ΑΠΟΜΑΓΝΗΤΟΦΩΝΗΜΕΝΕΣ ΟΜΙΛΙΕΣ Α. ΣΥΜΕΩΝ ΚΡΑΓΙΟΠΟΥΛΟΥ
Συνάξεις γιά νέους
Ἐφηβεία, γάμος, ἀγαμίαΤόμος Β
Τό χάρισμα τῆς μοναχικῆς καί τῆς ἔγγαμης ζωῆς ὡς δρόμος σωτηρίας 1
Εἰσαγωγικό σημείωμα ἐπιμελητῶν
Ἡ ὁλοκλήρωση τοῦ ἀνθρώπου μέσα στον γάμο
Ώριμος γιὰ τὸν γάμο.
Ἡ ἔλλειψη ψυχολογικῆς ὡριμότητος
Ἡ ἀγαμία εἶναι ἀνώτερη ἀπό τόν γάμο;.
Ἡ κυριότερη δυσκολία στον γάμο καί στήν ἀγαμία
Στόν ἔγγαμο ἤ στόν ἄγαμο βίο σε καλεῖ ὁ Θεός;
Γιατί εἶναι δύσκολη ἡ ζωή τοῦ ἀγάμου.
Ὁ γάμος εἶναι καθ' ἑαυτόν μυστήριο
Ὁ συναισθηματισμός τῆς γυναίκας καί ἡ σαρκικότητα τοῦ ἄνδρα.
Ὁ γάμος εἶναι ἐμπόδιο γιά τή σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου;
Πῶς κινοῦνται τα δύο φύλα πρός καί μέσα στον γάμο
«Το μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν».
Μνηστεία.
Ἄγαμος-μοναχικός βίος.
Εἰσαγωγικό σημείωμα ἐπιμελητῶν
Ὅταν ὁ π. Συμεών το 1969 ἄρχισε στήν αἴθουσα τῆς Ἱ. Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης εἰδικές συνάξεις ποὺ ἀπευθύνονταν σε μικτό ἀκροατήριο φοιτητῶν καί γενικότερα νέων, το πρῶτο θέμα πού τοὺς ἀνέπτυξε, καί μάλιστα γιά δύο συνεχόμενα ἔτη, 1969-70 καί 1970-71, εἶχε τόν τίτλο «Ἐφηβεία, γάμος, ἀγαμία». Στά ἑπόμενα ἔτη, καί ἕως τό 1995, ἀναπτύχθηκαν στο πλαίσιο τῶν συνάξεων αὐτῶν πολλά καί διάφορα θέματα, δύο ἀπό τά ὁποῖα, τῶν ἐτῶν 1976-77 καί 1984-85, ἔχουν ἤδη δημοσιευθεῖ ἀπό τίς ἐκδόσεις μας.2
Ἡ προετοιμασία γιά δημοσίευση τῶν ὁμιλιῶν τῶν δύο ἐτῶν μᾶς ὁδήγησε στην ταξινόμηση τοῦ ὑλικοῦ σὲ τρεῖς ἑνότητες: ἐφηβεία, anima-animus, γάμος-ἀγαμία. Θεωρήσαμε ὅτι θὰ εἶναι βοηθητικό γιὰ τὸν ἀναγνώστη να δημοσιευθεῖ τὸ ὑλικό αὐτό σε δύο τόμους. Ἔτσι, οἱ δύο πρῶτες ἑνότητες ἀποτελοῦν τὸν πρῶτο καί ἡ τρίτη τον δεύτερο τόμο. Ἐπειδή το περιεχόμενο ὁρισμένων ὁμιλιῶν, ὅπως αὐτὲς ἔγιναν στούς νέους, δέν μπορεῖ νὰ ἐνταχθεῖ ἀποκλειστικά στη μία ἢ στὴν ἄλλη ἑνότητα, ἀλλά ἐπεκτείνεται σε δύο ἀπό αὐτές ἢ καὶ στις τρεῖς, τα ξινομήσαμε τα μέρη τῶν ὁμιλιῶν αὐτῶν στίς ἀντί-στοιχες ενότητες. Για τον λόγο αὐτό, κάποιες ὁμιλίες -πού οὐσιαστικά εἶναι ἀποσπάσματα- τῶν δύο αὐτῶν τόμων καταλαμβάνουν μικρή έκταση.
Γιὰ τὸ ἀντικείμενο τῆς παρούσης ἐκδόσεως, ὁ ἴδιος ὁ ὁμιλητής ἔχει πεῖ σε κάποια σύναξη: «Όλα αὐτὰ ποὺ εἴπαμε τα δύο χρόνια ἦταν μια εἰσαγωγή». Και πράγματι, οἱ ὁμιλίες αὐτές εἶναι μια μεγά-λη εἰσαγωγή στα θέματα τῆς ἐφηβείας, τοῦ γάμου καὶ τῆς ἀγαμίας, καθώς ὁ ὁμιλητής οὔτε εἶχε τὴν πρόθεση νὰ τὰ ἐξαντλήσει, ἀλλά καί οὔτε ἦταν δυ-νατό να γίνει αὐτό.
Τὰ ἑπόμενα χρόνια, μετά το 1971, ὁ ὁμιλητής ἀναφέρθηκε πολλές φορές σε διάφορες συνάξεις στα θέματα πού ἀναπτύσσονται στις ὁμιλίες πού δημοσιεύονται στούς δύο τόμους τῆς παρούσης ἐκδόσεως, καὶ εἰδικά στο θέμα τοῦ γάμου, μὲ το ὁποῖο ἀσχολήθηκε διεξοδικά κατά τὴν ἑρμηνεία τοῦ ἔβδομου κεφαλαίου τῆς πρώτης πρός Κορινθί-ους ἐπιστολῆς τοῦ ἀποστόλου Παύλου. Ελπίζουμε ὅτι στον κατάλληλο καιρό θα δημοσιεύσουμε και αὐτές τις ὁμιλίες,
Εἰδικά, τώρα, γιὰ τὴν ἀνὰ χεῖρας δίτομη ἔκδο ση θα θέλαμε να σημειώσουμε τὰ ἑξῆς:
α) Καθώς διαβάζει ὁ σημερινός ἀναγνώστης για κάποια θέματα (ὅπως, π.χ., ὁ πολιτικός γάμος, ἡ ἀθεΐα, ἡ κατάσταση τοῦ μοναχισμοῦ στὴν Ἑλλάδα κτλ.), θα πρέπει νὰ ἔχει ὑπ' ὄψιν του ὅτι αὐτά λέ-χθηκαν πρίν ἀπό 35 περίπου χρόνια
β) Ὁ τίτλος τοῦ δίτομου αὐτοῦ ἔργου εἶναι τόσο σαφής, ὥστε δέν χρειάζεται νὰ ἀναφερθούμε στο περιεχόμενό του Θὰ ἀφήσουμε τὰ ἴδια τα κεί-μενα να μιλήσουν στον ἀναγνώστη. Μόνο αὐτό να σημειώσουμε: ἂν καὶ οἱ ὁμιλίες τῶν δύο τόμων ἀπευθύνονταν σε νέους, φρονοῦμε ὅτι ὅσα λέγον ται ἐδῶ δὲν ἀφοροῦν μόνο αὐτούς. Ἀπευθύνονται καί μάλιστα ἔχουν πολλά να προσφέρουν σε ὅλους ἐκείνους ποὺ ὑπῆρξαν κάποτε ἔφηβοι καὶ σήμερα εἶναι σε μια πορεία, σὲ ἕνα δρόμο -εἴτε ὁ δρόμος αὐτός εἶναι ὁ ἔγγαμος βίος εἶτε εἶναι ὁ ἄγαμος-πού πρίν χρόνια διάλεξαν καὶ πῆραν.
γ) Αὐτό πού τονίζεται ἰδιαίτερα, κυρίως στις ὁμιλίες τοῦ δευτέρου τόμου, εἶναι ὅτι ὁ κάθε χρι-στιανός, εἴτε εἶναι ἔγγαμος εἴτε εἶναι ἄγαμος, μπορεῖ νὰ σωθεῖ γιατί καί ὁ ἔγγαμος βίος καὶ ὁ ἄγαμος ἔχουν τὸ χάρισμα ἀπὸ τὸν Θεό νὰ εἶναι σωτηρίας.
Ἡ ὁλοκλήρωση τοῦ ἀνθρώπου μέσα στον γάμο
Κάτι λείπει ἀπό τὸν ἄνδρα, ἀπό κάπου λείπει ἡ γυναίκα
Ὁ ἄνθρωπος, μολονότι γεννιέται ἀδύναμος, πολύ ἀδύναμος, προορίζεται να φθάσει σε μια ώριμότητα, προορίζεται να φθάσει σε κάποια πληρότη τα. Ἀπό μικρό παιδί κανείς ξεκινάει καί συνεχῶς τελειοποιεῖται, συνεχῶς αὐξάνει, για να φθάσει κά ποτε σ' αὐτή τήν ὡριμότητα καί τήν πληρότητα. Καί ὅπως γνωρίζουμε, ὁ ἄνθρωπος ὁλοκληρώνεται, φθάνει στήν ὡριμότητα μέσα στον γάμο, χωρίς να εἶναι αὐτό ἀπόλυτο. Ἡ ὅλη πρόοδος πού γίνεται μέχρι να φθάσει στον γάμο, ἔχει ὡς σκοπό το να εἶναι ἕτοιμος για τον γάμο. Μέσα στο μυστήριο αὐτό, ἐάν καλά φθάσει ἕως ἐκεῖ ὁ ἄνθρωπος καὶ ἐάν σωστά ζήσει τον γάμο, ὡριμάζει, τελειοποιεἶται. Ἔτσι εἶναι τα πράγματα θεωρητικά.
Σύμφωνα μὲ αὐτά πού ἔχουμε ὑπ' ὄψιν μας, πού γνωρίζουμε γενικά, ἀλλά κυρίως σύμφωνα μέαὐτά πού μᾶς λέει ἡ Παλαιά Διαθήκη, ὁ ἄνδρας, καθώς προχωρεῖ πρός τὴν ὁλοκλήρωση, πρὸς τὴν πληρότητα, φθάνει σὲ ἕνα σημεῖο πού αἰσθάνεται ἔντονα ὅτι κάτι τοῦ λείπει. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, μέσα σ' αὐτό εἶναι κρυμμένη ὅλη ἡ ψυχολο γία τοῦ ἄνδρα. Κάτι τοῦ λείπει. Καί αὐτό εἶναι ἡ σύντροφός του. Ἡ γυναίκα, ἀντίθετα, αἰσθάνεται ὅτι ἀπὸ κάπου λείπει. Γι' αὐτό καί πολύ διαφέρει ἡ ψυχολογία τοῦ ἑνὸς φύλου ἀπὸ τὴν ψυχολογία τοῦ ἄλλου. Οἱ δύο αὐτοί ἄνθρωποι, καθώς θά ἔλθουν εἰς γάμου κοινωνίαν, δέν θα μπορέσουν να συνεν-νοηθοῦν καὶ νὰ ἔχουν ἀληθινή κοινωνία καί ἀληθινὴ ἕνωση, ἐὰν, ἐκτὸς τῶν ἄλλων, δὲν ἔχουν ὑπ' ὄψιν τους ὅτι ἡ ψυχολογία τους εἶναι διαφορετική.
Λέει πάρα πολλά αὐτό πού ἀνέφερα προηγουμένως, ὅτι οἱ μὲν ἄνδρες αἰσθάνονται ὅτι κάτι τούς λείπει, οἱ δὲ γυναῖκες ὅτι ἀπό κάπου λείπουν. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, μέσα σ' αὐτό, πού ἀφήνει ἡ Παλαιά Διαθήκη να το καταλάβουμε ἔτσι, κρύβεται ἡ ψυχολογία τῶν μὲν καί ἡ ψυχολογία τῶν δέ. Δηλαδή, δέν εἶναι τυχαίο πού ὁ Θεός ἔπλασε τὸν Ἀδάμ καὶ ἔπειτα τὸν κοίμισε καὶ πῆρε κάτι ἀπό αὐτὸν, ἀπὸ τὴν πλευρά του, καὶ ἔπλασε τη γυναίκα. Καί ἄν ἀκόμη δὲν πάρει κανείς κατά γράμμα αὐτὴ τὴν εἰκόνα, που παρουσιάζει ἡ Παλαιά Διαθήκη, ἀλλὰ τὴν ἑρμηνεύσει κάπως πιο ἐλεύθερα, δὲν εἶναι, ἐπαναλαμβάνω, τυχαῖο αὐτό, ἀλλὰ ἔχει πολύ μεγάλη σημασία.
Γι' αὐτό λοιπόν ὁ ἄνθρωπος τελικά ὁλοκληρών νεται, φθάνει στην τελείωση, φθάνει στο πλήρωμα μέσα στον γάμο. Ὁ μὲν ἄνδρας βρίσκει αὐτό πού τοῦ λείπει, ἡ δὲ γυναίκα βρίσκει αὐτὸ ἀπὸ τὸ ὁποῖο λείπει. Ἀλλὰ αὐτὰ δὲν εἶναι ἀπόλυτα. Ὁ ἄνθρωπος ὁλοκληρώνεται στον γάμο, ὅταν ὅμως ὁ γάμος θεμελιώνεται στον Θεό τελικά δηλαδή ὅταν κάνει κανείς γάμο καί με τον Θεό. Εάν αὐτό δέν συντελεσθεῖ, ἀλλά μείνει ὁ ἄνθρωπος ἁπλῶς στὴν ψυχολογική ἤ στη βιολογική σφαίρα, τότε ούσιαστικά δέν γίνεται τίποτε· καὶ ὄχι μόνο ή συμβίωση τοῦ ἀνδρογύνου θὰ εἶναι ἕνα δράμα, ἀλλὰ θὰ εἶναι καὶ ἀνούσια ἡ ζωή.
Θεμελίωση τοῦ γάμου στὴν Ἁγία Τριάδα
Ὁ ἄνθρωπος πλάσθηκε κατ' εἰκόνα Θεοῦ. Ἡ Ἁγία Τριάς εἶναι τρία πρόσωπα· ὄχι ἕνα. Ἕνας Θεός ἀλλά τρία πρόσωπα. Οἱ ἄνθρωποι, πού ἀποτελοῦν τὴ μία ἀνθρωπότητα, δὲν εἶναι ἕνα πρόσωπο ἀλλά πολλά. Μία εἶναι ἡ ἀνθρωπότητα ἀλλά πολλά τα πρόσωπα, τὰ ὁποῖα, μόνο εφόσον θεμε-λιωθοῦν, ἐφόσον οἰκοδομηθοῦν στὴν Ἁγία Τριάδα, μποροῦν νὰ εἶναι σωστοί, ἀληθινοί ἄνθρωποι. Αὐτό συνετελέσθη στοὺς Ἀποστόλους.
Οἱ μαθηταί τοῦ Κυρίου ἔγιναν ἀληθινοί ἄνθρω ποι κυρίως κατά τὴν ἡμέρα τῆς Πεντηκοστῆς, ὁπότε ήρθε τὸ Αγιο Πνεῦμα καὶ τοὺς θεμελίωσε ὁριστικά πλέον ἐπὶ τῆς Ἁγίας Τριάδος, σύμφωνα μὲ τὴν προσευχὴ ποὺ εἶχε κάνει ὁ Κύριος, ὁ ὁποῖος παρακάλεσε τὸν οὐράνιο Πατέρα «ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἐν ὡσιν ... ἵνα ὥσιν ἐν καθὼς ἡμεῖς ἐν ἐσμεν».
Ὁ Κύριος στὴν προσευχή του ζήτησε οἱ ἄνθρωποι νὰ εἶναι ἕνα μέσα στὴν Ἁγία Τριάδα, νὰ εἶναι θε-μελιωμένοι στὴν Ἁγία Τριάδα. Οἱ Ἀπόστολοι, και οἱ ἄλλοι πιστοί κοντά σ' αὐτούς, ὄντως θεμελιώνονταν στὴν Ἁγία Τριάδα, και ὄντως ἡ Ἐκκλησία ἦταν ἡ εἰκόνα τῆς Ἁγίας Τριάδος, ἡ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ. Ἔτσι, ὄντως οἱ μαθηταί καί γενικά οἱ πιστοί ἦταν ἀληθινοί ἄνθρωποι. Μόνο ἔτσι τὰ μεμονωμέ-να άτομα ἀλλά καί στο σύνολό της ἡ ἀνθρωπότητα- γίνονται πρόσωπα, γίνονται ἀληθινοί ἄνθρωποι, καὶ ἡ ἀνθρωπότητα βρίσκει πραγματικά τον ἑαυτό της καί εἶναι ἀληθινή.
Γενικότερα λοιπόν δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρχει ἑνότητα, δὲν μπορεῖ νὰ ὑφίσταται ἐνωμένη ἀνθρωπότητα, δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρχει ἀληθινή κοινωνία μεταξύ τῶν ἀνθρώπων, ἐὰν αὐτή ἡ κοινωνία, αὐτή ἡ ἑνότητα δέν θεμελιωθεῖ ἐπὶ τῆς Ἁγίας Τριάδος καὶ ἐὰν δὲν ἐμπνέεται καὶ δὲν παίρνει ζωὴ ἀπό ἐκεῖ.
Στην περίπτωση τοῦ γάμου, καὶ τὸ ἕνα καὶ τὸ ἄλλο φύλο ἀπό τή βρεφική ἀκόμη ἡλικία, μέρα με τὴν ἡμέρα καὶ χρόνο με τον χρόνο, προχωρούν πρός την πληρότητα, πρὸς τὴν ὠριμότητα και φθάνουν σ' αὐτή την πληρότητα και ώριμότητα μέσα στον γάμο. Όμως, τελικά αὐτό ἐπιτυγχάνεται μόνο εφόσον ὁ γάμος θεμελιώνεται στὴν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, θεμελιώνεται, πάλι θα λέγαμε, στὴν Ἁγία Τριάδα. Τελικά δηλαδή, βρίσκουν την πληρότητα, ἐφόσον, ἂν ἐπιτρέπεται νὰ ποῦμε, κατά κάποιο μυ στικό τρόπο το ζεύγος αὐτό ἔχει τελέσει γάμο καὶ μὲ τὸν Θεό, καὶ ὁ γάμος αὐτός γίνεται ὅλο καὶ πιὸ ἀληθινός, ὅλο καὶ πιο στενός. Δηλαδή, το ζεύγος ὅλο καὶ περισσότερο φυτεύεται μέσα στον Θεό, ὅλο και περισσότερο ἐμπνέεται καὶ λαμβάνει ζωή ἀπό τὸν Θεό. Γι' αὐτό λοιπόν δὲν εἶναι ἀπόλυτο ὅτι μέσα στον γάμο φθάνει ὁ ἄνθρωπος στην πληρότη τα, στην τελειότητα, στην τελική ωριμότητα, εφόσον καθ' ἑαυτὸν ὁ γάμος δὲν ἔχει αὐτή τή δύναμη,
Ὅπως δηλαδή καθ' ἑαυτό ἕνα κομμάτι σίδερο δὲν ἔχει φωτιά, ἀλλά πυρακτώνεται καί γίνεται φων τιά μόνο ἐφόσον ἔχει σχέση, ἔχει κοινωνία μὲ τὴ φωτιά, ἔτσι καὶ ὁ γάμος, παρ' ὅλα τά καλά του, τελικά δὲν ἔχει καθ' ἑαυτόν τη δύναμη να δώσει στούς δύο ἀνθρώπους τὴν πληρότητα, ἀλλὰ τὴ δίνει, ἐφόσον θεμελιώνεται στὴν Ἁγία Τριάδα, στον Θεό.
Ὁ γάμος δώρο Θεοῦ
Γι' αὐτό καί ἐκτὸς τοῦ γάμου ὁ ἄνθρωπος φθάνει στην πληρότητα, γίνεται τέλειος, ὁλοκληρώ νεται, εφόσον κάνει τον τελικό, τὸν ἀπώτερο, τὸν πιο ἀληθινό γάμο, πού εἶναι ἡ κοινωνία του μὲ τὸν Θεό. Επομένως, μπορεῖ κανείς να μείνει καὶ ἐκτὸς τοῦ γάμου, καὶ ὄχι μόνο ἔχει τη δυνατότητα να φθάσει στὴν ὁλοκλήρωση ποὺ θὰ φθάσει ὁ ἔγγα μος –εφόσον βέβαια, ὅπως εἶπαμε, ὁ γάμος του θε μελιώνεται στὴν Ἁγία Τριάδα- ἀλλὰ μπορεῖ, τρό πον τινά, να προχωρήσει καὶ πιο πέρα, ὥστε ἡ ὀλοκλήρωσή του καί ἡ τελείωσή του νὰ εἶναι ἀκό μη μεγαλύτερη. Βλέπετε, τώρα πλησιάζουμε ἀμέσως καὶ τὸ ἄλλο θέμα, τὴν ἀγαμία Μπορεῖ ὁ καθένας να μείνει ἄγαμος; Ή, μπο-ρεῖ ὁ καθένας νὰ ἀποφύγει τον γάμο; Ἥ, μπορεῖ ὁ καθένας ὁπωσδήποτε νὰ εἰσέλθει στον γάμο;
Ἐξ ὅσων γνωρίζω, ὄχι μόνο ἀπό αὐτά πού διαβάζει κανείς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν πείρα ποὺ ἔχει μέσα ἀπὸ τὴν καθημερινή πραγματικότητα τῆς σημερινῆς κοινωνίας, ὁ γάμος εἶναι δώρο Θεοῦ. Ὅσο κι ἂν ὁ γάμος που γίνεται μέ τόν Θεό, ἐκτὸς τοῦ ἐπιγείου γάμου, εἶναι κάτι πολύ ἅγιο, κάτι τέλειο, δέν παύει νὰ εἶναι πραγματικό δώρο ὁ γνωστός γάμος, ὁ ἐγκόσμιος, ὁ γήινος.
Ἔτσι ὅπως ἔχουν τα πράγματα μετά την πτώση, ἐὰν τυχόν δὲν ὑπῆρχε ὁ γάμος, πάρα πολλοί ἄνθρωποι θὰ ἦταν ἀνήμερα, ἄγρια θηρία. Ὁ γάμος, παρ' ὅλες τίς ἀδυναμίες πού ἔχει, ἡμερεύει, τορνεύει τὸν ἄνθρωπο, τὸν προσγειώνει, τον κάνει δηλαδή ἄνθρωπο. Ἀπό αὐτῆς τῆς ἀπόψεως εἶναι δώρο Θεοῦ, καὶ ὑποθέτω ὅτι γι' αὐτόν τον λόγο ἢ καὶ γι' αὐτὸν τὸν λόγο, μαζί με πολλούς ἄλλους, ὁ Θεός, ὁ Κύριος συνέστησε ὡς μυστήριο τον γάμο, ὅπως συ-νέστησε καὶ τὰ ἄλλα μυστήρια.
Ἡ μοναχική κουρά δέν εἶναι μυστήριο. "Ένας πηγαίνει να γίνει μοναχός. Ἀφοῦ δοκιμαστεί κά-ποιο διάστημα, γίνεται μοναχός με τη σχετική άκο-λουθία καὶ τὴν κουρά, καί ὅλα αὐτά ἔχουν κανονι-κή, νομική ισχύ, και δεσμεύεται κανείς καὶ δὲν μπορεῖ νὰ τὰ παραβεῖ. Ωστόσο ὅμως, ή μοναχική κουρά δὲν εἶναι μυστήριο.
Πρὸ τῆς πτώσεως δὲν ξέρουμε πῶς ἦταν τα πράγματα. Οἱ Πατέρες δέχονται ὅτι ὁ γάμος δόθηκε στον πεπτωκότα ἄνθρωπο κατ' οἰκονομίαν. Εἶναι δύσκολο να το δεχθεῖ αὐτό ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος. Οι σύγχρονοι θεολόγοι δέν μποροῦν αὐτὸ νὰ το σηκώσουν, ὅμως ὅλοι οἱ Πατέρες ἔχουν αὐτή τή γνώμη, ὅτι ὁ γάμος δόθηκε κατ' οίκονομίαν. Ὅπως ὅμως κι ἄν ἔχουν τα πράγματα, μετά την πτώση εἶναι μια πραγματικότητα ἀναμφισβήτητη καί εἶναι ἕνα δώρο ἀπὸ τὸν Θεό, τὸ ὁποῖο μάλιστα ὁ Κύριος τὸ ἔκανε μυστήριο.
Ὁ ἄνθρωπος τορνεύεται μέσα στον γάμο
2. Ιωι 17, 21-22
