5) Ο Hans Küng και η ηθική των παγκόσμιων θρησκειών α
Του Stefano Fontana
Σκεφτείτε ότι χρειάστηκε μάλιστα να αυξήσω τον αριθμό των διαφανειών για να μπορέσω να δώσω μια αρκετά πλήρη εικόνα. Πρόκειται για έναν συγγραφέα πολύ συζητημένο και πολύ συζητήσιμο· μιλώ για τον Hans Küng, του οποίου σας δείχνω αμέσως το εξώφυλλο του αποψινού μαθήματος μέσω, φυσικά, της πάντοτε αγαπητής μας Esther. Να λοιπόν εδώ ο καθηγητής Küng σε μία από τις φωτογραφίες του, πλέον αρκετά ηλικιωμένος.
Βλέπετε από τις ημερομηνίες γέννησης και θανάτου ότι ο Küng έζησε πολύ· έζησε 93 χρόνια και πέθανε στην Τυβίγγη το 2021. Ήταν όμως Ελβετός, όχι Γερμανός, παρόλο που δίδασκε πάντοτε κυρίως στο Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης. Είδατε ότι άλλαξα τον τίτλο αυτού του εξωφύλλου σε σχέση με τον τίτλο που υπήρχε στην αφίσα.
Εκείνος ο τίτλος παρουσίαζε σωστά τον Hans Küng ως εκείνον που πρότεινε μια παγκόσμια ηθική των θρησκειών, και αυτό είναι αλήθεια. Απόψε θα αναφερθούμε και σε αυτή την πλευρά. Είχα επιλέξει εκείνον τον τίτλο επειδή ίσως είναι η πιο γνωστή πλευρά αυτού του θεολόγου στο ευρύ κοινό.
Ωστόσο, στη συνέχεια, καθώς διαμόρφωνα το αποψινό μάθημα και ετοίμαζα τις άλλες διαφάνειες, ένιωσα την ανάγκη να διευκρινίσω καλύτερα τον τίτλο, διότι οι τίτλοι, όπως ξέρετε, εκφράζουν πάντοτε κάπως την οπτική του συγγραφέα —στην προκειμένη περίπτωση τη δική μου— και έτσι ξανατιτλοφόρησα τη βραδιά με τον εξής τρόπο: Hans Küng και οι σπόροι της Β΄ Βατικανής Συνόδου χωρίς να τη συγκαλεί.
Πράγματι, πιστεύω ότι θα μπορέσετε να το διαπιστώσετε και εσείς από την εξέταση που θα κάνουμε απόψε: ο Hans Küng, ο οποίος συμμετείχε ως εμπειρογνώμων —θα το πούμε— στη Β΄ Βατικανή Σύνοδο, με τη θεολογία του πήγε πολύ πέρα από τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο· προσοχή όμως, στηριζόμενος επίσης στη Β΄ Βατικανή Σύνοδο, αλλά πήγε πέρα από αυτήν και ριζοσπαστικοποίησε όλες τις καινοτομίες της Β΄ Βατικανής, σχεδόν θέλοντας να είναι, πώς να το πούμε, ο νέος πάπας-θεολόγος, όχι ο πάπας-ποντίφικας, αλλά ένας νέος πάπας που υπαγορεύει τα θεολογικά περιεχόμενα μιας υποθετικής Γ΄ Βατικανής Συνόδου, φυσικά χωρίς να τη συγκαλεί, διότι τα έργα του θα ήταν, ας πούμε, τα κείμενα αυτής της Γ΄ Βατικανής Συνόδου.
Το λέω αυτό επειδή θα παρατηρήσουμε πως οι θεολογικές θέσεις που υιοθετήθηκαν από αυτόν τον καθολικό θεολόγο είναι τόσο προχωρημένες, τόσο σπρωγμένες στα άκρα, τόσο ριζικές, ώστε πραγματικά διαμορφώνουν ένα νέο πρόσωπο για τη χριστιανική μας πίστη, σαν να ξαναέγραφε ο Hans Küng το Ευαγγέλιο, ας πούμε έτσι, για να συνεννοηθούμε με εικόνες — και όπως όλες οι εικόνες, έχουν τα όριά τους.
Κάτω από την εικόνα του Küng βλέπετε ότι σημείωσα, έδωσα την ένδειξη ενός άρθρου μου που είχα δημοσιεύσει όταν, το 2021, πέθανε ο Küng· και με αφορμή τον θάνατό του δημοσίευσα τότε στην Quotidiana αυτό το άρθρο, το οποίο περιέχει στον τίτλο του τον τίτλο που τώρα έβαλα στη διαφάνεια και στη βραδιά· βλέπετε: Hans Küng, ο θεολόγος που έσπερνε τους σπόρους της Γ΄ Βατικανής Συνόδου. Σας το υπέδειξα διότι, αν κάποιος ήθελε να το αναζητήσει, αρκεί να χρησιμοποιήσει αυτή τη διεύθυνση και μπορεί να διαβάσει όσα έλεγα ήδη τότε, δηλαδή πριν από πέντε χρόνια πλέον.
Λοιπόν, ας αρχίσουμε να μπαίνουμε σταδιακά στην εξέταση με τη διαφάνεια αριθμός δύο, κάνοντας κάτι που δεν έκανα ποτέ για τους άλλους θεολόγους, διότι σας είχα πάντοτε πει, σας έλεγα πάντοτε, ότι προτιμούσα να συγκεντρώνομαι στη σκέψη παρά να μιλώ για τη ζωή τους.
Σε αυτή την περίπτωση δεν κάνω βέβαια τη βιογραφία του Küng, αλλά, τουλάχιστον σε μεγάλη σύνοψη, σας επισημαίνω ορισμένα γεγονότα που ενδιαφέρουν και τη θεολογία του, που έχουν δηλαδή όχι μόνο προσωπική σημασία. Κατ’ αρχάς σας θυμίζω ότι υπήρξε ο νεότερος συμμετέχων στη Β΄ Βατικανή Σύνοδο ως θεολόγος-εμπειρογνώμων, υποδειγμένος από τον καρδινάλιο της Βιέννης König και διορισμένος από τον Ιωάννη ΚΓ΄. Ήταν μόλις 34 ετών, αν θυμάμαι καλά· αυτός και ο Ratzinger ήταν οι νεότεροι θεολόγοι που συμμετείχαν στη Σύνοδο.
Έπειτα ήθελα να σας θυμίσω ότι, έπειτα από μια αρχική περίοδο κατά την οποία ο Ratzinger και ο Küng είχαν συνεργαστεί, ειδικά κατά τις πρώτες φάσεις της Συνόδου, σε τέτοιο σημείο ώστε ο Küng συνέστησε τον Ratzinger για την Έδρα Δογματικής Θεολογίας στην Καθολική Σχολή του Πανεπιστημίου της Τυβίγγης, όπου ο Ratzinger πήγε για να αρχίσει τη διδασκαλία του. Μετά από αυτό το γεγονός, από το 1969, οι δύο χωρίζουν τους δρόμους τους. Ο Ratzinger ζητά να μετακινηθεί στο Πανεπιστήμιο του Regensburg, του Ρέγκενσμπουργκ, επειδή μέσα στις αναταραχές και στις ταραχές του ’68 το Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης ήταν λίγο ασφαλές και λίγο ήσυχο.
Αλλά, πέρα από αυτό, είναι προφανές ότι αναδύεται μια διαφορετική προσέγγιση ανάμεσα στους δύο. Για παράδειγμα, αναφέρω μόνο ότι ο Küng είχε δημοσιεύσει το 1969 ένα μάλλον σκανδαλώδες κείμενο με τίτλο Αλάθητος; Ερωτηματικό. Ήταν ένα κείμενο στο οποίο έθετε υπό έντονη αμφισβήτηση το πρωτείο του Πέτρου, το δόγμα που είχε καθοριστεί από την Α΄ Βατικανή Σύνοδο, υποστηρίζοντας ότι δεν είχε καμία βάση ούτε βιβλική ούτε παραδοσιακή.
Έπειτα, το 1970, ο Küng δημοσιεύει το βιβλίο που σας δείχνω· λέγεται Να είσαι χριστιανός. Βλέπετε ότι πρόκειται για ένα απολύτως ογκώδες βιβλίο, στο οποίο ο Küng επανεξετάζει όλες τις πλευρές του χριστιανισμού, αλλά με πολλές, πάρα πολλές ανησυχητικές παραλλαγές. Πολλά παραθέματα της αποψινής βραδιάς θα αντληθούν από αυτόν τον ογκώδη τόμο, Να είσαι χριστιανός. Θέλω λοιπόν να πω ότι ήδη στα τέλη της δεκαετίας του ’60 ο Küng βρίσκεται σε θέσεις που για ορισμένους ήταν αιρετικές.
Πράγματι, το 1979 θα του κοινοποιηθεί η ανάκληση της missio canonica, δηλαδή η Αγία Έδρα του αφαιρούσε την άδεια να διδάσκει στην καθολική θεολογική σχολή του Πανεπιστημίου της Τυβίγγης. Θα πω σε λίγο πώς βίωσε ο Küng αυτή την εμπειρία «εκκαθάρισης», όπως την ονόμασε ο ίδιος. Ταυτόχρονα όμως, το 1969 —μάλλον το 1968— κυκλοφορεί το περίφημο βιβλίο του Ratzinger, Εισαγωγή στον Χριστιανισμό, και από την ανάγνωση του βιβλίου του Ratzinger, το οποίο επανεκδόθηκε έπειτα από είκοσι χρόνια με ανανεωμένο πρόλογο γραμμένο από τον ίδιο τον Ratzinger, και των πολύ, πάρα πολύ εκτός ορίων κειμένων του Küng, φαινόταν μια εξαιρετικά μεγάλη διαφορά.
Αυτό για να πούμε ότι ο χωρισμός ανάμεσα στους δύο συντελείται ακριβώς στα τέλη της δεκαετίας του ’60, αλλά είχε θεολογικά κίνητρα και δεν συνδεόταν απλώς με τη μετακίνηση του Ratzinger στο Πανεπιστήμιο του Ρέγκενσμπουργκ. Να, αυτά είναι τα τρία πολύ προβληματικά έργα για τα οποία σας μίλησα μόλις τώρα. Έπειτα, το 1979, άλλο γεγονός της ζωής του, είναι ακριβώς η αφαίρεση της κανονικής αποστολής.
Φυσικά ο Küng τα βιώνει όλα αυτά ως επαναστάτης· δεν αποδέχεται το πράγμα, ζητά να έχει πρόσβαση στα έγγραφα, ζητά να μπορέσει να μιλήσει με τα πρόσωπα στο Βατικανό, με τους αξιωματούχους του Βατικανού που έκαναν αυτή την επιλογή, και αποφασίζει να μη φύγει από το πανεπιστήμιο. Βέβαια, πρέπει να φύγει από τη θεολογική σχολή, διότι δεν έχει πλέον την άδεια του Βατικανού· αλλά δημιουργεί ένα δικό του χωριστό ινστιτούτο μέσα στο ίδιο πανεπιστήμιο και συνεχίζει, ακριβώς ως επαναστάτης, το έργο του, κατηγορώντας την Εκκλησία για αυταρχισμό και για μη σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Στην Τυβίγγη δημιουργεί το Ίδρυμα για μια Παγκόσμια Ηθική, στο οποίο θα αναφερθούμε έπειτα. Κατόπιν, το 2000, αμφισβητεί ανοιχτά τη Dominus Iesus, τη δήλωση της Συνόδου για την Πίστη, που θέλησε ο Ratzinger, σχετικά με τη μοναδικότητα του Χριστού ως Σωτήρα. Έπειτα, όταν πεθαίνει ο Ιωάννης Παύλος Β΄, γράφει μια επιστολή προς όλους τους καρδιναλίους ενόψει του νέου κονκλαβίου, για να τους δώσει υποδείξεις ως προς το πώς θα έπρεπε να είναι ο νέος πάπας.
Ο νέος πάπας, όπως ξέρετε, θα είναι ο Βενέδικτος ΙΣΤ΄. Τέλος, το 2005, ο Küng, όντας πλέον 77 ετών, ζητά να μπορέσει να έχει μια προσωπική και φιλική συνομιλία με τον πάπα Βενέδικτο ΙΣΤ΄. Ο Βενέδικτος ΙΣΤ΄ ανταποκρίνεται στο αίτημά του, του ζητά όμως να διευκρινίσει: θέλει μια φιλική συνάντηση χωρίς να απαιτεί καμία τοποθέτηση ούτε από τον έναν ούτε από τον άλλον ή θέλει να μιλήσει για τις θεολογικές του θέσεις και άρα να ζητήσει, ας πούμε έτσι, μια επιβεβαίωση αυτών των θεολογικών του θέσεων;
Ο Küng λέει όχι, θέλω μόνο μια προσωπική συνομιλία. Έτσι οι δύο συναντιούνται, συζητούν φιλικά, κάνουν έναν περίπατο· συναντιούνται στο Castel Gandolfo, κάνουν έναν περίπατο, δειπνούν μαζί και έπειτα αποχαιρετιούνται, χωρίς φυσικά να έχει προστεθεί τίποτε, από θεολογική άποψη, σε όσα είχαν συμβεί στη ζωή τους και στη σχέση τους. Αυτά είναι τα κύρια γεγονότα. Ας προχωρήσουμε στη διαφάνεια αριθμός 3· αυτά τα γεγονότα θα μας βοηθήσουν έπειτα να καταλάβουμε και ορισμένα ζητήματα.
Το 2021, με τον θάνατο του Küng, να πώς τον υποδέχθηκαν ορισμένα έντυπα· αυτό χρησιμεύει επίσης για να καταλάβουμε πώς γινόταν αντιληπτός, πώς προσλαμβανόταν αυτός ο διαφωνών θεολόγος. Για παράδειγμα, το Πανεπιστήμιο του Μιλάνου συνοψίζει έτσι τη θεολογική του ιστορία: η πίστη να μη στραγγαλίζει την ελευθερία· αλλά εδώ για ποια ελευθερία πρόκειται; Έπειτα, η Manifesto, εφημερίδα γνωστά αριστερή, τον ονομάζει —δικαίως, πρέπει να το πούμε— τον επαναστάτη θεολόγο· πράγματι, εκείνος επαναστατούσε πάντοτε και καταδίκασε όλους τους ποντίφικες από τον Πίο ΙΒ΄ έως τον Βενέδικτο ΙΣΤ΄.
Η Corriere d’Italia τον χαρακτήρισε ως πιστότατο αλλά ανήσυχο· δεν καταλαβαίνει κανείς, πιστότατο σε τι; Ίσως πιστότατο στον εαυτό του, στη δική του θεολογία. Οι Βαλδένσιοι, φυσικά, σε τι έδωσαν έμφαση; Στο Ευαγγέλιο: μεγάλος διαδότης του πάθους για το Ευαγγέλιο, φυσικά στη Βίβλο, στη Γραφή. Οι Σαβεριανοί τόνισαν τον θεολόγο του οικουμενικού και θρησκευτικού διαλόγου, και αυτό είναι αλήθεια· όμως θα δούμε έπειτα πώς εννοούσε εκείνος αυτόν τον οικουμενικό και θρησκευτικό διάλογο.
Τέλος, η Ένωση Luca Coscioni ανέδειξε το ότι ήταν υπέρ της ευθανασίας: ένας χριστιανός και μεγάλος θεολόγος υπέρ της ευθανασίας. Να λοιπόν, έχετε εδώ ορισμένες αφορμές για να καταλάβετε τη θεολογική προσωπικότητα του Küng και επίσης πώς γινόταν αντιληπτός στον κόσμο εκείνης της εποχής. Ας περάσουμε στη διαφάνεια αριθμός 4. Απόψε κάναμε λίγο την εισαγωγή· τώρα μπαίνουμε στην ουσία των θεολογικών του θέσεων.
Θα θυμάστε το μάθημα που κάναμε για τον Rudolf Bultmann και την απομυθοποίηση. Μπορούμε να πούμε ότι ο Küng, παρότι καθολικός, τοποθετείται σε εκείνες τις θέσεις και έχει υιοθετήσει αρκετά βαθιά την πρόθεση της απομυθοποίησης. Αυτό μου φαίνεται ότι προκύπτει αρκετά εμφανώς από αυτό το απόσπασμα του ογκώδους τόμου που σας έδειξα προηγουμένως, Να είσαι χριστιανός.
Ο ίδιος λέει επίσης: «Καθολικοί ερμηνευτές παραδέχονται σήμερα ότι πρόκειται για αφηγήσεις ιστορικά λίγο αξιόπιστες» —εδώ μιλά για τις αφηγήσεις του Ευαγγελίου— «μεταξύ τους αντιφατικές, έντονα θρυλικές»· η λέξη «θρύλος» λέει πολλά, με λίγα λόγια· «και σε τελική ανάλυση υποκινούμενες από θεολογικές απαιτήσεις». Το «υποκινούμενες από θεολογικές απαιτήσεις» σημαίνει αυτό που έλεγε ο Bultmann: ότι οι πρώτοι χριστιανοί διαβάζουν τα πάντα υπό το φως του Πάσχα και επομένως προσαρμόζουν, διαμορφώνουν την αναφορά στα γεγονότα σύμφωνα με αυτή τη θεολογική οπτική. Τα γεγονότα, λοιπόν, θα ήταν χωρίς ιστορικό θεμέλιο, όπως θα θυμάστε.
Στα όνειρα, για παράδειγμα, στα Ευαγγέλια, αποδίδεται λειτουργική σημασία. Υπάρχουν, ας πούμε, όταν ο Ιωσήφ λαμβάνει σε όνειρο την οδηγία από τον άγγελο να φύγει στην Αίγυπτο, και έπειτα το Ευαγγέλιο είναι γεμάτο από αποκαλύψεις που γίνονται σε όνειρο· και παρακολουθεί κανείς ένα συνεχές πήγαινε-έλα αγγέλων. Προσέξτε την έκφραση: «ένα συνεχές πήγαινε-έλα αγγέλων». Είναι μια απαξιωτική έκφραση, η οποία προφανώς αποδίδει στους αγγέλους το ότι είναι καρπός επινόησης εκείνου που έγραψε, ανταποκρινόμενοι στη νοοτροπία της εποχής, στη νοοτροπία της εποχής. Είναι η ίδια οπτική του Bultmann, ο οποίος έλεγε ότι οι ευαγγελικές αφηγήσεις εξαρτώνται από τον πολιτισμό της εποχής.[ΑΧ ΧΡΗΣΤΟ ΔΕΝ ΠΙΣΤΕΨΕΣ ΤΕΛΙΚΑ!]
Βλέπετε ότι, ανάμεσα στην ιστορία και τον μύθο, ο Küng δεν σέβεται την καθολική γραμμή, αλλά είναι πολύ ανοιχτός στη γραμμή της προτεσταντικής ερμηνείας, η οποία χωρίζει την ιστορία, τον Χριστό της ιστορίας, από τον Χριστό της πίστης.
Προχωρούμε στη διαφάνεια αριθμός 5 και αγγίζουμε ένα πραγματικά σημαντικό σημείο. Ας διαβάσουμε μαζί τι λέει ο νεαρός Küng —εδώ τον βλέπετε σε μια νεανική φωτογραφία, έτσι ήταν τότε, πάνω-κάτω, όταν έγραφε τα πράγματα που διαβάζουμε, διότι το βιβλίο από το οποίο προέρχονται, σας θυμίζω, είχε δημοσιευθεί το 1970.
Ακούστε τι λέει για την παρθενία της Μαρίας: «Το χριστιανικό μήνυμα μπορεί να αναγγελθεί ακόμη και παραβλέποντας αυτόν τον θεολογικό θρύλο που αναδύεται στα περιθώρια της Καινής Διαθήκης». Λοιπόν, η Μαρία, σύμφωνα με την καθολική διδασκαλία, ήταν παρθένος πριν από τον τόκο, έμεινε παρθένος κατά τον τόκο και έμεινε παρθένος μετά τον τόκο· είναι η Αειπάρθενος.
Εδώ, αντίθετα, ο Küng θέτει υπό αμφισβήτηση αυτό το μήνυμα και λέει ότι είναι ένας θεολογικός θρύλος, και ότι αναδύεται στα περιθώρια της Καινής Διαθήκης· δηλαδή η Καινή Διαθήκη δεν θα μιλούσε γι’ αυτό, η Καινή Διαθήκη δεν θα υποστήριζε αυτόν τον θεολογικό θρύλο στο επίπεδο των γεγονότων. Μου φαίνεται μια μάλλον βαριά διατύπωση.[ΑΧ ΧΡΗΣΤΟ ΚΑΙ ΥΠΟΚΡΙΝΟΣΟΥΝ ΠΡΩΤΟΤΥΠΙΑ]
«Η θεία υιότητα δεν εξαρτάται από την παρθενική γέννηση. Ο Ιησούς είναι Υιός του Θεού όχι επειδή, στην ανθρώπινη πράξη της τεκνογονίας, αντικαταστάθηκε, στη δική του περίπτωση, από τη θεία επέμβαση, αλλά επειδή προεπιλέχθηκε και προκαθορίστηκε ως Υιός από την αρχή, από την αιωνιότητα».
Τώρα, το ότι ο Χριστός είχε προοριστεί, είχε προκαθοριστεί ως Υιός από την αρχή, από την αιωνιότητα, αυτό είναι ασφαλώς αληθές.;;;; Όμως το ότι, αν η γέννησή του δεν είχε συμβεί μέσω της θείας επέμβασης αλλά σύμφωνα με φυσικούς και ανθρώπινους τρόπους, αυτό δεν θα συνεπαγόταν ότι θα ήταν άνθρωπος όπως όλοι οι άλλοι — αυτό δεν είναι αληθές. Δηλαδή, αν ο Ιησούς συνελήφθη όπως όλοι οι άλλοι άνθρωποι, τότε ο Ιησούς είναι ένας άνθρωπος πάνω στον οποίο μπορεί να υπάρχει κάποιο είδος θείας ευμένειας, αλλά όχι η ταυτότητα: «όποιος βλέπει εμένα βλέπει τον Πατέρα».
Να λοιπόν που, όσον αφορά αυτό που πολλοί ονόμασαν «μαριανό μινιμαλισμό», δηλαδή τη μείωση της σωτηριολογικής και θεολογικής σημασίας της Μαρίας, είναι σαφές ότι τέτοιες θέσεις τον αναδεικνύουν σοβαρά, αυτόν τον μινιμαλισμό.
Ας δούμε τη διαφάνεια αριθμός 6, σχετικά με ένα άλλο μεγάλο θεολογικό πρόβλημα, δηλαδή αν η Θεία Λειτουργία πρέπει να νοηθεί ως θυσία, δηλαδή σαν να πραγματοποιείται πραγματικά πάνω στο θυσιαστήριο ο θάνατος και η ανάσταση του Ιησού Χριστού. Γνωρίζουμε ότι οι Προτεστάντες δεν ακολουθούν αυτόν τον δρόμο· αυτή είναι η καθολική θέση. Αλλά και εδώ θα δείτε πώς η προτεσταντική ιδέα, σύμφωνα με την οποία πάνω στο θυσιαστήριο τελείται η ανάμνηση, μια μνημόνευση και όχι μια πραγματική θυσία, έχει εισχωρήσει και στη σκέψη του Küng.
«Ο ορισμός “θυσία της Θείας Λειτουργίας” θα πρέπει, κατά το δυνατόν, να αποφεύγεται ως παραπλανητικό στοιχείο· δεν είναι επανάληψη της θυσίας του σταυρού». Να λοιπόν, πρέπει να αποφεύγεται η έκφραση «θυσία»· θα ήταν παραπλανητικό στοιχείο να συνεχίσει κανείς να χρησιμοποιεί αυτή την έκφραση. Και έπειτα λέει καθαρά: δεν είναι επανάληψη της θυσίας του σταυρού· είναι μάλλον μια τέλεση με αναμνηστική και ευχαριστήρια αξία, μια συμμετοχή με κλειδί την ευγνώμονα και πιστεύουσα ανάμνηση στα αποτελέσματα αυτής της μίας και μόνιμης θυσίας της ζωής του Ιησού· δεν θα ήταν όμως μια εκ νέου παρουσίασή της.
Καταλαβαίνετε ότι εδώ δεν υπάρχει πλέον η καθολική Θεία Λειτουργία, και δεν υπάρχει πλέον ούτε ο ιερέας με την καθολική έννοια του όρου· υπάρχει ένας πάστορας, όπως πάστορας ήταν εκείνος των προτεσταντικών κοινοτήτων.
Ας περάσουμε στη διαφάνεια αριθμός 7. Χαίρομαι, διότι παρ’ όλα αυτά καταφέρνω να προχωρώ αρκετά γρήγορα.
Τέσσερα δόγματα υπό συζήτηση. Λοιπόν, τα δόγματα που εδώ ο Hans Küng θέτει υπό αμφισβήτηση είναι τα μαριανά δόγματα και το παπικό δόγμα, τα δόγματα που αφορούν τη Μαρία και το δόγμα που καθορίστηκε από την Α΄ Βατικανή Σύνοδο σχετικά με το αλάθητο του Πάπα.
Διαβάζω αυτή τη φράση και έπειτα θα μου επιτρέψετε να διαβάσω ένα μικρό απόσπασμα από το βιβλίο, για να αναδείξω μια άλλη πλευρά που κατά τη γνώμη μου είναι ενδιαφέρουσα, δηλαδή τη γλώσσα, τον τρόπο τοποθέτησης, τον τρόπο με τον οποίο ο Küng ονομάζει αυτά τα πράγματα· έναν τρόπο συχνά επιθετικό, συχνά προσβλητικό, ελάχιστα σεβαστικό προς τα πρόσωπα και προς τις αλήθειες με τις οποίες ασχολείται.
Λέει λοιπόν εδώ: «Από καθολικής πλευράς θα πρέπει να ακολουθηθούν οι κατευθυντήριες γραμμές που υποδεικνύονται από το βιβλικό δεδομένο». Η αναφορά είναι η Βίβλος· αυτό όμως είναι αυτονόητο και για τον καθολικό, αφού η αποκάλυψη συμβαίνει μέσα στη Γραφή, αλλά όχι μόνο μέσα στη Γραφή, διότι τότε πέφτει κανείς στη λουθηρανική θέση. Και συνεχίζει: «υποβάλλοντας σε έλεγχο τα τέσσερα πιο πρόσφατα δόγματα περί Μαρίας και περί Πάπα, δόγματα τα οποία δεν είναι δυνατόν να δικαιολογηθούν με πειστικό τρόπο ούτε με τη Γραφή ούτε με την Παράδοση».
Τώρα επιτρέψτε μου να σας διαβάσω σύντομα ένα απόσπασμα από το βιβλίο Να είσαι χριστιανός, όπου λέει το ίδιο πράγμα αναφέροντας τα τέσσερα δόγματα· αλλά σας καλώ να προσέξετε και τον τόνο της γλώσσας. Είναι λίγο μακροσκελές, αλλά όχι υπερβολικά· κάντε λίγη υπομονή.
«Αρχίζοντας από τον Πίο Θ΄, ο οποίος, μετά τον ορισμό της Αμώμου Συλλήψεως» —να το πρώτο δόγμα, 1854— «έκανε να ορισθούν από την Α΄ Βατικανή Σύνοδο, το 1870, το παπικό πρωτείο και το παπικό αλάθητο» —να το δεύτερο δόγμα— «οι πάπες έδωσαν ώθηση στη λατρεία της Μαρίας με κάθε μέσο».
Προσέξτε αυτή την έκφραση, που δεν δείχνει ιδιαίτερο σεβασμό προς τους πάπες· σαν οι πάπες να είχαν σχεδιάσει μια προπαγανδιστική εκστρατεία. «Οι πάπες έδωσαν ώθηση στη λατρεία της Μαρίας με κάθε μέσο. Από τον 19ο αιώνα και μετά, ο μαριανισμός και ο παπισμός πορεύθηκαν χέρι-χέρι, στηρίζοντας ο ένας τον άλλον».
Όταν χρησιμοποιείται η έκφραση, το επίθημα «-ισμός», γίνεται αναφορά σε μια εσφαλμένη ιδεολογία, σε μια παραμόρφωση μέσω υπερτονισμού κάποιας αλήθειας. Τώρα, το να μιλά κανείς για μαριανισμό και παπισμό όσον αφορά την Εκκλησία σημαίνει ότι αποδίδει στην Εκκλησία εκείνης της εποχής ένα ιδεολογικό σχέδιο, το οποίο, ας πούμε, θέλει να επιβάλει μια αλήθεια που δεν θα είχε, αντίθετα, θεμέλιο.
«Κορυφαία στιγμή αυτής της μαριανής εποχής υπήρξε το έτος 1950, με την επίσημη δογματοποίηση, που πραγματοποιήθηκε από τον Πίο ΙΒ΄ —τον τελευταίο ποντίφικα που εμπνεόταν από αυστηρά απολυταρχικά κριτήρια—, ενάντια σε όλες τις επιφυλάξεις από προτεσταντικής, ορθόδοξης και ακόμη και καθολικής πλευράς, της σωματικής αναλήψεως της Μαρίας στην ουράνια δόξα, στο τέλος της επίγειας ζωής της».
Ένα γεγονός για το οποίο σιωπά όχι μόνο η Γραφή, αλλά και η Παράδοση των πρώτων πέντε αιώνων, και για το οποίο αρχίζουν να μιλούν μόνο απόκρυφες πηγές. Αυτό είναι το τρίτο δόγμα, της αναλήψεως της Μαρίας. Είδατε κι εδώ την αρκετά δραστική κατηγορία και καταδίκη του Πίου ΙΒ΄, «τελευταίου ποντίφικα που εμπνεόταν από αυστηρά απολυταρχικά κριτήρια».
Αυτή είναι η εφαρμογή στην Εκκλησία ενός πολιτικού κριτηρίου, του πολιτικού απολυταρχισμού. Έπειτα, ακριβώς, η θεώρηση ότι αυτό το γεγονός θα ήταν ξένο προς την Παράδοση της Εκκλησίας.
«Αυτή η μαριανή εποχή, στην οποία εντάχθηκαν επίσης η αφιέρωση ολόκληρου του ανθρώπινου γένους στην Άμωμη Καρδία της Μαρίας, από τον Πίο ΙΒ΄ το 1942» —σε παρένθεση γράφει: «επίδραση της Fatima», και εδώ επίσης με περιφρόνηση προς τις εμφανίσεις της Fatima— «και η ανακήρυξη του Μαριανού Έτους 1954», να λοιπόν, όλη αυτή η μαριανή εποχή, «εξαντλήθηκε γρήγορα λίγα χρόνια αργότερα με τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο».
Επομένως, το τέταρτο δόγμα θα ήταν αυτό το δόγμα —τρόπος του λέγειν—, δηλαδή η αφιέρωση ολόκληρου του ανθρώπινου γένους στην Άμωμη Καρδία της Μαρίας, που έγινε από τον Πίο ΙΒ΄ το 1942.
«Στη μετασυνοδική φάση, αυτή η υπερβολική μαριανή λατρεία έχασε κατόπιν εντελώς τη δύναμη κρούσης της, ακόμη και στη θεολογία και στην εκκλησιαστική ζωή». Επομένως, θεωρεί ευεργετική αυτή τη μείωση της σημασίας της Μαρίας, η οποία, κατά τη γνώμη του, συνέβη στη Σύνοδο και έπειτα στη μετασυνοδική περίοδο.
Να λοιπόν, είδατε, ας πούμε, την πολεμική οξύτητα, την επιθετικότητα, τη λεκτική και εννοιολογική βία μιας χωρίς έφεση καταδίκης ποντιφίκων, δογματικών θέσεων θεμελιωδών για τη ζωή και την καθολική πίστη· αυτό είναι κάπως το ύφος που ο θεολόγος μας χρησιμοποιεί στα γραπτά του, σε πολλά από τα γραπτά του. Παρατηρείται, με λίγα λόγια, μια ορισμένη προσωπική αλαζονεία, η ιδέα ότι είναι ο μεγαλύτερος υπάρχων θεολόγος, η ιδέα ότι μόνο αυτός μπορεί να καταλάβει ορισμένα πράγματα και να πει ορισμένα πράγματα. Αυτή η εντύπωση, για όποιον διαβάζει οποιοδήποτε έργο του Küng, εμφανίζεται πολύ καθαρά· με λίγα λόγια, μια αξιοσημείωτη έλλειψη ταπεινώσεως.
Ας δούμε τη διαφάνεια αριθμός 8. Να, ένα από τα θέματα για τα οποία ενδιαφέρεται πολύ είναι ακριβώς εκείνο των άλλων θρησκειών. Όπως περιέγραψα προηγουμένως, ίδρυσε ένα ίδρυμα γι’ αυτόν τον σκοπό και έπειτα, όπως θα πω και σε λίγο, εργάστηκε για να δημιουργήσει το λεγόμενο Κοινοβούλιο των Παγκόσμιων Θρησκειών, ένα είδος ΟΗΕ των θρησκειών. Και το 1993 υπήρξε ένας από τους συντάκτες μιας δήλωσης για μια παγκόσμια ηθική· δηλαδή η ιδέα του ήταν ότι θα έπρεπε ολόκληρη η ανθρωπότητα, αν ήθελε την ειρήνη, να ανατρέχει σε ορισμένες θεμελιώδεις αλήθειες που υπάρχουν σε όλες τις θρησκείες.
Ο ίδιος λέει ρητά ότι με αυτόν τον τρόπο δεν θέλει να φτάσει σε μια μοναδική παγκόσμια συγκρητιστική θρησκεία· θέλει οι θρησκείες να παραμείνουν αυτό που είναι, ακόμη και μέσα στη διάκρισή τους. Ωστόσο, κατά τη γνώμη του, όλες οι θρησκείες θα συνέκλιναν σε ορισμένες ηθικές αξίες, οι οποίες θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση μιας παγκόσμιας συμβίωσης θεμελιωμένης στην ειρήνη και στη δικαιοσύνη.
Αλλά ας δούμε πιο αναλυτικά τι σκέφτεται για τις άλλες θρησκείες σε σχέση με τη χριστιανική θρησκεία ή, καλύτερα, με την καθολική θρησκεία. Είναι η καθολική θρησκεία ακόμη η μόνη θρησκεία που μπορεί να φέρει πλήρως τη σωτηρία ή μπορεί η σωτηρία να φέρεται και από τις άλλες θρησκείες;
Ανοίγω μια σύντομη παρένθεση. Εκείνη την περίοδο ο Karl Rahner είχε ήδη πει ρητά, όπως θα δούμε στο επόμενο μάθημα, ότι η Καθολική Εκκλησία δεν μπορεί να διεκδικεί κανένα μονοπώλιο της σωτηρίας και ότι και όλες οι άλλες θρησκείες μπορούν να είναι οδοί σωτηρίας.
Ο Küng σε αυτό υιοθετεί τη θέση του Rahner. Ας διαβάσουμε αυτά τα δύο αποσπάσματα· έχω χωρίσει το πρόβλημα σε δύο διαφορετικές διαφάνειες. Στην πρώτη διαβάζουμε ως εξής:
«Παλαιότερα η σωτηρία ήταν αποκλειστικό προνόμιο των βαπτισμένων και ενεργών χριστιανών. Στη συνέχεια παραχωρήθηκε σε μεμονωμένους μη χριστιανούς. Τώρα όλες οι θρησκείες μπορούν να αποτελούν ισάριθμες οδούς σωτηρίας».
«Εκκλησία» σημαίνει όλους τους ανθρώπους καλής θελήσεως, οι οποίοι ανήκουν όλοι, με κάποιον τρόπο, στην Εκκλησία. Υπάρχει ήδη και εδώ η ιδέα των ανώνυμων χριστιανών, ακόμη κι αν τυπικά ο Küng την επικρίνει, επειδή τη θεωρεί προσβλητική απέναντι στους βουδιστές, στους ινδουιστές κ.λπ. Στην πράξη όμως έτσι σκέφτεται· δηλαδή η αντίληψή του για την Εκκλησία καταλήγει —και αυτό γίνεται πολύ καλά κατανοητό διαβάζοντας την τελευταία φράση— να λέει ότι η Εκκλησία ταυτίζεται με ολόκληρη την ανθρωπότητα.
«Εκκλησία» σημαίνει όλους τους ανθρώπους καλής θελήσεως, οι οποίοι όλοι ανήκουν με κάποιον τρόπο στην Εκκλησία, ακόμη κι αν είναι άθεοι ή βουδιστές ή αγγλικανοί ή σιντοϊστές, μουσουλμάνοι κ.λπ. Επομένως, γνωρίζοντας τώρα αυτή την αντίληψη του Küng για τις θρησκείες, καταλαβαίνουμε γιατί το 2000 αντιτάχθηκε ριζικά και βίαια στη δήλωση Dominus Iesus, η οποία αντίθετα επαναβεβαίωνε την κεντρικότητα του Χριστού Σωτήρα και την κεντρικότητα του Χριστού Σωτήρα μέσα στην Εκκλησία του, στην Εκκλησία που ο ίδιος ίδρυσε. Να λοιπόν, υπάρχει εδώ μια αντίληψη για τις θρησκείες που ασφαλώς δεν είναι σύμφωνη με την καθολική αλήθεια.
Ας δούμε και την άλλη φράση, πάντοτε πάνω σε αυτό το θέμα:
«Χρειαζόμαστε μια οικουμενική Εκκλησία, όχι πλέον και όχι μόνο με εκκλησιαστική-ομολογιακή έννοια» —δηλαδή όχι μόνο οικουμενισμό ανάμεσα σε καθολικούς, προτεστάντες και ορθοδόξους, δηλαδή ανάμεσα στις χριστιανικές ομολογίες— «αλλά και με χριστιανική-παγκόσμια έννοια, θεμελιωμένη όχι σε μια ιεραποστολική κατάκτηση των άλλων θρησκειών, αλλά στη χριστιανική παρουσία ανάμεσα στις άλλες θρησκείες, ευαίσθητη στα αιτήματά τους, αλληλέγγυα προς τις αγωνίες τους».
Ξέρετε ότι εδώ και καιρό η Καθολική Εκκλησία έχει αλλάξει την έννοια της ιεραποστολής ακριβώς στη γραμμή αυτών των παρατηρήσεων του Küng. Η ιεραποστολή δεν πρέπει πλέον να είναι προσηλυτισμός, ευαγγελισμός, αύξηση των βαπτισμένων σε μια συγκεκριμένη περιοχή· δηλαδή δεν πρέπει πλέον να είναι, ας το πούμε έτσι, ανταγωνισμός με τις άλλες θρησκείες, αλλά απλή χριστιανική παρουσία ανάμεσα στις άλλες θρησκείες.
Συνεχίζεται
