Συνέχεια από Τρίτη 28. Απριλίου 2026
Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ 6EDITH STEIN [Πεπερασμένο και αιώνιο]
2. Η διδασκαλία του Αρεοπαγίτη περί αγγέλων
...........Εάν ο Δημιουργός είναι το Αρχέτυπο της Δημιουργίας, δεν θα πρέπει να βρίσκεται μέσα στην δημιουργία μία εικόνα, έστω και μακρυνή, της Τριαδικής ενότητος του Πρωταρχικού Είναι; Και δεν θα ήταν δυνατόν, ξεκινώντας από αυτό να φτάσουμε σε μία βαθύτερη κατανόηση του πεπερασμένου Είναι;
Είναι δυνατόν να αποδειχθεί Ιστορικά, πως η προσπάθεια να ερμηνευθεί λογικά το δόγμα της αποκεκαλυμμένης Αγίας Τριάδος οδήγησε στην μορφοποίηση των φιλοσοφικών εννοιών τής υποστάσεως και του προσώπου. Με αυτές τις έννοιες φτάσαμε σε κάτι ουσιώδες, όχι μόνον στην κατανόηση του Τριαδικού Θεού, αλλά επίσης και του ανθρωπίνου Είναι και του κόσμου τής πραγματικότητος. Ξεκινώντας από αυτό το σημείο, προσπαθούμε να χρησιμοποιήσουμε την Αποκάλυψη για να γνωρίσουμε το πεπερασμένο Είναι.
Είναι δυνατόν να αποδειχθεί Ιστορικά, πως η προσπάθεια να ερμηνευθεί λογικά το δόγμα της αποκεκαλυμμένης Αγίας Τριάδος οδήγησε στην μορφοποίηση των φιλοσοφικών εννοιών τής υποστάσεως και του προσώπου. Με αυτές τις έννοιες φτάσαμε σε κάτι ουσιώδες, όχι μόνον στην κατανόηση του Τριαδικού Θεού, αλλά επίσης και του ανθρωπίνου Είναι και του κόσμου τής πραγματικότητος. Ξεκινώντας από αυτό το σημείο, προσπαθούμε να χρησιμοποιήσουμε την Αποκάλυψη για να γνωρίσουμε το πεπερασμένο Είναι.
Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΙΣΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥ. Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ ΓΙΑ ΝΑ ΜΑΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΕΙ ΤΟΝ ΤΡΙΑΔΙΚΟ ΘΕΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΣ. ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΑΥΤΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΤΗΚΕ ΤΕΛΕΙΑ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΑΚΤΙΣΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ.
π. Γεώργιος Καψάνης [Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ ΓΙΑ ΝΑ ΜΑΣ ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΕΙ ΤΟ ΚΑΤΈΙΚΟΝΑ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ ΝΑ ΜΑΣ ΟΔΗΓΗΣΕΙ ΣΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ]
Ο Albertus Magnus, στον πρόλογο στην Ουράνια Ιεραρχία, φώτισε λαμπρά τη βασική ιδέα των αρεοπαγιτικών συγγραμμάτων και, μαζί με αυτήν, το γενικό περίγραμμα της κοσμοεικόνας τους με ένα σύντομο χωρίο της Γραφής: Ad locum, unde exeunt flumina, revertuntur, ut iterum fluant — «Στον τόπο απ’ όπου πηγάζουν οι ποταμοί, εκεί επιστρέφουν, για να ρεύσουν πάλι» (Εκκλ. 1, 7). Ο Θεός είναι ο τόπος από τον οποίο εκπορεύεται κάθε ον: όλα τα φυσικά πλάσματα, όπως και όλα τα χαρίσματα της χάρης και της δόξας που εκχέονται επάνω τους.
Όλα όσα υπάρχουν τα δημιούργησε η θεία αγαθότητα, για να τους δώσει μετοχή στο θείο είναι. Αυτό συμβαίνει μέσω μιας ακτίνας φωτισμού, η οποία εκπορεύεται από τον Θεό και διαπερνά ολόκληρη την κτίση, για να τη στρέψει προς τον Θεό και να την ενώσει μαζί του· αλλά συντελείται βαθμιαία. Τα ανώτατα πλάσματα, εκείνα που στέκονται πλησιέστερα στον Θεό, δέχονται πρώτα τον φωτισμό, διαποτίζονται από αυτόν και στρέφονται προς τον Θεό· συγχρόνως όμως κλίνουν και προς τα κατώτερα, για να αφήσουν να υπερχειλίσει επάνω τους, από την πληρότητα που έλαβαν, ό,τι αυτά μπορούν να χωρέσουν.
Αυτά τα πλάσματα που στέκονται πλησιέστερα στον Θεό είναι οι άγγελοι. Και αυτοί, με τη σειρά τους, σχηματίζουν μια «ιεραρχία», δηλαδή μια κλιμακωτή τάξη ανώτερων, μέσων και κατώτερων πνευματικών όντων. Το σύγγραμμα περί της Ουράνιας Ιεραρχίας ασχολείται κυρίως με την παρουσίαση των διαφορών των εννέα αγγελικών χορών και της μεταξύ τους σχέσης. Εμάς όμως μας ενδιαφέρει κυρίως τι χαρακτηρίζει τα ουράνια πνεύματα ως τέτοια. Πρέπει λοιπόν αυτός ο γενικός χαρακτηρισμός να εξαχθεί μέσα από το όλο.
Η Αγία Γραφή μιλά για τα καθαρά πνεύματα, όπως και για τον ίδιο τον Θεό, με εικόνες που λαμβάνονται από τον αισθητό κόσμο. Αυτές οι εικόνες πρέπει να κατανοηθούν σύμφωνα με τον θεμελιώδη νόμο ότι κάθε αισθητό μάς παριστάνει κάτι πνευματικό. Υπάρχει κάτι κοινό που καθιστά δυνατή αυτή την παράσταση, αλλά ποτέ ισότητα ανάμεσα στην εικόνα και σε αυτό που παριστάνεται· υπάρχει πάντοτε μόνο μια ομοιότητα, στην οποία αντιστοιχεί μια μεγαλύτερη ανομοιότητα. Αυτό που εννοείται μπορεί να συλληφθεί μόνο μέσω εικόνων, αλλά πάντοτε ως κάτι εντελώς διαφορετικό από εκείνο μέσω του οποίου γίνεται για εμάς συλληπτό.
Αυτό ισχύει ακόμη και όταν το γήινο, που μας είναι οικείο από την εμπειρία και μέσω του οποίου προσπαθούμε να προσεγγίσουμε το υπεργήινο, είναι κάτι ψυχικό ή πνευματικό. Έτσι, η «οργή» στα άλογα πλάσματα είναι άλογη διέγερση, ενώ στα πνευματικά όντα είναι η ανδρεία δύναμη του λόγου τους, η αμετάβλητη στάση τους μέσα στις θείες, ακίνητες κατοικίες. Η «επιθυμία» στα άλογα όντα είναι απερίσκεπτη, στραμμένη σε κάτι υλικό και μεταβλητό· είναι μια κατάσταση που προκαλείται, χωρίς δική τους εξουσία, βάσει φυσικής κλίσης ή συνήθειας· είναι άλογη κυριαρχία της σωματικής τάσης, η οποία έλκει ολόκληρο το ζωντανό ον προς το αισθητά επιθυμητό.
Στα καθαρά πνεύματα, όμως, με αυτό εννοείται η θεία αγάπη, με την οποία αγαπούν το ανώτερο πνευματικό με τρόπο νοητικό και λογικό, καθώς και η σταθερή λαχτάρα για την καθαρή, απαθή θεωρία και ένωση με την ύψιστη και καθαρότατη Αγάπη.
Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν τον θεμελιώδη νόμο σύμφωνα με τον οποίο πρέπει να διαβάζεται η Αγία Γραφή και να θεωρείται ο φυσικός κόσμος. Είναι ο νόμος της αναλογίας, κατά τον οποίο κάθε γήινο δείχνει πέρα από τον εαυτό του προς το υπεργήινο. Τον έχουμε ήδη συναντήσει στη σχέση του πεπερασμένου προς το αιώνιο είναι. Είναι όμως και η πύλη προς το βασίλειο των πεπερασμένων καθαρών πνευμάτων.
Έτσι, η επίγεια ιεραρχία παραπέμπει στην ουράνια, την οποία αναπαριστά και με την οποία συγχρόνως σχηματίζει μια ενότητα τάξης και ενέργειας. Τι σημαίνει «ιεραρχία»; Ο Διονύσιος εννοεί με αυτήν μια ιερή τάξη, μια γνώση και ενέργεια που, με βάση τον εγχυμένο θεϊκό φωτισμό, προσπαθεί να αναπαραστήσει, όσο είναι δυνατόν, τη θεία γνώση και ενέργεια. Σκοπός της είναι η κατά το δυνατόν ομοίωση και ένωση με τον Θεό, ο οποίος είναι ο οδηγός της σε κάθε γνώση και ενέργεια. Θεωρώντας αδιάκοπα τη θεία ομορφιά Του, την αναπαριστά όσο είναι δυνατόν και καθιστά όσους ανήκουν σε αυτήν καθαρούς, αμόλυντους καθρέφτες, που δέχονται την ακτίνα του αρχέγονου φωτός και της ύψιστης Θεότητας. Γεμάτοι από αυτήν, την αφήνουν, σύμφωνα με τον θείο νόμο, να υπερχειλίζει χωρίς φθόνο προς όσους ακολουθούν μετά από αυτούς.
Καθένας που ανήκει στην ιεραρχία έχει το θείο προνόμιο να είναι συνεργός του Θεού και να αφήνει την ενέργειά Του να λάμπει μέσα του. Σε αυτή την ιερή τάξη αντιστοιχεί το ότι ορισμένοι καθαίρουν, άλλοι καθαίρονται· ορισμένοι φωτίζουν, άλλοι φωτίζονται· ορισμένοι τελειοποιούν, άλλοι τελειοποιούνται. Κάθαρση σημαίνει εδώ την απελευθέρωση από όλα όσα είναι ανόμοια προς τον Θεό και εμποδίζουν την ένωση μαζί Του. Φωτισμός είναι η πλήρωση με θείο φως. Τελείωση είναι η απελευθέρωση από την ατέλεια, ο εξοπλισμός με την τελειοποιητική γνώση των αγίων. Όλα αυτά συνδέονται στενότατα μεταξύ τους: είναι διαφορετικές επιδράσεις της μίας ακτίνας της θείας ζωής.
Η ουράνια ιεραρχία είναι λοιπόν η τάξη που περιλαμβάνει όλα τα ουράνια πνεύματα. Αυτά στέκονται πλησιέστερα στον Θεό, επειδή έχουν την πολλαπλότερη μετοχή στο θείο είναι. Υπερέχουν των άψυχων πραγμάτων, των άλογων ζωντανών όντων και ακόμη και εκείνων που είναι προικισμένα μόνο με ανθρώπινο λόγο, επειδή έχουν μετοχή στη θεία ηγεμονική θέση. Μέσα στην καθαρή πνευματικότητά τους είναι σταθερά και τείνουν επίμονα προς την αμετάβλητη θεία αγάπη. Έτσι δέχονται τους πρώτους φωτισμούς με άυλο και καθαρό τρόπο, διαμορφώνονται σύμφωνα με αυτούς και έχουν ένα εντελώς πνευματικό είναι. Ο φωτισμός από το απλό θείο φως είναι γι’ αυτά τροφή, αναψυχή, μακαριότητα.
Ονομάζονται άγγελοι —δηλαδή αγγελιαφόροι— επειδή πρώτοι φωτίζονται από τον Θεό και μας μεταβιβάζουν τις αποκαλύψεις που μας δίνονται. Επειδή αυτό το αγγελικό λειτούργημα είναι κοινό σε όλα τα ουράνια πνεύματα, το όνομα «άγγελοι» χρησιμοποιείται για όλα, παρόλο που ειδικά είναι η ονομασία της κατώτατης τάξης.
Είναι ιδίωμα των ανώτατων πνευμάτων ότι, μέσα στην καθαρότατη αγάπη, σε μια καθαρά πνευματική, αμετάβλητη κίνηση, περιστρέφονται γύρω από τον Θεό, και ότι γι’ αυτά δεν υπάρχει μεταβολή προς το χειρότερο. Η γνώση τους για τον Θεό δεν συντελείται ούτε μέσω αισθητών ούτε μέσω πνευματικών εικόνων, ούτε επίσης μέσω μιας ανόδου όπως εκείνη που καθίσταται δυνατή για εμάς μέσω της Αγίας Γραφής· αλλά είναι γεμάτα από ανώτερο φως μέσα σε μια απλή, περιεκτική γνώση. Σε αυτήν περιλαμβάνεται και μια υψηλή γνώση των θείων έργων· δεν τα γνωρίζουν και δεν τα κατανοούν μέσω συλλογιστικής σκέψης. Ο φωτισμός τους φανερώνεται σε αιώνιους ύμνους δοξολογίας προς τιμήν του Θεού.
Το κλειδί για τη γνώση των αγγέλων είναι τα ονόματά τους, καθένα από τα οποία αποκαλύπτει μια ουσιώδη ιδιότητα. Από τη διαφορά της ονομασίας των επιμέρους χορών ο Διονύσιος διαβάζει τι είναι χαρακτηριστικό για τον καθένα. Αλλά, κατά κάποιον τρόπο, μπορούμε ίσως να διεκδικήσουμε για όλα τα ονόματα όσα είπε για το όνομα «άγγελος»: ότι κάτι από αυτό που εκφράζουν ανήκει σε όλα τα ουράνια πνεύματα, αν και όχι σε όλα στον ίδιο βαθμό, και μόνο σε έναν χορό ως το ιδιαίτερα διακριτικό του γνώρισμα.
Όταν το «Σεραφείμ» ερμηνεύεται ως «εκείνος που ανάβει» ή «εκείνος που θερμαίνει», ως έκφραση της φλογερής θέρμης της αγάπης του Θεού σε εκείνα τα πνεύματα που ανήκουν στην ανώτατη τάξη και της ικανότητάς τους να ανάβουν στα υποταγμένα σε αυτά πνεύματα παρόμοια θέρμη· όταν τα «Χερουβείμ» ονομάζονται έτσι σύμφωνα με την ικανότητά τους να δέχονται το εισρέον θείο φως, σύμφωνα με το χάρισμα να θεωρούν την ομορφιά του Θεού και να μεταδίδουν σε άλλους από τη σοφία που τα πληροί: τότε ακριβώς αυτή η υπερχείλιση προς τις κατώτερες τάξεις συνεπάγεται ότι όλα φτάνουν σε κάποια μετοχή σε αυτή τη θέρμη της αγάπης και στην πληρότητα της σοφίας. Και ακόμη και στα κατώτατα είναι ιδιάζουσα η δύναμη να μεταδίδουν από την πληρότητά τους: δηλαδή στους ανθρώπους. Από αυτό άλλωστε έχουν το όνομα που τους αποδίδεται ειδικότερα: «άγγελοι».
Όταν οι «Θρόνοι» δηλώνουν την ανύψωση πάνω από κάθε κατώτερο, την ανεμπόδιστη ανύψωση προς το θείο και τον ζήλο που προσκολλάται αμετάβλητα και σταθερά με όλες τις δυνάμεις στον Ύψιστο, κατανοούμε βέβαια ότι αυτό μπορεί να είναι το διακριτικό όνομα για τα ανώτατα από τα ουράνια πνεύματα. Αλλά σε σχέση με όλα τα άλλα πλάσματα, αυτό το θρονιασμένο ύψος ανήκει και πάλι σε όλα τα ουράνια πνεύματα.
Το όνομα «Κυριότητες» δηλώνει μια απόλυτη μετάβαση προς το ουράνιο, ελεύθερη από κάθε γήινη χρησιμότητα, και μια αυστηρή κυριαρχία που δεν μειώνεται από καμία τυραννική παραμόρφωση, μέσα σε μεγαλόψυχη ελευθερία· υψωμένη πάνω από κάθε αξιοκαταφρόνητη δουλεία, μακριά από κάθε ταπείνωση και κάθε παραμόρφωση, γεμάτη διαρκή πόθο για την αληθινή κυριαρχία και για την αρχή κάθε κυριαρχίας, σύμφωνα με την οποία αυτά τα πνεύματα διαμορφώνουν τον εαυτό τους και όλα όσα είναι υποταγμένα σε αυτά.
«Δυνάμεις» ονομάζονται τα ουράνια πνεύματα εξαιτίας της ανδρείας και ακλόνητης αρρενωπότητάς τους, η οποία υπερχειλίζει σε όλες τις πράξεις τους και δεν επιτρέπει τίποτε που θα μπορούσε να μειώσει τους φωτισμούς που τους έχουν δοθεί από τον Θεό. Τείνει με όλη της τη δύναμη προς την αναπαράσταση του Θεού, δεν μένει πίσω από δειλή αδυναμία απέναντι σε ό,τι απαιτεί η θεία κίνηση, αλλά θεωρεί διαρκώς την υπερούσια, δημιουργό δύναμης Δύναμη και είναι, όσο είναι δυνατόν, εικόνα αυτής της Δύναμης· στρέφεται δυναμικά προς αυτή την αρχέγονη Δύναμη και υπερχειλίζει, προσφέροντας δύναμη, προς όσα είναι υποταγμένα σε αυτήν.
Το όνομα «Εξουσίες» παραπέμπει σε μια υπεργήινη εξουσία που χορηγείται από την ύψιστη, αρχέγονη Εξουσία. Δεν χρησιμοποιείται ποτέ από τους αγγέλους τυραννικά για το κακό, αλλά χρησιμοποιείται για να στραφούν οι ίδιοι, με αήττητο πνεύμα, με τον ορθό τρόπο προς τον Θεό και να προαγάγουν με αγαθότητα τα υποταγμένα πνεύματα· για να πλησιάσουν οι ίδιοι, όσο είναι δυνατόν, στο αρχέτυπο κάθε εξουσίας και να το αποκαλύψουν, όσο μπορούν οι άγγελοι, μέσω των λαμπρότερων έργων της πανίσχυρης δύναμής τους.
«Αρχές» δηλώνει την εξουσία να οδηγούν και να κατευθύνουν με τρόπο όμοιο προς τον Θεό, να στρέφονται προς το αρχέτυπο κάθε καθοδήγησης και να οδηγούν άλλους στο να αναπαραστήσουν μέσα τους τη θεία καθοδήγηση και έτσι, όσο είναι δυνατόν, να την αποκαλύψουν. Για το όνομα «άγγελοι» έγινε ήδη λόγος. Αν θέλαμε να αντλήσουμε κάτι για το σύνολο των ουράνιων πνευμάτων και από την ονομασία των αρχαγγέλων —οι οποίοι, στην κατώτατη τάξη των ουράνιων πνευμάτων, καταλαμβάνουν τη θέση ανάμεσα στις Αρχές και στους Αγγέλους—, αυτό θα ήταν η ενδιάμεση θέση που κατέχουν: όπως αυτοί εγκαθιδρύουν τη σύνδεση ανάμεσα στις Αρχές και στους Αγγέλους, έτσι και οι Άγγελοι εγκαθιδρύουν τη σύνδεση ανάμεσα στα δημιουργημένα καθαρά πνεύματα και στους ανθρώπους· οι ανώτατοι χοροί τη σύνδεση ανάμεσα στον Θεό και στους κατώτερους· και το σύνολο των δημιουργημένων καθαρών πνευμάτων τη σύνδεση ανάμεσα στον Θεό και στα υπόλοιπα πλάσματα.
Όταν όλα τα ουράνια πνεύματα ονομάζονται «Δυνάμεις», αυτό έχει και έναν ιδιαίτερο λόγο: επειδή σε κάθε πνευματικό δημιούργημα πρέπει να διακρίνονται ουσία, δύναμη και ενέργεια, όλα μπορούν να ονομαστούν ουράνιες ουσίες ή ουράνιες δυνάμεις.
Όλα όσα χρησιμοποιεί η Αγία Γραφή ως σωματικές μορφές, για να μας φέρει κοντά στην ουσία των αγγέλων, πρέπει να κατανοούνται συμβολικά. Προτιμά την εικόνα της φωτιάς —ποταμοί φωτιάς, πύρινοι τροχοί, πύρινοι άνδρες—, επειδή, με την ιδιαιτερότητά της, είναι κατάλληλη για να παραστήσει τη θεία ουσία και γι’ αυτό και τη θεοειδία των ουράνιων πνευμάτων: «η αισθητή φωτιά, πράγματι, είναι κατά κάποιον τρόπο μέσα σε όλα, περνά καθαρά μέσα από όλα και γίνεται δεκτή από όλα· και παρότι είναι ολόλαμπρη, είναι συγχρόνως κρυμμένη και παραμένει άγνωστη καθαυτήν χωρίς μια ύλη μέσα στην οποία να φανερώνει τη δύναμή της· είναι αμέτρητη και αόρατη, κυριαρχεί πάνω σε όλα και οδηγεί όλα όσα βρίσκονται μέσα της στο να επιτελέσουν τη δική τους ενέργεια…, είναι δραστική, ισχυρή, αόρατα παρούσα σε όλα…, και όσο κι αν μεταδίδει φωτεινά τον εαυτό της, δεν μειώνεται».
Όταν συνηθίζεται να παριστάνονται οι άγγελοι με ανθρώπινη μορφή, ελεύθερα όρθιοι, με αυτό θέλει κανείς να δηλώσει την πνευματική τους προίκιση και την κλήση τους να άρχουν, κοινές σε αυτούς και στους ανθρώπους σε αντίθεση προς τα ζώα. Τους δίνεται κατά προτίμηση νεανική και δυναμική όψη, για να υποδηλωθεί η αιωνίως ανθισμένη ζωή τους. Τα φτερά σημαίνουν την ταχύτητα της ανόδου τους προς τα ύψη· η ελαφρότητα των φτερών, το εντελώς μη γήινο, αυτό που φέρεται προς τα άνω χωρίς καμία πρόσμειξη γήινου βάρους.
Όταν ο Ησαΐας είδε τα ουράνια όντα με έξι φτερά, με πολλά πόδια και πρόσωπα, αυτό έπρεπε να του καταστήσει σαφή την πολύμορφη και πολυθεωρητική δύναμη των ανώτατων πνευμάτων· και, με την κάλυψη των ποδιών και των προσώπων από τα φτερά, την ιερή τους συστολή μπροστά σε μια θρασεία, παράτολμη και αδύνατη διερεύνηση των βαθύτερων μυστηρίων. Το φτερούγισμα των φτερών, όμως, του έδινε να καταλάβει την αδιάκοπη, υψηλόπτητη, διαρκή κίνηση της θεομιμητικής τους ενέργειας. Έτσι κάθε μέρος των ορατών μορφών αποκαλύπτει κάτι από την πνευματική ουσία των αγγέλων. Η γυμνότητα και η ανυποδησία των ποδιών δηλώνει την αποδεσμευμένη, ανεμπόδιστη δύναμη, ελεύθερη από κάθε εξωτερικό πρόσθετο, η οποία προσαρμόζεται, όσο είναι δυνατόν, στη θεία απλότητα. Και έτσι πρέπει να κατανοείται συμβολικά και καθετί που η Αγία Γραφή τούς αποδίδει ως ένδυμα και ως όργανα.
«Άνεμοι» ονομάζονται οι άγγελοι λόγω της ταχύτητας με την οποία ολοκληρώνουν τα πάντα, διεισδύουν παντού χωρίς καθυστέρηση, και λόγω της ικανότητάς τους να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν, μέσω της οποίας οι κατώτεροι ανέρχονται σε μεγαλύτερο ύψος, ενώ οι ανώτεροι φτάνουν στο να μεταδίδουν προνοητικά τον εαυτό τους στους κατώτερους και να εισέρχονται σε αυτούς. Το όνομα «άνεμος» —ventus, ἄνεμος— είναι άλλωστε πολύ στενά συγγενικό ως προς τη σημασία με την «πνοή» —spiritus, πνεῦμα—, την έκφραση που χρησιμοποιείται γενικά για το πνεύμα ως τέτοιο και θυμίζει την αντιστοιχία του πνευματικού με το αεριώδες.
Συνοψίζοντας σύντομα, μπορούμε βάσει της αρεοπαγιτικής διδασκαλίας περί αγγέλων να πούμε: οι άγγελοι είναι καθαρά πνεύματα· η πνευματικότητά τους είναι ανώτερη από την ανθρώπινη· είναι προσωπικά ελεύθερα, διακονούντα πνεύματα και βρίσκονται μεταξύ τους, καθώς και με όλα τα άλλα πνευματικά-προσωπικά όντα, σε κοινωνία, μέσα σε ένα βασίλειο αγάπης που δωρίζει και δέχεται, του οποίου αρχή και τέλος είναι η τριαδική Θεότητα.
Έτσι μας έχει σκιαγραφηθεί η εικόνα τους. Τώρα πρέπει να ρωτήσουμε αν αναγνωρίζουμε σε αυτήν μια ουσιώδη δυνατότητα στην οποία έχουμε πρόσβαση από τη δική μας ανθρώπινη πνευματικότητα.
3. Η δυνατότητα (ύπαρξης) καθαρών πνευμάτων
Όλα όσα υπάρχουν τα δημιούργησε η θεία αγαθότητα, για να τους δώσει μετοχή στο θείο είναι. Αυτό συμβαίνει μέσω μιας ακτίνας φωτισμού, η οποία εκπορεύεται από τον Θεό και διαπερνά ολόκληρη την κτίση, για να τη στρέψει προς τον Θεό και να την ενώσει μαζί του· αλλά συντελείται βαθμιαία. Τα ανώτατα πλάσματα, εκείνα που στέκονται πλησιέστερα στον Θεό, δέχονται πρώτα τον φωτισμό, διαποτίζονται από αυτόν και στρέφονται προς τον Θεό· συγχρόνως όμως κλίνουν και προς τα κατώτερα, για να αφήσουν να υπερχειλίσει επάνω τους, από την πληρότητα που έλαβαν, ό,τι αυτά μπορούν να χωρέσουν.
Αυτά τα πλάσματα που στέκονται πλησιέστερα στον Θεό είναι οι άγγελοι. Και αυτοί, με τη σειρά τους, σχηματίζουν μια «ιεραρχία», δηλαδή μια κλιμακωτή τάξη ανώτερων, μέσων και κατώτερων πνευματικών όντων. Το σύγγραμμα περί της Ουράνιας Ιεραρχίας ασχολείται κυρίως με την παρουσίαση των διαφορών των εννέα αγγελικών χορών και της μεταξύ τους σχέσης. Εμάς όμως μας ενδιαφέρει κυρίως τι χαρακτηρίζει τα ουράνια πνεύματα ως τέτοια. Πρέπει λοιπόν αυτός ο γενικός χαρακτηρισμός να εξαχθεί μέσα από το όλο.
Η Αγία Γραφή μιλά για τα καθαρά πνεύματα, όπως και για τον ίδιο τον Θεό, με εικόνες που λαμβάνονται από τον αισθητό κόσμο. Αυτές οι εικόνες πρέπει να κατανοηθούν σύμφωνα με τον θεμελιώδη νόμο ότι κάθε αισθητό μάς παριστάνει κάτι πνευματικό. Υπάρχει κάτι κοινό που καθιστά δυνατή αυτή την παράσταση, αλλά ποτέ ισότητα ανάμεσα στην εικόνα και σε αυτό που παριστάνεται· υπάρχει πάντοτε μόνο μια ομοιότητα, στην οποία αντιστοιχεί μια μεγαλύτερη ανομοιότητα. Αυτό που εννοείται μπορεί να συλληφθεί μόνο μέσω εικόνων, αλλά πάντοτε ως κάτι εντελώς διαφορετικό από εκείνο μέσω του οποίου γίνεται για εμάς συλληπτό.
Αυτό ισχύει ακόμη και όταν το γήινο, που μας είναι οικείο από την εμπειρία και μέσω του οποίου προσπαθούμε να προσεγγίσουμε το υπεργήινο, είναι κάτι ψυχικό ή πνευματικό. Έτσι, η «οργή» στα άλογα πλάσματα είναι άλογη διέγερση, ενώ στα πνευματικά όντα είναι η ανδρεία δύναμη του λόγου τους, η αμετάβλητη στάση τους μέσα στις θείες, ακίνητες κατοικίες. Η «επιθυμία» στα άλογα όντα είναι απερίσκεπτη, στραμμένη σε κάτι υλικό και μεταβλητό· είναι μια κατάσταση που προκαλείται, χωρίς δική τους εξουσία, βάσει φυσικής κλίσης ή συνήθειας· είναι άλογη κυριαρχία της σωματικής τάσης, η οποία έλκει ολόκληρο το ζωντανό ον προς το αισθητά επιθυμητό.
Στα καθαρά πνεύματα, όμως, με αυτό εννοείται η θεία αγάπη, με την οποία αγαπούν το ανώτερο πνευματικό με τρόπο νοητικό και λογικό, καθώς και η σταθερή λαχτάρα για την καθαρή, απαθή θεωρία και ένωση με την ύψιστη και καθαρότατη Αγάπη.
Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν τον θεμελιώδη νόμο σύμφωνα με τον οποίο πρέπει να διαβάζεται η Αγία Γραφή και να θεωρείται ο φυσικός κόσμος. Είναι ο νόμος της αναλογίας, κατά τον οποίο κάθε γήινο δείχνει πέρα από τον εαυτό του προς το υπεργήινο. Τον έχουμε ήδη συναντήσει στη σχέση του πεπερασμένου προς το αιώνιο είναι. Είναι όμως και η πύλη προς το βασίλειο των πεπερασμένων καθαρών πνευμάτων.
Έτσι, η επίγεια ιεραρχία παραπέμπει στην ουράνια, την οποία αναπαριστά και με την οποία συγχρόνως σχηματίζει μια ενότητα τάξης και ενέργειας. Τι σημαίνει «ιεραρχία»; Ο Διονύσιος εννοεί με αυτήν μια ιερή τάξη, μια γνώση και ενέργεια που, με βάση τον εγχυμένο θεϊκό φωτισμό, προσπαθεί να αναπαραστήσει, όσο είναι δυνατόν, τη θεία γνώση και ενέργεια. Σκοπός της είναι η κατά το δυνατόν ομοίωση και ένωση με τον Θεό, ο οποίος είναι ο οδηγός της σε κάθε γνώση και ενέργεια. Θεωρώντας αδιάκοπα τη θεία ομορφιά Του, την αναπαριστά όσο είναι δυνατόν και καθιστά όσους ανήκουν σε αυτήν καθαρούς, αμόλυντους καθρέφτες, που δέχονται την ακτίνα του αρχέγονου φωτός και της ύψιστης Θεότητας. Γεμάτοι από αυτήν, την αφήνουν, σύμφωνα με τον θείο νόμο, να υπερχειλίζει χωρίς φθόνο προς όσους ακολουθούν μετά από αυτούς.
Καθένας που ανήκει στην ιεραρχία έχει το θείο προνόμιο να είναι συνεργός του Θεού και να αφήνει την ενέργειά Του να λάμπει μέσα του. Σε αυτή την ιερή τάξη αντιστοιχεί το ότι ορισμένοι καθαίρουν, άλλοι καθαίρονται· ορισμένοι φωτίζουν, άλλοι φωτίζονται· ορισμένοι τελειοποιούν, άλλοι τελειοποιούνται. Κάθαρση σημαίνει εδώ την απελευθέρωση από όλα όσα είναι ανόμοια προς τον Θεό και εμποδίζουν την ένωση μαζί Του. Φωτισμός είναι η πλήρωση με θείο φως. Τελείωση είναι η απελευθέρωση από την ατέλεια, ο εξοπλισμός με την τελειοποιητική γνώση των αγίων. Όλα αυτά συνδέονται στενότατα μεταξύ τους: είναι διαφορετικές επιδράσεις της μίας ακτίνας της θείας ζωής.
Η ουράνια ιεραρχία είναι λοιπόν η τάξη που περιλαμβάνει όλα τα ουράνια πνεύματα. Αυτά στέκονται πλησιέστερα στον Θεό, επειδή έχουν την πολλαπλότερη μετοχή στο θείο είναι. Υπερέχουν των άψυχων πραγμάτων, των άλογων ζωντανών όντων και ακόμη και εκείνων που είναι προικισμένα μόνο με ανθρώπινο λόγο, επειδή έχουν μετοχή στη θεία ηγεμονική θέση. Μέσα στην καθαρή πνευματικότητά τους είναι σταθερά και τείνουν επίμονα προς την αμετάβλητη θεία αγάπη. Έτσι δέχονται τους πρώτους φωτισμούς με άυλο και καθαρό τρόπο, διαμορφώνονται σύμφωνα με αυτούς και έχουν ένα εντελώς πνευματικό είναι. Ο φωτισμός από το απλό θείο φως είναι γι’ αυτά τροφή, αναψυχή, μακαριότητα.
Ονομάζονται άγγελοι —δηλαδή αγγελιαφόροι— επειδή πρώτοι φωτίζονται από τον Θεό και μας μεταβιβάζουν τις αποκαλύψεις που μας δίνονται. Επειδή αυτό το αγγελικό λειτούργημα είναι κοινό σε όλα τα ουράνια πνεύματα, το όνομα «άγγελοι» χρησιμοποιείται για όλα, παρόλο που ειδικά είναι η ονομασία της κατώτατης τάξης.
Είναι ιδίωμα των ανώτατων πνευμάτων ότι, μέσα στην καθαρότατη αγάπη, σε μια καθαρά πνευματική, αμετάβλητη κίνηση, περιστρέφονται γύρω από τον Θεό, και ότι γι’ αυτά δεν υπάρχει μεταβολή προς το χειρότερο. Η γνώση τους για τον Θεό δεν συντελείται ούτε μέσω αισθητών ούτε μέσω πνευματικών εικόνων, ούτε επίσης μέσω μιας ανόδου όπως εκείνη που καθίσταται δυνατή για εμάς μέσω της Αγίας Γραφής· αλλά είναι γεμάτα από ανώτερο φως μέσα σε μια απλή, περιεκτική γνώση. Σε αυτήν περιλαμβάνεται και μια υψηλή γνώση των θείων έργων· δεν τα γνωρίζουν και δεν τα κατανοούν μέσω συλλογιστικής σκέψης. Ο φωτισμός τους φανερώνεται σε αιώνιους ύμνους δοξολογίας προς τιμήν του Θεού.
Το κλειδί για τη γνώση των αγγέλων είναι τα ονόματά τους, καθένα από τα οποία αποκαλύπτει μια ουσιώδη ιδιότητα. Από τη διαφορά της ονομασίας των επιμέρους χορών ο Διονύσιος διαβάζει τι είναι χαρακτηριστικό για τον καθένα. Αλλά, κατά κάποιον τρόπο, μπορούμε ίσως να διεκδικήσουμε για όλα τα ονόματα όσα είπε για το όνομα «άγγελος»: ότι κάτι από αυτό που εκφράζουν ανήκει σε όλα τα ουράνια πνεύματα, αν και όχι σε όλα στον ίδιο βαθμό, και μόνο σε έναν χορό ως το ιδιαίτερα διακριτικό του γνώρισμα.
Όταν το «Σεραφείμ» ερμηνεύεται ως «εκείνος που ανάβει» ή «εκείνος που θερμαίνει», ως έκφραση της φλογερής θέρμης της αγάπης του Θεού σε εκείνα τα πνεύματα που ανήκουν στην ανώτατη τάξη και της ικανότητάς τους να ανάβουν στα υποταγμένα σε αυτά πνεύματα παρόμοια θέρμη· όταν τα «Χερουβείμ» ονομάζονται έτσι σύμφωνα με την ικανότητά τους να δέχονται το εισρέον θείο φως, σύμφωνα με το χάρισμα να θεωρούν την ομορφιά του Θεού και να μεταδίδουν σε άλλους από τη σοφία που τα πληροί: τότε ακριβώς αυτή η υπερχείλιση προς τις κατώτερες τάξεις συνεπάγεται ότι όλα φτάνουν σε κάποια μετοχή σε αυτή τη θέρμη της αγάπης και στην πληρότητα της σοφίας. Και ακόμη και στα κατώτατα είναι ιδιάζουσα η δύναμη να μεταδίδουν από την πληρότητά τους: δηλαδή στους ανθρώπους. Από αυτό άλλωστε έχουν το όνομα που τους αποδίδεται ειδικότερα: «άγγελοι».
Όταν οι «Θρόνοι» δηλώνουν την ανύψωση πάνω από κάθε κατώτερο, την ανεμπόδιστη ανύψωση προς το θείο και τον ζήλο που προσκολλάται αμετάβλητα και σταθερά με όλες τις δυνάμεις στον Ύψιστο, κατανοούμε βέβαια ότι αυτό μπορεί να είναι το διακριτικό όνομα για τα ανώτατα από τα ουράνια πνεύματα. Αλλά σε σχέση με όλα τα άλλα πλάσματα, αυτό το θρονιασμένο ύψος ανήκει και πάλι σε όλα τα ουράνια πνεύματα.
Το όνομα «Κυριότητες» δηλώνει μια απόλυτη μετάβαση προς το ουράνιο, ελεύθερη από κάθε γήινη χρησιμότητα, και μια αυστηρή κυριαρχία που δεν μειώνεται από καμία τυραννική παραμόρφωση, μέσα σε μεγαλόψυχη ελευθερία· υψωμένη πάνω από κάθε αξιοκαταφρόνητη δουλεία, μακριά από κάθε ταπείνωση και κάθε παραμόρφωση, γεμάτη διαρκή πόθο για την αληθινή κυριαρχία και για την αρχή κάθε κυριαρχίας, σύμφωνα με την οποία αυτά τα πνεύματα διαμορφώνουν τον εαυτό τους και όλα όσα είναι υποταγμένα σε αυτά.
«Δυνάμεις» ονομάζονται τα ουράνια πνεύματα εξαιτίας της ανδρείας και ακλόνητης αρρενωπότητάς τους, η οποία υπερχειλίζει σε όλες τις πράξεις τους και δεν επιτρέπει τίποτε που θα μπορούσε να μειώσει τους φωτισμούς που τους έχουν δοθεί από τον Θεό. Τείνει με όλη της τη δύναμη προς την αναπαράσταση του Θεού, δεν μένει πίσω από δειλή αδυναμία απέναντι σε ό,τι απαιτεί η θεία κίνηση, αλλά θεωρεί διαρκώς την υπερούσια, δημιουργό δύναμης Δύναμη και είναι, όσο είναι δυνατόν, εικόνα αυτής της Δύναμης· στρέφεται δυναμικά προς αυτή την αρχέγονη Δύναμη και υπερχειλίζει, προσφέροντας δύναμη, προς όσα είναι υποταγμένα σε αυτήν.
Το όνομα «Εξουσίες» παραπέμπει σε μια υπεργήινη εξουσία που χορηγείται από την ύψιστη, αρχέγονη Εξουσία. Δεν χρησιμοποιείται ποτέ από τους αγγέλους τυραννικά για το κακό, αλλά χρησιμοποιείται για να στραφούν οι ίδιοι, με αήττητο πνεύμα, με τον ορθό τρόπο προς τον Θεό και να προαγάγουν με αγαθότητα τα υποταγμένα πνεύματα· για να πλησιάσουν οι ίδιοι, όσο είναι δυνατόν, στο αρχέτυπο κάθε εξουσίας και να το αποκαλύψουν, όσο μπορούν οι άγγελοι, μέσω των λαμπρότερων έργων της πανίσχυρης δύναμής τους.
«Αρχές» δηλώνει την εξουσία να οδηγούν και να κατευθύνουν με τρόπο όμοιο προς τον Θεό, να στρέφονται προς το αρχέτυπο κάθε καθοδήγησης και να οδηγούν άλλους στο να αναπαραστήσουν μέσα τους τη θεία καθοδήγηση και έτσι, όσο είναι δυνατόν, να την αποκαλύψουν. Για το όνομα «άγγελοι» έγινε ήδη λόγος. Αν θέλαμε να αντλήσουμε κάτι για το σύνολο των ουράνιων πνευμάτων και από την ονομασία των αρχαγγέλων —οι οποίοι, στην κατώτατη τάξη των ουράνιων πνευμάτων, καταλαμβάνουν τη θέση ανάμεσα στις Αρχές και στους Αγγέλους—, αυτό θα ήταν η ενδιάμεση θέση που κατέχουν: όπως αυτοί εγκαθιδρύουν τη σύνδεση ανάμεσα στις Αρχές και στους Αγγέλους, έτσι και οι Άγγελοι εγκαθιδρύουν τη σύνδεση ανάμεσα στα δημιουργημένα καθαρά πνεύματα και στους ανθρώπους· οι ανώτατοι χοροί τη σύνδεση ανάμεσα στον Θεό και στους κατώτερους· και το σύνολο των δημιουργημένων καθαρών πνευμάτων τη σύνδεση ανάμεσα στον Θεό και στα υπόλοιπα πλάσματα.
Όταν όλα τα ουράνια πνεύματα ονομάζονται «Δυνάμεις», αυτό έχει και έναν ιδιαίτερο λόγο: επειδή σε κάθε πνευματικό δημιούργημα πρέπει να διακρίνονται ουσία, δύναμη και ενέργεια, όλα μπορούν να ονομαστούν ουράνιες ουσίες ή ουράνιες δυνάμεις.
Όλα όσα χρησιμοποιεί η Αγία Γραφή ως σωματικές μορφές, για να μας φέρει κοντά στην ουσία των αγγέλων, πρέπει να κατανοούνται συμβολικά. Προτιμά την εικόνα της φωτιάς —ποταμοί φωτιάς, πύρινοι τροχοί, πύρινοι άνδρες—, επειδή, με την ιδιαιτερότητά της, είναι κατάλληλη για να παραστήσει τη θεία ουσία και γι’ αυτό και τη θεοειδία των ουράνιων πνευμάτων: «η αισθητή φωτιά, πράγματι, είναι κατά κάποιον τρόπο μέσα σε όλα, περνά καθαρά μέσα από όλα και γίνεται δεκτή από όλα· και παρότι είναι ολόλαμπρη, είναι συγχρόνως κρυμμένη και παραμένει άγνωστη καθαυτήν χωρίς μια ύλη μέσα στην οποία να φανερώνει τη δύναμή της· είναι αμέτρητη και αόρατη, κυριαρχεί πάνω σε όλα και οδηγεί όλα όσα βρίσκονται μέσα της στο να επιτελέσουν τη δική τους ενέργεια…, είναι δραστική, ισχυρή, αόρατα παρούσα σε όλα…, και όσο κι αν μεταδίδει φωτεινά τον εαυτό της, δεν μειώνεται».
Όταν συνηθίζεται να παριστάνονται οι άγγελοι με ανθρώπινη μορφή, ελεύθερα όρθιοι, με αυτό θέλει κανείς να δηλώσει την πνευματική τους προίκιση και την κλήση τους να άρχουν, κοινές σε αυτούς και στους ανθρώπους σε αντίθεση προς τα ζώα. Τους δίνεται κατά προτίμηση νεανική και δυναμική όψη, για να υποδηλωθεί η αιωνίως ανθισμένη ζωή τους. Τα φτερά σημαίνουν την ταχύτητα της ανόδου τους προς τα ύψη· η ελαφρότητα των φτερών, το εντελώς μη γήινο, αυτό που φέρεται προς τα άνω χωρίς καμία πρόσμειξη γήινου βάρους.
Όταν ο Ησαΐας είδε τα ουράνια όντα με έξι φτερά, με πολλά πόδια και πρόσωπα, αυτό έπρεπε να του καταστήσει σαφή την πολύμορφη και πολυθεωρητική δύναμη των ανώτατων πνευμάτων· και, με την κάλυψη των ποδιών και των προσώπων από τα φτερά, την ιερή τους συστολή μπροστά σε μια θρασεία, παράτολμη και αδύνατη διερεύνηση των βαθύτερων μυστηρίων. Το φτερούγισμα των φτερών, όμως, του έδινε να καταλάβει την αδιάκοπη, υψηλόπτητη, διαρκή κίνηση της θεομιμητικής τους ενέργειας. Έτσι κάθε μέρος των ορατών μορφών αποκαλύπτει κάτι από την πνευματική ουσία των αγγέλων. Η γυμνότητα και η ανυποδησία των ποδιών δηλώνει την αποδεσμευμένη, ανεμπόδιστη δύναμη, ελεύθερη από κάθε εξωτερικό πρόσθετο, η οποία προσαρμόζεται, όσο είναι δυνατόν, στη θεία απλότητα. Και έτσι πρέπει να κατανοείται συμβολικά και καθετί που η Αγία Γραφή τούς αποδίδει ως ένδυμα και ως όργανα.
«Άνεμοι» ονομάζονται οι άγγελοι λόγω της ταχύτητας με την οποία ολοκληρώνουν τα πάντα, διεισδύουν παντού χωρίς καθυστέρηση, και λόγω της ικανότητάς τους να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν, μέσω της οποίας οι κατώτεροι ανέρχονται σε μεγαλύτερο ύψος, ενώ οι ανώτεροι φτάνουν στο να μεταδίδουν προνοητικά τον εαυτό τους στους κατώτερους και να εισέρχονται σε αυτούς. Το όνομα «άνεμος» —ventus, ἄνεμος— είναι άλλωστε πολύ στενά συγγενικό ως προς τη σημασία με την «πνοή» —spiritus, πνεῦμα—, την έκφραση που χρησιμοποιείται γενικά για το πνεύμα ως τέτοιο και θυμίζει την αντιστοιχία του πνευματικού με το αεριώδες.
Συνοψίζοντας σύντομα, μπορούμε βάσει της αρεοπαγιτικής διδασκαλίας περί αγγέλων να πούμε: οι άγγελοι είναι καθαρά πνεύματα· η πνευματικότητά τους είναι ανώτερη από την ανθρώπινη· είναι προσωπικά ελεύθερα, διακονούντα πνεύματα και βρίσκονται μεταξύ τους, καθώς και με όλα τα άλλα πνευματικά-προσωπικά όντα, σε κοινωνία, μέσα σε ένα βασίλειο αγάπης που δωρίζει και δέχεται, του οποίου αρχή και τέλος είναι η τριαδική Θεότητα.
Έτσι μας έχει σκιαγραφηθεί η εικόνα τους. Τώρα πρέπει να ρωτήσουμε αν αναγνωρίζουμε σε αυτήν μια ουσιώδη δυνατότητα στην οποία έχουμε πρόσβαση από τη δική μας ανθρώπινη πνευματικότητα.
3. Η δυνατότητα (ύπαρξης) καθαρών πνευμάτων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου