Συνέχεια από Τρίτη 18. Αυγούστου 2026
Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΚΑΙ Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ 7
MALACHI MARTIN
G.P. Putnam's Sons, New York 1981
ΑΠΟ ΤΑ ΚΟΥΡΕΛΙΑ ΣΤΑ ΠΛΟΥΤΗ
Η κατάρα του Κωνσταντίνου
Ο Κωνσταντίνος έσπειρε μέσα στη νεοαποκτηθείσα θρησκεία του, τον Χριστιανισμό, τους σπόρους της ίδιας της αποσυνθέσεώς του. Εκείνα που είχε θεμελιώσει, στην Ανατολή και στη Δύση, ως σταθερά θεμέλια επρόκειτο να μετατραπούν στις άμεσες αιτίες προδοσίας και κατακερματισμού. Σαν μια μοιραία κληρονομιά, το κατάλοιπο που άφησε ο Κωνσταντίνος μετατράπηκε σε κατάρα, η οποία βασάνιζε κάθε επόμενη γενιά και οδηγούσε πρώτα στην αδελφοκτονία και τελικά στην αυτοκτονία.
Ο Κωνσταντίνος εγκαθίδρυσε πρώτα τον επίσκοπο Ρώμης σε πλήρη ισχύ στη Δυτική Ευρώπη. Οι πάπες έλαβαν από αυτόν σημαντική ακίνητη περιουσία, εκτεταμένη δικαστική εξουσία, μεγάλο ρευστό πλούτο, έλεγχο επί των ενόπλων δυνάμεων και πολιτική κυριαρχία. Η Εκκλησία της Ρώμης και ο Χριστιανισμός απέκτησαν έτσι ανυπολόγιστο κύρος στα μάτια του λαού και εξαιρετικά προνομιακή πρόσβαση στον ίδιο τον μεγάλο αυτοκράτορα. Με λίγα λόγια, εξαιτίας του Κωνσταντίνου, ο επίσκοπος Ρώμης έγινε μονάρχης και η Εκκλησία του μοναρχία.
Για να επιστεγάσει τις προσπάθειές του, ο Κωνσταντίνος οργάνωσε το έτος 325 στη Νίκαια —στη σημερινή Τουρκία— μια γενική οικουμενική σύνοδο Χριστιανών επισκόπων. Η σύνοδος ονομάστηκε «οικουμενική», επειδή αφορούσε ολόκληρη την οἰκουμένη — ολόκληρο δηλαδή τον κατοικημένο κόσμο, όπως τον αντιλαμβάνονταν τότε οι Χριστιανοί. Εκεί οι επίσημες πεποιθήσεις των Χριστιανών διατυπώθηκαν, ύστερα από έντονες συζητήσεις, σε συγκεκριμένους τύπους, γνωστούς έκτοτε ως Σύμβολο της Νικαίας.
Επιπλέον, με ένα από τα διατάγματά της ή τους κανόνες της, η Σύνοδος αναγνώρισε τέσσερα κύρια κέντρα του Χριστιανισμού: τη Ρώμη, την Αλεξάνδρεια (στη Συρία), την Αντιόχεια (στη Συρία) και την Ιερουσαλήμ. Καθένας από αυτούς τους τόπους ονομαζόταν πατριαρχείο, ενώ ο επίσκοπος Ρώμης ήταν ο πατριάρχης της Δύσεως και είχε το προβάδισμα έναντι των άλλων τριών. Ο λόγος που έδινε ο Κωνσταντίνος για αυτό το προβάδισμα ήταν: «Επειδή οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος είχαν ζήσει και πεθάνει στη Ρώμη» — και ο πάπας της Ρώμης ήταν ο διάδοχος του Πέτρου.
Ήδη, ενώ συνεδρίαζε η Σύνοδος της Νικαίας, ο Κωνσταντίνος είχε επιλέξει μια τοποθεσία στον Βόσπορο ως νέα πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας του. Ήταν μια μικρή ελληνική πόλη που ονομαζόταν Βυζάντιον· η θέση της είχε μεγάλη στρατηγική σημασία. Όταν ολοκληρώθηκε το 330, θα αποτελούσε, κατά τη σκέψη του Κωνσταντίνου, τη «Νέα Ρώμη», και ο επίσκοπός της σύντομα θα ονομαζόταν πατριάρχης της Ανατολής.
Ο αυτοκράτορας όμως, παρόλο που μετακινήθηκε στην Κωνσταντινούπολη και εγκαταστάθηκε εκεί, δεν έκανε τον νέο πατριάρχη βασιλιά. Αντιθέτως, όπως ο βασιλιάς Δαβίδ του Ισραήλ περισσότερο από χίλια χρόνια νωρίτερα, στην Ανατολή ο Κωνσταντίνος διαχώρισε το «κράτος», το οποίο εκπροσωπούσε ο ίδιος, από την «Εκκλησία», την οποία εκπροσωπούσε ο πατριάρχης, αν και οι δύο σφαίρες θεωρούνταν τα δύο στοιχεία ενός ενιαίου οργανισμού. Και, όπως ο Δαβίδ, ο Κωνσταντίνος θεωρούσε τον εαυτό του θεόθεν διορισμένο να εξασφαλίζει την υλική ευημερία της Εκκλησίας και να διαφυλάσσει την καθαρότητα των δογμάτων της. Αυτή η σχέση ανάμεσα στον Βυζαντινό αυτοκράτορα και τον πατριάρχη διήρκεσε περισσότερο από χίλια εκατό χρόνια και επί ογδόντα αυτοκράτορες, έως ότου η Κωνσταντινούπολη και η αυτοκρατορία της έπαψαν να υπάρχουν το 1453.
Στην «παλαιά Ρώμη», αντίθετα, ο επίσκοπός της, ο πάπας, εξακολουθούσε να είναι πραγματικός μονάρχης, ενώ η εξουσία του πάνω στη Δυτική Ευρώπη αυξανόταν με κάθε αιώνα. Παρ’ όλα αυτά, οι σχέσεις ανάμεσα στους πατριάρχες Ανατολής και Δύσεως δεν ήταν αρχικά εχθρικές ή, τουλάχιστον, ήταν ορθές. Όταν ο πάπας Μάρκος εξελέγη τον Ιανουάριο του 336 για να διαδεχθεί τον Σίλβεστρο Α΄, γνωστοποίησε με επιστολή την εκλογή του στον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, καθώς και στους άλλους πατριάρχες, της Αλεξανδρείας, της Αντιοχείας και της Ιερουσαλήμ. Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ενέγραψε το όνομα του Μάρκου στους επίσημους καταλόγους των πατριαρχείων, τα Δίπτυχα.
Κατά τον ίδιο τρόπο, όταν διοριζόταν νέος πατριάρχης στην Κωνσταντινούπολη ή σε κάποιο από τα άλλα πατριαρχεία, απέστελλε επίσημη γνωστοποίηση στη Ρώμη καθώς και στους υπόλοιπους. Κατά τη σύλληψη του Κωνσταντίνου, αυτή η πενταρχία των πατριαρχείων αποτελούσε το πλέγμα πάνω στο οποίο θα στηριζόταν και θα ευημερούσε ο χριστιανικός κόσμος. Ο αυτοκράτορας θα προστάτευε και θα ενίσχυε τους πάντες. Στη συνείδηση όλων, η Ρώμη είχε το πρωτείο τιμής και, για να το πούμε απερίφραστα, την τελική αποφασιστική ψήφο σε ζητήματα πίστεως και ηθικής. Η Ρώμη διέθετε το κύρος.
Όμως όλα αυτά ήταν υπερβολικά στρατιωτικά, υπερβολικά τακτοποιημένα. Μέσα σε πενήντα χρόνια από τον θάνατο του Κωνσταντίνου, μια δεύτερη Οικουμενική Σύνοδος συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το 381. Η σύνοδος αυτή αναδιατύπωσε το Σύμβολο της Νικαίας και, πράγμα ιδιαιτέρως σημαντικό, στον Κανόνα Γ΄ όρισε ότι «ο επίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως θα έχει τα πρεσβεία τιμής μετά τον επίσκοπο Ρώμης, επειδή η Κωνσταντινούπολη είναι η Νέα Ρώμη».
Ο τότε επίσκοπος Ρώμης, Δάμασος Α΄, δεν αποδέχθηκε ποτέ τον Κανόνα Γ΄. Ούτε και κανένας από τους διαδόχους του. Αν υπήρχε μια «Νέα Ρώμη», αυτό σήμαινε το τέλος της «παλαιάς Ρώμης». Και αυτό δεν μπορούσαν ποτέ να το αποδεχθούν. (Μόνο περισσότερο από οκτακόσια χρόνια αργότερα, το 1215, θα αποδεχόταν ένας Ρωμαίος πάπας τον Κανόνα Γ΄, και αυτό μόνο επειδή ο πατριάρχης και ο αυτοκράτορας είχαν προσωρινά εκδιωχθεί και ο πάπας είχε εγκαταστήσει έναν Λατίνο αρχιεπίσκοπο ως πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως.)
Ήδη από το 381, ο πάπας της Ρώμης αναγνώριζε την αυξανόμενη απειλή της Κωνσταντινουπόλεως. Και ήδη υπήρχαν βαθιές διαφορές ανάμεσα στις δύο Εκκλησίες, οι οποίες προέκυπταν από τον ρόλο του πάπα ως κοσμικού άρχοντα. Με τον καιρό, οι πάπες θα διεκδικούσαν απόλυτη, πλήρη και ύψιστη αυτοκρατορική εξουσία πάνω σε όλους τους ανθρώπους. Με τον καιρό, μια σύνοδος αυστηρών επισκόπων θα διακήρυσσε ότι ο πάπας βρισκόταν υπεράνω και πέρα από την εξουσία οποιασδήποτε απλής συνόδου επισκόπων.
Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, αντίθετα, κυβερνούσε μέσω του συλλογικού σώματος των συναδέλφων του πατριαρχών της Αλεξανδρείας, της Αντιοχείας και της Ιερουσαλήμ. Με τον καιρό, καθένας από τους ανατολικούς πατριάρχες θα ηγείτο μιας εθνικής Εκκλησίας, καθώς ιδρύονταν επιπλέον πατριαρχεία στη Βουλγαρία, στην Κύπρο και αλλού. Και καθένας θα ταυτιζόταν με τα συμφέροντα του τοπικού ηγεμόνα και του δικού του έθνους, αναγνωρίζοντας όμως το πρωτείο «τιμής» του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως.
Με τον καιρό, το μοναρχικό καθεστώς των παπών θα συγκρουόταν με το συλλογικό καθεστώς της Ανατολής, καθώς οι Ρωμαίοι διεκδικούσαν καθολική εξουσία θεμελιωμένη στον Απόστολο Πέτρο. Οι Ανατολικοί θα απαντούσαν προβάλλοντας τη διεκδίκηση μιας μοναδικής ορθοδοξίας της πίστεως. Η ρωμαϊκή αυθεντία και η ανατολική Ορθοδοξία θα μετατρέπονταν σε πικρούς και ασυμφιλίωτους εχθρούς· όμως μέχρι τότε τα δύο τμήματα του Χριστιανισμού θα είχαν ήδη από πολύ καιρό απομακρυνθεί το ένα από το άλλο ως προς τη γλώσσα, τον πολιτισμό, τους τρόπους λατρείας, τους κανόνες συμπεριφοράς και την πολιτική αφοσίωση.
Ένα στοιχείο της κατάρας του Κωνσταντίνου προσέφερε και στις δύο πλευρές ένα υποκριτικά θρησκευτικό πρόσχημα για τη ρήξη τους, η οποία στην πραγματικότητα αποτελούσε προϊόν πολιτικών και οικονομικών παραγόντων. Το λεκτικό πρόσχημα για το σχίσμα ήταν η λεγόμενη ρήτρα του filioque.
Από τις απαρχές τους, οι Χριστιανοί πίστευαν σε έναν Θεό. Σε αντίθεση όμως με τους Εβραίους και τους Μουσουλμάνους, έλεγαν ότι σε αυτόν τον έναν Θεό υπάρχουν τρία πρόσωπα. Τα ονόμαζαν: Πατέρα, Υιό —τον Χριστό— και Άγιο Πνεύμα. Επιπλέον, έλεγαν ότι καθένα από αυτά τα πρόσωπα είναι Θεός. Αυτή είναι η χριστιανική Τριάδα: τρία πρόσωπα σε έναν Θεό.
Συζητώντας για την προέλευση του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, οι Χριστιανοί έλεγαν ότι ο Υιός προέρχεται από —αλλά δεν δημιουργήθηκε από— τον Πατέρα, και ότι το Άγιο Πνεύμα προέρχεται από, ή εκπορεύεται από, τον Πατέρα και τον Υιό ως μία αρχή;;;;;;.
Στη λατινική, ή Ρωμαϊκή, Εκκλησία, ως απάντηση σε ορισμένα συγκεκριμένα ερωτήματα που είχαν τεθεί, αυτή η πίστη διατυπώθηκε με λόγια που όριζαν το Άγιο Πνεύμα ως «εκπορευόμενο από τον Πατέρα και από τον Υιό». (Στα λατινικά, το «και από τον Υιό» εκφράζεται με μία λέξη, filioque.)
Στην Ανατολική, ή Ελληνική, Εκκλησία, προτιμούσαν ;;;να λένε ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα διά του Υιού: dia tou uiou.[ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ]
Στον σύγχρονο νου αυτό μπορεί να φαίνεται γελοία ασήμαντο ζήτημα. Δεν ήταν όμως έτσι για τους σεβαστούς κυρίους που διαφωνούσαν γύρω από αυτό. Είναι βέβαιο ότι τόσο η ρωμαϊκή όσο και η ανατολική πίστη συμφωνούσαν ότι ο Υιός προέρχεται από τον Πατέρα και ότι το Άγιο Πνεύμα προέρχεται από τον Πατέρα και τον Υιό. Η μόνη διαφωνία αφορούσε τον καλύτερο τρόπο εκφράσεώς του.[ΚΑΘΟΛΟΥ ΒΕΒΑΙΟ. ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΠΕΡΙΜΕΝΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟΝ MALACHI ΚΑΤΙ ΑΛΛΟ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΘΕΛΟΥΜΕ. ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ Η ΟΠΟΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΕ ΜΕ ΤΟΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟ ΣΕ ΑΝΑΤΟΛΗ ΚΑΙ ΔΥΣΗ]
Όμως μικρόψυχοι άνθρωποι, παρακινούμενοι από την απληστία για χρήμα και εξουσία, χρησιμοποίησαν αυτή τη θεολογική λεπτολογία κυριολεκτικά για να κόψουν τη Χριστιανική Εκκλησία στα δύο.[ΕΝΩ ΗΤΑΝ ΗΔΗ ΚΟΜΕΝΗ ΟΠΩΣ Ο ΙΔΙΟΣ ΤΟ ΟΜΟΛΟΓΗΣΕ]
Η πρώτη πραγματικά μεγάλη πρόκληση απέναντι στη γενικά αποδεκτή χριστιανική πίστη προήλθε από έναν επίσκοπο που ονομαζόταν Άρειος. Εκείνος υποστήριζε ότι ο Υιός ήταν δημιούργημα του Πατέρα και επομένως δεν ήταν Θεός. Όταν ο Κωνσταντίνος συγκέντρωσε τους Χριστιανούς επισκόπους στην πόλη της Νικαίας το 325, εκείνοι απέρριψαν ρητώς την άποψη του Αρείου, διακηρύσσοντας ως θεμελιώδες δόγμα της πίστεως ότι ο Υιός ήταν Θεός και προερχόταν από τον Πατέρα κατά έναν άκτιστο και μυστηριώδη τρόπο. Δεν μίλησαν για την προέλευση του Αγίου Πνεύματος, επειδή αυτό το ζήτημα δεν αποτελούσε αντικείμενο διαμάχης· έτσι όλοι οι Χριστιανοί εξακολουθούσαν να πιστεύουν ότι το Άγιο Πνεύμα προερχόταν, ή εκπορευόταν, dia tou uiou, διά του Υιού.
Επίσης, η Σύνοδος της Νικαίας διακήρυξε ότι δεν θα γινόταν στο εξής καμία περαιτέρω επέμβαση στη διατύπωση της χριστιανικής πίστεως.
Ωστόσο, η Εκκλησία της Δύσεως έκανε αργότερα μια προσθήκη. Στη σύνοδο επισκόπων στο Τολέδο της Ισπανίας, το 589, προσέθεσαν τη ρήτρα filioque, προκειμένου να αποκρούσουν τον ισχυρισμό ότι ο Υιός δεν ήταν Θεός επειδή δεν συμμετείχε στην προέλευση του Αγίου Πνεύματος. «Το Άγιο Πνεύμα», όρισαν οι επίσκοποι, «εκπορεύεται από τον Πατέρα και από τον Υιό». Filioque. Από τότε και στο εξής, η χρήση αυτής της διατυπώσεως εξαπλώθηκε στη Γαλλία, στο Βέλγιο, στη Γερμανία, στην Ιταλία, στην Αγγλία, στην Ιρλανδία και στη Βόρεια Αφρική. Η Ανατολική Εκκλησία συνέχισε να χρησιμοποιεί τη λέξη «διά», ενώ οι Λατίνοι συνέχισαν να χρησιμοποιούν τη λέξη «από». Και οι δύο πίστευαν το ίδιο πράγμα, μολονότι η έμφαση ήταν διαφορετική.[ΑΛΛΟ Η ΑΙΔΙΟΣ ΤΡΙΑΔΑ ΚΑΙ ΑΛΛΟ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΡΙΑΔΑ ΟΠΩΣ ΑΠΕΚΑΛΥΦΘΗ ΣΤΗΝ ΒΑΠΤΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ]
Τον 18ο αιώνα, ο Jonathan Swift γελοιοποίησε με σφοδρότητα ολόκληρη αυτή τη διαμάχη, συγκρίνοντάς την, στα Ταξίδια του Γκιούλιβερ, με ανθρώπους που τσακώνονται για το αν πρέπει να σπάζουν τα αυγά από τη μικρή ή από τη μεγάλη άκρη. Όμως αυτή η διαμάχη ανάμεσα στους «οπαδούς της μεγάλης άκρης» και στους «οπαδούς της μικρής άκρης» θα μπορούσε να συνεχίζεται επ’ αόριστον και χωρίς σοβαρές συνέπειες, αν δεν υπήρχαν η αλαζονεία, η ζηλοτυπία και η πλεονεξία που γεννούσε η πολιτική και στρατιωτική υπεροχή.
Το πρώτο βήμα της Ρώμης προς αυτή την κατεύθυνση άρχισε με αλλαγές στον τρόπο εκλογής των παπών. Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια από τη μεταστροφή του Κωνσταντίνου, η εκλογή ενός πάπα είχε μετατραπεί σε αφορμή για σφοδρές και ενίοτε βίαιες συγκρούσεις. Η προεκλογική διαδικασία άρχιζε συνήθως μετά τον θάνατο ενός πάπα.
Μερικές φορές, οι τελευταίες ημέρες και οι επιθανάτιες ώρες του γέμιζαν με φατριαστικές διαμάχες: οι ευγενείς και η Ρωμαϊκή Σύγκλητος εναντίον των επισκόπων και των ιερέων· οι διάκονοι, οι υποδιάκονοι και ο λαός εναντίον των επισκόπων· διάφοροι φιλόδοξοι υποψήφιοι για τον παπικό θρόνο, με τους οπαδούς τους από οικογένειες, συγγενείς και φίλους, ο ένας εναντίον του άλλου. Δημιουργούνταν σφοδρές έχθρες. Χυνόταν αίμα. Χάνονταν ζωές. Κατά την εκλογή του πάπα Δαμάσου Α΄ το 366 μ.Χ., τριάντα επτά πτώματα ήταν διασκορπισμένα γύρω από τη Λιβεριανή Βασιλική, ύστερα από μια συμπλοκή ανάμεσα στους οπαδούς του Δαμάσου και σε εκείνους του μεγάλου αντιπάλου του, Ουρσίνου.
Πλέον, ένας πάπας διοριζόταν μόνο μερικές φορές από τον προκάτοχό του. Άλλοτε ένας ετοιμοθάνατος πάπας εξαναγκαζόταν να υποδείξει τον διάδοχό του παρουσία μαρτύρων, ή ένας ήδη νεκρός πάπας εμφανιζόταν να έχει κατονομάσει, σύμφωνα με τις μαρτυρίες διαφόρων υποψηφίων, τον καθένα από αυτούς ως διάδοχό του.
Όποιος κι αν ήταν ο τρόπος με τον οποίο γινόταν η διαδικασία, το προτελευταίο στάδιο στην εκλογή ενός πάπα πραγματοποιούνταν όταν ο κλήρος και οι λαϊκοί της Εκκλησίας της Ρώμης συγκεντρώνονταν και, μέσω ψηφοφορίας, επέλεγαν έναν υποψήφιο. Σπανίως επικύρωναν τον διορισμό που είχε κάνει ένας αποθανών πάπας. Κατόπιν, το όνομα του εκλεγμένου υποψηφίου αποστελλόταν στον αυτοκράτορα για επικύρωση.
Συχνά, όταν η χριστιανική κοινότητα της Ρώμης συγκεντρωνόταν για εκλογή, έβρισκε απέναντί της ήδη τον υποψήφιο που είχε ορίσει ο αυτοκράτορας. Το μόνο που της απέμενε ήταν να ανακηρύξει διά βοής αυτόν τον υποψήφιο ως πάπα της.
Σε κάθε περίπτωση, από το έτος 314 και εξής, μέχρι την καθιέρωση του συστήματος του κονκλαβίου ως επίσημης μεθόδου εκλογής, υπήρξαν 147 πάπες. Η συντριπτική πλειονότητά τους εξελέγη κατ’ εντολή ή κατ’ επιθυμία ενός Ρωμαίου αυτοκράτορα, ενός Γότθου βασιλιά, ενός Φράγκου βασιλιά, μιας ρωμαϊκής οικογένειας ή φατρίας, ενός Γερμανού φυλάρχου, ενός Γερμανού αυτοκράτορα ή κάποιου τοπικού Ιταλού μικροτυράννου. Η ρωμαϊκή συνέλευση των Χριστιανών εξακολούθησε να διεξάγει εκλογές, αλλά σε κάθε περίπτωση ο υποψήφιος που επέλεγε έπρεπε να επικυρωθεί ή να επιβεβαιωθεί από κάποιον κοσμικό άρχοντα ή ηγεμόνα.
Καθώς οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες στη Δύση κατέρρεαν κάτω από την πίεση των βαρβάρων, οι αυτοκράτορες της Ανατολής κάλυψαν το κενό εξουσίας και, κατά τη διάρκεια δύο μεγάλων χρονικών περιόδων, ο πάπας που ανακηρυσσόταν στη Ρώμη έπρεπε να εγκριθεί στην Κωνσταντινούπολη.
Οι δεκατέσσερις πάπες από τον Σίλβεστρο Α΄ (314–335) έως τον Σιμπλίκιο (468–483) είτε επιλέγονταν από τη ρωμαϊκή συνέλευση και επικυρώνονταν από τους αυτοκράτορες της Κωνσταντινουπόλεως είτε επιβάλλονταν απευθείας από εκείνους τους αυτοκράτορες. Ένας από τους τελευταίους πάπες που εγκρίθηκαν από την Κωνσταντινούπολη ήταν ο πρώτος πάπας στον οποίο αποδόθηκε ο τίτλος «Μέγας».
Εκτός από τους αυτοκράτορες και τους ίδιους τους πάπες, μια ομάδα ανθρώπων κατέληξε με τον καιρό να αποτελεί τους ίδιους τους άξονες γύρω από τους οποίους περιστρεφόταν η εκλογή των παπών: οι καρδινάλιοι.
Η ονομασία «καρδινάλιος» και τα καθήκοντα του καρδιναλίου προέκυψαν από την αρχαιότερη μορφή κληρικής οργανώσεως μέσα στη Χριστιανική Εκκλησία, αρχίζοντας με τον διορισμό επτά διακόνων από τον Απόστολο Πέτρο. Ο Πέτρος;;;; διέταξε τον άμεσο διάδοχό του στη Ρώμη, τον πάπα Λίνο, να χειροτονήσει είκοσι πέντε πρεσβυτέρους, ώστε να υπηρετούν τις διάφορες εκκλησίες που υπήρχαν ήδη εκεί πριν από το τέλος του 1ου αιώνα μ.Χ. Πριν από το έτος 100 δεν υπήρχαν ενορίες με τη μορφή που τις γνωρίζουμε σήμερα, παρά μόνο στη Ρώμη και στην Αλεξάνδρεια. Αντί γι’ αυτές, γύρω από κάθε εκκλησία ή μέσα σε ένα χωριό ή μια πόλη υπήρχε αυτό που ονομαζόταν presbytery — από ελληνική λέξη που σημαίνει «πρεσβύτερος» —, μια συνέλευση πρεσβυτέρων και διακόνων. Το presbytery βοηθούσε τον επίσκοπο της τοπικής Εκκλησίας.
Στη Ρώμη, μέχρι το 107 μ.Χ., ο πάπας Ευάριστος είχε καθιερώσει επτά μεγάλες διοικητικές περιφέρειες —διακονίες— μέσα στην πόλη. Αυτές αποτελούσαν το «πρεσβυτέριό» του. Εκατό χρόνια αργότερα, ο πάπας Κάλλιστος τις περιόρισε σε έξι. Καθώς η Εκκλησία αυξανόταν αριθμητικά και γινόταν περισσότερο σύνθετη, οι περιφέρειες αυτές είχαν εξελιχθεί σε ένα είδος επισκοπών στο εσωτερικό της πόλεως: ο πάπας ήταν επίσκοπος ολόκληρης της πόλεως και είχε αυτούς τους έξι επισκόπους για να τον βοηθούν στην ποιμαντική φροντίδα όλου του λαού.
Στο μεταξύ, είχε πλέον διαμορφωθεί μια σαφής διάκριση ανάμεσα στον κλήρο που εργαζόταν σε απομονωμένες εκκλησίες της υπαίθρου και στον κλήρο που ήταν συνδεδεμένος με τις μεγάλες εκκλησίες των πόλεων. Ο Χριστιανισμός άρχισε ως θρησκεία με βάση τις πόλεις και πάντοτε παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό τέτοια. Οι εκκλησίες της υπαίθρου θεωρούνταν απλώς παραρτήματα και μερικές φορές εξυπηρετούνταν μερικώς από μοναχούς ή από πρεσβυτέρους και διακόνους που έρχονταν από την πόλη.
Ο κλήρος της πόλεως της Ρώμης κατέληξε να ονομάζεται «καρδινάλιος», επειδή τα μέλη του αποτελούσαν τα σημεία στηρίξεως της Εκκλησίας — η λέξη «καρδινάλιος» προέρχεται από το λατινικό cardo, που σημαίνει «μεντεσές», «άξονας» ή «στήριγμα». Ο αστικός κλήρος —επίσκοποι, πρεσβύτεροι, διάκονοι— ήταν «ενκαρδιναλισμένος» (incardinated) στις εκκλησίες της πόλεως, αποτελούσε δηλαδή τους «άξονές» τους. Ήταν «καρδινάλιοι» — καρδινάλιοι-επίσκοποι, καρδινάλιοι-πρεσβύτεροι, καρδινάλιοι-διάκονοι.
Το 366, ο πάπας Ιούλιος Β΄ καθόρισε τον αριθμό αυτών των Ρωμαίων καρδιναλίων-κληρικών σε είκοσι οκτώ — επτά για καθεμία από τις τέσσερις πατριαρχικές εκκλησίες της Ρώμης: του Αγίου Πέτρου, του Αγίου Παύλου, του Αγίου Λαυρεντίου και της Santa Maria Maggiore. Και αυτός ο κανόνας παρέμεινε σε ισχύ για σχεδόν χίλια χρόνια.
Καθώς αυξάνονταν ο πλούτος και η πολιτική δύναμη των παπών της Ρώμης, αυξάνονταν επίσης η θέση και η επιρροή των καρδιναλίων. Στη ρωμαϊκή ορολογία υπήρχε πλέον ένα collegium, ένα σύνολο, ένα «κολλέγιο» καρδιναλίων. Οι καρδινάλιοι που ήταν εγκατεστημένοι στο Βατικανό έφερναν μαζί τους πλούτο και κύρος από τις οικογένειές τους ή τα αποκτούσαν αφού αναλάμβαναν το αξίωμά τους, μέσω των προσόδων που αυτό παρείχε.
Έξω από τη Ρώμη, η κατάσταση ήταν η ίδια. Η έγγεια ιδιοκτησία, ο ρευστός πλούτος, η στρατιωτική δύναμη, οι οικογενειακές διασυνδέσεις και, μερικές φορές, ακόμη και η απλή απόκτηση των λεγόμενων πριγκιπικών επισκοπών προσέδιδαν πριγκιπική εξουσία· και μαζί με αυτήν ερχόταν πάντοτε η σύνδεση με τις πολιτικές και οικονομικές τύχες των περιοχών στις οποίες ζούσαν. Πέρα από όλα αυτά, οι καρδινάλιοι στις δικές τους χώρες ήταν επίσης αντιπρόσωποι του ανθρώπου που επρόκειτο να γίνει ο κυριότερος ηγεμόνας ολόκληρης της Ευρώπης και, ουσιαστικά, ολόκληρου του δυτικού κόσμου — του πάπα της Ρώμης.
Ο πρώτος που πρόβαλε μια τέτοια αξίωση ήταν ο πάπας Λέων Α΄.
Συνεχίζεται με:
Η ΝΕΑ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ
