶς στὴν ἱκανότητα συνδυασμού φαινομενικά διαφορετικῶν ἰδεῶν. Οἱ θρησκευτικές καὶ οἱ ἐπιστημονικές ἀντιλήψεις θὰ μποροῦσαν νὰ προχωρούν παράλληλα εἰς τὸ διηνεκές δίχως νὰ συναντώνται ποτέ, καθ' ὅσον μάλιστα στὸν Ἐμπεδοκλὴ οἱ ἰδέες αὐτὲς βρίσκονται ἁπλῶς οἱ μὲν πλησίον τῶν δε. Ο Σωκράτης κατενόησε ὅτι οἱ δυὸ ἀντιλήψεις εἶναι συμπληρωματικές και, συγχωνεύοντάς τες, κατόρθωσε να προσδιορίσει τη σύγχρονη ἔννοια τῆς ψυχῆς. Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἄποψη ὁ Σωκράτης ὑπῆρξε ὁ ἰδρυτής τῆς φιλοσοφίας»7. Τὸ πλέον ὀρθό, βέβαια, θὰ ἦταν νὰ ποῦμε ὅτι ὑπῆρξε ὁ «ἱδρυτής τῆς Δυτικῆς ἠθικῆς φιλοσοφίας».
Όπως μποροῦμε νὰ διαπιστώσουμε βάσει τῶν κειμένων αὐτῶν, τὸ σφάλμα που διέπραξαν πολλοὶ ἀσκώντας κριτική στη θεωρία αὐτὴ δηλαδή στη θεωρία σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὁ Σωκράτης εἶναι ὁ δημιουργός της Δυτικῆς ἀντιλήψεως γιὰ τὴν ψυχή – σε συνδυασμό μὲ τὴν ἄλλη θεωρία – σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὅλοι οἱ πλατωνικοί διάλογοι, συμπεριλαμβανομένης καὶ τῆς Πολιτείας, ἀποτελοῦν ἀποκλειστικώς σωκρατικές διδασκαλίες – εἶναι τεράστιο καὶ σὲ καμμία περίπτωση δὲν δικαιολογείται.
1. E. ROHDE, Psiche. Culto delle anime e fede nell'immortalità presso i Greci, 2 vol., Bari, Laterza, 1914-16 [ἐπανέκδοση 1970].
2. Ὅλα τὰ κείμενα τοῦ συγγραφέως αὐτοῦ ποὺ ἀφοροῦν στὸν Σωκράτη μεταφράσθηκαν καὶ συλλέχθηκαν στὸν τόμο: J. BURNET, Interpretazione di Socrate, ἶταλ. ἔκδ., Milano, Vita e Pensiero, 1994. Το πλέον φημισμένο καὶ ἄριστα διατυπωμένο δοκίμιο χρονολογείται το 1915: The Socratic Doctrine of the Soul, in Proceedings of the British Academy, 7 (1915-1916), σσ. 235-259.
3. Θυμίζουμε κυρίως Α.Ε. TAYLOR, Varia Socratica, Oxford, 1911 [ἐπανέκδοση New York, 1987] καὶ τὴ μονογραφία Socrate, ἶταλ. ἔκδ., Firenze, La Nuova Italia, 1969 [ἐπανέκδοση].
4. Πβ. τὴν εἰσαγωγή στο βιβλίο του F. SARRI, Socrate, σσ. XIV κ.ἐξ.
5. A. E. TAYLOR, Socrate, σ. 102.
6. J. BURNET, Interpretazione di Socrate, σ. 121.
7. Αὐτόθι, σ. 148.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου