Του Marcello Venziani
Πρόλογος
Το λυκόφως των ιδεών
Η ήττα του Πλάτωνα
Η σιωπή των ιδεών στην παγκόσμια εποχή
Ο αφηρημένος φύλακας
Ο διανοούμενος συνεργός του Μηδενός
Τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και το κενό
Η ρητορική στη θέση των ιδεών
Να ζεις αντί να σκέπτεσαι
Η αισθητική ζωή στη θέση των ιδεών
Η πυρά της ουτοπίας
Η ιδεολογία στη θέση των ιδεών
Η αγορά ως μέτρο όλων των πραγμάτων
Το χρήμα στη θέση των ιδεών
Οι ιδέες δύουν στη Δύση
Παγκόσμια, αλλά χωρίς κοσμοθεωρία
Διασχίζοντας την έρημο
Να κατανοήσουμε τον κόσμο προτού τον μεταβάλουμε
Υστερόγραφο για τη σημερινή κατάσταση της χώρας μας
Μια ορισμένη ιδέα περί Ιταλίας
Βιβλιογραφικές αναφορές
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Το λυκόφως των ιδεών
Οι ιδέες δεν χρησιμεύουν πλέον ούτε στην πολιτική και στην κοινωνία ούτε στον πολιτισμό και στην επικοινωνία. Από τις ιδέες επιβιώνουν μόνο τα είδωλά τους. Γινόμαστε μάρτυρες, ίσως χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, ενός λυκόφωτος ανάλογου με εκείνο που συνόδευσε το τέλος του αρχαίου κόσμου και έμεινε γνωστό με την έκφραση «το λυκόφως των θεών». Οι ιδέες δύουν, όπως συνέβη και με τους θεούς: πρώτα περιορίζονται σε εικόνες και φετίχ, έπειτα περιθωριοποιούνται και απονεκρώνονται προοδευτικά, εκτοπίζονται από τον δημόσιο αλλά και από τον ιδιωτικό βίο. Οι ιδέες ήταν, κατά βάθος, οι θεοί της εποχής μας, οι ανώτερες οντότητες που καθοδηγούσαν και ενέπνεαν την πορεία των λαών και των ατόμων, μολονότι διαπλέκονταν με τις ανάγκες και τα συμφέροντα· έδιναν μορφή στον πολιτισμό, προσφέροντάς του ένα πλέγμα νοημάτων, συμβόλων και κοινά αποδεκτών αρχών, οι οποίες εμψυχώνουν μια παράδοση.
Στη θέση των ιδεών θριαμβεύουν ο καθαρός βιταλισμός, η απόλυτη κυριαρχία της αγοράς και της ωφελιμιστικής λογικής, η σαγήνη της διαφήμισης ή των άλλων μορφών ρητορικής της εποχής μας. Και μερικές φορές αντιστέκονται τα παλαιά τοξικά κατάλοιπα της ιδεολογίας και της ουτοπίας, ολοένα πιο κουρασμένα και ασθμαίνοντα. Είναι η ήττα του Πλάτωνα, η παραίτηση από κάθε υπερβατικότητα, από κάθε αρχή οργανώσεως και προσανατολισμού της προσωπικής και συλλογικής ζωής, η εξαφάνιση μιας κοσμοθεωρίας και η νίκη μιας ζωής συναισθηματικής, περιστασιακής, δεμένης με τα ένστικτα και τις στιγμές.
Οι ιδέες οδηγήθηκαν στη δύση τους από δύο παράγοντες: από εκείνους που τις θεωρούν άχρηστες για τον κόσμο, αν όχι και επιβλαβείς, και από εκείνους που τις αντιπαρέθεσαν προς τον κόσμο, καθιστώντας τες έτσι ανεφάρμοστες, με τρόπο εμπαθή ή καταστροφολογικό. Στους πρώτους μπορεί κανείς να διακρίνει τον οικονομικό φιλελευθερισμό των κυνικών, οι οποίοι σήμερα βρίσκονται κυρίως στη Δεξιά· στους δεύτερους εμφανίζεται ο ουτοπισμός των Ιακωβίνων, οι οποίοι βρίσκονται κυρίως στην Αριστερά. Ο Alain de Benoist υποστηρίζει ότι η Δεξιά έχει το κακό ελάττωμα να είναι ουσιαστικά αντιδραστική: αδιαφορεί για τις ιδέες, περιφρονεί το έργο της σκέψης και δεν κινητοποιείται παρά μόνο υπό την επίδραση του ενθουσιασμού και της αγανάκτησης. Παραλλήλως, θα μπορούσε να παρατηρηθεί ότι το κακό ελάττωμα της Αριστεράς είναι η υποταγή των ιδεών στις ανάγκες, στις ορμές και στις οικονομικές σχέσεις, καθώς και σε μια ηθικιστική αντίληψη που καταπνίγει τη σκέψη, εξυμνώντας την πρωτοκαθεδρία της διορθωτικής δράσης.
Η μόνη ιδέα που παραμένει ακόμη όρθια στη Δύση, μολονότι έχει ηλικία μεγαλύτερη των δύο αιώνων, και η οποία συνοψίζει τις ηθικές προσδοκίες προς μια οικουμενική συνείδηση, συμπυκνώνεται στην έκφραση «δικαιώματα του ανθρώπου». Αυτή η ιδέα ή, ακριβέστερα, ιδεολογία, η οποία προέρχεται από τον 18ο αιώνα, συσπειρώνει ό,τι απομένει από την ουτοπία, τα διάσπαρτα θραύσματα του ανθρωπισμού και του ειρηνισμού, τη χειραφέτηση των λαών και της γυναίκας.
Κατά παράδοξο τρόπο, η ιδέα αυτή θεμελιώνεται στην ηθική και πολιτισμική υπεροχή της Δύσης και των οικουμενικών αξιών της, εκφράζεται όμως συνήθως μέσω μιας ριζικής κριτικής της κυριαρχίας της Δύσης και του κοινωνικού και οικονομικού της προτύπου, φθάνοντας ενίοτε σε έναν αντιφατικό τριτοκοσμισμό. Ακόμη χειρότερα, όμως, η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων περιβάλλεται από ένα νέφος ρητορικής που εμποδίζει τη θέαση της πραγματικότητας. Πράγματι, εάν θέλουμε να καταστήσουμε αποτελεσματικά τα ανθρώπινα δικαιώματα, εάν θέλουμε να γίνονται πραγματικά σεβαστά στον κόσμο, τότε θα είναι αναγκαίο να χρησιμοποιηθεί βία εκεί όπου τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατούνται και παραβιάζονται.
Αυτό συνεπάγεται την ανάγκη κινητοποιήσεως της υπεροχής του δυτικού τεχνολογικού, στρατιωτικού και οικονομικού μηχανισμού σε μια πράξη επιβολής, την οποία η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων απορρίπτει εκ των προτέρων. Για να επεκταθούν με συνέπεια τα ανθρώπινα δικαιώματα, θα έπρεπε να είναι δυνατόν να εξαναγκάζονται οι λαοί και τα καθεστώτα να αποδεχθούν την ελευθερία και τις δυτικές αξίες, να παραβιάζεται η αυτοδιάθεση των λαών και η εδαφική και εθνική κυριαρχία, να επιβάλλεται στις ξένες πολιτισμικές, θρησκευτικές και πολιτικές παραδόσεις ο δικός μας τρόπος σκέψης.
Και τούτο μέχρι του σημείου να αναιρούνται οι ίδιες οι προϋποθέσεις της αναγνωρίσεως των δικαιωμάτων και των ελευθεριών, μέχρι να φθάσουμε στον ανθρωπιστικό πόλεμο και στην ανθρωπιστική βία, στην εξαναγκαστική χειραφέτηση των λαών και των πολιτισμών. Εδώ όμως εξεγείρεται η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι ο ειρηνισμός και ο τριτοκοσμισμός, η αρχή της αυτοδιαθέσεως των λαών και ο σεβασμός των πολιτισμών που δεν βρίσκονται εντός της φωτεινής δέσμης του καπιταλισμού οδηγούν αναπόφευκτα στο να καταστεί η επίκληση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων απλώς ρητορική και ανενεργός.
Για να είναι αποτελεσματική, η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων πρέπει να εξαναγκάσει τους άλλους πολιτισμούς να συμμορφωθούν προς τον δυτικό κανόνα. Για να παραγάγει αποτελέσματα, η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων πρέπει να μεταβεί από το καθεστώς της ιδέας σε εκείνο της επιτακτικής πράξης· πρέπει δηλαδή να στρατιωτικοποιηθεί και να καταστήσει τον αντίπαλο ακίνδυνο, εκριζώνοντας κάθε πολιτισμό που αντιτίθεται στα ανθρώπινα δικαιώματα, κάθε αντίσταση. Διαφορετικά, δεν είναι παρά ένα απλό κήρυγμα, μια απλή προτροπή.
Το παρόν ταξίδι επιχειρεί να εντοπίσει και να επανεξετάσει τα υποκατάστατα και τα φαντάσματα των ιδεών, διερωτώμενο τι κατέλαβε τη θέση τους και με ποιον τρόπο. Με την πεποίθηση ότι ένας πολιτισμός δεν μπορεί να επιβιώσει από το τέλος των ιδεών.
Τέλος, μια ίσως περιττή παρατήρηση: περιγράφοντας το λυκόφως των ιδεών, κανείς δεν έχει το δικαίωμα να εξαιρεί τον εαυτό του ή να αισθάνεται ότι βρίσκεται υπεράνω αυτού του ναυαγίου· σε αυτή την ερημοποίηση είμαστε όλοι εμπλεκόμενοι, συμπεριλαμβανομένου και εκείνου που την καταγγέλλει, και κανείς δεν μπορεί να αναγορευθεί σε κριτή της αποτυχίας μιας εποχής που διαποτίζει τον νου και την καρδιά μας.
Η ήττα του Πλάτωνα
Η σιωπή των ιδεών στην παγκόσμια εποχή
«Οι ιδέες πέφτουν η μία μετά την άλλη σαν μύγες που σκοτώνονται από την προσέγγιση του χειμώνα. Ελευθερία; Δεν ήταν αυτό το κενό που αναζητούσα, αλλά μια πραγματική ικανότητα». Τα λόγια του νεαρού Paul Nizan (Aden Arabie, 1931) δεν φαίνεται να προέρχονται από τον ορμητικό στρόβιλο της δεκαετίας του 1930, αλλά από το φθινόπωρο των ιδεών της εποχής μας.
Οι ιδέες αποτελούν περισσότερο βάρος παρά πόρο· περιορίζουν την πράξη και παγιδεύουν τις επιθυμίες, καταπνίγουν το όνειρο της αλλαγής που χαρακτηρίζει πλέον τον δημόσιο και τον ιδιωτικό βίο, επειδή μας καθηλώνουν σε μια συνέχεια, σε μια στοχασμένη απόφαση, σε έναν δεσμό, σε έναν προσανατολισμό ζωής, με μια λέξη, σε μια συνέπεια. Αυτό είναι το μήνυμα που μας φθάνει καθημερινά από τους φορείς παραγωγής νοήματος και από τα κέντρα της εξουσίας στη Δύση.
Τα κυριότερα εργοστάσια της κοινής γνώμης μάς ψιθυρίζουν καθημερινά ότι οι ιδέες, στην καλύτερη περίπτωση, είναι άχρηστες και, στη χειρότερη, επιβλαβείς, επειδή θίγουν την ελευθερία μας και ανακόπτουν την κίνησή μας, εμποδίζοντάς μας να ζήσουμε πλήρως τη στιγμή, μέσα στην ολοκληρωτική εγκατάλειψη του είναι στη ροή της ζωής. Είναι ένας αδιαφανής καταρράκτης που παρεμβάλλεται ανάμεσα σε εμάς και στη ζωή μας. Ένα μεταφυσικό κατάλοιπο από το οποίο πρέπει να απελευθερωθούμε.
Μια νέα χιλιετία άνοιξε και δεν υπάρχει καμία νέα ιδέα στον ορίζοντα. Μάλιστα, δεν υπάρχει όρθια ούτε μία δημόσια ιδέα. Το νεκροταφείο είναι γεμάτο από θαμμένες και καταδικασμένες ιδέες, αλλά και η αίθουσα τοκετού των νέων ιδεών μοιάζει με νεκροτομείο. Νεκρική σιωπή ακόμη και στους τόπους της γέννησης. Σε ολόκληρη τη Δύση δεν αναδύθηκε καμία νέα ιδέα.
Τι είναι μια ιδέα; Μια οργανωτική αρχή, μια πηγή ενέργειας και κινητοποίησης, ένα κλειδί ερμηνείας της ζωής και των κοινωνικών σχέσεων, μια κοσμοθεωρία, μια οργάνωση της γνώσης και του βίου· με μια λέξη, ένας οδηγός για να προσανατολιζόμαστε μέσα στην πραγματικότητα και να τη διαμορφώνουμε. Αντιθέτως, η περασμένη χιλιετία έκλεισε χωρίς να αφήσει ως κληρονομιά, ούτε καν σε εμβρυακή κατάσταση, το σχεδίασμα μιας ιδέας που γεννιόταν.
Ας απομακρύνουμε το βλέμμα από την τέχνη και τη φιλοσοφία, από τα εκατό μονοπάτια της δημιουργικότητας και της ανθρώπινης δραστηριότητας, και ας επικεντρωθούμε καταρχάς στην πολιτική, δηλαδή στον κυριότερο δημόσιο χώρο των συλλογικών παθών. Σφραγισμένα βαγόνια γεμάτα ιδέες και ιδεολογίες κατέληξαν στη σήραγγα της λήθης, επάνω στις νεκρές ράγες της καταδίκης και της αποκήρυξης. Τίποτε όμως δεν τα αντικατέστησε.
Δεν υπάρχει καμία ιδέα που να αντικατέστησε τον κομμουνισμό και τον σοσιαλισμό, τον φασισμό ή τον εθνικισμό, την κοινωνική διδασκαλία και τον δημοκρατικό χριστιανισμό. Η τελευταία πολιτική ιδέα ήλθε στο φως κατά τη δεκαετία του 1970 της περασμένης χιλιετίας και προχώρησε επάνω στο κύμα του Reagan και της κυρίας Thatcher. Στη χώρα μας ονομάστηκε οικονομικός φιλελευθερισμός.
Για την ακρίβεια, δεν ήταν καθόλου νέα, επειδή ανάγεται σε εποχές προγενέστερες του σοσιαλισμού, του κομμουνισμού, του φασισμού, του εθνικισμού και του χριστιανικού αλληλεγγυισμού. Και δεν ήταν απολύτως πολιτική, μολονότι συνδεόταν με τα άλλα ρεύματα μέσω της τελικής κατάληξης «-ισμός», η οποία δηλώνει το ιδεολογικό της καθεστώς, επειδή θεμελιωνόταν σε μια αρχή αποπολιτικοποίησης των δημόσιων χώρων, σε ένα ενάρετο σύστημα αποδιοργάνωσης, υπό την έννοια ότι ευνοούσε την αυθόρμητη τάξη, την απορρύθμιση, την πρωτοκαθεδρία της αγοράς και την παγκοσμιότητα και αλληλεξάρτησή της —η οποία άλλωστε είναι η μόνη μορφή δεσμού και εξάρτησης που γίνεται αποδεκτή στην προοπτική της Ελεύθερης Αγοράς ως prius του συστήματος.
Αυτή υπήρξε η τελευταία καινοτομία στο πεδίο των ιδεών, μολονότι στην πραγματικότητα στηριζόταν στην αποστράτευση των ιδεών και στην αποδοχή ενός πραγματολογικού κριτηρίου, μιας εμπειρικής αυτοδιαχείρισης της πραγματικότητας. Και απέρριπτε από την ιδέα ακριβώς τον χαρακτήρα της ως κριτηρίου συνολικής και υπερβατικής οργάνωσης της καθημερινής ζωής.
Εξακολουθούμε να ζούμε με αυτή την κληρονομιά· οι κυβερνητικοί προσανατολισμοί, τα κομματικά προγράμματα και οι εναπομείνασες συζητήσεις αφορούν ακόμη τη δοσολογία του οικονομικού φιλελευθερισμού και τον βαθμό συμβατότητάς του με άλλες αξιώσεις.
Αν περιορίσουμε το βλέμμα στη χώρα μας, όλες οι καινοτομίες της ιταλικής πολιτικής —από τη γέννηση της Forza Italia και της Lega έως τις τελευταίες μεταστροφές από τον κομμουνισμό, τον σοσιαλισμό, τον νεοφασισμό, τον δημοκρατικό καθολικισμό και το Ριζοσπαστικό Κόμμα— περιστρέφονται γύρω από τον οικονομικό φιλελευθερισμό. Τα υπόλοιπα είναι μηδέν ή λίγο περισσότερο.
Η ίδια η βρετανική Τρίτη Οδός ή το νέο ισπανικό ή γερμανικό κέντρο δεν είναι παρά ο εργατισμός, ο καθολικισμός και η σοσιαλδημοκρατία, επανεξετασμένα ή διορθωμένα υπό το φως του οικονομικού φιλελευθερισμού, δηλαδή της κυριαρχίας της αγοράς και του ιδιωτικού τομέα.
Δεν είναι δύσκολο να παρατηρηθεί ότι η τελευταία ψευδοϊδέα που γέννησε η Δύση δεν προέρχεται από τα εδάφη της πολιτικής, αλλά από τον περιορισμό τους προς όφελος της οικονομίας και του τρομερού κινητήρα της, της Τεχνικής. Η πολιτική ως υποδεέστερη περιφέρεια της αγοράς οδηγεί στη σιωπή των ιδεών και στην υιοθέτηση του οικονομικού φιλελευθερισμού ως ορίζοντα.
Έπειτα υπάρχει ένας οικονομικός φιλελευθερισμός συνδυασμένος με τη διατήρηση ορισμένων αξιών, ηθών και καταναλωτικών συνηθειών, με περισσότερο αποφασιστικό πνεύμα και λιγότερες ανασφάλειες, ο οποίος διαμορφώνει την Κεντροδεξιά· και ένας οικονομικός φιλελευθερισμός που διευρύνεται στο πεδίο των ηθών και περιορίζεται στο οικονομικό επίπεδο, ο οποίος διαμορφώνει την Κεντροαριστερά. Οι πρώτοι προσφέρουν μεγαλύτερη προστασία στα ζητήματα της ασφάλειας, της δημόσιας τάξης και των παραδομένων αξιών· οι δεύτεροι προσφέρουν μεγαλύτερη προστασία στα οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα.
Κατά τα λοιπά, απέμειναν οι φλούδες του παρελθόντος, τα άδεια κελύφη των ιδεών. Μερικές φορές αποτελούν δοχεία εξουσίας ή καταφύγια φατριών, εναπομείνασες εστίες ομάδων· πλέον όμως έχουν απονεκρωθεί …
Η ήττα του Πλάτωνα
Η σιωπή των ιδεών στην παγκόσμια εποχή
Ο αφηρημένος φύλακας
Ο διανοούμενος συνεργός του Μηδενός
Τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και το κενό
Η ρητορική στη θέση των ιδεών
Να ζεις αντί να σκέπτεσαι
Η αισθητική ζωή στη θέση των ιδεών
Η πυρά της ουτοπίας
Η ιδεολογία στη θέση των ιδεών
Η αγορά ως μέτρο όλων των πραγμάτων
Το χρήμα στη θέση των ιδεών
Οι ιδέες δύουν στη Δύση
Παγκόσμια, αλλά χωρίς κοσμοθεωρία
Διασχίζοντας την έρημο
Να κατανοήσουμε τον κόσμο προτού τον μεταβάλουμε
Υστερόγραφο για τη σημερινή κατάσταση της χώρας μας
Μια ορισμένη ιδέα περί Ιταλίας
Βιβλιογραφικές αναφορές
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Το λυκόφως των ιδεών
Οι ιδέες δεν χρησιμεύουν πλέον ούτε στην πολιτική και στην κοινωνία ούτε στον πολιτισμό και στην επικοινωνία. Από τις ιδέες επιβιώνουν μόνο τα είδωλά τους. Γινόμαστε μάρτυρες, ίσως χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, ενός λυκόφωτος ανάλογου με εκείνο που συνόδευσε το τέλος του αρχαίου κόσμου και έμεινε γνωστό με την έκφραση «το λυκόφως των θεών». Οι ιδέες δύουν, όπως συνέβη και με τους θεούς: πρώτα περιορίζονται σε εικόνες και φετίχ, έπειτα περιθωριοποιούνται και απονεκρώνονται προοδευτικά, εκτοπίζονται από τον δημόσιο αλλά και από τον ιδιωτικό βίο. Οι ιδέες ήταν, κατά βάθος, οι θεοί της εποχής μας, οι ανώτερες οντότητες που καθοδηγούσαν και ενέπνεαν την πορεία των λαών και των ατόμων, μολονότι διαπλέκονταν με τις ανάγκες και τα συμφέροντα· έδιναν μορφή στον πολιτισμό, προσφέροντάς του ένα πλέγμα νοημάτων, συμβόλων και κοινά αποδεκτών αρχών, οι οποίες εμψυχώνουν μια παράδοση.
Στη θέση των ιδεών θριαμβεύουν ο καθαρός βιταλισμός, η απόλυτη κυριαρχία της αγοράς και της ωφελιμιστικής λογικής, η σαγήνη της διαφήμισης ή των άλλων μορφών ρητορικής της εποχής μας. Και μερικές φορές αντιστέκονται τα παλαιά τοξικά κατάλοιπα της ιδεολογίας και της ουτοπίας, ολοένα πιο κουρασμένα και ασθμαίνοντα. Είναι η ήττα του Πλάτωνα, η παραίτηση από κάθε υπερβατικότητα, από κάθε αρχή οργανώσεως και προσανατολισμού της προσωπικής και συλλογικής ζωής, η εξαφάνιση μιας κοσμοθεωρίας και η νίκη μιας ζωής συναισθηματικής, περιστασιακής, δεμένης με τα ένστικτα και τις στιγμές.
Οι ιδέες οδηγήθηκαν στη δύση τους από δύο παράγοντες: από εκείνους που τις θεωρούν άχρηστες για τον κόσμο, αν όχι και επιβλαβείς, και από εκείνους που τις αντιπαρέθεσαν προς τον κόσμο, καθιστώντας τες έτσι ανεφάρμοστες, με τρόπο εμπαθή ή καταστροφολογικό. Στους πρώτους μπορεί κανείς να διακρίνει τον οικονομικό φιλελευθερισμό των κυνικών, οι οποίοι σήμερα βρίσκονται κυρίως στη Δεξιά· στους δεύτερους εμφανίζεται ο ουτοπισμός των Ιακωβίνων, οι οποίοι βρίσκονται κυρίως στην Αριστερά. Ο Alain de Benoist υποστηρίζει ότι η Δεξιά έχει το κακό ελάττωμα να είναι ουσιαστικά αντιδραστική: αδιαφορεί για τις ιδέες, περιφρονεί το έργο της σκέψης και δεν κινητοποιείται παρά μόνο υπό την επίδραση του ενθουσιασμού και της αγανάκτησης. Παραλλήλως, θα μπορούσε να παρατηρηθεί ότι το κακό ελάττωμα της Αριστεράς είναι η υποταγή των ιδεών στις ανάγκες, στις ορμές και στις οικονομικές σχέσεις, καθώς και σε μια ηθικιστική αντίληψη που καταπνίγει τη σκέψη, εξυμνώντας την πρωτοκαθεδρία της διορθωτικής δράσης.
Η μόνη ιδέα που παραμένει ακόμη όρθια στη Δύση, μολονότι έχει ηλικία μεγαλύτερη των δύο αιώνων, και η οποία συνοψίζει τις ηθικές προσδοκίες προς μια οικουμενική συνείδηση, συμπυκνώνεται στην έκφραση «δικαιώματα του ανθρώπου». Αυτή η ιδέα ή, ακριβέστερα, ιδεολογία, η οποία προέρχεται από τον 18ο αιώνα, συσπειρώνει ό,τι απομένει από την ουτοπία, τα διάσπαρτα θραύσματα του ανθρωπισμού και του ειρηνισμού, τη χειραφέτηση των λαών και της γυναίκας.
Κατά παράδοξο τρόπο, η ιδέα αυτή θεμελιώνεται στην ηθική και πολιτισμική υπεροχή της Δύσης και των οικουμενικών αξιών της, εκφράζεται όμως συνήθως μέσω μιας ριζικής κριτικής της κυριαρχίας της Δύσης και του κοινωνικού και οικονομικού της προτύπου, φθάνοντας ενίοτε σε έναν αντιφατικό τριτοκοσμισμό. Ακόμη χειρότερα, όμως, η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων περιβάλλεται από ένα νέφος ρητορικής που εμποδίζει τη θέαση της πραγματικότητας. Πράγματι, εάν θέλουμε να καταστήσουμε αποτελεσματικά τα ανθρώπινα δικαιώματα, εάν θέλουμε να γίνονται πραγματικά σεβαστά στον κόσμο, τότε θα είναι αναγκαίο να χρησιμοποιηθεί βία εκεί όπου τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατούνται και παραβιάζονται.
Αυτό συνεπάγεται την ανάγκη κινητοποιήσεως της υπεροχής του δυτικού τεχνολογικού, στρατιωτικού και οικονομικού μηχανισμού σε μια πράξη επιβολής, την οποία η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων απορρίπτει εκ των προτέρων. Για να επεκταθούν με συνέπεια τα ανθρώπινα δικαιώματα, θα έπρεπε να είναι δυνατόν να εξαναγκάζονται οι λαοί και τα καθεστώτα να αποδεχθούν την ελευθερία και τις δυτικές αξίες, να παραβιάζεται η αυτοδιάθεση των λαών και η εδαφική και εθνική κυριαρχία, να επιβάλλεται στις ξένες πολιτισμικές, θρησκευτικές και πολιτικές παραδόσεις ο δικός μας τρόπος σκέψης.
Και τούτο μέχρι του σημείου να αναιρούνται οι ίδιες οι προϋποθέσεις της αναγνωρίσεως των δικαιωμάτων και των ελευθεριών, μέχρι να φθάσουμε στον ανθρωπιστικό πόλεμο και στην ανθρωπιστική βία, στην εξαναγκαστική χειραφέτηση των λαών και των πολιτισμών. Εδώ όμως εξεγείρεται η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι ο ειρηνισμός και ο τριτοκοσμισμός, η αρχή της αυτοδιαθέσεως των λαών και ο σεβασμός των πολιτισμών που δεν βρίσκονται εντός της φωτεινής δέσμης του καπιταλισμού οδηγούν αναπόφευκτα στο να καταστεί η επίκληση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων απλώς ρητορική και ανενεργός.
Για να είναι αποτελεσματική, η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων πρέπει να εξαναγκάσει τους άλλους πολιτισμούς να συμμορφωθούν προς τον δυτικό κανόνα. Για να παραγάγει αποτελέσματα, η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων πρέπει να μεταβεί από το καθεστώς της ιδέας σε εκείνο της επιτακτικής πράξης· πρέπει δηλαδή να στρατιωτικοποιηθεί και να καταστήσει τον αντίπαλο ακίνδυνο, εκριζώνοντας κάθε πολιτισμό που αντιτίθεται στα ανθρώπινα δικαιώματα, κάθε αντίσταση. Διαφορετικά, δεν είναι παρά ένα απλό κήρυγμα, μια απλή προτροπή.
Το παρόν ταξίδι επιχειρεί να εντοπίσει και να επανεξετάσει τα υποκατάστατα και τα φαντάσματα των ιδεών, διερωτώμενο τι κατέλαβε τη θέση τους και με ποιον τρόπο. Με την πεποίθηση ότι ένας πολιτισμός δεν μπορεί να επιβιώσει από το τέλος των ιδεών.
Τέλος, μια ίσως περιττή παρατήρηση: περιγράφοντας το λυκόφως των ιδεών, κανείς δεν έχει το δικαίωμα να εξαιρεί τον εαυτό του ή να αισθάνεται ότι βρίσκεται υπεράνω αυτού του ναυαγίου· σε αυτή την ερημοποίηση είμαστε όλοι εμπλεκόμενοι, συμπεριλαμβανομένου και εκείνου που την καταγγέλλει, και κανείς δεν μπορεί να αναγορευθεί σε κριτή της αποτυχίας μιας εποχής που διαποτίζει τον νου και την καρδιά μας.
Η ήττα του Πλάτωνα
Η σιωπή των ιδεών στην παγκόσμια εποχή
«Οι ιδέες πέφτουν η μία μετά την άλλη σαν μύγες που σκοτώνονται από την προσέγγιση του χειμώνα. Ελευθερία; Δεν ήταν αυτό το κενό που αναζητούσα, αλλά μια πραγματική ικανότητα». Τα λόγια του νεαρού Paul Nizan (Aden Arabie, 1931) δεν φαίνεται να προέρχονται από τον ορμητικό στρόβιλο της δεκαετίας του 1930, αλλά από το φθινόπωρο των ιδεών της εποχής μας.
Οι ιδέες αποτελούν περισσότερο βάρος παρά πόρο· περιορίζουν την πράξη και παγιδεύουν τις επιθυμίες, καταπνίγουν το όνειρο της αλλαγής που χαρακτηρίζει πλέον τον δημόσιο και τον ιδιωτικό βίο, επειδή μας καθηλώνουν σε μια συνέχεια, σε μια στοχασμένη απόφαση, σε έναν δεσμό, σε έναν προσανατολισμό ζωής, με μια λέξη, σε μια συνέπεια. Αυτό είναι το μήνυμα που μας φθάνει καθημερινά από τους φορείς παραγωγής νοήματος και από τα κέντρα της εξουσίας στη Δύση.
Τα κυριότερα εργοστάσια της κοινής γνώμης μάς ψιθυρίζουν καθημερινά ότι οι ιδέες, στην καλύτερη περίπτωση, είναι άχρηστες και, στη χειρότερη, επιβλαβείς, επειδή θίγουν την ελευθερία μας και ανακόπτουν την κίνησή μας, εμποδίζοντάς μας να ζήσουμε πλήρως τη στιγμή, μέσα στην ολοκληρωτική εγκατάλειψη του είναι στη ροή της ζωής. Είναι ένας αδιαφανής καταρράκτης που παρεμβάλλεται ανάμεσα σε εμάς και στη ζωή μας. Ένα μεταφυσικό κατάλοιπο από το οποίο πρέπει να απελευθερωθούμε.
Μια νέα χιλιετία άνοιξε και δεν υπάρχει καμία νέα ιδέα στον ορίζοντα. Μάλιστα, δεν υπάρχει όρθια ούτε μία δημόσια ιδέα. Το νεκροταφείο είναι γεμάτο από θαμμένες και καταδικασμένες ιδέες, αλλά και η αίθουσα τοκετού των νέων ιδεών μοιάζει με νεκροτομείο. Νεκρική σιωπή ακόμη και στους τόπους της γέννησης. Σε ολόκληρη τη Δύση δεν αναδύθηκε καμία νέα ιδέα.
Τι είναι μια ιδέα; Μια οργανωτική αρχή, μια πηγή ενέργειας και κινητοποίησης, ένα κλειδί ερμηνείας της ζωής και των κοινωνικών σχέσεων, μια κοσμοθεωρία, μια οργάνωση της γνώσης και του βίου· με μια λέξη, ένας οδηγός για να προσανατολιζόμαστε μέσα στην πραγματικότητα και να τη διαμορφώνουμε. Αντιθέτως, η περασμένη χιλιετία έκλεισε χωρίς να αφήσει ως κληρονομιά, ούτε καν σε εμβρυακή κατάσταση, το σχεδίασμα μιας ιδέας που γεννιόταν.
Ας απομακρύνουμε το βλέμμα από την τέχνη και τη φιλοσοφία, από τα εκατό μονοπάτια της δημιουργικότητας και της ανθρώπινης δραστηριότητας, και ας επικεντρωθούμε καταρχάς στην πολιτική, δηλαδή στον κυριότερο δημόσιο χώρο των συλλογικών παθών. Σφραγισμένα βαγόνια γεμάτα ιδέες και ιδεολογίες κατέληξαν στη σήραγγα της λήθης, επάνω στις νεκρές ράγες της καταδίκης και της αποκήρυξης. Τίποτε όμως δεν τα αντικατέστησε.
Δεν υπάρχει καμία ιδέα που να αντικατέστησε τον κομμουνισμό και τον σοσιαλισμό, τον φασισμό ή τον εθνικισμό, την κοινωνική διδασκαλία και τον δημοκρατικό χριστιανισμό. Η τελευταία πολιτική ιδέα ήλθε στο φως κατά τη δεκαετία του 1970 της περασμένης χιλιετίας και προχώρησε επάνω στο κύμα του Reagan και της κυρίας Thatcher. Στη χώρα μας ονομάστηκε οικονομικός φιλελευθερισμός.
Για την ακρίβεια, δεν ήταν καθόλου νέα, επειδή ανάγεται σε εποχές προγενέστερες του σοσιαλισμού, του κομμουνισμού, του φασισμού, του εθνικισμού και του χριστιανικού αλληλεγγυισμού. Και δεν ήταν απολύτως πολιτική, μολονότι συνδεόταν με τα άλλα ρεύματα μέσω της τελικής κατάληξης «-ισμός», η οποία δηλώνει το ιδεολογικό της καθεστώς, επειδή θεμελιωνόταν σε μια αρχή αποπολιτικοποίησης των δημόσιων χώρων, σε ένα ενάρετο σύστημα αποδιοργάνωσης, υπό την έννοια ότι ευνοούσε την αυθόρμητη τάξη, την απορρύθμιση, την πρωτοκαθεδρία της αγοράς και την παγκοσμιότητα και αλληλεξάρτησή της —η οποία άλλωστε είναι η μόνη μορφή δεσμού και εξάρτησης που γίνεται αποδεκτή στην προοπτική της Ελεύθερης Αγοράς ως prius του συστήματος.
Αυτή υπήρξε η τελευταία καινοτομία στο πεδίο των ιδεών, μολονότι στην πραγματικότητα στηριζόταν στην αποστράτευση των ιδεών και στην αποδοχή ενός πραγματολογικού κριτηρίου, μιας εμπειρικής αυτοδιαχείρισης της πραγματικότητας. Και απέρριπτε από την ιδέα ακριβώς τον χαρακτήρα της ως κριτηρίου συνολικής και υπερβατικής οργάνωσης της καθημερινής ζωής.
Εξακολουθούμε να ζούμε με αυτή την κληρονομιά· οι κυβερνητικοί προσανατολισμοί, τα κομματικά προγράμματα και οι εναπομείνασες συζητήσεις αφορούν ακόμη τη δοσολογία του οικονομικού φιλελευθερισμού και τον βαθμό συμβατότητάς του με άλλες αξιώσεις.
Αν περιορίσουμε το βλέμμα στη χώρα μας, όλες οι καινοτομίες της ιταλικής πολιτικής —από τη γέννηση της Forza Italia και της Lega έως τις τελευταίες μεταστροφές από τον κομμουνισμό, τον σοσιαλισμό, τον νεοφασισμό, τον δημοκρατικό καθολικισμό και το Ριζοσπαστικό Κόμμα— περιστρέφονται γύρω από τον οικονομικό φιλελευθερισμό. Τα υπόλοιπα είναι μηδέν ή λίγο περισσότερο.
Η ίδια η βρετανική Τρίτη Οδός ή το νέο ισπανικό ή γερμανικό κέντρο δεν είναι παρά ο εργατισμός, ο καθολικισμός και η σοσιαλδημοκρατία, επανεξετασμένα ή διορθωμένα υπό το φως του οικονομικού φιλελευθερισμού, δηλαδή της κυριαρχίας της αγοράς και του ιδιωτικού τομέα.
Δεν είναι δύσκολο να παρατηρηθεί ότι η τελευταία ψευδοϊδέα που γέννησε η Δύση δεν προέρχεται από τα εδάφη της πολιτικής, αλλά από τον περιορισμό τους προς όφελος της οικονομίας και του τρομερού κινητήρα της, της Τεχνικής. Η πολιτική ως υποδεέστερη περιφέρεια της αγοράς οδηγεί στη σιωπή των ιδεών και στην υιοθέτηση του οικονομικού φιλελευθερισμού ως ορίζοντα.
Έπειτα υπάρχει ένας οικονομικός φιλελευθερισμός συνδυασμένος με τη διατήρηση ορισμένων αξιών, ηθών και καταναλωτικών συνηθειών, με περισσότερο αποφασιστικό πνεύμα και λιγότερες ανασφάλειες, ο οποίος διαμορφώνει την Κεντροδεξιά· και ένας οικονομικός φιλελευθερισμός που διευρύνεται στο πεδίο των ηθών και περιορίζεται στο οικονομικό επίπεδο, ο οποίος διαμορφώνει την Κεντροαριστερά. Οι πρώτοι προσφέρουν μεγαλύτερη προστασία στα ζητήματα της ασφάλειας, της δημόσιας τάξης και των παραδομένων αξιών· οι δεύτεροι προσφέρουν μεγαλύτερη προστασία στα οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα.
Κατά τα λοιπά, απέμειναν οι φλούδες του παρελθόντος, τα άδεια κελύφη των ιδεών. Μερικές φορές αποτελούν δοχεία εξουσίας ή καταφύγια φατριών, εναπομείνασες εστίες ομάδων· πλέον όμως έχουν απονεκρωθεί …
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου